initial commit of ebook 13346HEAD main

author: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-15 04:41:56 -0700
committer: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-15 04:41:56 -0700
commit: bd8c591ee958a84641b0de53816682ed4fa62eb7 (patch)
tree: 09947270d8812540a012ac9f4359e56077909957
84 files changed, 29625 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/13346-0.txt b/13346-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..3c0e14b
--- /dev/null
+++ b/13346-0.txt
@@ -0,0 +1,4055 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13346 ***
+
+Reis naar Yucatan
+
+door
+
+Désiré Charnay
+
+
+(uit "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886)
+
+
+
+Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie
+van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie der
+beschaving en der geschiedenis van Amerika vóór de ontdekking door
+Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere europeesche
+mogendheden,--bij die allen is de naam van den heer Désiré Charnay
+geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studiën over het oude Mexico en
+andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk
+met het doel om de nog overgebleven sporen en gedenkteekenen eener
+ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen
+voor de oplossing van zoo menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch
+gebied. De lezers van _De Aarde_ brachten wij nog niet met den
+arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen,
+door hem te vergezellen op zijne reis naar het schiereiland Yucatan,
+niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+I
+
+
+Den 1_sten_ December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van
+het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland. Er woei
+een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen,
+moesten wij het anker uitwerpen op vier à vijf mijlen afstands van
+den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van
+Progreso krompen op dien afstand tot mikroskopische huisjes samen. Deze
+kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader
+naam; evenmin als wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar
+van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk;
+maar de bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons
+zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid
+is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem nog maar met
+eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het
+midden wordt de grond, sinds langer gevormd, vruchtbaarder en minder
+vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die
+in verband staan met de vertakkingen van de sierra Madre, welke zich
+door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch
+rivieren, noch stroomende wateren heeft, strekt zich van het zuiden
+naar het noorden in de golf van Mexico uit, tusschen den achtsten en
+den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en
+den twee-en-twintigsten graad noorderbreedte.
+
+De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners,
+zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30_sten_ Juli 1502, toen
+hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba,
+vertoefde, van den kant van het westen eene groote boot zag naderen,
+uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers
+en voerende een cacique (opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder
+wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche
+kostuum droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten
+gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van maïs bevonden, benevens verschillende dranken
+uit maïs bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden met sneden van
+obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde
+en met levendige verwen gekleurd.
+
+Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken
+of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede boot, uit een
+enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij
+uitnemendheid droog en, althans in zijn noordelijk gedeelte, tamelijk
+dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die
+een rotsachtig, vlak en droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn,
+ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet
+veel te vinden, evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis,
+onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus
+spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet minder beschaafd
+dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt
+met een weelderigen plantengroei, waar de inboorlingen te kiezen
+hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te
+vervaardigen, waarvan het verhaal melding maakt. Deze inboorlingen
+gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral
+pleit ten voordeele van mijne onderstelling, want de cacao is in
+Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste
+voortbrengselen van Tabasco.
+
+Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij
+de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die groote sloep
+met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om
+deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien van waar zij kwamen:
+hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de
+beschaafde landen van Amerika had ontdekt.
+
+De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente
+Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in 1506 langs
+de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511
+eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden van Darien kwam
+en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van
+de Alacranes. De bemanning, in eene sloep saamgepakt, werd, na eene
+omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust
+geworpen. Dat was de kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier
+aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich
+aan de oostelijke punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij
+werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd
+en gegeten te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van
+twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog nader
+spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke
+ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later ondernomen.
+
+In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van
+het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar het westen
+en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat
+te Campêche aan land, waar hij tempels vindt aan Kukulcan, den god
+Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag
+hij groote slangen in relief uitgehouwen, gelijk aan die waarmede de
+buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan
+water gedrongen, landde Cordova aan de westkust, te Potonchan, thans
+Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig
+zijner manschappen verloor, terwijl geen enkele van zijn volk
+ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen
+tegenstand en zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij
+vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle
+indiaansche stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet
+meer dan drie man.
+
+In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar
+verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal of Paalmul;
+vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger,
+langs de kust van het schiereiland. Ook hij houdt te Campêche en
+Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden
+Sacrificios en Ulua, vlak tegenover de plek, waar later Vera-Cruz
+zou verrijzen.
+
+In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide
+voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als tolk zal dienen,
+en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique,
+Marina, het indiaansche meisje, die als het ware de beschermengel
+werd van zijne expeditie.
+
+Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben
+geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam Yucatan zou,
+naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden _Chac-Nuitan_
+(wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de
+vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen verklaren
+dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen,
+die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens dit behoeft ons niet te
+verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers op achttien
+verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer
+met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend waren! Men kan zich
+eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken
+gepaard gaat; eerst wanneer men op de plaatsen zelve geweest is,
+is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze
+gissingen en onderstellingen laten rusten, en beproeven of wij met
+behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den
+ouden tijd kunnen ontsluieren. Juist hier hebben de Indianen tal van
+herinneringen achtergelaten.
+
+Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden:
+het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige krotten,
+midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer
+verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons voor verder onderzoek,
+want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien
+uren; en de vele koffers van onze bagage moeten nog eerst door de
+beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo
+beleefd mogelijk: van mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een,
+en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons
+zoo spoedig mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet
+uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De
+stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer
+treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een
+eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien kalen
+dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den
+weg strekken zich onafzienbare _henequen_-plantages uit: eene agave
+met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende
+draden vervaardigd worden, die op de amerikaansche markten grooten
+aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de
+woningen van de eigenaars der plantages aan; de hooge schoorsteenen,
+waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de
+bewerking van de henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op
+onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met
+riet gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken
+en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet,
+waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene zeldzaamheid
+is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart
+der stad, want vroeger stonden er een aantal huizen leeg. Wij loopen
+gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan
+met veel moeite gelukt het ons, eene kleine kamer van vijf el in het
+vierkant te vinden, waar wij met ons drieën moeten logeeren: mijn
+secretaris, mijn bediende en ik zelf. In de geheele stad is maar een
+restaurant--en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan:
+het is ons om de ruïnen en de oude monumenten te doen, en niet om
+een lekkere keuken. Bovendien worden wij geïntroduceerd in eene
+amerikaansche club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens
+zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst bij deze
+tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene
+der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika te vernietigen. Hij
+kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren
+bezet, en moest zich toen, overwonnen en uitgehongerd, terug trekken
+om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie
+gelukte het Montejo eindelijk, door het verraad van een opperhoofd,
+vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte
+inderdaad meer inspanning, meer menschenlevens en meer tijd dan de
+verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar
+voortdurend op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van
+een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was naar
+de wapenen te grijpen.
+
+Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze
+langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke
+schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die tot
+zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven,
+zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van die in
+geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering
+de authentieke documenten geenszins: manuscripten op aloëpapier en
+op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditiën
+en overleveringen: ziedaar bouwstoffen genoeg, waarvan de toenmalige
+schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen
+geputte geschiedenis te geven van de oude beschaving der Mayas. Maar
+de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld
+van den bisschop Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken
+vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Campêche
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-fé
+zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis van Yucatan! Zeker
+eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle
+sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit te vorschen en
+te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs,
+door vergelijking van deze kunstwerken met anderen die ons bekend zijn,
+te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader
+bij komt, hoe meer men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze
+monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend:
+inderdaad zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen
+tocht, hoop te bewijzen.
+
+Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene
+der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering echter
+ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden,
+was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven schijnt
+echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden
+met struiken en distels begroeid, maar de daarop rustende gebouwen
+waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen;
+en Francisco de Montejo kon in de stad zijn intrek nemen met zijne
+troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt
+de jongste geschiedschrijver van Yucatan, de heer Eligio Ancona, van
+een beroemden tempel, H-Chum-Cáan genoemd, hetgeen zooveel beteekende
+als: het middelpunt en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo
+waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die
+bijgeloovige vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo
+noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan
+Sint-Antonius gewijde kapel.
+
+Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de
+tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels
+en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het
+zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten; het gezond
+verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant
+ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken. Laat mij daarvan
+een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving
+van het voornaamste gebouw, dat uit vier vleugels bestond, rustende
+op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats,
+die door hare gedaante herinnerde aan het paleis der nonnen, dat wij
+te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen
+van Kabah, welke wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu
+bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen
+honderd-tachtig voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor
+de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor
+het geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen,
+die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig voet:
+zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het
+paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding van den abt
+te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet
+voor het geheele monument. Het is maar een nul te veel, doch het
+maakt nog al eenig verschil!
+
+De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken,
+heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld, de gedaante van
+een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante
+blokken huizen. In het midden bevindt zich een groot plein, dat thans
+in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein,
+dorre en verschroeide bloemperken, en jonge boompjes, in welker schaduw
+misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.--De eene zijde
+van dit plein wordt ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met
+twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen
+in de spaansche koloniën. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die
+inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad, welke thans
+eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk
+nog geen tienduizend inwoners had toen deze kerk werd gesticht. Het
+heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw,
+toen de kolonie nog pas in haar opkomst was en over zeer weinig
+hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne
+godsdienst veel over hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen
+bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend
+francs: eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen,
+naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.--De voorgevel wordt ter
+wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt
+een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime schepen, waarvan de
+gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden,
+en door twintig anderen van gelijke afmeting, die ten deele in de
+muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen;
+en het geheel vertoont dien stempel van soliediteit, die aan alle
+gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo:
+dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering uit de
+eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter
+wederzijde van de deur dragen twee spaansche soldaten; aan iedere
+zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van
+een gewapenden ridder, wiens voeten rusten op een neergehurkten
+Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden,
+zijn wapenschilden, medaillons en lijsten, is een aardig staaltje
+van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een
+Spanjaard werd geteekend, werd het werk zelf waarschijnlijk door
+Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal
+der Spanjaarden nog zeer gering: zij waren nog een troep soldaten
+en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben
+beschouwd, steenhouwersarbeid te verrichten. Zij vonden trouwens
+bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas,
+die hun land met zoo vele merkwaardige monumenten hadden versierd,
+waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren:
+nog heden staan zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene
+verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten
+trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn zij uitnemend
+ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door
+moorsche galerijen omgeven binnenplaats, die met bloemen, heesters
+en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal
+elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen
+zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk heen
+en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen,
+op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine uitstallingen van vruchten
+en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op:
+die schaar van vrouwen, in haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt
+een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders
+ontbloot of met een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend
+of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet
+daar vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de
+smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+II
+
+
+De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren,
+hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun taal
+onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der
+hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis van Mexico
+als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid
+blijkt van de theorie, die alle volken van geheel Amerika als tot
+een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in
+het bezit waren eener oorspronkelijke beschaving, die zich hetzij
+rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen,
+in Guatemala, Chiapas en Yucatan zou hebben uitgebreid; maar deze
+hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid
+van deze kultuur, mist allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde
+theorie zouden de monumenten en de ruïnen, die men in de gewesten van
+Centraal-Amerika vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke
+inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen,
+durven wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle
+traditiën stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen, tegen
+het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken
+werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij in aanmerking
+nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde
+ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen bezitten van den
+architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat
+bovendien de bouwstijl en de dekoratie der monumenten volkomen overeen
+stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven
+hebben van de tolteeksche tempels en paleizen op de mexicaansche
+hoogvlakten,--dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen,
+dat er in Centraal-Amerika nooit eene andere kultuur bestaan heeft
+dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft,
+dat daarvan geen enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar
+geene rekening hebben te houden.
+
+De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij
+waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat mede
+zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken,
+waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige nationaliteit
+vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde
+overheerschers weerstand bood.
+
+Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige
+onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich nog van alle
+indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en
+ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende klassen in Europa, naar
+evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en
+intelligente koppen te vinden zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte
+oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie
+tanden, een vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is
+vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op
+eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond de
+koning; op hem volgden de priesters, dan de adel, dan het volk,
+dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk;
+de grond was gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde
+het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen
+dezelfde als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het
+schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen
+gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel steenachtig,
+maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor
+den regentijd de boomen om en verbrandde ze, nadat zij genoegzaam
+gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens
+boorde men met een puntigen stok gaten in de aarde om daarin maïs
+te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat
+de grond lang braak moest liggen; de verdeeling der landerijen was
+dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren
+weer in bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond
+werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten, kon
+het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den
+oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan elke familie,
+naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en
+visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles onder
+opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over
+de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten spinnen en
+weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en
+onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen van allerlei aard;
+maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om
+zijn heer in den krijg te volgen. De oorlogen waren talrijk genoeg,
+maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in
+een enkelen slag beslist. Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende
+geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd
+en uitgemoord, en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of
+verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden
+en van nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden
+opgebouwd.
+
+Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele
+andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo, die
+meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van
+gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die de Spanjaarden onder
+Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen,
+met lans en schild, met slingers en groote houten slagzwaarden. Zij
+versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden
+zich het gelaat wit en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf
+weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage: dit
+tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen
+en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan hunne
+heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden;
+Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden met allerlei
+figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen
+en anderen. De jeugdige krijgsman begon met een of twee van deze
+symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw
+teeken worden herdacht, zoodat het lichaam van in den krijg vergrijsde
+helden eindelijk geheel met deze hiëroglyphen bedekt was. Volkomen
+dezelfde gewoonte heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op
+andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek
+eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats verving van
+het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat
+liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar, een Spanjaard, die acht
+jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen
+gewend aan dit primitieve kostuum, dat hij met de europeesche kleeding
+niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt;
+de kleine meisjes droegen om haar middel een koord, waaraan eene
+schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat
+het als eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd,
+haar deze schelp te ontnemen vóór haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond
+uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende figuren
+geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun
+haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd boven de wenkbrauwen
+af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge
+geboorte en de jongelieden naar de mode moesten scheel zien: dit gold
+in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig
+te worden, lieten de moeders een vlok hair over den neus der kinderen
+hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun
+neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en andere sieraden.
+
+Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenqué en de
+Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming; maar
+dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een
+privilege voor de adellijke familiën en de priesterkaste. Torquemada
+verhaalt daaromtrent het volgende: "Ten einde zich een woest en
+krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne vorsten, in sommige
+provinciën, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der
+vroedvrouwen en der moeders) te misvormen, en daaraan eene puntige en
+langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd." Ten
+aanzien van Tlaxcala voegt hij erbij: "Sommigen hebben een puntig hoofd
+en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of
+van een schip (?), die de fraaiste van allen is."--Heel duidelijk is
+deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven,
+dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt: "De vrouwen
+gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was
+nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden het op den grond, op
+een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden
+zij het hoofdje tusschen twee plankjes en drukten het met kracht,
+totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten
+vorm had aangenomen." Deze operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk,
+dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de
+schrijver zelf had een kind gezien, waarvan de schedel achter de
+ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de
+politieke organisatie des lands voor de verovering: "Een of meer
+vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten
+het geweten; de edelen bekleedden alle openbare betrekkingen;
+de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld:
+plebejers, die alle lasten hadden te dragen voor het onderhoud der
+bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den
+meester waren prijsgegeven.--Op politiek gebied, de autokratie; in
+stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en
+ontwikkeling, uitsluitend in handen der priesterkaste; bij de massa,
+onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de
+vrouw buiten de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten;
+en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen,
+telken dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks
+doende stroomen."
+
+Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair
+karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man, in wiens mond
+de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is
+zeker, dat, ondanks al deze gruwelen, dit kleine volk niet ongelukkig
+was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de
+monumenten leggen nog getuigenis af van den bloei der kunst. Wat
+heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn
+lot verbeterd; is het door hen minder onwetend geworden; is het peil
+der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan
+door ettelijke millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter
+nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De
+verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de godsdienst die
+het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling;
+elke beschaving is geschikt voor het volk, dat haar uit zich zelve
+ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het
+zijn eigen karakter daarin ontplooien kan en ruimte en vrijheid
+van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende
+met zijn aard en zijn aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en
+gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van
+ondergeschikt belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van
+eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige
+vraag is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk,
+bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen
+van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs, dat het
+opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde,
+laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang en den dood van een
+volk ten gevolge kan hebben.
+
+Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd
+bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida en andere
+steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene
+kaste op zich zelve en schijnen zonder morren de geringschatting te
+dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten
+zich echter op verschillende wijze daarover te wreken, waarbij de
+bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen
+schijnen allen mooi, en al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij
+toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker
+voor een groot deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum,
+bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst
+vierkant uitgesneden. Deze tunica, _uipile_ genoemd, is van boven
+en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels,
+bloemen, bladeren, vogels, en heeft, evenals de uitstaande rok,
+een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door
+haar prachtig, gitzwart haar, dat in twee zware tressen is verdeeld;
+haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij
+lange gouden kettingen, vaak haar geheele fortuin.
+
+Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige
+huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten
+der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst met
+de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van
+decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude paleizen. Van
+binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers
+tot berging van de kleedingstukken bij feestelijke gelegenheden,
+en een _butaca_, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en
+met leer bekleed.--Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij
+iedere woning behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder,
+beplant met eene bijzondere soort van boom, _ramon_ genoemd, waarvan
+de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de
+dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten, die
+geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in
+moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere afleiding dan het
+bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje
+met rijtuig. De eerste kerkdienst begint reeds des morgens tusschen
+drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van
+alle vreemdelingen, alle klokken geluid, hetgeen een allesbehalve
+aangenaam concert is.
+
+Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige
+bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen, dagbladen
+en tijdschriften:--men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van
+denkbeelden en een opgewekt litterair leven. Twee geschiedschrijvers,
+Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in
+hunne verhalen de heldendaden der veroveraars, het lijden der
+eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de
+bloedige episoden van den burgeroorlog. De Yucateken zijn niet alleen
+staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der
+hoogvlakten: zij drijven ook handel en leggen zich toe op industrie:
+in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders,
+aan de vreemdelingen overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door
+harde beproevingen geleerd en gestaald; een jong en levenslustig ras,
+bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het
+schijnt, alleen toont in de kleine gestalte en het overwicht van het
+vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien
+al te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den
+vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit eigen
+ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal
+rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde. Wij
+werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde
+zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde zich overigens
+geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk
+zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten, een dagbladschrijver,
+tot ons: "Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier
+is de sleutel; gaat het eens zien; als het u aanstaat, is het tot
+uwe beschikking." Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet
+geschikt blijkt; terugkeerende loopen wij even bij onzen vriend aan
+om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Aymé, de consul, vergeet
+den sleutel terug te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf
+dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+"O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs
+van u.
+
+--Dertig francs: waarvoor? vraagt Aymé.
+
+--Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen,
+tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij dunkt, dat is
+eenvoudig genoeg."
+
+Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan
+te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van dat heerschap,
+wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven
+en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest bezield,
+energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten,
+hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en andere openbare werken
+geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk
+niet overvloedige middelen hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen
+de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen,
+dat zij er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo
+vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd geteisterd
+en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht,
+met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt en de bittere
+beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage
+en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam en zuinig: twee
+onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd
+tegen de ongunstige omstandigheden, waarin zij geplaatst waren:
+de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale
+schatten, en die verschrikkelijke verdelgingsoorlog, die het volk op
+den rand des ondergangs bracht.
+
+De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal
+haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat de bewegingen
+onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen
+algemeenen opstand leidden, die nog niet geheel onderdrukt is. Men
+mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde
+trekt zich voor de beschaving terug en ziet schier met den dag zijn
+gebied inkrimpen.
+
+
+III
+
+
+Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons
+gereed voor een uitstapje naar Aké. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje _en famille_, want Louis Aymé, de amerikaansche consul,
+die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de
+ruïnen bezocht had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Aymé, eene
+Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde
+dat zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven,
+moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling van mevrouw,
+een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn
+secretaris en mijn bediende, waren wij dus met ons zessen: wij hadden
+mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+Aké is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een
+bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het bezichtigen
+der ruïnen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo
+of intendant. Don Alvaro deed meer dan van hem verlangd werd: niet
+tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen
+bediende met allerlei levensmiddelen en benoodigdheden, opdat het
+ons aan niets ontbreken zou.
+
+Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen
+te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence, bij ieder bekend;
+en den _volan coché_, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen
+het laatste. De volan coché is geheel van hout, met uitzondering
+alleen van de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp
+onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van
+langwerpige bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net
+wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats
+voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder aan het net
+hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen;
+maar is men met zijn drieën, dan moet men op turksche manier, met
+samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die
+daaraan niet gewoon is, in het eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De
+inlanders zitten met hun zessen of achten--hoe, begrijpt men niet--in
+zulk een wagen. Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt
+en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half
+dronken koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over
+de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo hevig,
+dat de reizigers door en over elkander geworpen worden. Gevaar is
+er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het
+rijtuig breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+Aké ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar
+Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden met agaven
+beplant, en laten ter rechterhand twee met ruïnen bekroonde heuvels
+liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual, waar de Spanjaarden
+in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp
+ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo veel bouwvallige en verwoeste
+huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat
+de opstandelingen in 1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen
+en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar
+weinige vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei,
+maakt een zeer somberen indruk.
+
+Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob,
+waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen van
+hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele,
+blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen; deze hangmatten, de
+eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer
+goedkoop: zij kosten niet meer dan drie à vijf francs; de mooisten
+komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den
+grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coché nader kennis te maken. De rotsen zijn
+steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze: wij zitten
+te dansen als de poppen in een poppenkast.--Het was inmiddels avond
+geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis verloren, waren nog
+maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer
+onderhouden wordende vuren; de omtrekken der pyramiden teekenden zich
+in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte
+een doodelijke stilte, alleen afgebroken door het knarsen en kraken
+van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de
+hacienda gesloten: men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf
+der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen,
+die de poort barrikadeerden; weldra waren wij geïnstalleerd en sliepen
+in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+Aké is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd,
+dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten. Wij hadden
+dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis
+is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij knoopten al onze kleeren
+dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij
+stopten zoo veel mogelijk alle denkbare openingen. Mevrouw Aymé, in
+een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend;
+maar Shuty, de aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte
+bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan
+een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+Wij gaan uit om den cénoté op te zoeken; Shuty springt vroolijk
+blaffend voor ons uit. Wat is een cénoté? Yucatan heeft noch stroomen,
+noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen
+waterplas, meer of minder diep beneden de oppervlakte, naarmate de
+kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht
+bij den beganen grond, in het binnenland vindt men het eerst op
+aanmerkelijke diepte. Men noemt nu cénotés de inzinkingen van den
+bodem, die tot dit water toegang geven. Is het water op geringe
+diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen
+kant verteerd, dan verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die
+over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare
+dikte en stroomt het onderaardsche water in bepaalde richting,
+dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet
+langer steun vindende, instort; zóó ontstaat een reusachtige put,
+meestal van ronde gedaante, zooals de cénotés van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke,
+zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor somtijds in
+de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene
+werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten versierd, zooals te
+Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de cénoté niet meer dan
+eene reusachtige onderaardsche ruimte, zooals te Bolonchen.
+
+Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich
+hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want in den beginne
+hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om
+putten of waterbakken te graven, noch ook om kunstmatige reservoirs
+te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+De cénoté van Aké behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt
+als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig en bijna
+indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig
+voet beneden het gewelf, en dertig beneden den beganen grond, ziet men
+een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine
+vischjes zwemmen, terwijl zwermen van zwaluwen in alle richtingen de
+grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+Van den cénoté begeven wij ons naar de ruïnen, die onze bedienden
+inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei te
+zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden
+wij rond door de bosschen, uitziende naar ruïnen, zonder eenig
+kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken
+der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in onze nauw
+sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets
+buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen gaf van een abnormalen
+toestand; bij het verlaten van den cénoté was hij onrustig geworden;
+hij stond eensklaps stil en beet zich in zijne pooten of maakte
+zonderlinge sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig,
+vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het
+dichte hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty
+maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras
+en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem opnam: het
+lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende
+garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk door dit ongedierte
+aangetast.--Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend
+dejeuner, door den chineeschen kok van don Alvaro klaar gemaakt;
+maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een
+kabinetje om ons van ongedierte te zuiveren en op nieuw toilet te
+maken. Mevrouw Aymé en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich
+niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+De ruïnen van Aké zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de
+amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk,
+en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen; de ruïnen hebben,
+volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij
+voegt er bij, dat volgens Cogolludo de Spanjaarden op hun tocht eene
+stad ontmoetten, Aké genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren
+tegen eene groote menigte Indianen. Stephens vergist zich; als hij
+Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de
+stad, waarvan de geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die
+hij heeft bezocht. De ligging van de stad Aké verwijdert haar ten
+eenemale van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan,
+tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar het
+westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen
+afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte eene plaats,
+Cé-Aké genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar
+ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee jaren bleef. Dit geschiedde
+op zijne eerste expeditie in 1527; het Cé-Aké waarvan hier sprake is,
+lag dus omstreeks vijf-en-dertig mijlen oostwaarts van de ruïnen van
+Aké, waar wij ons thans bevinden.
+
+Aké was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig
+pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante
+mijl verspreid. De belangrijkste ruïnen schijnen een rechthoek te
+vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig geëffend
+is, en in welks midden nog een steen overeind staat, die door de
+Indianen _picoté_ wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal,
+dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor
+als na de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te
+Tenosiqué verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De
+veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picoté gebonden, om
+daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde
+gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op den weg van Palenqué naar
+San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf
+de schuld uit; en ik heb Indianen ontmoet, die, om hun geweten tot
+rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand
+hun zocht op te leggen.
+
+Nemen wij thans de ruïnen nader in oogenschouw. Aan den
+noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte
+van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein vertrek, waarvan
+het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind
+staan. Wij vinden hier dezelfde constructie terug, die wij reeds te
+Tula, te Teotihuacan en te Palenqué hebben opgemerkt, en die wij ook
+nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale
+ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest; wij mogen
+veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en
+dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt uit te maken van
+het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit
+laatste monument herinnert door zijne rechthoekige gedaante, aan
+de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien
+hebben en die men met den naam van citadellen bestempelt, maar die
+inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan,
+waarvan alle geschiedschrijvers melding maken. Het kaatsspel was bij
+uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco
+en Yucatan invoerden. Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard,
+te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er,
+vóór den aanvang van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige
+ceremoniën plaats.
+
+Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei
+gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige pyramide,
+met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen,
+de buitengewoon groote trap, die zonderlinge architektuur, geheel
+afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten:
+dit alles verplaatst ons als het ware in eene nieuwe wereld. Het
+zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er
+nog negen-en-twintig over zijn, geplaatst op het bovenvlak van eene
+langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men
+bereikt dat plat langs een reusachtige trap van ruwe steenblokken,
+van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim
+hoogte. De pilaren waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog,
+te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog
+voorhanden zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim
+in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd,
+en dat de bouwmeesters te Aké geen kalk of cement hadden gebruikt. Dit
+is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der
+blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden behouwen, maar dat de
+binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist
+op elkander konden passen, moest men de ledige ruimten aanvullen met
+kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot
+bedekking gebruik gemaakt van kalk of cement.
+
+De heer Aymé, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit
+laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de stukken
+overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid
+mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren, in drie evenwijdige
+rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan,
+heeft eene lengte van vijf-en-zestig el veertig duim, bij eene breedte
+van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de
+uiteinden afgerond is, is van het noorden naar het zuiden; de trap
+bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het
+eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking,
+dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan niets is
+overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een
+of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen op die vragen geen
+antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt
+eenig in zijne soort; maar het draagt hoegenaamd geen monumentaal
+karakter.--Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het
+is bekend, dat de commentatoren dikwijls de schrijvers en ook de
+monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van
+nature zijn zij geneigd, het vreemde, het verrassende, het onmogelijke
+boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige
+reizigers hebben, ten aanzien van de ruïnen van Aké, hunner fantazie
+den vrijen teugel gevierd en theorieën verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren
+aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou een Ahan Katun
+of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der
+Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van vier-en-twintig, en een
+Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren
+zijn, ieder uit tien blokken bestaande, krijgen wij in het eerste
+geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in
+het tweede eene periode van achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor
+achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaar gelegd, reeds lang verdwenen
+zou zijn vóór het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige
+eeuwen ouder zou zijn dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken
+het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig,
+over dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument
+eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die hetzij voor
+openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremoniën
+bestemd was? De ligging midden tusschen de andere monumenten schijnt
+voor deze onderstelling te pleiten.
+
+Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere
+ruïne, _Akabua_, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De
+vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend
+ontvangen door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar,
+als overal elders, vinden wij de zoogenaamde _boveda_, het door
+vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten
+der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit dusgenoemde, oneigenlijke
+gewelf is hier te Aké sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte
+materialen, want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit
+die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan deze
+monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde
+cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men
+er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen in de ruïnen van
+Aké hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken,
+die door aanmerkelijke tusschenruimten van elkander gescheiden zijn.
+
+Ik maakte mijn gids, den heer Aymé, daarop opmerkzaam, en zeide tot
+hem: "Gij beweert dat er bij de gebouwen van Aké noch kalk, noch cement
+is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie
+welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit niet toegeven, hoewel de feiten
+mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een
+raadsel, dat wij moeten trachten op te lossen. De stichters van deze
+gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost,
+om hun werk onvoltooid te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze
+zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft
+afgeknaagd en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een
+ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren,
+als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier in
+de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren,
+hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het besluit dat al
+deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met
+cement bestreken en, volgens de gewoonte, ook beschilderd waren.
+
+"Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal
+u gelooven."
+
+Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met
+een ruïne gekroond.
+
+"Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Aymé.
+
+--Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het
+vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+--Laat ons toch maar eens gaan zien," hernam ik. En wij gingen.
+
+Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een
+zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine ruiten en
+afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een
+groot kader, waar binnen verschillende figuren geplaatst waren,
+waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van
+ongeveer een el dik bedekte de steenen, vulde de ledige ruimten en
+maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog
+sporen van de oude beschildering.
+
+"Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+--Gij hadt gelijk," antwoordde hij.
+
+Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle
+tegenspraak.
+
+
+IV
+
+
+Van Aké begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever
+een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend inwoners;
+het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas
+het feest van den heiligen schutspatroon had gevierd, bij welke
+gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen
+muren in de buitenwijken opnieuw waren gewit. Behalve zijne nette
+woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche
+zuilengangen omringd.
+
+Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied,
+waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving
+in Yucatan, in tegenspraak met de bewering van sommigen, die zich te
+zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een
+bespottelijken ouderdom toekennen.
+
+Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook
+Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals elders,
+was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen
+te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen, en zoo veel
+mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving
+uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk over de zaken van Yucatan
+omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na
+de verovering, spreekt van de gebouwen te Izamal, waarvan er toen
+nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters
+dier monumenten onbekend waren. Lizana daarentegen, die in 1628,
+zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de
+gelegenheid was om zich bekend te maken met de oude traditiën en
+legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten;
+van de twaalf bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt,
+kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die
+Landa niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet
+kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande ras
+der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin
+der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden van naakte
+menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden
+van bijzonder sterke cement vervaardigen. In een graf vindt hij kunstig
+bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog
+tegenwoordig bij wijze van geld gebruiken. Even als te Merida, waar
+hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken
+aan de godsdienstige vereering van het oude heiligdom, bestond ook
+hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding
+geven op bladz. 32. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond
+in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij
+opgetrokken was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde
+steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne
+beschrijving de opmerking toe: "Dit monument is zoo hoog, dat men er
+versteld van staat." Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede
+basis met een ruim terras of platform, en de kleine pyramide, aan de
+noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige
+te zijn van de godsdienstige plechtigheden, die ten aanschouwe van
+allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan
+Landa spreekt, stond het afgodsbeeld. Wij spreken hier bij analogie:
+want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der
+Tolteken, Teotihuacan en Cholula.
+
+Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakmó,
+omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van een afgod,
+die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: "Zon,
+met het vurig stralende gelaat." De tempel was dus een zonnetempel,
+met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed,
+maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan de eerste;
+zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: "Huis der hoofden en der
+bliksemstralen." Daar woonden de priesters, vermoedelijk in een fraai
+paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden
+bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus gewijd klooster, benevens
+de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan
+Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den legendarischen stichter van de stad
+Izamal. "Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen
+voorgesteld onder de gedaante van eene hand; zij beweren dat men
+de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door
+de aanraking met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte;
+daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame,
+de wondervolle hand."--Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht
+werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom had men
+naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot
+aan de grenzen van het land waren doorgetrokken en naar Guatemela,
+naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver,
+vindt men op verscheidene plaatsen sporen van die wegen.
+
+Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement
+geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep, tegenover
+het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van
+wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken eigen was, zoo als wij
+reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen
+wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende
+geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen
+hetzelfde beteekent.
+
+De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den
+opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van Hunpictok,
+hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide
+vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte, dat van gelijke
+constructie is als de piramide te Aké, bevond zich het door Stephens
+beschreven beeld, dat thans verdwenen is, en ziet men nog heden, aan
+de oostzijde, de figuur, op bladz. 28 afgebeeld. Aan dit beeld kunnen
+wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze
+kolossale kop heeft eene hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de
+onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen,
+met versche cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter
+linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen,
+zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem, het woord,
+die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die
+wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis
+heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs, die wij in
+Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een
+menschenhoofd; het beeldwerk is van cement; de modeleering der figuren
+is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch
+herinnert ons aan de teekens der mexicaansche ridderorden, arenden,
+tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van
+allen; en niets past beter bij de bestemming, die het paleis, volgens
+de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van
+de kracht en den moed: eene waardige versiering der woning van den
+opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van
+Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der priesters,
+leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering,
+eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten was van
+de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de
+godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats grepen en
+door het volk werden bijgewoond. Dit is echter onbestaanbaar met den
+hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap
+maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk. Op een afstand
+van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd,
+eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande hutten.
+
+In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de
+dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had ik daarvan de
+ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik
+zeer duur moest betalen, niet ter plaats hunner bestemming kwamen, of
+althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat
+de telegraaflijn in geen goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon
+ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer
+goedkoop zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk
+gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch,
+vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing de draad
+neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij
+even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos en wanhopig,
+slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer
+te beklagen waren zij die betaalden, om haar weer in orde te brengen,
+of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch
+van tijd tot tijd, die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste,
+en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco,
+waar de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat
+de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te
+Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet meer. Voor
+onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren
+blijkbaar met deze verrassing alles behalve ingenomen. Waar zouden wij
+overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die
+ons ten gebruike afgestaan; wij gingen allen te zamen aan den arbeid,
+zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor
+onze hangmatten en veldbedden. Maar het souper:--dat is een lastig
+ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer
+aan het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons
+bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog geschikt;
+de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons
+avondmaal gebruiken.
+
+Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in
+te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en in
+de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen:
+daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas is
+in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij
+vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden. Een
+vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ruïnen te zien,
+waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet iemand zijn
+die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk
+dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan zijn niet de eenigen,
+die zoo redeneeren.--Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers,
+tegen een derde boven den gewonen prijs. Paarden zijn schaarsch: zij
+moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk
+toegestaan. Natuurlijk zijn noch de soldaten, noch de paarden gereed;
+wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis
+maken. Bovendien zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand
+naar Pisté bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg,
+en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar wij eerst
+den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van
+een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst werd,
+ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge
+van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het vlek konden
+overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of
+medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging aan.
+
+De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile
+rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin de vreemdeling zeer
+gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door
+twee Indianen geleid, want het huis, waar het feest wordt gegeven,
+is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten
+pikdonker. Wij komen zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van
+drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het gereedmaken
+der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote
+stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden moeten worden. Buiten
+zijn andere vrouwen bezig met het malen van maïs, het kneden van het
+deeg of het bakken van koeken, die warm gegeten worden.
+
+Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen
+hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met leder
+bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het
+lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte pantalon, een
+wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er
+vol: het gansche dorp is hier vergaderd; althans al de Indianen en
+mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+"Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt," zeide
+de rechter tot mij; "zulk een feest, dat dikwijls verscheidene dagen
+of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal,
+na afloop van alles, misschien driehonderd piasters (vijftienhonderd
+francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan,
+vertegenwoordigt die som eene heele fortuin. Maar voor zulk eene
+gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op;
+en eerlang zal het de beurt zijn van een anderen Indiaan, om een
+dergelijk feest te geven.
+
+--Maar," hernam ik, "dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten
+zij daarna beginnen?
+
+--Precies hetzelfde wat zij te voren deden," antwoordde de rechter;
+"zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages, terug. Is
+de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens
+eenige stuivers besparende om op hunne beurt een feest te kunnen geven;
+mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood,
+dan sterven zij van gebrek. De zorg voor den dag van morgen is hun,
+als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste
+ervaringen zijn machteloos om hen op dit punt te genezen."
+
+Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de
+taaie levenskracht der aloude traditiën, waaraan men vasthoudt, ook al
+verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs
+tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij de zonderlinge gewoonte
+hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden
+u op die vraag niet kunnen antwoorden: wij moeten het voor hen doen.
+
+Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken
+te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht voor
+feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver
+aldus voort:
+
+"Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende
+een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij vierden hunne
+feesten op tweeërlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden
+van aanzien: het gebruik wilde dat ieder der gasten, op zijne beurt,
+een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der
+gasten gaf men een gebraden kip, brood en uit cacao bereiden drank
+in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te
+bedekken en een kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker,
+die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te
+sterven, dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne
+erfgenamen of familie over."--Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: "Bij deze maaltijden
+werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen, die, na hun
+den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend
+gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd had. De indiaansche
+vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen."
+
+Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend
+vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren en dragers
+hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair
+geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen. Het pad is de oude weg
+naar Pisté, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter
+elkander moeten loopen en niet dan met moeite voortkomen. De tocht
+is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout,
+vol lianen en doornen, waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige
+boomen zich verheffen.
+
+Wij komen te Pisté, waarvan niets meer over is dan de gehavende
+en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De
+manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven, eer
+zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen,
+die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en uit wraak hun
+overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+
+V
+
+
+Het was laat in den namiddag, toen wij de ruïnen bereikten. Hoewel ik
+vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde mij toch
+een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde
+Castillo ontdekte, tronende op zijne steile pyramide van zeventig
+voet hoogte.
+
+Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren,
+toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel. Statig dreef
+de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel,
+en goot haar licht uit over de eindelooze met bosch bedekte vlakte;
+op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of
+dichtbegroeide heuvels en terpen. Met deze ruïnen bekend, kon ik mijn
+reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+Het Castillo vormt het middelpunt der ruïnen; ten oosten, aan den
+voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine, daartoe
+behoorende paleizen; ten noorden, de ruïnen van een fraai gebouw
+en de gewijde cénoté, met den tempel ter bewaking van het bassin;
+ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten,
+de Chichanchob, de Caracol, de tweede cénoté, het paleis der Nonnen,
+de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken
+half fluisterend over het geheimzinnig verleden van die doode stad,
+die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid
+steeg uit de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als
+op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel,
+niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel overdekt,
+waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een
+kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon tooide zich, bij
+het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende
+nevelwolkjes zweefden door de ruimte, telkens wisselend van vorm en
+tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor
+de zonnestralen, niets achterlatende dan de schitterende droppels,
+als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze
+tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste steden,
+die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij
+voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking is toch verre van
+juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen
+oordeelen, bestonden deze steden uit eenige groepen van gebouwen, die
+wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van
+den vorst en van de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare
+dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde,
+over eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten
+werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+Chichen-Itza--dat wil zeggen, nabij de put van de Itza--ontleent haar
+naam aan den cénoté of de twee cénotés, aan welker zoom de bevolking
+zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Aké, maar ouder
+dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort zij tot den tijd, toen
+men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De
+berichten, die wij omtrent de stad bezitten, zijn zeer schraal en zeer
+onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit
+alleen is met zekerheid bekend, dat Chichen, omstreeks de helft
+der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking
+verhuisde in massa--de oorzaak dier verhuizing is onbekend--en stichtte
+in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein
+vorstendom, waarvan de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez
+op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697--alzoo,
+nog geen tweehonderd jaar geleden--door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+"Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar vóór de aankomst
+der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten toen nog
+ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk,
+dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee groote en onuitputtelijke
+water-reservoirs--een onschatbaar bezit in een land, dat van water
+is ontbloot,--al spoedig nadat zij door hare inwoners verlaten was,
+op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op
+het tijdstip der verovering.
+
+De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo
+landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van Yucatan,
+met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de
+hoede der matrozen, en trok, onder het geleide van een Indiaan van
+Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia,
+die zijn verhaal schreef in 1639, te Valladolid woonde en van een
+der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de
+namen der steden, die Montejo doortrok, dat de expeditie haar weg nam
+van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen,
+in 1541, toen de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van
+het westen naar het oosten.
+
+Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de
+provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich naar Aké,
+een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward
+met de stad Aké, waarvan wij de ruïnen hebben bezocht. Daar stuitte hij
+op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren;
+het kwam tot een gevecht, het bloedigste dat de Spanjaarden hadden
+te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk
+kennen, waartegen hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen,
+die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der
+Indianen, ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar
+maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Aké
+begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens Herrera,
+had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich
+daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo nam te Chichen
+zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij
+vestigde zich daar te midden van eene bevolking, die ten gevolge van
+het vreeselijke gevecht bij Aké, door den schrik als verlamd was.
+
+In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden
+en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het den Indianen te
+verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden,
+die ieder per dag meer gebruikten dan voor het onderhoud eener
+geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was;
+zij weigerden zich langer te onderwerpen aan de afpersingen en
+wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer
+levensmiddelen naar het kamp gebracht; eindelijk verdwenen de
+Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op
+den overvloed van straks volgde nu gebrek en hongersnood; om zich
+levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten
+naar de omliggende dorpen ondernemen en daar met geweld nemen, wat men
+hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten;
+de Spanjaarden hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren,
+en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk
+de gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot
+den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen bezet,
+en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht,
+waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen verloren had,
+volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor
+de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke stilte, liet de hoeven
+der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet
+hooren zou; om de waakzaamheid der Indianen te verschalken, liet hij
+vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel
+bevestigd was, vastbinden; en op eenigen afstand, buiten het bereik
+van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier
+vergeefs trachtte te bereiken. Het gelui van de bel en het janken
+van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog
+steeds in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle
+stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag werd,
+bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten
+zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote moeite de zeekust
+en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun
+eene schuilplaats bood.
+
+Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der
+voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster van
+gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam
+draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat bij de Azteken
+in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke
+familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende zekeren tijd aan de
+goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk
+te treden; sommigen verbonden zich, door plechtige gelofte, voor
+haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine
+priesteressen of zusters genoemd, in de bijgebouwen van den tempel
+woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij
+leidden daar een kloosterleven, en waren aan zeer strenge regelen
+onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan
+om te bidden en den tempel te reinigen; zij vastten bijna onophoudelijk
+en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der
+goden. Zij doorboorden zich de tong en de ooren met scherpe doornen,
+sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te
+kunnen hervatten, gingen altijd met neergeslagen oogen, en moesten
+de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der
+godsdienstige tucht. Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op
+bladz. 37 geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen,
+die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze façade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen,
+waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld. Op de
+eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn
+voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam van den een is gevat
+in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het
+midden en aan de hoeken van de eerste fries vindt men ook aan de façade
+van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten
+van Yucatan.--Het hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen
+eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur,
+en gescheiden door een gang, die op den westelijken uithoek van de
+pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner
+afmetingen: het geheel vormt dus een paleis van drie verdiepingen.
+
+Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen
+hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk een
+tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier
+windstreken gekeerd; de plaat op bladz. 40 stelt den westelijken gevel
+voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt,
+bestaat uit negen terrassen, door loodrechte muren gedragen; zij is
+gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en
+breed zijn, bij eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak
+van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte;
+de trap bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting,
+nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel in Yucatan als op
+de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen;
+op die reusachtige trappen en terrassen verzamelden zich, in den
+uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden
+vijand tegen te houden en hun leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De
+verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en
+wanneer de bezetting inderdaad uit onverschrokken mannen bestond,
+die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer
+terrassen stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld
+bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de
+spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens de vier terrassen
+der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het
+bovenste plat, waar zich de Azteken hadden vereenigd, die tot den
+laatsten man werden gedood.
+
+De noordelijke façade, die tevens de voornaamste was, moest, nog
+ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit eene portiek
+met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten,
+waarop de dubbele kroonlijst van de fries rust, in het midden versierd
+met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij,
+die de geheele breedte van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men
+door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het
+heiligdom, waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren
+met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze façade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van
+leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende in
+een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De
+kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten zijn bedekt met
+beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te
+Palenqué, hadden ook de paleizen te Chichen geene deuren, maar werden
+de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan
+ook geen sporen van scharnieren, maar wel kleine gaten in de zuilen,
+waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog
+ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen van de
+pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand
+der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag van de twee
+slangen ter wederzijde van de groote trap. "De galerij diende voor het
+ontsteken van reukwerk, en boven de deur ziet men een groot in steen
+uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom
+dit gebouw bevinden zich een aantal anderen, groot en goed gebouwd;
+de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel
+vormt en geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de
+cement maken."
+
+Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene
+kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken. Te Chichen
+zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa
+blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet met planten en kruiden was
+begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten
+was. De uitmuntende toestand van de gebouwen, van de pyramiden en van
+dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig
+en welig is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming
+tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs op de hoogvlakten,
+en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn,
+naar mijne overtuiging, afkomstig van de Tolteken, en van betrekkelijk
+jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+
+De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene
+gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den muur van den
+tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl,
+een god der Tolteken en der Azteken: in Yucatan was zij het teeken
+van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen
+dezelfde beteekenis, namelijk die van _gepluimde slang_. Dit beeld,
+dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter
+versiering van de huizen der aanzienlijken te Mexico. Clavigero zegt
+ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en
+dat men aan sommige gebouwen eene reusachtige slang in relief zag,
+die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve
+in den staart scheen te bijten.
+
+De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare
+overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen
+de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt dus dat deze
+tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te
+Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is geheel gebeeldhouwd: in het
+midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het
+entablement schijnt te torsen. Deze gestalte met haar langen baard
+is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl,
+die onder verschillende gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is
+buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op
+het hoofd een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een
+lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+
+
+VI
+
+
+Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee cénotés zijn,
+reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water door
+onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs
+hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de keuze van deze plaats
+voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke
+bevolking in den omtrek. De inwoners van Chichen konden zich de moeite
+sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige
+waterbakken of vijvers aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd
+voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk
+was en ook bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze
+cénotés bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene
+soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af; de andere,
+de heilige cénoté, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den
+kring der gebouwen en op de grenzen der stad. Om dezen te bereiken,
+moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden
+wij de helft van een groot beeld van Tlaloc, en in de onmiddellijke
+nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels,
+aan wier voet wij weder het beeld terugvinden van de gepluimde slang,
+Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking
+van Chichen schijnt te zijn geweest.
+
+De cénoté, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig
+van gedaante; het water is niet te bereiken, want de loodrechte
+wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid
+tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur: dit kan het gevolg
+zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het
+dichte gebladerte rondom den put. Deze eenzame cénoté, waarvan de
+wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te
+midden van het bosch, maakt een somberen indruk. Deze plek was eens
+gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad,
+en deze cénoté behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine
+tempel, waarvan wij nog de ruïnen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen
+van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar ook
+volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte
+werden geworpen.
+
+Landa maakt zoowel van den cénoté als van den tempel melding; een
+breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en
+allerhande soort van offergaven; hij voegt er bij, dat er nog in 1560
+menschenoffers werden geslacht.
+
+Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de
+verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht;
+er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet er afbeeldingen
+van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze
+tempels het werk zijn van een verdwenen ras en dagteekenen uit een
+tijdvak vóór onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa
+moet iedereen de oogen openen. De stad was tijdens de verovering nog
+betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo
+haar voor het eerst in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels
+nog door de geloovigen bezocht.
+
+Van den heiligen cénoté begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het
+voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke gebouwen,
+die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren
+bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende, zware gemetselde
+muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen
+de muren bedraagt vijf-en-dertig el. Aan het uiteinde dier muren
+bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde
+slechts een enkel vertrek bevat, van eene op zuilen rustende galerij
+of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de
+brandende zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over
+de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van
+binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren zijn geheel
+met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate
+geleden hebben.
+
+Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding
+maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich zelf reeds
+een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit
+gebouw komt geheel overeen met de voor het kaatsspel bestemde lokalen
+op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van
+den Tlachtli te Chichen-Itza, waarvan wij bereids eene proeve hebben
+gegeven (zie bladz. 36), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde
+spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere
+werd gehouden.
+
+Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de
+beide beelden, op de bladz. 33 en 35 afgebeeld. Het eene is afkomstig
+van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere
+is afkomstig uit den omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid
+van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening
+van doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de
+beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van den regen
+en den overvloed.
+
+Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen,
+dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het verschil in de wijze
+van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon,
+in dezelfde houding, met dezelfde kom op den buik om den regen op
+te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene
+beeld is van kalksteen en het andere van basalt; dat uit den omtrek
+van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer
+oud; maar van waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig
+tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+
+
+
+
+Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit
+de fraaie ruïnen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht is niets te
+zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig,
+de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen. In deze streek zijn
+de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd,
+maar onderscheiden zich overigens niet van de haciendas in andere
+streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen
+wij omstreeks negen uren te Uayalceh; de muildieren moeten eenige
+rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen;
+maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert zich om u
+te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed
+gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh is een indiaansch
+woord, dat "de rust van het hert" beteekent; de dusgenoemde plantage
+is waarschijnlijk de voornaamste in Yucatan. Men verbouwt hier, behalve
+de noodige maïs voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend
+henequen; dit gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert
+mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor
+een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd
+personen, die allen een of anderen arbeid verrichten. De kinderen
+zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met
+het schoonmaken van een gewas, waarvan de naam mij onbekend is. Hun
+vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en
+komen, in lange rijen achter elkander, naar en van de noria, om de
+waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in
+den tijd der aartsvaders verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine
+den indruk bederven.
+
+Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de
+goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons een huis
+in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi,
+goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het noordwesten
+naar het zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van
+den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er
+splinternieuw uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar
+de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de
+nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man, de broeder
+van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger
+ons zoo veel goeds vertelt.
+
+De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met
+groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt men ook
+hier een hotel; maar in de kleine _tienda_, waarin wij onzen intrek
+nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel
+dan te Merida. Daar ontvangen wij geregeld bezoek van eenigen der
+voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met
+wie wij onze avonden op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+Ons doel was in de eerste plaats de ruïnen van Kabah te bezoeken, die
+tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de
+ruïnen strekt zich een bosch van vier mijlen uit, waardoor geen enkele
+weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een
+troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten. Wij
+zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hacïenda
+Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt de eigenaar,
+die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij
+daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd, zoo gedaan.
+
+Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een
+aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd. Het
+feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen,
+maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei soort,
+niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de
+bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers en _volans cochés_:
+deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen,
+schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.--De hacienda, mooi gelegen
+aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en
+prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is zeer verheugd als ik hem
+mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die
+zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient eene lange galerij,
+waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde
+kleederen en met gouden kettingen versierd, liggen neergeknield
+of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de
+heilige handeling. Nauwelijks heeft de priester het _Ita missa est_
+uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der
+koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien tot achttien
+jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten
+rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen gepresenteerd;
+en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan
+mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult
+de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte terrein
+voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten,
+een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke vlugheid door
+de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken,
+palmbladen, lianen, zonder een enkelen spijker: en toch zit alles
+vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken,
+het gewicht kunnen torschen van ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt;
+en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal kraampjes
+en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig
+engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de dorstige klanten
+elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt
+hand over hand toe; het is een geraas, een geschreeuw een gejuich,
+dat hooren en zien vergaat.
+
+Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol;
+voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder in
+de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit
+mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost in haar
+fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode,
+gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen tegen de sneeuwwitte
+jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen
+en edelgesteenten vonkelen. Welk een betooverende aanblik! En, vreemd,
+niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder
+hoogstens drie- of vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich
+in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen
+het mannelijk en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men
+in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd
+heeft. Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden,
+gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn
+gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking van
+honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood
+twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke wanverhouding,
+het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering
+van het ras, komt natuurlijk niet voor bij de indiaansche bevolking,
+die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het
+evenwicht eenigermate zou helpen herstellen. Men moet echter ook
+niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige
+gevechten met de Indianen onder de mannelijke bevolking groote
+verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel
+het ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos
+herhaalde dansen, keer ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te
+vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad
+dat de weg naar de ruïnen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer
+het mij behaagt.
+
+
+VII
+
+
+Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij
+administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen, en
+de volans-cochés zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de
+ruïnen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul verwijderd;
+Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd
+gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint zich tegenwoordig
+weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de
+onmiddellijke nabijheid voor het grijpen; zij zijn afkomstig uit een
+groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond,
+welke thans geheel in puin liggen. Onder die materialen merken wij
+vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en,
+hetgeen opmerkelijk is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze
+steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen
+werktuig, dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij
+onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne
+beeldwerken en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden
+zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij
+gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen van koper
+met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ruïnen van
+Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide en vele
+andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig
+mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken zij van de vorsten
+dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken
+of steden aan de andere zijde waren gelegen van de heuvelketen,
+die Yucatan doorsnijdt.
+
+Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van
+de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ruïnen bedekt,
+triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte. Deze
+gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken,
+en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen, kunnen ons een
+volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren
+tevens het afdoend bewijs voor de eenheid der beschaving in het
+schiereiland.
+
+Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden
+oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen allen,
+met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis
+van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste wijze versierd, maar wij
+vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben
+gezien, en die het best zijn te vergelijken met die reusachtige houten
+afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van
+de eilanden in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit
+monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en
+al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen toestand,
+waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het
+geheel te vellen; maar deze vijftig el breede voorgevel met zijne alles
+overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op
+eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte zich
+eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede
+waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de strafoefeningen,
+de _picoté_. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks
+van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn
+zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd en met beelden
+en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog
+zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk, dat de gebouwen geheel
+beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik,
+even als bij de volken der oude wereld. Ook bij hen werd, even als
+in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst
+gescheiden: die beide kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu
+eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte
+plaats. Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan
+de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in zoo
+weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de
+warreling der monsterachtige figuren, niet weinig hebben bijgedragen
+tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke
+gebouwen.
+
+Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het
+eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft ook
+zijne esplanade met twee waterbakken en een _picoté_; maar het staat
+bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel
+zijn verwoest. In het midden bevindt zich de trap, gedragen door een
+soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+Dit zeer lage paleis--de hoogte bedraagt niet meer dan vijf
+el--onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel
+aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien gevel zijn
+zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en
+nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den muur is zonder
+versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat
+uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd, met een vlakken muur
+tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel
+vernield.
+
+Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende
+verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste terrassen
+voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is
+omringd door vertrekken van verschillende afmetingen, waarvan de deuren
+of toegangen soms door pilaren in tweeën gescheiden zijn. De posten
+en drempels der deuren zijn van steen, even als in het tweede paleis;
+voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in
+het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning der Spanjaarden,
+Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden
+was verdeeld. Maar een eeuw vroeger voerde de vorst van eene zekere
+stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland:
+hij had de aan zijn vorstendom grenzende gewesten onderworpen en,
+als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de
+Sierra, waartoe ook de vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden,
+waren onder de verwonnelingen.
+
+De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp
+van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum. Wij
+weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning
+van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering van Itzcoatl,
+omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij
+echter eerst onder de regeering van Montezuma I, omstreeks 1440,
+invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in
+dezen tijd aan den vorst van Mayapan hulptroepen zenden.
+
+Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping
+te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der voornaamste
+familiën om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der
+overheersching drukte des te zwaarder en scheen te hatelijker, omdat
+de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere
+vorsten sloten onderling een verbond, waaraan ook de bewoners van
+de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan
+werd overwonnen en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden
+caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens
+chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen gestaafd, in
+1460. "Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting
+van Mayapan en de komst der Spanjaarden: Montejo nu hield van 1528
+tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling
+van het land in onafhankelijke gewesten, de bevolking zich zoo sterk
+vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen;
+men bouwde overal tempels en paleizen: "het is daarom dat er zoo velen
+van zijn." Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden,
+"zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon
+bewerkte paleizen vindt."
+
+De monumenten, waarvan wij de ruïnen nog heden kunnen bestudeeren,
+zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit voorhistorische
+tijden afkomstig.
+
+De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog
+ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet al te
+oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing,
+eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige indiaansche
+dorp Santa-Helena bereikten.
+
+Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die,
+even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder
+gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den
+eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen vormen
+kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote
+horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en op palen rustende,
+waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje
+kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten. Een zwerm van gevogelte
+stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van
+eenden en het geklok van kalkoenen vermengt zich met het geknor van
+varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet,
+zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben uitgezien. Uit
+hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan
+waarschijnlijkheid tot de vroegere toestanden besluiten; de eeuwenoude
+traditiën, de overgeërfde begrippen en voorstellingen, geheel de
+omgeving oefenen een zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er
+in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar
+zou ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel,
+ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde meer
+door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch
+de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch de zeden, noch
+de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het
+onderworpen ras, gaandeweg eene zeer wezenlijke verandering; en indien
+het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des
+lands, zoo traden zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te
+herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt men
+de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het
+middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene groote plantage:
+de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt,
+stellen ons nog in staat ons een denkbeeld te maken van de macht en
+het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en
+minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan een tiende
+geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars;
+maar de steden, dorpen en haciendas hebben dezelfde bestemming én
+staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier
+onmiddellijke nabijheid men geen ruïnen vindt en die niet zijn gebouwd
+met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal
+heeft de Spanjaard de plaats ingenomen van den overwonnen cacique;
+er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot
+armoede en slavernij is vervallen.
+
+In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen
+in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen van het paleis
+der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als
+vroeger, omgeven de hutten der arbeiders en onderhoorigen ook nu het
+huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der
+vroegeren: ook zij zijn langwerpig van vorm, met riet gedekt, en,
+wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die
+kleine ruitvormige teekeningen, eene flauwe afschaduwing der rijke
+dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.--Alleen de godsdienst
+is veranderd: de kerk heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen,
+in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de
+harten dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar
+ons de administrateur, Don Luïz Perez, wachtte. De hacienda is niet
+meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven
+en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid. In plaats van
+eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen
+en vertrekken bevat en met eene op kolommen rustende veranda prijkt. In
+de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een
+spoorweg loopt van de hacienda naar de plantages en de met muildieren
+bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is
+een rustelooze beweging, een komen en gaan van menschen en paarden
+en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de
+woning ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen,
+die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+De ruïnen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven;
+wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder komt
+de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur,
+buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle oude monumenten
+in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog
+het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie
+eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel
+ongeschonden zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van
+het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram,
+gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid rijke
+ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van
+dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld ouder gebouw:
+naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis,
+dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal, die, naar men zegt,
+verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den
+tijd na den val van Mayapan.
+
+Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd,
+is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat
+uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras; het
+andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den
+gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel was zeer rijk
+versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste
+goden gewijd. Twee groote trappen, een ten oosten en een ten westen,
+voeren naar de beide gebouwen.
+
+Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat
+de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat hij in
+een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen
+van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit blijkt dus,
+dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering,
+nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt ook, dat de tempel nog in
+wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo geplaatst zijn, dat
+men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht
+getrokken door eene groote pyramide zonder monument, met eene breede
+vlakke kruin, die den naam draagt van _Cerro de los sacrificios_,
+heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze
+pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche tempels,
+welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin
+de beelden van de afgoden stonden, en den _techcatl_, een blok steen
+met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat
+de vooruitstekende borst gemakkelijk door het mes van den priester
+kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het
+menschenoffer geschiedde altijd ten aanschouwe van het volk, aan
+den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden
+wierp, opdat de toeschouwers het onder zich zouden kunnen verdeelen
+en verslinden.
+
+De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was,
+hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar de beschrijving te
+oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet,
+waar zij deze wijze van bouwen invoerden en ontwikkelden. Vinden
+wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden
+anthropophagie, dan kunnen wij dit gebruik alleen aan mexikaansche
+invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook
+eenstemmig dat het de Azteken waren, die deze afschuwelijke gewoonte
+in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet
+voor het jaar 1440 als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor
+het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet
+ouder zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten
+van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op deugdelijke
+gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op
+verschillende tijden door de veroverende Tolteken gesticht, voor het
+meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit
+de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+Wij nemen afscheid van de ruïnen en slaan den weg in naar Muna,
+een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een aantal
+feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is
+eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het wemelt van beschonkenen
+en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier
+drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw en ziet geen vechtpartijen of
+ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil
+en vreedzaam. De een gaat op den grond liggen; een ander ziet u met
+verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+
+Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een
+blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en
+zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en trachten
+weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar
+wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge Indiaan zich op:
+aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is
+getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar lokt met al die gevulde
+flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem
+wacht, en hem met haar zachte stem toefluistert, "_Coox...._ laat
+ons gaan." Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij
+keert in de herberg terug en komt naar buiten met een gevuld glas,
+dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om,
+omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas leeg, en zegt tot haar
+gemaal, maar op nog zachter toon: "_Co.....ox_." Hij, denkende haar
+overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt
+nog een glas en gaat nu, bijna bewusteloos, met dof starende oogen,
+weer op de trap liggen. "_Co....ox....coox_," herhaalde de vrouw op
+klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal
+daar misschien den geheelen nacht blijven liggen, en zijne vrouw zal
+bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden
+morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+VIII
+
+
+Wij gaan te Progreso aan boord van de _Asturias_, een stoombootje zoo
+groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn
+wij de eenige passagiers. De zee is kalm, en den volgenden morgen vroeg
+komen wij te Campêche. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft,
+kunnen wij dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad
+te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust,
+van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+Campêche werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad
+stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne eerste
+ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen
+tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, "zij geleidden ons
+naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden
+bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men bas-reliefs, reusachtige
+slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van
+goden, rondom een soort van altaar, waarop nog versche bloeddroppelen
+zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij,
+glimlachende en vriendelijk; naar het scheen, enkel gedreven door
+de begeerte om ons te zien."--Maar het tooneel veranderde weldra:
+men bracht vuurpotten, waarin geurig riet brandde, en priesters,
+wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat
+zij deze kust moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand,
+anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Campêche terug. Tempels en
+pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen als de
+eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremoniën, die priesters met
+hunne bloedige haren--dit alles herinnert ons levendig aan Mexico. Wat
+is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs
+de kust of in de onmiddellijke nabijheid der spaansche nederzettingen,
+zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde
+als de monumenten in het binnenland, die aan de vernielingswoede der
+veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ruïnen, nog bestaan.
+
+Toen Campêche later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd
+zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers geplunderd;
+om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te
+beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur en bracht haar in
+staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid
+dankte, beknelt en benauwt haar nu, en verhindert hare uitbreiding. Het
+voorkomen van Campêche verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige
+straten der voorsteden, de grachten met haar ophaalbruggen en de zware
+muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt:
+metterdaad werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners
+van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de
+ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche steden,
+geven aan Campêche een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn
+er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en
+buitenverblijven, _fincas_ genoemd, waar de tropische flora al haar
+weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad
+met een krans van groen omringen.--Uit zee gezien, maakt Campêche,
+zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai
+gevormde heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan
+om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don José Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten
+aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne studiën mij naar
+Campêche mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur,
+en bracht in den blijden familiekring, onder zang en muziek en vroolijk
+gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop
+terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde ik er mij
+over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol
+passagiers de boot naderde. Het was een troep tooneelspelers, achttien
+personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een
+ramp! Het vooruitzicht toch, in dit gezelschap, een paar dagen op zee
+te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij
+vriendelijk verzocht werden, de hutten te ontruimen, die de troep reeds
+voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men
+mijn secretaris Lucien ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te
+bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen
+maakten zich ongerust over de nabijheid van den zieke. "Wat scheelt hem
+toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de gele koorts?
+
+--Waarschijnlijk wel;" antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht;
+en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om zich naar
+het andere einde van het schip terug te trekken.--Wij namen weer
+bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen nacht door,
+zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van
+Campêchehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal
+handelshuizen hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden
+handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen,
+met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen is dat
+van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend:
+hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn zoon don Pancho
+waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren
+gezien, en wij waren dus alle drie vrij wat veranderd: men herkende
+mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds
+een lid der familie; ik knoopte met don Benito een gesprek aan over
+de ruïnen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene
+zeer merkwaardige ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een
+zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men
+oude pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het
+doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken aarde,
+anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan
+hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon schijnt inderdaad
+iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan
+ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het schijnt mij zeer natuurlijk,
+dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen
+van Tabasco moest leveren bij Centla--tegenwoordig Comalcalco--waarbij
+hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie
+uitstekende diensten bewees,--het schijnt mij natuurlijk, zeg ik,
+dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te
+maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van het kruit
+en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve
+onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig wapentuig in
+aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als
+de Spanjaarden met hun geschut.
+
+Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van
+gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt de jonge
+dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar
+nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er weer aan
+land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog
+wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en de slechte herberg,
+waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen
+boven het slijkerig bed der rivier, waarvan zij de verderfelijke
+uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus:
+deze afschuwelijke fonda is de eenige, en overal elders zouden wij
+ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in
+de hoogste mate ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne
+afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten
+om strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren
+had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven gespaard
+en zetten onze studiën voort, in afwachting dat eene stoomboot of
+een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal kunnen brengen.
+
+Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat
+gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen, waar de oude
+hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen
+met de rivier van vroeger: zij liep toen meer dan twintig mijlen meer
+westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco,
+waarvan wij de ruïnen hebben bezocht; hetzij door eene werking der
+natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb
+daarvan het bewijs. Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag
+tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van
+eene rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas,
+een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding van de rio
+Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den
+mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen loopen schepen
+van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De
+geschiedschrijver bericht ons dat Cortez zich terugtrok op een klein
+eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een
+zeer groot eiland, maar dat ligt ongeveer een mijl lager.
+
+Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez
+gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de verschansingen
+der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt,
+kan er in de Grysalva nimmer eene voorde zijn geweest: overal is
+de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit
+andere bijzonderheden, die Herrera mededeelt, blijkt dat de groote
+veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar
+ook de indiaansche hoofdstad Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het
+opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij volledige
+verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden
+van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan elders,--men vindt er
+eene menigte in de bosschen--maar in den regel slaat men ze stuk;
+tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen;
+in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar van.
+
+Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende
+beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten. Ik
+voeg hier (blz. 144) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste
+bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en
+men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur op toelegden
+om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van
+de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen, en dus als historische
+dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op
+elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken. De dood
+velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het
+karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt en gedanst. De jonge
+meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende
+voor de kosten van het bal; onder haar zijn er die er heel aardig
+uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen,
+bij wijze van maskerade in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de
+straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om
+hunne kwinkslagen; er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten
+schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren:
+het bal begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen
+te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest:
+hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen van
+Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins
+tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog verliest, maar
+hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig,
+dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen beter dan
+iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren
+onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is een twist uitgebarsten,
+doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door
+een dolkstoot of een pistoolschot. Eensklaps knalt een schot te midden
+der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers;
+men schiet toe; de moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die
+hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan
+de linkerzijde van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt
+hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren,
+de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich tot iets te verbinden
+en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen
+prijs te weten te komen; men zal niet meer van ons vragen dan billijk
+is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden:
+wij ondervonden dat later.
+
+Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de
+kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt, of hij de
+reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk
+onverschillig; eindelijk besluit hij toch voort te stoomen, vooral
+omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen
+en koopwaren. Deze sloep is intusschen eene belemmering te meer voor
+onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den
+blinde door de ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den
+grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken:
+wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het sleeptouw
+zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning,
+en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende
+saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een
+mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden dat de schroef
+omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de
+boot; omstreeks tien uren raken wij weer vlot, en wij sukkelen voort
+tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de
+Usumacinta, waar de kapitein ons aan wal zet.
+
+Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen
+aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. "Vijfhonderd francs," antwoordt
+de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch
+veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de groote zware sloep
+op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en
+eene vracht koopwaren, en dat men van dien man niet meer dan vijftig
+francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten,
+waarom men mij zoo veel meer rekent;--maar de kapitein geeft eenvoudig
+ten antwoord: "Het is vijfhonderd francs." Er schiet niet anders over
+dan te betalen.
+
+Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier
+volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om Ténosiqué te bereiken;
+over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan
+vier-en-twintig uren.
+
+Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek
+verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano met de
+noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons
+geld en al onze verdere bagage aan de hoede van mijn getrouwen Julien,
+die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen
+een gids en paarden, en gaan den volgenden morgen op weg.
+
+Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles
+gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te zijn gereden,
+volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot
+aan de monding van de Chacamas, die wij doorwaden. Toen kwamen wij in
+het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename manier draven,
+vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van
+reizen gewoon is, wil ons zeker in één stuk de twintig mijlen laten
+afleggen, die ons van Ténosiqué scheiden; daarom maakt hij zooveel
+mogelijk spoed. Wij hebben moeite om hem te volgen, en de weg dunkt ons
+minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden
+telkens over rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan
+ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren
+of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent maar altijd
+door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen
+hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis, laten wij onze paarden
+voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk
+den gids weder vonden, die ons aan den oever eener beek wachtte,
+was de eerste vraag:
+
+"Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+--Welke levensmiddelen?
+
+--Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed
+gemaakt."
+
+De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen,
+moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der
+krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich de hut van den
+veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de
+arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig maal met groote plassen
+posolé, een mengsel van gemalen maïs en water, maar zonder onzen
+brandenden dorst te lesschen.
+
+Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee
+uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen afstands van
+Ténosiqué. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig,
+en worden gastvrij ontvangen door twee oude dames, die ons kippensoep
+en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij
+rustigen nacht kwamen wij den volgenden morgen vroeg te Ténosiqué.
+
+
+IX
+
+
+Ténosiqué is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de
+Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de Usumacinta komt
+daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen
+twee bergen te voorschijn. Een weinig verder begint de sierra met
+haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf
+hebben gevestigd. Dat is de plaats onzer bestemming; maar om er te
+komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+Ténosiqué ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke
+overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er
+een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan het rieten
+dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit
+lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden wij toch opgegeten door
+het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen
+enkel meubel: gelukkig hebben wij onze hangmatten en veldbedden bij
+ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden
+na de verovering, en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien
+tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten
+dorp eene zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende
+zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn de
+handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten
+tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas, naar de oevers
+van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. Ténosiqué is
+daardoor de stapelplaats geworden voor alle produkten van dien aard,
+die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de geëmploieerden der
+beide huizen, die tot dusver dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg:
+ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort
+een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis van de plaatselijke
+gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie
+men in aanraking komt, om te gaan. Meer dan een, verlokt door het
+vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan
+kennis en ondervinding, geruïneerd.
+
+Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte
+gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt u slechts
+eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze
+voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid. Vooreerst moet
+een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden
+zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale agenten, _monteros_
+genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man,
+gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen alle
+vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen
+en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij neemt zijn revolver
+en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om
+te kunnen jagen, want als de levensmiddelen zijn opgeteerd, moet hij
+op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat
+de bekende paden, en trekt het oerwoud in, waar hij zich met behulp
+van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter
+hem aanstonds weer sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden
+lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en
+bladeren bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens,
+vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen
+uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij overal
+naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft,
+als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal op.
+
+Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven
+van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de kosten van
+transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan
+niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen heeft hij niet op zijn
+zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd,
+die toch voor hem onbereikbaar zijn! Volslagen gemis van wegen,
+een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende
+plantengroei, ziedaar de bezwaren, die men moet overwinnen, om den
+schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken;
+maar er moet noodzakelijk eene rivier in de onmiddellijke nabijheid
+zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de
+exploitatie, met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de
+steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer
+belast: zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle
+hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+Het terrein is nu verkend; een beëedigd landmeter gaat er heen om
+de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het werk
+gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen;
+de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd--dat wil zeggen,
+moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder
+dit van ouds in zwang zijnde stelsel, niemamd zouden kunnen vinden
+om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen
+bij hen in schuld komen; en is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de
+slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is,
+zorgeloos en op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld,
+en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den
+vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude wet der Mayas,
+die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge
+werkloonen, geen mahoniehout hebben; want evenmin als de bewoners
+van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en
+het geld heeft voor hem weinig bekoring. Daar de Indiaan zijn meester
+niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt
+de nieuwe ondernemer die ten einde zich werklieden te verschaffen;
+zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en
+somwijlen heeft men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus,
+dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de
+bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op dertig, veertig,
+zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos
+opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende konvooien voorzien
+de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat
+is nog niet alles; de boomen worden geveld; men ontdoet ze van het
+spint--het zachte hout onder de schors--; men zaagt ze in blokken,
+en de kostbare waar groeit tot stapels: maar de rivier is verre, en de
+stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen
+stam moet een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen;
+maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van
+Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn daar niet duur:
+voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten
+hebben; maar de afstand, de bezwaren van de reis, het onvoldoende
+voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud
+ligt bezaaid met lijken, en de weinige ossen, die eindelijk behouden
+ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen
+toestand en kosten ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten
+gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en _ramon_ bestaat. Bovendien maken
+de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen
+bedwingen, dikwijls met opzet dat er een ongeluk gebeurt, zoodat een
+os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd,
+en het blok mahoniehout wordt aardig duur.
+
+Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan
+de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen oever in de
+bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die
+blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een hier en daar, op een
+rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in
+het volgende jaar medegevoerd.
+
+In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen
+van Ténosiqué zich met lichte kanos naar de plaats, waar de Usumacinta
+uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio,
+om daar de mahonie blokken op te wachten, die de rivier bij honderden
+medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het
+is onder hen een hartstochtelijke wedstrijd, wie de moeste blokken
+machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar
+de eigenaars, binden ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al
+die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig,
+waarde lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet
+gesproken van de epidemieën, die het vee doen sterven, van de koortsen,
+waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op
+den loop gaan of het verspillen, en van andere kwade kansen meer.
+
+Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen,
+die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ruïnen, wier ontdekking ik mij ten doel heb
+gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ruïnen bestaan;
+de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan de
+uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen
+ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker oever van de
+Usumacinta; een weg is er niet, maar de richting, die ik volgen moet,
+is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor
+den tocht, maar mijne handen zijn gebonden.
+
+Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in
+het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke beloften gedaan,
+maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien
+manschappen noodig, benevens veertien muildieren en drie paarden; er
+waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten
+te verkrijgen, liet ik twintig mijlen in het rond nasporingen doen,
+onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men
+mij te kennen, dat er eerlang een konvooi uit Peten verwacht werd:
+na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht
+geschikt zijn. Ik had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit,
+maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden,
+die geslacht werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden,
+gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch,
+_tasajo_ genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en
+men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een
+avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap, hooren
+wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat
+waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn er twaalf; wij zijn
+gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn
+schrik, in welken rampzaligen toestand de arme dieren verkeerden. Zij
+waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende
+wonden, half dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige
+en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder
+zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van de gewone
+vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid
+die verzekering geven, daar hij er vast op rekende dat de meeste
+muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen
+den prijs van nieuwe dieren, zou moeten vergoeden: hetgeen later ook
+inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening,
+en wij hielden ons onledig met onze laatste toebereidselen.
+
+De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels
+en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren; men verdeelde
+de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die
+het bestuur der karavaan op zich zou nemen, en ik moest een gedeelte
+van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die
+ons als gids zou dienen, verzekerde mij dat wij niet rechtstreeks naar
+de ruïnen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de
+rivier gekomen, moesten wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver
+afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten,
+aan land te gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano te
+timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste
+muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen voor
+het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob
+en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den vijftienden Maart 1882
+vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden
+gewasschen, dat is alles; en onder den druk der nieuwe vrachten zullen
+deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat
+enkele dieren bezwijken zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus:
+reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen
+hebbende, schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever,
+er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal,
+dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor hunne vracht
+wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet
+zijn om het spoor niet geheel bijster te raken. Wij komen slechts zeer
+langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men
+moet de muildieren, die zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij
+zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een
+middel om te ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er
+twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting
+voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt prachtig:
+reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen
+van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen met kolossale bladeren,
+vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze
+eiken herinnert, vormen een schilderachtig, grootsch en indrukwekkend
+geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in
+deze bosschen zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk
+te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats,
+waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen met het woud
+bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze
+muildieren te vinden is en ook dien boom, _ramon_ genaamd, waarvan de
+bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert
+men op eene kleine hoogte, te midden van eene ruime open plek, waar
+reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen
+en kreupelhout gezuiverd is. De hooge boomen blijven alleen staan,
+en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken
+dauw. Deze kampementen dragen op de kaart een naam, hoewel er noch
+eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den
+muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten op hunne tochten
+van Peten naar Ténosiqué. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt,
+worden de beesten ontladen; de bagage wordt met de pakzadels op rijen
+geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste
+dag heeft hunne wonden op schromelijke wijze verergerd. De mannen
+gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen
+tegen den stam, vervolgens, het gekraak van den neervallenden boom,
+overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug,
+gebogen onder eene geweldige vracht van groenende takken, die onder
+de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze
+veldbedden gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons
+souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift
+een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate wij
+op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, pécaris,
+alles is ons welkom.
+
+De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en
+praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op een bed van
+groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is
+niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge geluiden: het
+brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels
+en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.--Voor het aanbreken van
+den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der
+muildieren en het verdeelen der bagage zijn ruim twee uren gemoeid,
+en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op
+weg begeeft.
+
+De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst
+zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger. Deze
+geheele streek is rijk aan ruïnen, en alles bewijst dat zij vroeger,
+voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt was; te midden van
+deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote
+steden, waarvan de geschiedschrijvers der verovering nog melding
+maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen,
+en de eens zoo talrijke bevolking is geslonken tot enkele familiën,
+in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen
+van het ongelukkige ras.
+
+Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee
+muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der jaguars
+zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld
+moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk te verlichten,
+gaan wij beurtelings te voet.
+
+Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te
+voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen niet hooger
+waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch
+een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote inspanning vorderde. Kort
+daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers
+van de rio Chotal, die zich in de Usumacinta uitstort. Het woud is
+hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en
+aras doen de lucht weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde
+hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote
+brulapen ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde
+zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken
+wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek
+teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen wij
+eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan,
+en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+X
+
+
+Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van
+menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren allen uitgeput
+van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke
+orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden wij geen spoor van de
+mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten
+met de door hen getimmerde boot; hunne afwezigheid boezemde mij eenige
+ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor
+ons eene soort van woning gereed; anderen gingen weer het bosch in,
+om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden
+het arme dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half
+dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige
+dier had niet lang genot van die welwillendheid, want de jager die den
+troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar
+het kamp moest dragen, en dat daar met groot gejuich ontvangen werd.
+
+Tegen den middag verschenen eindelijk de canoëros; aanstonds vroeg
+ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De timmerman
+antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was;
+dat zij verschillende boomen hadden omgehakt, die later bij de
+bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de
+canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne schuld; maar binnen eenige
+dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne
+werkplaats, omstreeks een mijl stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad
+twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken,
+de gedaante van eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest
+worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover
+te brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk
+te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met jagen en
+visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, want de
+levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor
+veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood voor twintig
+toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar
+het kamp terug, niet wetende wat te doen. Ik kon wel den oever der
+rivier volgen tot tegenover de ruïnen, die aan de overzijde lagen:
+daartoe moest een pad van omstreeks twintig kilometers lengte door
+het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier
+over te steken. Maar ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel
+medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij
+en de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer
+vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij zijn van
+niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier
+dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin een
+onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met
+den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad tegen de
+zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon--want het was
+een Lacandon--ons bespeurd, of hij greep zijne pagaai en wendde zijne
+boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep
+den cayuco toe, en beloofde hem allerlei moois, als hij bij ons wilde
+komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange
+tuniek of hemd met wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand
+en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve
+zijne van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een
+doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en
+eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en pijlen.
+
+De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken
+zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen, sabels,
+katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel
+verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen met mij in aanraking
+zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij
+had er twee, en de tolk ging dadelijk met hem mede, om de booten te
+halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan
+den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen
+Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij heen? Een
+bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen
+behoorden tot eene andere expeditie, die mij vóór was geweest. Dat
+was het gevolg van mijn lang oponthoud te Ténosiqué!
+
+Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die
+onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de Lacandons,
+maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar
+de ruïnen terugkeerden, waar zich een zekere don Alfredo bevond.
+
+"Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+--Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+--Heel goed: maar wat voert hij daar in de ruïnen uit?
+
+--Hij wandelt.
+
+--Met u hoevelen zijt gij?
+
+--Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+--Hebt gij nog eene andere kano?
+
+--Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+--Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen." Daarop mijne manschappen
+roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn, een zak
+met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+"Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden
+van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken, dat hij mij morgen
+zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter
+hand stellen. Gaat nu en keert zoo spoedig mogelijk terug!"
+
+Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik
+had niet gerekend op de koorts, die mij juist des morgens aantastte. De
+aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra
+de crisis voorbij was, nam ik eene goede dosis quinine en ging een
+paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij
+toch aan boord dragen; zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De
+anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide;
+slechts met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen
+en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en na eene
+vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de
+rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht. Wij waren ter
+plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal;
+een der Indianen, die wij daar aantroffen, was bereid mij als gids
+te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig
+jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds een Engelschman
+herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam
+gelezen, dien hij kende; hij noemt mij den zijnen: "Alfred Maudsley,
+van Londen"; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was,
+voegde hij er aanstonds bij:
+
+"Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval
+heeft mij eer dan u naar deze ruïnen geleid; het omgekeerde had
+evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te
+vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier; gij zijt een geleerde,
+en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen
+en kopieën, zoo veel ge wilt; gij zijt hier te huis. Ik ben niet van
+plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding
+van mij, en behoud uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u
+nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken,
+en uwe woning wacht u."
+
+Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht het voorstel van mijn
+nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der
+ontdekking van deze nieuwe stad, waar wij te zamen hebben gearbeid,
+en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van
+den edelmoedigen man, die voor een deel de kosten mijner expeditie
+wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta,
+in een soort van neutraal terrein tusschen Guatemala en de twee
+mexikaansche provinciën Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks
+twaalf jaren ontdekt door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling
+door de monteros bezocht.
+
+Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang
+der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo dicht begroeid,
+dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige
+middelen, waarover men ter plaatse beschikken kan. Maar voor zoo ver
+men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle
+indiaansche steden, waarvan wij reeds gesproken hebben, hebben bestaan
+uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en
+paleizen, woningen van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven
+door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze
+monumenten verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de
+rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die
+zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren worden gesteund
+en van trappen zijn voorzien.
+
+De schikking is geheel dezelfde als te Palenqué; de tempels en paleizen
+zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn ook ruwer bewerkt,
+schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen,
+omdat de geheele uitwendige dekoratie, die uit cement bestond, is
+verdwenen.--Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel,
+die op eene pyramide van ongeveer honderd-twintig voet hoogte is
+gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen
+afgodsbeeld bevat, benevens verscheidene nissen, waarin kleinere
+beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook
+der offeranden.
+
+Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is
+deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het schoonste,
+wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt
+een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche wijze, met de beenen
+onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knieën; de kalme,
+waardige houding doet u onwillekeurig aan Boeddha denken. Op het hoofd
+draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche
+figuur verplettert. De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen
+en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene
+menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende met
+ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden
+versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken van reukwerk;
+wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd
+schijnen geweest te zijn.
+
+Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het
+belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime esplanade
+stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar
+een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen zijn niet meer dan
+vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst
+of eene soort van vesting; in ieder geval was het prachtig gelegen. Van
+het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw
+bewonderde ik den praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden,
+waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche
+lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten en andere
+insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich
+voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende heuvelen, over
+de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den
+anderen kant, naar het zuiden, over de wijde vlakte, aan den horizon
+begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het
+was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg sporen
+van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De
+deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten zijn nu eens,
+zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de
+verdeeling der openingen en der nissen zeer onregelmatig. Van binnen
+is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken;
+in het achterste gedeelte, in een donker souterrain, waarheen een
+sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die
+tot aan de zoldering met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed,
+zijn dit graven. Althans te Palenqué vond ik in dergelijke vertrekken,
+geraamten en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten,
+in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan, onder
+andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond
+ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen door de
+afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. 157 en 160.
+
+Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste
+poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el twaalf duim
+bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij
+twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge myters met vederen
+versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak,
+zijn hunne schouderen bekleed met een korten mantel met paarlen
+en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli
+omgordt hunne heupen en hunne voeten zijn in laarzen gestoken,
+met lederen riemen bezet.--Deze twee figuren, van verschillende
+grootte, schijnen een man en eene vrouw te moeten voorstellen; uit
+hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige
+handeling verrichten. De grootste heeft in iedere hand een kruis,
+de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde
+latijnsche kruisen, waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die
+van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze
+voorstelling den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en
+de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenqué vinden
+wij dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+Het tweede bas-relief (bladz. 157) is buiten kijf het merkwaardigste
+monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad
+kunstwaarde heeft. Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide
+figuren--dat trouwens zuiver conventioneel is--zijn de twee beelden
+voortreffelijk van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig
+karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der
+personen, die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft
+zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in
+de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten wij dat de
+Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht
+vergoten zij hun bloed in de tempels, ter eere der goden. Torquemada
+deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen,
+die de priesters van Quetzalcoatl zich zelven aandeden:
+
+"Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en
+die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden. De priesters
+kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner,
+_achcantli_ genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende
+boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel van
+Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als
+een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen timmerlieden,
+die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens
+aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken, waarna men hun buiten
+den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen
+van obsidiaan moesten maken, en zij vervaardigden een aantal messen,
+waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij
+legden die neder op een witten doek.
+
+"Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam
+gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de bekwaamste onder
+de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+"Aanstonds stak nu de voornaamste _achcantli_ in zijne doorboorde tong
+meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden
+gemaakt hadden; de andere oude priesters deden desgelijks, en diegenen
+onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld
+na.
+
+"Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste,
+die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen, om de
+jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie."
+
+Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl
+of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken prijkte,
+was aan dien god gewijd.
+
+Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde
+hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring van het bas-relief.
+
+"Gedurende dien vastentijd--zegt Torquemada--begaf de voornaamste
+_achcantli_ zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen
+tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken droeg
+hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in
+de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische teeken van
+den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij
+vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc en van Quetzalcoatl,
+de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst
+in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij
+onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt verliet ik
+deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik
+was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en misschien belangrijke
+ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden
+verkeerende, zullen de aangevangen taak, naar ik vertrouw, voltooien
+en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan
+ik mij verzekerd houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig,
+om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de rivier
+afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk,
+dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken, worden
+meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had
+beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd had
+iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren
+teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd, hadden te
+zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn
+woord niet zou houden. Den volgenden morgen verscheen hij ook in het
+kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op
+dezelfde wijze gekleed: zij droegen een soort van lang wijd hemd of
+tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer
+plooibaar en wordt door de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden
+roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij,
+dat zij bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof,
+waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de beziën van een
+struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de
+kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk te verven, maken de
+Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder
+privilege is van het opperhoofd en zijne vrouwen, want de hemden van
+de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+
+Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd
+van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen, nagels
+van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen
+in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken daar een paar
+arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen
+schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want al mijne pogingen om
+een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen
+waren zij aanstonds bereid, mij hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de
+boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen. Met
+de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de
+sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens zout,
+waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door
+de asch van eene zekere houtsoort.
+
+De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt;
+eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te oordeelen
+naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan
+bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan zijn van hun
+leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der
+Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst en het bebouwen hunner
+kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd
+een voorraad van tabak en katoen, van maïs en vruchten; zij hebben
+geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen
+stonden, voor den ondergang van hun volk, op vrij wat hooger trap
+van beschaving.
+
+
+XI
+
+
+Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee
+wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige uren verder den
+naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen,
+den zoogenoemden Camino Real (koninklijke heerbaan) volgen, die
+feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad,
+waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts
+een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad wendt; en hoe
+slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk
+voor onze manschappen, die zwaar beladen kano's tegen stroom moesten
+optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten,
+en die door de dagen van rust, aan den oever der rivier doorgebracht,
+nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even
+mager als vroeger, en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden,
+die door de reis erger zullen worden. Wij slaan dus het pad in,
+dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora,
+den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en ziet er zeer
+afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post
+niet verlaten, voor hij het geheele district heeft onderzocht; hij
+denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels
+en cherimayos gezaaid, waarvan de roode vrucht bijna geen pit heeft;
+hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak
+met gerookt wilde zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man,
+dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan
+onze eerste pleisterplaats.
+
+De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep:
+zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn buitengewoon
+steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna
+loodrechte helling naar beneden, maar eens in het frissche water,
+willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met
+mijne aanteekeningen en clichés droeg, deed nog beter: hij ging op de
+diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven
+water uitstak. Ik kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want
+ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn;
+gelukkig was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den
+nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografiën
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij
+een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en een onzer
+paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in
+goeden staat: de apen en andere stroopers hadden onze beschuit en ons
+gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden;
+van het paard konden wij geen spoor ontdekken: het arme dier was
+waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of
+misschien door de tijgers verscheurd.
+
+Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen
+vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt genoemd.
+
+Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde
+vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het draagt geheel
+denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme
+luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met gras begroeide plein,
+dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het
+rond. Er is te Libertad aan alles gebrek, en de hongersnood schijnt er
+permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten
+van de monteria van de heeren Jamet en Sastre van San-Juan Bautista,
+die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun
+voorraad wilden afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft
+het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout
+hier nog aanbrengen.
+
+Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het
+meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is het oude Tayasal;
+het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en
+door zijn gordel van bergen omringd, staat op dezelfde plek, waar eens
+de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad,
+waarvan de inwoners, Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die
+emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de
+stad Chichen-Itza in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken
+hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige
+stammen, die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene
+eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche
+overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn verdwenen;
+maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en
+op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten aan te toonen.
+
+Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in,
+zich van de stad meester te maken en dit kleine volk ten onder te
+brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig:
+opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd, die in rechte
+lijn vam Campêche naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte
+de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd, met groote tempels vol
+afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna
+kwam, was hij even als Cortez gedwongen, vaartuigen te bouwen om de
+stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden
+Maart 1696, en nog dienzelfden dag werd Tayasal ingenomen.
+
+Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de
+bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten
+verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de
+Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart ons tevens,
+hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op
+een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten zijn. Het is nu ook
+duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten
+bewijze van de oudheid dier steden.
+
+De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij
+er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende eeuw waren
+er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van
+allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre Soto Mayor.
+
+"De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen
+gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van fraai
+bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig _vares_,
+en hij was zeer hoog." Is het niet of men eene beschrijving leest van
+het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal, van dezelfde
+afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van Chichen-Itza; haar
+moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer
+gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing der Itzaes naar het
+zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij
+waren nog in het onzekere omtrent de richting en den voortgang van
+de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare
+bewijzen op onze vragen een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een
+geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed
+der tolteeksche beschaving in de noordelijke steden van Guatemala,
+Coban, Copan, Quiriga.
+
+Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van
+Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan. Deze stad
+werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers:
+door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli werd ontijdig
+door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis
+is verloren gegaan, maar gelukkig heeft hij belangrijke en zeer
+merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten,
+waardoor wij in staat worden gesteld, der stad hare plaats in de
+geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden
+hout, die de reiziger door Indianen van Flores uit de tempels liet
+wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala
+zijne bijzondere studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne
+werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen
+en photografieën, die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij
+de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden
+gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert;
+de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en de
+achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en
+de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard zoowel als
+te Palenque op.
+
+De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig
+engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig; de trap
+is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte
+van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte van de pyramide zou
+dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed
+en acht-en-twintig voet lang; de hoogte bedraagt ongeveer veertig
+voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel
+begroeid is.
+
+Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende
+eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen ter
+wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling
+van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige van zulk een tempel
+bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die
+door middel van breede openingen gemeenschap hebben met een zaal of
+dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen
+zijn rijk gebeeldhouwd. In de tempels zijn de muren hooger dan in de
+paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is,
+een scherper hoek. Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille
+van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken
+zin verplettert, en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben,
+als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen
+door de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige
+breedte der gangen of kamers.
+
+Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch
+eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist hij
+zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend,
+zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout eene godsdienstige
+beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden
+bekleedden en rechtstreeks in verband stonden met de eeredienst.
+
+Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats
+bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld deel
+uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de
+steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden. Dit paneel
+heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim
+hoog en twee el acht-en-twintig duim breed. Evenals op de gebeeldhouwde
+zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven
+van die wonderlijke, barbaarsche en vaak onverklaarbare ornamenten
+en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn
+verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk tot een
+verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens
+geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque hebben gevonden,
+en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt
+hier het midden van het paneel in, in plaats van aan de rechter of
+linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het
+beeld der godheid het midden inneemt.
+
+Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt
+met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei grillige
+gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen
+of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel, waarvan de
+onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst
+getuigt. In de rechterhand houdt dit personage een soort van schepter,
+gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is
+halverwege bedekt door een soort van schild. Zijne kleeding is zeer
+rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel
+draagt hij eene lange en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot
+aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het
+menschenbeeld zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten,
+waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift ter
+linkerzijde bespeurt men--althans met eenigen goeden wil--eene tweede
+monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden,
+op een soort van trapje gezeten. Maar de voornaamste figuur, hoewel
+zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd
+boven de hoofdfiguur aangebracht, en dat ongetwijfeld de zon moet
+voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere,
+onbegrijpelijke, barbaarsche ornamenten, aan beide zijden van dezen
+monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel
+over; wij mogen dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal
+in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle
+amerikaansche natiën; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften,
+de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder lokaal karakter,
+dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux
+en ons het recht geeft, ook hier van den invloed der tolteeksche
+beschaving te spreken.
+
+Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal
+eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot
+Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts volgende,
+de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich
+later eenerzijds in Yucatan uit te breiden, waar zij eene vroegere
+tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden
+van Guatemala door te dringen, waar zij Coban, Copan en Quiriga
+zal stichten.
+
+Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk
+jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar zij
+vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze
+zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege in de
+barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam
+in het noorden van het schiereiland door: wij vinden daarvoor niet
+slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg,
+zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan, die Martin Usua op zijn marsch
+naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis
+der historie.
+
+Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste
+tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het land werd
+overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.;
+deze indringers zwierven gedurende veertig jaren door de woestijnen
+van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te
+midden der heuvelen van Uxmal, waar zij prachtige gebouwen oprichtten.
+
+Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd;
+zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen hadden en de
+dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden
+talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren gedrongen;
+naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de
+Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen, maar Landa vermoedt het
+ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig
+jaren in de woestijn en kwamen in de sierra op tien mijlen afstand
+van Mayapan.
+
+Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het
+bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan
+wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van hun ras,
+hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars,
+die zij niet langer konden volhouden, laten varen, en er zich meer op
+toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten,
+te bekeeren en te beschaven. Zij traden meer op als zendelingen en
+predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als
+de Boeddhisten op Java deden, waar zij de taal hunner bekeerlingen
+overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo
+namen ook de Tolteken de taal over van de landen, die zij beschaafden,
+en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met
+de javaansche monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit
+het zuiden in Yucatan zijn gekomen. Wij hadden dus recht te beweren,
+dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door
+hare inwoners, omstreeks het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat
+ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker
+moet de hoofdreden gezocht worden in de nog levende herinnering aan
+de door hunne voorvaderen gestichte koloniën in het zuiden van het
+schiereiland. Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn
+geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen
+hadden ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen
+zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+XII
+
+
+Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van
+Santa-Cruz del Quiché aan Stephens deed, dan bestond er te Coban eens
+groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing
+gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze stad gesproken, die tot
+dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is
+zeer waarschijnlijk dat Coban eene nederzetting was van dien tak der
+Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten
+richtte, waar hij achtervolgens Copan en Quiriga, in de provincie
+Chiquimula, grondvestte.
+
+Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals
+Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden in Guatemala, door
+Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers,
+kreeg in last zich van Copan meester te maken. Dit geschiedde in
+1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad
+bezocht, was de groote circus van Copan in 1700 nog ongeschonden
+in wezen.
+
+De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit
+één steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds, zij het ook
+minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan
+dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs en dezelfde godheden,
+als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter
+de jongste van deze steden, daar zij het verst van het uitgangspunt
+der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden
+gezond verstand en zijne buitengewone helderheid van inzicht, heeft
+Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan
+was de eerste stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich
+te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij
+het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten eener oude
+beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders
+en bracht zijn helder inzicht hem van zelf op het spoor der waarheid.
+
+Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan
+gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent te herkennen. Bij
+nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige
+draken- of slangenmuil is gevat, herkennen wij daarin het beeld van den
+god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende
+attributen ontbreken ook hier niet. Hij draagt een hoofddeksel
+van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband,
+dien wij op andere monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij
+bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan,
+en te oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij
+verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden,
+evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen
+hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. De tak van den tolteekschen stam, die
+zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditiën van het
+gemeenschappelijke vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel
+in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen,
+de oude gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen
+de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een andere
+natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde
+aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere of mindere mate van den
+voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken
+elkander weder, en de bouwstijl onderging eene verandering door het
+opnemen van verschillende elementen.
+
+Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de
+overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het kenmerk is der
+perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle
+volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien wij de in den aanvang zoo
+strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd,
+langzamerhand al rijker en weelderiger worden; de architektonische
+lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer
+en meer voortwoekert en eindelijk tot overlading, gemaaktheid en
+wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld,
+en de arabische kunst in Spanje niet minder.
+
+De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer
+opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog te zijn, om bij
+het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de
+eerste, maar veelmeer tot de laatste periode eener kunstontwikkeling
+behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds
+spraken, hebben hier alle ornamenten en alle architektonische
+motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen,
+hunne tempels hunne bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten,
+zij stellen zelfs in één beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men
+gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote middenfiguur,
+die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds
+aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener vrouw, wier kostuum
+ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque,
+met zijne menschenhoofden als gordel versiersels; deze koppen zijn
+hier geplaatst boven een krans of slinger van maïshalmen, die een der
+attributen is zoowel van Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc,
+als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit
+beeld zou dus tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue
+en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico
+de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde en dat hun feest op
+denzelfden dag werd gevierd.
+
+Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede
+wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan wij op
+bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het
+bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig vakken met hiëroglyfen.
+
+Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met
+gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten; het
+profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk
+uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van tulband, zoo
+als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons,
+maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende typen: een verschijnsel,
+dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het
+tolteeksche ras, na eene lange scheiding van misschien twee eeuwen,
+elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate
+samensmolten. Dit zonderlinge monument is als het ware de uitdrukking
+van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en
+zuiver tolteeksch door de symbolische teekens, die hetzij op iedere
+figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht,
+ons den naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat
+herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna
+geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard. De
+kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego
+Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje, Filips II,
+in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als
+bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen ver verheven te zijn
+boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer
+streken waren gesticht.
+
+"De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft
+de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit Yucatan"; en
+Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst
+in stijl tusschen deze monumenten en die welke men in Yucatan en
+Tabasco aantreft.
+
+Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst
+en hare vermenging met eene andere, niet minder oude kunst. Misschien
+zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou
+de amerikaansche beschaving en de amerikaansche kunst, aan haar
+eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de
+windselen der barbaarschheid, waarin zij nog gevangen lag, hebben
+ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning
+der Spanjaarden maakten aan die ontwikkeling een einde en vernietigden
+de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor
+in de plaats te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur
+der europeesche beschaving.
+
+
+XIII
+
+
+Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden
+noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om dezen langen
+en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera,
+in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen door
+wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar
+hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens gingen wij, zwoegend
+en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten
+wij door menschen gedragen worden; zonder de vriendelijke hulp van de
+pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de
+plaats onzer bestemming te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten
+wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam:
+menschen en beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons
+naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten. Twee mijlen verder
+ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en
+granaatboomen, het aardige, bevallige dorp Santa-Maria del Tule. De
+reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine
+kapel overschaduwt, is door de gansche republiek bekend; van verre
+gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt
+de oude boom onwederstaanbaar onze bewondering door zijn geweldigen
+omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of
+ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den grond behoudt
+hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam,
+en zijne machtige takken, in omvang gelijk aan honderdjarige eiken,
+verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende
+schaduw. Hij is niet zoo hoog, als zijn geweldige omvang eigenlijk
+zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg,
+opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens den Sabino
+eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder
+hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom den voet des
+booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje
+afbrak. Sommige reizigers verklaren dit wonder van het plantenrijk
+door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid
+zouden zijn. Wij hebben den boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan
+een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien,
+nog eeuwen kan leven.
+
+Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula,
+en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele
+bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen, het
+laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene
+bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de ruïnen der
+paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk
+een sterke wind, die alles doet uitdrogen; er groeit hier bijna niets
+dan de zoogenaamde _pitayoles_, die dichte hagen vormen en waarvan
+de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+De ruïnen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke
+ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen van zes
+paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw
+ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene ordelooze
+samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden
+met mozaïeken in relief zijn versierd. Onder de uitspringende lijsten
+vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs
+de eenvoudige rechte lijn niet in acht is genomen: het zijn zeer
+ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander
+kruisen, maar waarvan de beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men
+vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis,
+waar zij op eene of andere wijze tegen den invloed van de lucht en
+het weder beschut waren.
+
+De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken
+met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van
+indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd. De
+pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er
+voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den tempel, die weleer
+op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn
+geheel is en waaraan alleen het dak ontbreekt, bestaat uit een groot
+laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel
+het schoonste en belangrijkste, en tevens het best geconserveerde der
+monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig
+meters; daarachter bevindt zich eene zaal van gelijke breedte,
+waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van
+ongeveer veertien voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven
+toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke
+laag cement. Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens
+bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met mozaïekpaneelen en figuren in steenen lijsten
+zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen vier
+lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met mozaïeken en
+relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige steenblokken,
+die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het
+tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande gebleven,
+benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral
+de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven. Maar zuidwestwaarts
+bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder
+den grond begraven zijn, waarboven de muren nog slechts ter hoogte
+van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze
+ruïnen en op de binnenplaatsen hunne woningen gevestigd.
+
+De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn
+opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met eene soort
+van steenen tegels bekleed. Onder de ruïnen strekken zich kelders
+uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders
+had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla
+dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die, waarvan
+wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds
+van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij verwoest werden
+door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens
+valt de verwantschap tusschen deze gebouwen en de tolteeksche of
+mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde
+heilige plaats en de begraafplaats der koningen van Teotzapotlan. Toen
+de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde
+kompartimenten boven den grond, waarmede vier andere lokalen onder
+den grond overeen kwamen.
+
+Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van
+den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters; het
+derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde
+eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten. De woning
+van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken,
+want zij bevatte een troonzetel met een kussen en een rugleuning,
+beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond
+uit fijne beschilderde matten, gelooide huiden en stoffen om zich
+gedurende den slaap te dekken.
+
+Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de
+afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die het altaar
+verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het
+derde werden de koningen begraven. Het vierde, dat naar men zegt
+zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote
+zaal boven den grond; de toegang tot dit vertrek werd met eene groote
+zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der
+slachtoffers en der in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige
+vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze
+heilige plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan
+geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en
+sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend begraven werden.
+
+De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote
+schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht bekleed
+en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden
+uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen, zonder hunne
+vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen
+de goden en de menschen, was hij ook de eenige uitdeeler van gaven
+en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ruïnen
+van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt in zijne
+beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog
+acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen, dat de mexikaansche
+regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens,
+geene opgravingen heeft laten doen in de paleizen van Mitla. Men zou
+daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste
+zaken: afgodsbeelden, sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men
+bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne
+prachtigste kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen
+van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand hielden
+zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er
+handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst zeldzaam zijn.
+
+	*	*	*	*
+
+Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een
+uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal het onzen
+lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande,
+niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht van de
+overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in
+Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft hier een veld van studie,
+dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge
+belang voor de algemeene kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten van de eigenaardige
+beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot
+een voorhistorischen tijd, deels tot den tijd der Tolteken en hunner
+opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer
+jaartelling; of wel tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende
+eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch
+als historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche,
+centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten. Van
+de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij
+hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten, die weder
+in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der
+Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap van beschaving
+aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit
+neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika, met name in
+het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van
+gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de onwedersprekelijke
+bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop
+later, bij de aanraking met de Europeanen, de indiaansche stammen
+van Noord-Amerika stonden.
+
+De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving
+bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika, Mexiko,
+Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en
+beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven staande monumenten
+in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd
+als overblijfselen en ruïnen van voormalige steden, de aandacht tot
+zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde
+karakter eener zeer eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch
+in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere
+kunstperiode behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde
+periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die
+van tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode
+behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen binnen
+de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige
+splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is nog aan vele twijfelingen
+en bezwaren onderhevig.
+
+Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van
+Guatemala, de ruïnen van Palenque bezocht, maar vooral sedert zijn
+verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het
+licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden de monumenten
+dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen
+bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste overblijfselen ruïnen
+van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter
+meermalen samenvallen, in zoo verre de tempels ook zelven vestingen
+waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw,
+maar getuigen tevens van smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde
+kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad
+en was zoo groot, dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor
+vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen,
+acht-en-dertig meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter,
+en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ruïnen van oude steden vindt men
+bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz, bij Mopilca
+in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de
+pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het
+licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder zeker opzicht
+reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige,
+nauwkeurig naar de windstreken georiënteerde, van boven afgeknotte
+pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen
+verrezen. Hare wanden stijgen soms in onafgebroken helling naar boven;
+maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht,
+verdiepingen, die of wel afzonderlijke terrassen vormen, of alleen
+door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar
+het plat voeren breede en steile trappen, die meest aan eene, soms
+ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook
+de verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling
+verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij
+andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden vorm terug,
+en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende
+verdiepingen.
+
+De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge
+kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de
+eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer
+samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen, zigzags
+en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op
+den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel op het plat
+der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige,
+vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte portalen, en
+eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde,
+dikwijls overladen, geweldig groote fries--door Charnay dekoratiemuur
+genoemd--verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een
+soort van gewelf, dat door trapsgewijze over elkander liggende zerken
+wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke
+zuilen maken het aanleggen van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reliëfs,
+hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken, die blijkbaar
+van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn,
+getuigen zoowel van onbeholpenheid als van barbaarschen wansmaak in de
+zonderlinge overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische,
+indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der
+amerikaansche skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat
+alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar
+de navolging der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets
+monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze
+hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere ontwikkeling
+in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis
+der amerikaansche kunst is zeker nog niet te schrijven.
+
+In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan
+antiquiteiten en ruïnen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ruïnen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan
+vijftig ruïnen, die door haar omvang en deels ook door haar pracht
+de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende
+gebouwen boven elkander; kolossale trappen voeren van het eene terras
+naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd,
+wier kop den grond aanraakt, terwijl het reuzenlijf zich naar boven
+kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen
+overladen zijn, kenmerken zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud,
+ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel
+van Palenque in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en
+opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken
+en bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen
+eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica, waar massieve
+sieradiën van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper,
+en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid eener hooger
+beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en
+vooral in Nicaragua, waar de eilanden in de meren nog belangrijke
+ruïnen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling
+gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk
+gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac verhuisden en
+daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula)
+stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten breidden de
+Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij
+hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde of twaalfde eeuw onzer
+jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en
+macht; door ongelukkige oorlogen en andere rampen geraakte het allengs
+in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken
+uit een deel hunner woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die
+anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der
+Azteken, die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs
+meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars namen ook
+hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de
+Tolteken, over; deze laatsten weken allengs naar zuidelijker streken,
+met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen
+samensmolten of uitstierven.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Désiré Charnay
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13346 ***
diff --git a/13346-8.txt b/13346-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..8a77cbe
--- /dev/null
+++ b/13346-8.txt
@@ -0,0 +1,4445 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by D�sir� Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: D�sir� Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Reis naar Yucatan
+
+door
+
+D�sir� Charnay
+
+
+(uit "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886)
+
+
+
+Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie
+van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie der
+beschaving en der geschiedenis van Amerika v��r de ontdekking door
+Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere europeesche
+mogendheden,--bij die allen is de naam van den heer D�sir� Charnay
+geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studi�n over het oude Mexico en
+andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk
+met het doel om de nog overgebleven sporen en gedenkteekenen eener
+ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen
+voor de oplossing van zoo menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch
+gebied. De lezers van _De Aarde_ brachten wij nog niet met den
+arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen,
+door hem te vergezellen op zijne reis naar het schiereiland Yucatan,
+niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+I
+
+
+Den 1_sten_ December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van
+het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland. Er woei
+een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen,
+moesten wij het anker uitwerpen op vier � vijf mijlen afstands van
+den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van
+Progreso krompen op dien afstand tot mikroskopische huisjes samen. Deze
+kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader
+naam; evenmin als wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar
+van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk;
+maar de bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons
+zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid
+is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem nog maar met
+eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het
+midden wordt de grond, sinds langer gevormd, vruchtbaarder en minder
+vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die
+in verband staan met de vertakkingen van de sierra Madre, welke zich
+door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch
+rivieren, noch stroomende wateren heeft, strekt zich van het zuiden
+naar het noorden in de golf van Mexico uit, tusschen den achtsten en
+den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en
+den twee-en-twintigsten graad noorderbreedte.
+
+De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners,
+zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30_sten_ Juli 1502, toen
+hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba,
+vertoefde, van den kant van het westen eene groote boot zag naderen,
+uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers
+en voerende een cacique (opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder
+wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche
+kostuum droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten
+gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van ma�s bevonden, benevens verschillende dranken
+uit ma�s bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden met sneden van
+obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde
+en met levendige verwen gekleurd.
+
+Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken
+of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede boot, uit een
+enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij
+uitnemendheid droog en, althans in zijn noordelijk gedeelte, tamelijk
+dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die
+een rotsachtig, vlak en droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn,
+ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet
+veel te vinden, evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis,
+onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus
+spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet minder beschaafd
+dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt
+met een weelderigen plantengroei, waar de inboorlingen te kiezen
+hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te
+vervaardigen, waarvan het verhaal melding maakt. Deze inboorlingen
+gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral
+pleit ten voordeele van mijne onderstelling, want de cacao is in
+Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste
+voortbrengselen van Tabasco.
+
+Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij
+de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die groote sloep
+met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om
+deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien van waar zij kwamen:
+hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de
+beschaafde landen van Amerika had ontdekt.
+
+De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente
+Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in 1506 langs
+de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511
+eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden van Darien kwam
+en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van
+de Alacranes. De bemanning, in eene sloep saamgepakt, werd, na eene
+omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust
+geworpen. Dat was de kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier
+aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich
+aan de oostelijke punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij
+werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd
+en gegeten te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van
+twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog nader
+spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke
+ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later ondernomen.
+
+In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van
+het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar het westen
+en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat
+te Camp�che aan land, waar hij tempels vindt aan Kukulcan, den god
+Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag
+hij groote slangen in relief uitgehouwen, gelijk aan die waarmede de
+buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan
+water gedrongen, landde Cordova aan de westkust, te Potonchan, thans
+Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig
+zijner manschappen verloor, terwijl geen enkele van zijn volk
+ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen
+tegenstand en zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij
+vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle
+indiaansche stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet
+meer dan drie man.
+
+In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar
+verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal of Paalmul;
+vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger,
+langs de kust van het schiereiland. Ook hij houdt te Camp�che en
+Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden
+Sacrificios en Ulua, vlak tegenover de plek, waar later Vera-Cruz
+zou verrijzen.
+
+In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide
+voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als tolk zal dienen,
+en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique,
+Marina, het indiaansche meisje, die als het ware de beschermengel
+werd van zijne expeditie.
+
+Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben
+geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam Yucatan zou,
+naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden _Chac-Nuitan_
+(wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de
+vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen verklaren
+dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen,
+die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens dit behoeft ons niet te
+verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers op achttien
+verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer
+met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend waren! Men kan zich
+eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken
+gepaard gaat; eerst wanneer men op de plaatsen zelve geweest is,
+is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze
+gissingen en onderstellingen laten rusten, en beproeven of wij met
+behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den
+ouden tijd kunnen ontsluieren. Juist hier hebben de Indianen tal van
+herinneringen achtergelaten.
+
+Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden:
+het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige krotten,
+midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer
+verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons voor verder onderzoek,
+want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien
+uren; en de vele koffers van onze bagage moeten nog eerst door de
+beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo
+beleefd mogelijk: van mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een,
+en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons
+zoo spoedig mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet
+uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De
+stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer
+treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een
+eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien kalen
+dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den
+weg strekken zich onafzienbare _henequen_-plantages uit: eene agave
+met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende
+draden vervaardigd worden, die op de amerikaansche markten grooten
+aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de
+woningen van de eigenaars der plantages aan; de hooge schoorsteenen,
+waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de
+bewerking van de henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op
+onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met
+riet gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken
+en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet,
+waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene zeldzaamheid
+is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart
+der stad, want vroeger stonden er een aantal huizen leeg. Wij loopen
+gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan
+met veel moeite gelukt het ons, eene kleine kamer van vijf el in het
+vierkant te vinden, waar wij met ons drie�n moeten logeeren: mijn
+secretaris, mijn bediende en ik zelf. In de geheele stad is maar een
+restaurant--en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan:
+het is ons om de ru�nen en de oude monumenten te doen, en niet om
+een lekkere keuken. Bovendien worden wij ge�ntroduceerd in eene
+amerikaansche club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens
+zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst bij deze
+tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene
+der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika te vernietigen. Hij
+kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren
+bezet, en moest zich toen, overwonnen en uitgehongerd, terug trekken
+om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie
+gelukte het Montejo eindelijk, door het verraad van een opperhoofd,
+vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte
+inderdaad meer inspanning, meer menschenlevens en meer tijd dan de
+verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar
+voortdurend op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van
+een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was naar
+de wapenen te grijpen.
+
+Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze
+langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke
+schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die tot
+zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven,
+zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van die in
+geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering
+de authentieke documenten geenszins: manuscripten op alo�papier en
+op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditi�n
+en overleveringen: ziedaar bouwstoffen genoeg, waarvan de toenmalige
+schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen
+geputte geschiedenis te geven van de oude beschaving der Mayas. Maar
+de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld
+van den bisschop Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken
+vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Camp�che
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-f�
+zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis van Yucatan! Zeker
+eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle
+sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit te vorschen en
+te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs,
+door vergelijking van deze kunstwerken met anderen die ons bekend zijn,
+te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader
+bij komt, hoe meer men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze
+monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend:
+inderdaad zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen
+tocht, hoop te bewijzen.
+
+Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene
+der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering echter
+ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden,
+was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven schijnt
+echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden
+met struiken en distels begroeid, maar de daarop rustende gebouwen
+waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen;
+en Francisco de Montejo kon in de stad zijn intrek nemen met zijne
+troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt
+de jongste geschiedschrijver van Yucatan, de heer Eligio Ancona, van
+een beroemden tempel, H-Chum-C�an genoemd, hetgeen zooveel beteekende
+als: het middelpunt en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo
+waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die
+bijgeloovige vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo
+noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan
+Sint-Antonius gewijde kapel.
+
+Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de
+tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels
+en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het
+zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten; het gezond
+verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant
+ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken. Laat mij daarvan
+een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving
+van het voornaamste gebouw, dat uit vier vleugels bestond, rustende
+op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats,
+die door hare gedaante herinnerde aan het paleis der nonnen, dat wij
+te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen
+van Kabah, welke wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu
+bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen
+honderd-tachtig voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor
+de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor
+het geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen,
+die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig voet:
+zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het
+paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding van den abt
+te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet
+voor het geheele monument. Het is maar een nul te veel, doch het
+maakt nog al eenig verschil!
+
+De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken,
+heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld, de gedaante van
+een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante
+blokken huizen. In het midden bevindt zich een groot plein, dat thans
+in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein,
+dorre en verschroeide bloemperken, en jonge boompjes, in welker schaduw
+misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.--De eene zijde
+van dit plein wordt ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met
+twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen
+in de spaansche koloni�n. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die
+inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad, welke thans
+eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk
+nog geen tienduizend inwoners had toen deze kerk werd gesticht. Het
+heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw,
+toen de kolonie nog pas in haar opkomst was en over zeer weinig
+hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne
+godsdienst veel over hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen
+bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend
+francs: eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen,
+naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.--De voorgevel wordt ter
+wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt
+een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime schepen, waarvan de
+gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden,
+en door twintig anderen van gelijke afmeting, die ten deele in de
+muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen;
+en het geheel vertoont dien stempel van soliediteit, die aan alle
+gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo:
+dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering uit de
+eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter
+wederzijde van de deur dragen twee spaansche soldaten; aan iedere
+zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van
+een gewapenden ridder, wiens voeten rusten op een neergehurkten
+Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden,
+zijn wapenschilden, medaillons en lijsten, is een aardig staaltje
+van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een
+Spanjaard werd geteekend, werd het werk zelf waarschijnlijk door
+Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal
+der Spanjaarden nog zeer gering: zij waren nog een troep soldaten
+en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben
+beschouwd, steenhouwersarbeid te verrichten. Zij vonden trouwens
+bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas,
+die hun land met zoo vele merkwaardige monumenten hadden versierd,
+waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren:
+nog heden staan zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene
+verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten
+trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn zij uitnemend
+ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door
+moorsche galerijen omgeven binnenplaats, die met bloemen, heesters
+en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal
+elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen
+zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk heen
+en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen,
+op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine uitstallingen van vruchten
+en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op:
+die schaar van vrouwen, in haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt
+een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders
+ontbloot of met een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend
+of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet
+daar vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de
+smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+II
+
+
+De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren,
+hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun taal
+onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der
+hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis van Mexico
+als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid
+blijkt van de theorie, die alle volken van geheel Amerika als tot
+een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in
+het bezit waren eener oorspronkelijke beschaving, die zich hetzij
+rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen,
+in Guatemala, Chiapas en Yucatan zou hebben uitgebreid; maar deze
+hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid
+van deze kultuur, mist allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde
+theorie zouden de monumenten en de ru�nen, die men in de gewesten van
+Centraal-Amerika vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke
+inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen,
+durven wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle
+traditi�n stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen, tegen
+het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken
+werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij in aanmerking
+nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde
+ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen bezitten van den
+architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat
+bovendien de bouwstijl en de dekoratie der monumenten volkomen overeen
+stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven
+hebben van de tolteeksche tempels en paleizen op de mexicaansche
+hoogvlakten,--dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen,
+dat er in Centraal-Amerika nooit eene andere kultuur bestaan heeft
+dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft,
+dat daarvan geen enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar
+geene rekening hebben te houden.
+
+De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij
+waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat mede
+zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken,
+waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige nationaliteit
+vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde
+overheerschers weerstand bood.
+
+Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige
+onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich nog van alle
+indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en
+ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende klassen in Europa, naar
+evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en
+intelligente koppen te vinden zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte
+oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie
+tanden, een vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is
+vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op
+eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond de
+koning; op hem volgden de priesters, dan de adel, dan het volk,
+dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk;
+de grond was gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde
+het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen
+dezelfde als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het
+schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen
+gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel steenachtig,
+maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor
+den regentijd de boomen om en verbrandde ze, nadat zij genoegzaam
+gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens
+boorde men met een puntigen stok gaten in de aarde om daarin ma�s
+te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat
+de grond lang braak moest liggen; de verdeeling der landerijen was
+dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren
+weer in bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond
+werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten, kon
+het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den
+oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan elke familie,
+naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en
+visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles onder
+opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over
+de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten spinnen en
+weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en
+onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen van allerlei aard;
+maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om
+zijn heer in den krijg te volgen. De oorlogen waren talrijk genoeg,
+maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in
+een enkelen slag beslist. Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende
+geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd
+en uitgemoord, en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of
+verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden
+en van nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden
+opgebouwd.
+
+Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele
+andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo, die
+meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van
+gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die de Spanjaarden onder
+Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen,
+met lans en schild, met slingers en groote houten slagzwaarden. Zij
+versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden
+zich het gelaat wit en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf
+weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage: dit
+tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen
+en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan hunne
+heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden;
+Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden met allerlei
+figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen
+en anderen. De jeugdige krijgsman begon met een of twee van deze
+symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw
+teeken worden herdacht, zoodat het lichaam van in den krijg vergrijsde
+helden eindelijk geheel met deze hi�roglyphen bedekt was. Volkomen
+dezelfde gewoonte heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op
+andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek
+eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats verving van
+het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat
+liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar, een Spanjaard, die acht
+jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen
+gewend aan dit primitieve kostuum, dat hij met de europeesche kleeding
+niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt;
+de kleine meisjes droegen om haar middel een koord, waaraan eene
+schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat
+het als eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd,
+haar deze schelp te ontnemen v��r haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond
+uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende figuren
+geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun
+haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd boven de wenkbrauwen
+af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge
+geboorte en de jongelieden naar de mode moesten scheel zien: dit gold
+in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig
+te worden, lieten de moeders een vlok hair over den neus der kinderen
+hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun
+neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en andere sieraden.
+
+Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenqu� en de
+Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming; maar
+dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een
+privilege voor de adellijke famili�n en de priesterkaste. Torquemada
+verhaalt daaromtrent het volgende: "Ten einde zich een woest en
+krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne vorsten, in sommige
+provinci�n, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der
+vroedvrouwen en der moeders) te misvormen, en daaraan eene puntige en
+langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd." Ten
+aanzien van Tlaxcala voegt hij erbij: "Sommigen hebben een puntig hoofd
+en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of
+van een schip (?), die de fraaiste van allen is."--Heel duidelijk is
+deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven,
+dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt: "De vrouwen
+gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was
+nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden het op den grond, op
+een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden
+zij het hoofdje tusschen twee plankjes en drukten het met kracht,
+totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten
+vorm had aangenomen." Deze operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk,
+dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de
+schrijver zelf had een kind gezien, waarvan de schedel achter de
+ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de
+politieke organisatie des lands voor de verovering: "Een of meer
+vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten
+het geweten; de edelen bekleedden alle openbare betrekkingen;
+de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld:
+plebejers, die alle lasten hadden te dragen voor het onderhoud der
+bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den
+meester waren prijsgegeven.--Op politiek gebied, de autokratie; in
+stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en
+ontwikkeling, uitsluitend in handen der priesterkaste; bij de massa,
+onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de
+vrouw buiten de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten;
+en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen,
+telken dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks
+doende stroomen."
+
+Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair
+karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man, in wiens mond
+de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is
+zeker, dat, ondanks al deze gruwelen, dit kleine volk niet ongelukkig
+was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de
+monumenten leggen nog getuigenis af van den bloei der kunst. Wat
+heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn
+lot verbeterd; is het door hen minder onwetend geworden; is het peil
+der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan
+door ettelijke millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter
+nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De
+verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de godsdienst die
+het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling;
+elke beschaving is geschikt voor het volk, dat haar uit zich zelve
+ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het
+zijn eigen karakter daarin ontplooien kan en ruimte en vrijheid
+van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende
+met zijn aard en zijn aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en
+gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van
+ondergeschikt belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van
+eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige
+vraag is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk,
+bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen
+van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs, dat het
+opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde,
+laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang en den dood van een
+volk ten gevolge kan hebben.
+
+Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd
+bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida en andere
+steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene
+kaste op zich zelve en schijnen zonder morren de geringschatting te
+dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten
+zich echter op verschillende wijze daarover te wreken, waarbij de
+bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen
+schijnen allen mooi, en al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij
+toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker
+voor een groot deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum,
+bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst
+vierkant uitgesneden. Deze tunica, _uipile_ genoemd, is van boven
+en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels,
+bloemen, bladeren, vogels, en heeft, evenals de uitstaande rok,
+een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door
+haar prachtig, gitzwart haar, dat in twee zware tressen is verdeeld;
+haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij
+lange gouden kettingen, vaak haar geheele fortuin.
+
+Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige
+huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten
+der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst met
+de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van
+decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude paleizen. Van
+binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers
+tot berging van de kleedingstukken bij feestelijke gelegenheden,
+en een _butaca_, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en
+met leer bekleed.--Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij
+iedere woning behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder,
+beplant met eene bijzondere soort van boom, _ramon_ genoemd, waarvan
+de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de
+dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten, die
+geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in
+moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere afleiding dan het
+bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje
+met rijtuig. De eerste kerkdienst begint reeds des morgens tusschen
+drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van
+alle vreemdelingen, alle klokken geluid, hetgeen een allesbehalve
+aangenaam concert is.
+
+Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige
+bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen, dagbladen
+en tijdschriften:--men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van
+denkbeelden en een opgewekt litterair leven. Twee geschiedschrijvers,
+Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in
+hunne verhalen de heldendaden der veroveraars, het lijden der
+eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de
+bloedige episoden van den burgeroorlog. De Yucateken zijn niet alleen
+staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der
+hoogvlakten: zij drijven ook handel en leggen zich toe op industrie:
+in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders,
+aan de vreemdelingen overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door
+harde beproevingen geleerd en gestaald; een jong en levenslustig ras,
+bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het
+schijnt, alleen toont in de kleine gestalte en het overwicht van het
+vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien
+al te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den
+vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit eigen
+ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal
+rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde. Wij
+werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde
+zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde zich overigens
+geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk
+zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten, een dagbladschrijver,
+tot ons: "Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier
+is de sleutel; gaat het eens zien; als het u aanstaat, is het tot
+uwe beschikking." Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet
+geschikt blijkt; terugkeerende loopen wij even bij onzen vriend aan
+om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Aym�, de consul, vergeet
+den sleutel terug te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf
+dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+"O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs
+van u.
+
+--Dertig francs: waarvoor? vraagt Aym�.
+
+--Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen,
+tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij dunkt, dat is
+eenvoudig genoeg."
+
+Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan
+te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van dat heerschap,
+wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven
+en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest bezield,
+energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten,
+hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en andere openbare werken
+geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk
+niet overvloedige middelen hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen
+de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen,
+dat zij er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo
+vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd geteisterd
+en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht,
+met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt en de bittere
+beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage
+en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam en zuinig: twee
+onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd
+tegen de ongunstige omstandigheden, waarin zij geplaatst waren:
+de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale
+schatten, en die verschrikkelijke verdelgingsoorlog, die het volk op
+den rand des ondergangs bracht.
+
+De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal
+haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat de bewegingen
+onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen
+algemeenen opstand leidden, die nog niet geheel onderdrukt is. Men
+mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde
+trekt zich voor de beschaving terug en ziet schier met den dag zijn
+gebied inkrimpen.
+
+
+III
+
+
+Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons
+gereed voor een uitstapje naar Ak�. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje _en famille_, want Louis Aym�, de amerikaansche consul,
+die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de
+ru�nen bezocht had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Aym�, eene
+Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde
+dat zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven,
+moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling van mevrouw,
+een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn
+secretaris en mijn bediende, waren wij dus met ons zessen: wij hadden
+mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+Ak� is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een
+bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het bezichtigen
+der ru�nen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo
+of intendant. Don Alvaro deed meer dan van hem verlangd werd: niet
+tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen
+bediende met allerlei levensmiddelen en benoodigdheden, opdat het
+ons aan niets ontbreken zou.
+
+Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen
+te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence, bij ieder bekend;
+en den _volan coch�_, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen
+het laatste. De volan coch� is geheel van hout, met uitzondering
+alleen van de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp
+onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van
+langwerpige bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net
+wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats
+voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder aan het net
+hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen;
+maar is men met zijn drie�n, dan moet men op turksche manier, met
+samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die
+daaraan niet gewoon is, in het eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De
+inlanders zitten met hun zessen of achten--hoe, begrijpt men niet--in
+zulk een wagen. Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt
+en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half
+dronken koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over
+de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo hevig,
+dat de reizigers door en over elkander geworpen worden. Gevaar is
+er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het
+rijtuig breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+Ak� ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar
+Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden met agaven
+beplant, en laten ter rechterhand twee met ru�nen bekroonde heuvels
+liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual, waar de Spanjaarden
+in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp
+ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo veel bouwvallige en verwoeste
+huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat
+de opstandelingen in 1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen
+en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar
+weinige vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei,
+maakt een zeer somberen indruk.
+
+Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob,
+waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen van
+hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele,
+blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen; deze hangmatten, de
+eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer
+goedkoop: zij kosten niet meer dan drie � vijf francs; de mooisten
+komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den
+grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coch� nader kennis te maken. De rotsen zijn
+steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze: wij zitten
+te dansen als de poppen in een poppenkast.--Het was inmiddels avond
+geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis verloren, waren nog
+maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer
+onderhouden wordende vuren; de omtrekken der pyramiden teekenden zich
+in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte
+een doodelijke stilte, alleen afgebroken door het knarsen en kraken
+van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de
+hacienda gesloten: men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf
+der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen,
+die de poort barrikadeerden; weldra waren wij ge�nstalleerd en sliepen
+in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+Ak� is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd,
+dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten. Wij hadden
+dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis
+is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij knoopten al onze kleeren
+dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij
+stopten zoo veel mogelijk alle denkbare openingen. Mevrouw Aym�, in
+een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend;
+maar Shuty, de aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte
+bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan
+een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+Wij gaan uit om den c�not� op te zoeken; Shuty springt vroolijk
+blaffend voor ons uit. Wat is een c�not�? Yucatan heeft noch stroomen,
+noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen
+waterplas, meer of minder diep beneden de oppervlakte, naarmate de
+kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht
+bij den beganen grond, in het binnenland vindt men het eerst op
+aanmerkelijke diepte. Men noemt nu c�not�s de inzinkingen van den
+bodem, die tot dit water toegang geven. Is het water op geringe
+diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen
+kant verteerd, dan verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die
+over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare
+dikte en stroomt het onderaardsche water in bepaalde richting,
+dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet
+langer steun vindende, instort; z�� ontstaat een reusachtige put,
+meestal van ronde gedaante, zooals de c�not�s van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke,
+zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor somtijds in
+de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene
+werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten versierd, zooals te
+Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de c�not� niet meer dan
+eene reusachtige onderaardsche ruimte, zooals te Bolonchen.
+
+Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich
+hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want in den beginne
+hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om
+putten of waterbakken te graven, noch ook om kunstmatige reservoirs
+te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+De c�not� van Ak� behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt
+als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig en bijna
+indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig
+voet beneden het gewelf, en dertig beneden den beganen grond, ziet men
+een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine
+vischjes zwemmen, terwijl zwermen van zwaluwen in alle richtingen de
+grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+Van den c�not� begeven wij ons naar de ru�nen, die onze bedienden
+inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei te
+zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden
+wij rond door de bosschen, uitziende naar ru�nen, zonder eenig
+kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken
+der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in onze nauw
+sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets
+buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen gaf van een abnormalen
+toestand; bij het verlaten van den c�not� was hij onrustig geworden;
+hij stond eensklaps stil en beet zich in zijne pooten of maakte
+zonderlinge sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig,
+vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het
+dichte hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty
+maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras
+en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem opnam: het
+lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende
+garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk door dit ongedierte
+aangetast.--Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend
+dejeuner, door den chineeschen kok van don Alvaro klaar gemaakt;
+maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een
+kabinetje om ons van ongedierte te zuiveren en op nieuw toilet te
+maken. Mevrouw Aym� en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich
+niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+De ru�nen van Ak� zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de
+amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk,
+en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen; de ru�nen hebben,
+volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij
+voegt er bij, dat volgens Cogolludo de Spanjaarden op hun tocht eene
+stad ontmoetten, Ak� genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren
+tegen eene groote menigte Indianen. Stephens vergist zich; als hij
+Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de
+stad, waarvan de geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die
+hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ak� verwijdert haar ten
+eenemale van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan,
+tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar het
+westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen
+afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte eene plaats,
+C�-Ak� genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar
+ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee jaren bleef. Dit geschiedde
+op zijne eerste expeditie in 1527; het C�-Ak� waarvan hier sprake is,
+lag dus omstreeks vijf-en-dertig mijlen oostwaarts van de ru�nen van
+Ak�, waar wij ons thans bevinden.
+
+Ak� was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig
+pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante
+mijl verspreid. De belangrijkste ru�nen schijnen een rechthoek te
+vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig ge�ffend
+is, en in welks midden nog een steen overeind staat, die door de
+Indianen _picot�_ wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal,
+dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor
+als na de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te
+Tenosiqu� verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De
+veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picot� gebonden, om
+daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde
+gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op den weg van Palenqu� naar
+San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf
+de schuld uit; en ik heb Indianen ontmoet, die, om hun geweten tot
+rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand
+hun zocht op te leggen.
+
+Nemen wij thans de ru�nen nader in oogenschouw. Aan den
+noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte
+van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein vertrek, waarvan
+het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind
+staan. Wij vinden hier dezelfde constructie terug, die wij reeds te
+Tula, te Teotihuacan en te Palenqu� hebben opgemerkt, en die wij ook
+nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale
+ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest; wij mogen
+veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en
+dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt uit te maken van
+het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit
+laatste monument herinnert door zijne rechthoekige gedaante, aan
+de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien
+hebben en die men met den naam van citadellen bestempelt, maar die
+inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan,
+waarvan alle geschiedschrijvers melding maken. Het kaatsspel was bij
+uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco
+en Yucatan invoerden. Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard,
+te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er,
+v��r den aanvang van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige
+ceremoni�n plaats.
+
+Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei
+gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige pyramide,
+met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen,
+de buitengewoon groote trap, die zonderlinge architektuur, geheel
+afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten:
+dit alles verplaatst ons als het ware in eene nieuwe wereld. Het
+zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er
+nog negen-en-twintig over zijn, geplaatst op het bovenvlak van eene
+langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men
+bereikt dat plat langs een reusachtige trap van ruwe steenblokken,
+van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim
+hoogte. De pilaren waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog,
+te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog
+voorhanden zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim
+in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd,
+en dat de bouwmeesters te Ak� geen kalk of cement hadden gebruikt. Dit
+is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der
+blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden behouwen, maar dat de
+binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist
+op elkander konden passen, moest men de ledige ruimten aanvullen met
+kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot
+bedekking gebruik gemaakt van kalk of cement.
+
+De heer Aym�, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit
+laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de stukken
+overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid
+mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren, in drie evenwijdige
+rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan,
+heeft eene lengte van vijf-en-zestig el veertig duim, bij eene breedte
+van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de
+uiteinden afgerond is, is van het noorden naar het zuiden; de trap
+bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het
+eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking,
+dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan niets is
+overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een
+of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen op die vragen geen
+antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt
+eenig in zijne soort; maar het draagt hoegenaamd geen monumentaal
+karakter.--Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het
+is bekend, dat de commentatoren dikwijls de schrijvers en ook de
+monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van
+nature zijn zij geneigd, het vreemde, het verrassende, het onmogelijke
+boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige
+reizigers hebben, ten aanzien van de ru�nen van Ak�, hunner fantazie
+den vrijen teugel gevierd en theorie�n verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren
+aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou een Ahan Katun
+of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der
+Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van vier-en-twintig, en een
+Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren
+zijn, ieder uit tien blokken bestaande, krijgen wij in het eerste
+geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in
+het tweede eene periode van achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor
+achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaar gelegd, reeds lang verdwenen
+zou zijn v��r het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige
+eeuwen ouder zou zijn dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken
+het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig,
+over dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument
+eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die hetzij voor
+openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremoni�n
+bestemd was? De ligging midden tusschen de andere monumenten schijnt
+voor deze onderstelling te pleiten.
+
+Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere
+ru�ne, _Akabua_, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De
+vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend
+ontvangen door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar,
+als overal elders, vinden wij de zoogenaamde _boveda_, het door
+vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten
+der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit dusgenoemde, oneigenlijke
+gewelf is hier te Ak� sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte
+materialen, want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit
+die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan deze
+monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde
+cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men
+er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen in de ru�nen van
+Ak� hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken,
+die door aanmerkelijke tusschenruimten van elkander gescheiden zijn.
+
+Ik maakte mijn gids, den heer Aym�, daarop opmerkzaam, en zeide tot
+hem: "Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ak� noch kalk, noch cement
+is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie
+welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit niet toegeven, hoewel de feiten
+mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een
+raadsel, dat wij moeten trachten op te lossen. De stichters van deze
+gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost,
+om hun werk onvoltooid te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze
+zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft
+afgeknaagd en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een
+ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren,
+als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier in
+de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren,
+hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het besluit dat al
+deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met
+cement bestreken en, volgens de gewoonte, ook beschilderd waren.
+
+"Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal
+u gelooven."
+
+Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met
+een ru�ne gekroond.
+
+"Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Aym�.
+
+--Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het
+vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+--Laat ons toch maar eens gaan zien," hernam ik. En wij gingen.
+
+Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een
+zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine ruiten en
+afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een
+groot kader, waar binnen verschillende figuren geplaatst waren,
+waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van
+ongeveer een el dik bedekte de steenen, vulde de ledige ruimten en
+maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog
+sporen van de oude beschildering.
+
+"Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+--Gij hadt gelijk," antwoordde hij.
+
+Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle
+tegenspraak.
+
+
+IV
+
+
+Van Ak� begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever
+een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend inwoners;
+het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas
+het feest van den heiligen schutspatroon had gevierd, bij welke
+gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen
+muren in de buitenwijken opnieuw waren gewit. Behalve zijne nette
+woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche
+zuilengangen omringd.
+
+Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied,
+waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving
+in Yucatan, in tegenspraak met de bewering van sommigen, die zich te
+zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een
+bespottelijken ouderdom toekennen.
+
+Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook
+Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals elders,
+was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen
+te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen, en zoo veel
+mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving
+uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk over de zaken van Yucatan
+omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na
+de verovering, spreekt van de gebouwen te Izamal, waarvan er toen
+nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters
+dier monumenten onbekend waren. Lizana daarentegen, die in 1628,
+zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de
+gelegenheid was om zich bekend te maken met de oude traditi�n en
+legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten;
+van de twaalf bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt,
+kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die
+Landa niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet
+kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande ras
+der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin
+der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden van naakte
+menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden
+van bijzonder sterke cement vervaardigen. In een graf vindt hij kunstig
+bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog
+tegenwoordig bij wijze van geld gebruiken. Even als te Merida, waar
+hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken
+aan de godsdienstige vereering van het oude heiligdom, bestond ook
+hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding
+geven op bladz. 32. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond
+in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij
+opgetrokken was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde
+steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne
+beschrijving de opmerking toe: "Dit monument is zoo hoog, dat men er
+versteld van staat." Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede
+basis met een ruim terras of platform, en de kleine pyramide, aan de
+noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige
+te zijn van de godsdienstige plechtigheden, die ten aanschouwe van
+allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan
+Landa spreekt, stond het afgodsbeeld. Wij spreken hier bij analogie:
+want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der
+Tolteken, Teotihuacan en Cholula.
+
+Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakm�,
+omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van een afgod,
+die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: "Zon,
+met het vurig stralende gelaat." De tempel was dus een zonnetempel,
+met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed,
+maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan de eerste;
+zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: "Huis der hoofden en der
+bliksemstralen." Daar woonden de priesters, vermoedelijk in een fraai
+paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden
+bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus gewijd klooster, benevens
+de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan
+Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den legendarischen stichter van de stad
+Izamal. "Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen
+voorgesteld onder de gedaante van eene hand; zij beweren dat men
+de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door
+de aanraking met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte;
+daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame,
+de wondervolle hand."--Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht
+werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom had men
+naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot
+aan de grenzen van het land waren doorgetrokken en naar Guatemela,
+naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver,
+vindt men op verscheidene plaatsen sporen van die wegen.
+
+Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement
+geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep, tegenover
+het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van
+wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken eigen was, zoo als wij
+reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen
+wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende
+geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen
+hetzelfde beteekent.
+
+De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den
+opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van Hunpictok,
+hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide
+vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte, dat van gelijke
+constructie is als de piramide te Ak�, bevond zich het door Stephens
+beschreven beeld, dat thans verdwenen is, en ziet men nog heden, aan
+de oostzijde, de figuur, op bladz. 28 afgebeeld. Aan dit beeld kunnen
+wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze
+kolossale kop heeft eene hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de
+onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen,
+met versche cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter
+linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen,
+zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem, het woord,
+die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die
+wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis
+heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs, die wij in
+Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een
+menschenhoofd; het beeldwerk is van cement; de modeleering der figuren
+is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch
+herinnert ons aan de teekens der mexicaansche ridderorden, arenden,
+tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van
+allen; en niets past beter bij de bestemming, die het paleis, volgens
+de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van
+de kracht en den moed: eene waardige versiering der woning van den
+opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van
+Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der priesters,
+leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering,
+eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten was van
+de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de
+godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats grepen en
+door het volk werden bijgewoond. Dit is echter onbestaanbaar met den
+hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap
+maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk. Op een afstand
+van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd,
+eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande hutten.
+
+In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de
+dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had ik daarvan de
+ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik
+zeer duur moest betalen, niet ter plaats hunner bestemming kwamen, of
+althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat
+de telegraaflijn in geen goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon
+ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer
+goedkoop zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk
+gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch,
+vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing de draad
+neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij
+even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos en wanhopig,
+slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer
+te beklagen waren zij die betaalden, om haar weer in orde te brengen,
+of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch
+van tijd tot tijd, die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste,
+en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco,
+waar de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat
+de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te
+Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet meer. Voor
+onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren
+blijkbaar met deze verrassing alles behalve ingenomen. Waar zouden wij
+overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die
+ons ten gebruike afgestaan; wij gingen allen te zamen aan den arbeid,
+zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor
+onze hangmatten en veldbedden. Maar het souper:--dat is een lastig
+ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer
+aan het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons
+bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog geschikt;
+de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons
+avondmaal gebruiken.
+
+Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in
+te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en in
+de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen:
+daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas is
+in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij
+vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden. Een
+vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ru�nen te zien,
+waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet iemand zijn
+die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk
+dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan zijn niet de eenigen,
+die zoo redeneeren.--Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers,
+tegen een derde boven den gewonen prijs. Paarden zijn schaarsch: zij
+moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk
+toegestaan. Natuurlijk zijn noch de soldaten, noch de paarden gereed;
+wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis
+maken. Bovendien zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand
+naar Pist� bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg,
+en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar wij eerst
+den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van
+een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst werd,
+ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge
+van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het vlek konden
+overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of
+medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging aan.
+
+De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile
+rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin de vreemdeling zeer
+gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door
+twee Indianen geleid, want het huis, waar het feest wordt gegeven,
+is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten
+pikdonker. Wij komen zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van
+drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het gereedmaken
+der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote
+stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden moeten worden. Buiten
+zijn andere vrouwen bezig met het malen van ma�s, het kneden van het
+deeg of het bakken van koeken, die warm gegeten worden.
+
+Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen
+hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met leder
+bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het
+lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte pantalon, een
+wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er
+vol: het gansche dorp is hier vergaderd; althans al de Indianen en
+mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+"Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt," zeide
+de rechter tot mij; "zulk een feest, dat dikwijls verscheidene dagen
+of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal,
+na afloop van alles, misschien driehonderd piasters (vijftienhonderd
+francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan,
+vertegenwoordigt die som eene heele fortuin. Maar voor zulk eene
+gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op;
+en eerlang zal het de beurt zijn van een anderen Indiaan, om een
+dergelijk feest te geven.
+
+--Maar," hernam ik, "dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten
+zij daarna beginnen?
+
+--Precies hetzelfde wat zij te voren deden," antwoordde de rechter;
+"zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages, terug. Is
+de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens
+eenige stuivers besparende om op hunne beurt een feest te kunnen geven;
+mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood,
+dan sterven zij van gebrek. De zorg voor den dag van morgen is hun,
+als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste
+ervaringen zijn machteloos om hen op dit punt te genezen."
+
+Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de
+taaie levenskracht der aloude traditi�n, waaraan men vasthoudt, ook al
+verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs
+tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij de zonderlinge gewoonte
+hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden
+u op die vraag niet kunnen antwoorden: wij moeten het voor hen doen.
+
+Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken
+te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht voor
+feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver
+aldus voort:
+
+"Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende
+een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij vierden hunne
+feesten op twee�rlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden
+van aanzien: het gebruik wilde dat ieder der gasten, op zijne beurt,
+een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der
+gasten gaf men een gebraden kip, brood en uit cacao bereiden drank
+in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te
+bedekken en een kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker,
+die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te
+sterven, dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne
+erfgenamen of familie over."--Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: "Bij deze maaltijden
+werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen, die, na hun
+den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend
+gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd had. De indiaansche
+vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen."
+
+Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend
+vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren en dragers
+hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair
+geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen. Het pad is de oude weg
+naar Pist�, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter
+elkander moeten loopen en niet dan met moeite voortkomen. De tocht
+is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout,
+vol lianen en doornen, waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige
+boomen zich verheffen.
+
+Wij komen te Pist�, waarvan niets meer over is dan de gehavende
+en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De
+manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven, eer
+zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen,
+die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en uit wraak hun
+overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+
+V
+
+
+Het was laat in den namiddag, toen wij de ru�nen bereikten. Hoewel ik
+vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde mij toch
+een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde
+Castillo ontdekte, tronende op zijne steile pyramide van zeventig
+voet hoogte.
+
+Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren,
+toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel. Statig dreef
+de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel,
+en goot haar licht uit over de eindelooze met bosch bedekte vlakte;
+op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of
+dichtbegroeide heuvels en terpen. Met deze ru�nen bekend, kon ik mijn
+reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+Het Castillo vormt het middelpunt der ru�nen; ten oosten, aan den
+voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine, daartoe
+behoorende paleizen; ten noorden, de ru�nen van een fraai gebouw
+en de gewijde c�not�, met den tempel ter bewaking van het bassin;
+ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten,
+de Chichanchob, de Caracol, de tweede c�not�, het paleis der Nonnen,
+de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken
+half fluisterend over het geheimzinnig verleden van die doode stad,
+die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid
+steeg uit de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als
+op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel,
+niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel overdekt,
+waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een
+kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon tooide zich, bij
+het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende
+nevelwolkjes zweefden door de ruimte, telkens wisselend van vorm en
+tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor
+de zonnestralen, niets achterlatende dan de schitterende droppels,
+als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze
+tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste steden,
+die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij
+voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking is toch verre van
+juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen
+oordeelen, bestonden deze steden uit eenige groepen van gebouwen, die
+wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van
+den vorst en van de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare
+dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde,
+over eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten
+werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+Chichen-Itza--dat wil zeggen, nabij de put van de Itza--ontleent haar
+naam aan den c�not� of de twee c�not�s, aan welker zoom de bevolking
+zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ak�, maar ouder
+dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort zij tot den tijd, toen
+men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De
+berichten, die wij omtrent de stad bezitten, zijn zeer schraal en zeer
+onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit
+alleen is met zekerheid bekend, dat Chichen, omstreeks de helft
+der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking
+verhuisde in massa--de oorzaak dier verhuizing is onbekend--en stichtte
+in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein
+vorstendom, waarvan de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez
+op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697--alzoo,
+nog geen tweehonderd jaar geleden--door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+"Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar v��r de aankomst
+der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten toen nog
+ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk,
+dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee groote en onuitputtelijke
+water-reservoirs--een onschatbaar bezit in een land, dat van water
+is ontbloot,--al spoedig nadat zij door hare inwoners verlaten was,
+op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op
+het tijdstip der verovering.
+
+De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo
+landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van Yucatan,
+met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de
+hoede der matrozen, en trok, onder het geleide van een Indiaan van
+Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia,
+die zijn verhaal schreef in 1639, te Valladolid woonde en van een
+der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de
+namen der steden, die Montejo doortrok, dat de expeditie haar weg nam
+van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen,
+in 1541, toen de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van
+het westen naar het oosten.
+
+Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de
+provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich naar Ak�,
+een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward
+met de stad Ak�, waarvan wij de ru�nen hebben bezocht. Daar stuitte hij
+op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren;
+het kwam tot een gevecht, het bloedigste dat de Spanjaarden hadden
+te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk
+kennen, waartegen hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen,
+die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der
+Indianen, ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar
+maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ak�
+begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens Herrera,
+had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich
+daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo nam te Chichen
+zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij
+vestigde zich daar te midden van eene bevolking, die ten gevolge van
+het vreeselijke gevecht bij Ak�, door den schrik als verlamd was.
+
+In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden
+en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het den Indianen te
+verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden,
+die ieder per dag meer gebruikten dan voor het onderhoud eener
+geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was;
+zij weigerden zich langer te onderwerpen aan de afpersingen en
+wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer
+levensmiddelen naar het kamp gebracht; eindelijk verdwenen de
+Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op
+den overvloed van straks volgde nu gebrek en hongersnood; om zich
+levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten
+naar de omliggende dorpen ondernemen en daar met geweld nemen, wat men
+hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten;
+de Spanjaarden hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren,
+en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk
+de gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot
+den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen bezet,
+en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht,
+waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen verloren had,
+volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor
+de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke stilte, liet de hoeven
+der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet
+hooren zou; om de waakzaamheid der Indianen te verschalken, liet hij
+vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel
+bevestigd was, vastbinden; en op eenigen afstand, buiten het bereik
+van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier
+vergeefs trachtte te bereiken. Het gelui van de bel en het janken
+van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog
+steeds in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle
+stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag werd,
+bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten
+zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote moeite de zeekust
+en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun
+eene schuilplaats bood.
+
+Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der
+voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster van
+gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam
+draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat bij de Azteken
+in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke
+familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende zekeren tijd aan de
+goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk
+te treden; sommigen verbonden zich, door plechtige gelofte, voor
+haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine
+priesteressen of zusters genoemd, in de bijgebouwen van den tempel
+woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij
+leidden daar een kloosterleven, en waren aan zeer strenge regelen
+onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan
+om te bidden en den tempel te reinigen; zij vastten bijna onophoudelijk
+en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der
+goden. Zij doorboorden zich de tong en de ooren met scherpe doornen,
+sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te
+kunnen hervatten, gingen altijd met neergeslagen oogen, en moesten
+de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der
+godsdienstige tucht. Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op
+bladz. 37 geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen,
+die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze fa�ade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen,
+waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld. Op de
+eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn
+voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam van den een is gevat
+in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het
+midden en aan de hoeken van de eerste fries vindt men ook aan de fa�ade
+van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten
+van Yucatan.--Het hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen
+eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur,
+en gescheiden door een gang, die op den westelijken uithoek van de
+pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner
+afmetingen: het geheel vormt dus een paleis van drie verdiepingen.
+
+Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen
+hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk een
+tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier
+windstreken gekeerd; de plaat op bladz. 40 stelt den westelijken gevel
+voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt,
+bestaat uit negen terrassen, door loodrechte muren gedragen; zij is
+gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en
+breed zijn, bij eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak
+van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte;
+de trap bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting,
+nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel in Yucatan als op
+de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen;
+op die reusachtige trappen en terrassen verzamelden zich, in den
+uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden
+vijand tegen te houden en hun leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De
+verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en
+wanneer de bezetting inderdaad uit onverschrokken mannen bestond,
+die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer
+terrassen stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld
+bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de
+spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens de vier terrassen
+der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het
+bovenste plat, waar zich de Azteken hadden vereenigd, die tot den
+laatsten man werden gedood.
+
+De noordelijke fa�ade, die tevens de voornaamste was, moest, nog
+ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit eene portiek
+met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten,
+waarop de dubbele kroonlijst van de fries rust, in het midden versierd
+met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij,
+die de geheele breedte van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men
+door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het
+heiligdom, waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren
+met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze fa�ade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van
+leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende in
+een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De
+kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten zijn bedekt met
+beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te
+Palenqu�, hadden ook de paleizen te Chichen geene deuren, maar werden
+de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan
+ook geen sporen van scharnieren, maar wel kleine gaten in de zuilen,
+waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog
+ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen van de
+pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand
+der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag van de twee
+slangen ter wederzijde van de groote trap. "De galerij diende voor het
+ontsteken van reukwerk, en boven de deur ziet men een groot in steen
+uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom
+dit gebouw bevinden zich een aantal anderen, groot en goed gebouwd;
+de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel
+vormt en geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de
+cement maken."
+
+Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene
+kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken. Te Chichen
+zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa
+blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet met planten en kruiden was
+begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten
+was. De uitmuntende toestand van de gebouwen, van de pyramiden en van
+dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig
+en welig is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming
+tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs op de hoogvlakten,
+en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn,
+naar mijne overtuiging, afkomstig van de Tolteken, en van betrekkelijk
+jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+
+De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene
+gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den muur van den
+tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl,
+een god der Tolteken en der Azteken: in Yucatan was zij het teeken
+van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen
+dezelfde beteekenis, namelijk die van _gepluimde slang_. Dit beeld,
+dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter
+versiering van de huizen der aanzienlijken te Mexico. Clavigero zegt
+ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en
+dat men aan sommige gebouwen eene reusachtige slang in relief zag,
+die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve
+in den staart scheen te bijten.
+
+De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare
+overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen
+de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt dus dat deze
+tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te
+Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is geheel gebeeldhouwd: in het
+midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het
+entablement schijnt te torsen. Deze gestalte met haar langen baard
+is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl,
+die onder verschillende gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is
+buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op
+het hoofd een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een
+lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+
+
+VI
+
+
+Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee c�not�s zijn,
+reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water door
+onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs
+hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de keuze van deze plaats
+voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke
+bevolking in den omtrek. De inwoners van Chichen konden zich de moeite
+sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige
+waterbakken of vijvers aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd
+voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk
+was en ook bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze
+c�not�s bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene
+soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af; de andere,
+de heilige c�not�, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den
+kring der gebouwen en op de grenzen der stad. Om dezen te bereiken,
+moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden
+wij de helft van een groot beeld van Tlaloc, en in de onmiddellijke
+nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels,
+aan wier voet wij weder het beeld terugvinden van de gepluimde slang,
+Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking
+van Chichen schijnt te zijn geweest.
+
+De c�not�, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig
+van gedaante; het water is niet te bereiken, want de loodrechte
+wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid
+tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur: dit kan het gevolg
+zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het
+dichte gebladerte rondom den put. Deze eenzame c�not�, waarvan de
+wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te
+midden van het bosch, maakt een somberen indruk. Deze plek was eens
+gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad,
+en deze c�not� behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine
+tempel, waarvan wij nog de ru�nen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen
+van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar ook
+volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte
+werden geworpen.
+
+Landa maakt zoowel van den c�not� als van den tempel melding; een
+breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en
+allerhande soort van offergaven; hij voegt er bij, dat er nog in 1560
+menschenoffers werden geslacht.
+
+Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de
+verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht;
+er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet er afbeeldingen
+van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze
+tempels het werk zijn van een verdwenen ras en dagteekenen uit een
+tijdvak v��r onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa
+moet iedereen de oogen openen. De stad was tijdens de verovering nog
+betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo
+haar voor het eerst in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels
+nog door de geloovigen bezocht.
+
+Van den heiligen c�not� begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het
+voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke gebouwen,
+die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren
+bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende, zware gemetselde
+muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen
+de muren bedraagt vijf-en-dertig el. Aan het uiteinde dier muren
+bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde
+slechts een enkel vertrek bevat, van eene op zuilen rustende galerij
+of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de
+brandende zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over
+de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van
+binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren zijn geheel
+met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate
+geleden hebben.
+
+Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding
+maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich zelf reeds
+een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit
+gebouw komt geheel overeen met de voor het kaatsspel bestemde lokalen
+op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van
+den Tlachtli te Chichen-Itza, waarvan wij bereids eene proeve hebben
+gegeven (zie bladz. 36), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde
+spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere
+werd gehouden.
+
+Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de
+beide beelden, op de bladz. 33 en 35 afgebeeld. Het eene is afkomstig
+van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere
+is afkomstig uit den omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid
+van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening
+van doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de
+beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van den regen
+en den overvloed.
+
+Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen,
+dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het verschil in de wijze
+van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon,
+in dezelfde houding, met dezelfde kom op den buik om den regen op
+te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene
+beeld is van kalksteen en het andere van basalt; dat uit den omtrek
+van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer
+oud; maar van waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig
+tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+
+
+
+
+Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit
+de fraaie ru�nen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht is niets te
+zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig,
+de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen. In deze streek zijn
+de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd,
+maar onderscheiden zich overigens niet van de haciendas in andere
+streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen
+wij omstreeks negen uren te Uayalceh; de muildieren moeten eenige
+rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen;
+maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert zich om u
+te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed
+gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh is een indiaansch
+woord, dat "de rust van het hert" beteekent; de dusgenoemde plantage
+is waarschijnlijk de voornaamste in Yucatan. Men verbouwt hier, behalve
+de noodige ma�s voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend
+henequen; dit gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert
+mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor
+een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd
+personen, die allen een of anderen arbeid verrichten. De kinderen
+zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met
+het schoonmaken van een gewas, waarvan de naam mij onbekend is. Hun
+vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en
+komen, in lange rijen achter elkander, naar en van de noria, om de
+waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in
+den tijd der aartsvaders verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine
+den indruk bederven.
+
+Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de
+goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons een huis
+in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi,
+goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het noordwesten
+naar het zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van
+den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er
+splinternieuw uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar
+de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de
+nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man, de broeder
+van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger
+ons zoo veel goeds vertelt.
+
+De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met
+groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt men ook
+hier een hotel; maar in de kleine _tienda_, waarin wij onzen intrek
+nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel
+dan te Merida. Daar ontvangen wij geregeld bezoek van eenigen der
+voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met
+wie wij onze avonden op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+Ons doel was in de eerste plaats de ru�nen van Kabah te bezoeken, die
+tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de
+ru�nen strekt zich een bosch van vier mijlen uit, waardoor geen enkele
+weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een
+troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten. Wij
+zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hac�enda
+Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt de eigenaar,
+die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij
+daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd, zoo gedaan.
+
+Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een
+aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd. Het
+feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen,
+maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei soort,
+niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de
+bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers en _volans coch�s_:
+deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen,
+schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.--De hacienda, mooi gelegen
+aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en
+prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is zeer verheugd als ik hem
+mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die
+zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient eene lange galerij,
+waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde
+kleederen en met gouden kettingen versierd, liggen neergeknield
+of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de
+heilige handeling. Nauwelijks heeft de priester het _Ita missa est_
+uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der
+koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien tot achttien
+jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten
+rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen gepresenteerd;
+en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan
+mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult
+de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte terrein
+voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten,
+een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke vlugheid door
+de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken,
+palmbladen, lianen, zonder een enkelen spijker: en toch zit alles
+vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken,
+het gewicht kunnen torschen van ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt;
+en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal kraampjes
+en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig
+engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de dorstige klanten
+elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt
+hand over hand toe; het is een geraas, een geschreeuw een gejuich,
+dat hooren en zien vergaat.
+
+Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol;
+voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder in
+de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit
+mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost in haar
+fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode,
+gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen tegen de sneeuwwitte
+jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen
+en edelgesteenten vonkelen. Welk een betooverende aanblik! En, vreemd,
+niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder
+hoogstens drie- of vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich
+in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen
+het mannelijk en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men
+in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd
+heeft. Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden,
+gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn
+gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking van
+honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood
+twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke wanverhouding,
+het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering
+van het ras, komt natuurlijk niet voor bij de indiaansche bevolking,
+die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het
+evenwicht eenigermate zou helpen herstellen. Men moet echter ook
+niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige
+gevechten met de Indianen onder de mannelijke bevolking groote
+verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel
+het ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos
+herhaalde dansen, keer ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te
+vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad
+dat de weg naar de ru�nen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer
+het mij behaagt.
+
+
+VII
+
+
+Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij
+administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen, en
+de volans-coch�s zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de
+ru�nen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul verwijderd;
+Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd
+gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint zich tegenwoordig
+weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de
+onmiddellijke nabijheid voor het grijpen; zij zijn afkomstig uit een
+groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond,
+welke thans geheel in puin liggen. Onder die materialen merken wij
+vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en,
+hetgeen opmerkelijk is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze
+steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen
+werktuig, dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij
+onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne
+beeldwerken en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden
+zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij
+gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen van koper
+met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ru�nen van
+Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide en vele
+andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig
+mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken zij van de vorsten
+dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken
+of steden aan de andere zijde waren gelegen van de heuvelketen,
+die Yucatan doorsnijdt.
+
+Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van
+de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ru�nen bedekt,
+triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte. Deze
+gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken,
+en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen, kunnen ons een
+volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren
+tevens het afdoend bewijs voor de eenheid der beschaving in het
+schiereiland.
+
+Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden
+oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen allen,
+met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis
+van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste wijze versierd, maar wij
+vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben
+gezien, en die het best zijn te vergelijken met die reusachtige houten
+afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van
+de eilanden in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit
+monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en
+al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen toestand,
+waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het
+geheel te vellen; maar deze vijftig el breede voorgevel met zijne alles
+overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op
+eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte zich
+eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede
+waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de strafoefeningen,
+de _picot�_. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks
+van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn
+zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd en met beelden
+en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog
+zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk, dat de gebouwen geheel
+beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik,
+even als bij de volken der oude wereld. Ook bij hen werd, even als
+in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst
+gescheiden: die beide kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu
+eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte
+plaats. Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan
+de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in zoo
+weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de
+warreling der monsterachtige figuren, niet weinig hebben bijgedragen
+tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke
+gebouwen.
+
+Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het
+eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft ook
+zijne esplanade met twee waterbakken en een _picot�_; maar het staat
+bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel
+zijn verwoest. In het midden bevindt zich de trap, gedragen door een
+soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+Dit zeer lage paleis--de hoogte bedraagt niet meer dan vijf
+el--onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel
+aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien gevel zijn
+zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en
+nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den muur is zonder
+versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat
+uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd, met een vlakken muur
+tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel
+vernield.
+
+Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende
+verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste terrassen
+voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is
+omringd door vertrekken van verschillende afmetingen, waarvan de deuren
+of toegangen soms door pilaren in twee�n gescheiden zijn. De posten
+en drempels der deuren zijn van steen, even als in het tweede paleis;
+voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in
+het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning der Spanjaarden,
+Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden
+was verdeeld. Maar een eeuw vroeger voerde de vorst van eene zekere
+stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland:
+hij had de aan zijn vorstendom grenzende gewesten onderworpen en,
+als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de
+Sierra, waartoe ook de vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden,
+waren onder de verwonnelingen.
+
+De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp
+van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum. Wij
+weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning
+van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering van Itzcoatl,
+omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij
+echter eerst onder de regeering van Montezuma I, omstreeks 1440,
+invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in
+dezen tijd aan den vorst van Mayapan hulptroepen zenden.
+
+Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping
+te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der voornaamste
+famili�n om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der
+overheersching drukte des te zwaarder en scheen te hatelijker, omdat
+de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere
+vorsten sloten onderling een verbond, waaraan ook de bewoners van
+de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan
+werd overwonnen en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden
+caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens
+chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen gestaafd, in
+1460. "Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting
+van Mayapan en de komst der Spanjaarden: Montejo nu hield van 1528
+tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling
+van het land in onafhankelijke gewesten, de bevolking zich zoo sterk
+vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen;
+men bouwde overal tempels en paleizen: "het is daarom dat er zoo velen
+van zijn." Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden,
+"zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon
+bewerkte paleizen vindt."
+
+De monumenten, waarvan wij de ru�nen nog heden kunnen bestudeeren,
+zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit voorhistorische
+tijden afkomstig.
+
+De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog
+ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet al te
+oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing,
+eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige indiaansche
+dorp Santa-Helena bereikten.
+
+Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die,
+even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder
+gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den
+eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen vormen
+kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote
+horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en op palen rustende,
+waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje
+kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten. Een zwerm van gevogelte
+stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van
+eenden en het geklok van kalkoenen vermengt zich met het geknor van
+varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet,
+zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben uitgezien. Uit
+hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan
+waarschijnlijkheid tot de vroegere toestanden besluiten; de eeuwenoude
+traditi�n, de overge�rfde begrippen en voorstellingen, geheel de
+omgeving oefenen een zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er
+in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar
+zou ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel,
+ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde meer
+door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch
+de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch de zeden, noch
+de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het
+onderworpen ras, gaandeweg eene zeer wezenlijke verandering; en indien
+het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des
+lands, zoo traden zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te
+herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt men
+de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het
+middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene groote plantage:
+de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt,
+stellen ons nog in staat ons een denkbeeld te maken van de macht en
+het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en
+minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan een tiende
+geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars;
+maar de steden, dorpen en haciendas hebben dezelfde bestemming �n
+staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier
+onmiddellijke nabijheid men geen ru�nen vindt en die niet zijn gebouwd
+met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal
+heeft de Spanjaard de plaats ingenomen van den overwonnen cacique;
+er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot
+armoede en slavernij is vervallen.
+
+In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen
+in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen van het paleis
+der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als
+vroeger, omgeven de hutten der arbeiders en onderhoorigen ook nu het
+huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der
+vroegeren: ook zij zijn langwerpig van vorm, met riet gedekt, en,
+wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die
+kleine ruitvormige teekeningen, eene flauwe afschaduwing der rijke
+dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.--Alleen de godsdienst
+is veranderd: de kerk heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen,
+in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de
+harten dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar
+ons de administrateur, Don Lu�z Perez, wachtte. De hacienda is niet
+meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven
+en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid. In plaats van
+eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen
+en vertrekken bevat en met eene op kolommen rustende veranda prijkt. In
+de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een
+spoorweg loopt van de hacienda naar de plantages en de met muildieren
+bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is
+een rustelooze beweging, een komen en gaan van menschen en paarden
+en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de
+woning ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen,
+die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+De ru�nen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven;
+wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder komt
+de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur,
+buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle oude monumenten
+in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog
+het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie
+eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel
+ongeschonden zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van
+het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram,
+gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid rijke
+ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van
+dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld ouder gebouw:
+naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis,
+dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal, die, naar men zegt,
+verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den
+tijd na den val van Mayapan.
+
+Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd,
+is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat
+uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras; het
+andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den
+gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel was zeer rijk
+versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste
+goden gewijd. Twee groote trappen, een ten oosten en een ten westen,
+voeren naar de beide gebouwen.
+
+Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat
+de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat hij in
+een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen
+van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit blijkt dus,
+dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering,
+nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt ook, dat de tempel nog in
+wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo geplaatst zijn, dat
+men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht
+getrokken door eene groote pyramide zonder monument, met eene breede
+vlakke kruin, die den naam draagt van _Cerro de los sacrificios_,
+heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze
+pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche tempels,
+welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin
+de beelden van de afgoden stonden, en den _techcatl_, een blok steen
+met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat
+de vooruitstekende borst gemakkelijk door het mes van den priester
+kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het
+menschenoffer geschiedde altijd ten aanschouwe van het volk, aan
+den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden
+wierp, opdat de toeschouwers het onder zich zouden kunnen verdeelen
+en verslinden.
+
+De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was,
+hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar de beschrijving te
+oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet,
+waar zij deze wijze van bouwen invoerden en ontwikkelden. Vinden
+wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden
+anthropophagie, dan kunnen wij dit gebruik alleen aan mexikaansche
+invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook
+eenstemmig dat het de Azteken waren, die deze afschuwelijke gewoonte
+in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet
+voor het jaar 1440 als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor
+het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet
+ouder zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten
+van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op deugdelijke
+gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op
+verschillende tijden door de veroverende Tolteken gesticht, voor het
+meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit
+de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+Wij nemen afscheid van de ru�nen en slaan den weg in naar Muna,
+een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een aantal
+feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is
+eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het wemelt van beschonkenen
+en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier
+drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw en ziet geen vechtpartijen of
+ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil
+en vreedzaam. De een gaat op den grond liggen; een ander ziet u met
+verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+
+Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een
+blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en
+zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en trachten
+weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar
+wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge Indiaan zich op:
+aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is
+getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar lokt met al die gevulde
+flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem
+wacht, en hem met haar zachte stem toefluistert, "_Coox...._ laat
+ons gaan." Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij
+keert in de herberg terug en komt naar buiten met een gevuld glas,
+dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om,
+omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas leeg, en zegt tot haar
+gemaal, maar op nog zachter toon: "_Co.....ox_." Hij, denkende haar
+overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt
+nog een glas en gaat nu, bijna bewusteloos, met dof starende oogen,
+weer op de trap liggen. "_Co....ox....coox_," herhaalde de vrouw op
+klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal
+daar misschien den geheelen nacht blijven liggen, en zijne vrouw zal
+bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden
+morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+VIII
+
+
+Wij gaan te Progreso aan boord van de _Asturias_, een stoombootje zoo
+groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn
+wij de eenige passagiers. De zee is kalm, en den volgenden morgen vroeg
+komen wij te Camp�che. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft,
+kunnen wij dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad
+te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust,
+van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+Camp�che werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad
+stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne eerste
+ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen
+tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, "zij geleidden ons
+naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden
+bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men bas-reliefs, reusachtige
+slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van
+goden, rondom een soort van altaar, waarop nog versche bloeddroppelen
+zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij,
+glimlachende en vriendelijk; naar het scheen, enkel gedreven door
+de begeerte om ons te zien."--Maar het tooneel veranderde weldra:
+men bracht vuurpotten, waarin geurig riet brandde, en priesters,
+wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat
+zij deze kust moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand,
+anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Camp�che terug. Tempels en
+pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen als de
+eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremoni�n, die priesters met
+hunne bloedige haren--dit alles herinnert ons levendig aan Mexico. Wat
+is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs
+de kust of in de onmiddellijke nabijheid der spaansche nederzettingen,
+zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde
+als de monumenten in het binnenland, die aan de vernielingswoede der
+veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ru�nen, nog bestaan.
+
+Toen Camp�che later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd
+zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers geplunderd;
+om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te
+beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur en bracht haar in
+staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid
+dankte, beknelt en benauwt haar nu, en verhindert hare uitbreiding. Het
+voorkomen van Camp�che verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige
+straten der voorsteden, de grachten met haar ophaalbruggen en de zware
+muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt:
+metterdaad werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners
+van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de
+ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche steden,
+geven aan Camp�che een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn
+er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en
+buitenverblijven, _fincas_ genoemd, waar de tropische flora al haar
+weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad
+met een krans van groen omringen.--Uit zee gezien, maakt Camp�che,
+zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai
+gevormde heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan
+om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jos� Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten
+aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne studi�n mij naar
+Camp�che mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur,
+en bracht in den blijden familiekring, onder zang en muziek en vroolijk
+gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop
+terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde ik er mij
+over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol
+passagiers de boot naderde. Het was een troep tooneelspelers, achttien
+personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een
+ramp! Het vooruitzicht toch, in dit gezelschap, een paar dagen op zee
+te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij
+vriendelijk verzocht werden, de hutten te ontruimen, die de troep reeds
+voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men
+mijn secretaris Lucien ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te
+bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen
+maakten zich ongerust over de nabijheid van den zieke. "Wat scheelt hem
+toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de gele koorts?
+
+--Waarschijnlijk wel;" antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht;
+en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om zich naar
+het andere einde van het schip terug te trekken.--Wij namen weer
+bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen nacht door,
+zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van
+Camp�chehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal
+handelshuizen hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden
+handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen,
+met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen is dat
+van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend:
+hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn zoon don Pancho
+waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren
+gezien, en wij waren dus alle drie vrij wat veranderd: men herkende
+mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds
+een lid der familie; ik knoopte met don Benito een gesprek aan over
+de ru�nen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene
+zeer merkwaardige ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een
+zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men
+oude pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het
+doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken aarde,
+anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan
+hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon schijnt inderdaad
+iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan
+ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het schijnt mij zeer natuurlijk,
+dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen
+van Tabasco moest leveren bij Centla--tegenwoordig Comalcalco--waarbij
+hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie
+uitstekende diensten bewees,--het schijnt mij natuurlijk, zeg ik,
+dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te
+maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van het kruit
+en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve
+onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig wapentuig in
+aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als
+de Spanjaarden met hun geschut.
+
+Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van
+gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt de jonge
+dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar
+nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er weer aan
+land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog
+wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en de slechte herberg,
+waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen
+boven het slijkerig bed der rivier, waarvan zij de verderfelijke
+uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus:
+deze afschuwelijke fonda is de eenige, en overal elders zouden wij
+ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in
+de hoogste mate ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne
+afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten
+om strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren
+had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven gespaard
+en zetten onze studi�n voort, in afwachting dat eene stoomboot of
+een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal kunnen brengen.
+
+Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat
+gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen, waar de oude
+hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen
+met de rivier van vroeger: zij liep toen meer dan twintig mijlen meer
+westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco,
+waarvan wij de ru�nen hebben bezocht; hetzij door eene werking der
+natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb
+daarvan het bewijs. Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag
+tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van
+eene rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas,
+een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding van de rio
+Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den
+mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen loopen schepen
+van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De
+geschiedschrijver bericht ons dat Cortez zich terugtrok op een klein
+eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een
+zeer groot eiland, maar dat ligt ongeveer een mijl lager.
+
+Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez
+gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de verschansingen
+der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt,
+kan er in de Grysalva nimmer eene voorde zijn geweest: overal is
+de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit
+andere bijzonderheden, die Herrera mededeelt, blijkt dat de groote
+veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar
+ook de indiaansche hoofdstad Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het
+opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij volledige
+verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden
+van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan elders,--men vindt er
+eene menigte in de bosschen--maar in den regel slaat men ze stuk;
+tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen;
+in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar van.
+
+Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende
+beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten. Ik
+voeg hier (blz. 144) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste
+bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en
+men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur op toelegden
+om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van
+de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen, en dus als historische
+dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op
+elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken. De dood
+velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het
+karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt en gedanst. De jonge
+meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende
+voor de kosten van het bal; onder haar zijn er die er heel aardig
+uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen,
+bij wijze van maskerade in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de
+straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om
+hunne kwinkslagen; er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten
+schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren:
+het bal begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen
+te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest:
+hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen van
+Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins
+tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog verliest, maar
+hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig,
+dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen beter dan
+iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren
+onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is een twist uitgebarsten,
+doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door
+een dolkstoot of een pistoolschot. Eensklaps knalt een schot te midden
+der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers;
+men schiet toe; de moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die
+hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan
+de linkerzijde van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt
+hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren,
+de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich tot iets te verbinden
+en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen
+prijs te weten te komen; men zal niet meer van ons vragen dan billijk
+is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden:
+wij ondervonden dat later.
+
+Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de
+kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt, of hij de
+reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk
+onverschillig; eindelijk besluit hij toch voort te stoomen, vooral
+omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen
+en koopwaren. Deze sloep is intusschen eene belemmering te meer voor
+onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den
+blinde door de ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den
+grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken:
+wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het sleeptouw
+zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning,
+en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende
+saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een
+mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden dat de schroef
+omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de
+boot; omstreeks tien uren raken wij weer vlot, en wij sukkelen voort
+tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de
+Usumacinta, waar de kapitein ons aan wal zet.
+
+Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen
+aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. "Vijfhonderd francs," antwoordt
+de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch
+veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de groote zware sloep
+op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en
+eene vracht koopwaren, en dat men van dien man niet meer dan vijftig
+francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten,
+waarom men mij zoo veel meer rekent;--maar de kapitein geeft eenvoudig
+ten antwoord: "Het is vijfhonderd francs." Er schiet niet anders over
+dan te betalen.
+
+Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier
+volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om T�nosiqu� te bereiken;
+over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan
+vier-en-twintig uren.
+
+Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek
+verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano met de
+noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons
+geld en al onze verdere bagage aan de hoede van mijn getrouwen Julien,
+die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen
+een gids en paarden, en gaan den volgenden morgen op weg.
+
+Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles
+gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te zijn gereden,
+volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot
+aan de monding van de Chacamas, die wij doorwaden. Toen kwamen wij in
+het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename manier draven,
+vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van
+reizen gewoon is, wil ons zeker in ��n stuk de twintig mijlen laten
+afleggen, die ons van T�nosiqu� scheiden; daarom maakt hij zooveel
+mogelijk spoed. Wij hebben moeite om hem te volgen, en de weg dunkt ons
+minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden
+telkens over rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan
+ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren
+of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent maar altijd
+door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen
+hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis, laten wij onze paarden
+voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk
+den gids weder vonden, die ons aan den oever eener beek wachtte,
+was de eerste vraag:
+
+"Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+--Welke levensmiddelen?
+
+--Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed
+gemaakt."
+
+De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen,
+moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der
+krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich de hut van den
+veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de
+arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig maal met groote plassen
+posol�, een mengsel van gemalen ma�s en water, maar zonder onzen
+brandenden dorst te lesschen.
+
+Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee
+uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen afstands van
+T�nosiqu�. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig,
+en worden gastvrij ontvangen door twee oude dames, die ons kippensoep
+en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij
+rustigen nacht kwamen wij den volgenden morgen vroeg te T�nosiqu�.
+
+
+IX
+
+
+T�nosiqu� is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de
+Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de Usumacinta komt
+daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen
+twee bergen te voorschijn. Een weinig verder begint de sierra met
+haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf
+hebben gevestigd. Dat is de plaats onzer bestemming; maar om er te
+komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+T�nosiqu� ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke
+overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er
+een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan het rieten
+dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit
+lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden wij toch opgegeten door
+het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen
+enkel meubel: gelukkig hebben wij onze hangmatten en veldbedden bij
+ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden
+na de verovering, en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien
+tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten
+dorp eene zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende
+zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn de
+handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten
+tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas, naar de oevers
+van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. T�nosiqu� is
+daardoor de stapelplaats geworden voor alle produkten van dien aard,
+die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de ge�mploieerden der
+beide huizen, die tot dusver dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg:
+ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort
+een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis van de plaatselijke
+gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie
+men in aanraking komt, om te gaan. Meer dan een, verlokt door het
+vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan
+kennis en ondervinding, geru�neerd.
+
+Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte
+gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt u slechts
+eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze
+voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid. Vooreerst moet
+een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden
+zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale agenten, _monteros_
+genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man,
+gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen alle
+vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen
+en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij neemt zijn revolver
+en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om
+te kunnen jagen, want als de levensmiddelen zijn opgeteerd, moet hij
+op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat
+de bekende paden, en trekt het oerwoud in, waar hij zich met behulp
+van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter
+hem aanstonds weer sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden
+lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en
+bladeren bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens,
+vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen
+uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij overal
+naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft,
+als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal op.
+
+Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven
+van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de kosten van
+transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan
+niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen heeft hij niet op zijn
+zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd,
+die toch voor hem onbereikbaar zijn! Volslagen gemis van wegen,
+een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende
+plantengroei, ziedaar de bezwaren, die men moet overwinnen, om den
+schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken;
+maar er moet noodzakelijk eene rivier in de onmiddellijke nabijheid
+zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de
+exploitatie, met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de
+steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer
+belast: zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle
+hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+Het terrein is nu verkend; een be�edigd landmeter gaat er heen om
+de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het werk
+gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen;
+de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd--dat wil zeggen,
+moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder
+dit van ouds in zwang zijnde stelsel, niemamd zouden kunnen vinden
+om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen
+bij hen in schuld komen; en is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de
+slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is,
+zorgeloos en op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld,
+en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den
+vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude wet der Mayas,
+die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge
+werkloonen, geen mahoniehout hebben; want evenmin als de bewoners
+van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en
+het geld heeft voor hem weinig bekoring. Daar de Indiaan zijn meester
+niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt
+de nieuwe ondernemer die ten einde zich werklieden te verschaffen;
+zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en
+somwijlen heeft men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus,
+dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de
+bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op dertig, veertig,
+zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos
+opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende konvooien voorzien
+de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat
+is nog niet alles; de boomen worden geveld; men ontdoet ze van het
+spint--het zachte hout onder de schors--; men zaagt ze in blokken,
+en de kostbare waar groeit tot stapels: maar de rivier is verre, en de
+stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen
+stam moet een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen;
+maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van
+Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn daar niet duur:
+voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten
+hebben; maar de afstand, de bezwaren van de reis, het onvoldoende
+voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud
+ligt bezaaid met lijken, en de weinige ossen, die eindelijk behouden
+ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen
+toestand en kosten ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten
+gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en _ramon_ bestaat. Bovendien maken
+de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen
+bedwingen, dikwijls met opzet dat er een ongeluk gebeurt, zoodat een
+os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd,
+en het blok mahoniehout wordt aardig duur.
+
+Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan
+de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen oever in de
+bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die
+blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een hier en daar, op een
+rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in
+het volgende jaar medegevoerd.
+
+In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen
+van T�nosiqu� zich met lichte kanos naar de plaats, waar de Usumacinta
+uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio,
+om daar de mahonie blokken op te wachten, die de rivier bij honderden
+medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het
+is onder hen een hartstochtelijke wedstrijd, wie de moeste blokken
+machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar
+de eigenaars, binden ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al
+die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig,
+waarde lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet
+gesproken van de epidemie�n, die het vee doen sterven, van de koortsen,
+waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op
+den loop gaan of het verspillen, en van andere kwade kansen meer.
+
+Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen,
+die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ru�nen, wier ontdekking ik mij ten doel heb
+gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ru�nen bestaan;
+de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan de
+uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen
+ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker oever van de
+Usumacinta; een weg is er niet, maar de richting, die ik volgen moet,
+is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor
+den tocht, maar mijne handen zijn gebonden.
+
+Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in
+het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke beloften gedaan,
+maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien
+manschappen noodig, benevens veertien muildieren en drie paarden; er
+waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten
+te verkrijgen, liet ik twintig mijlen in het rond nasporingen doen,
+onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men
+mij te kennen, dat er eerlang een konvooi uit Peten verwacht werd:
+na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht
+geschikt zijn. Ik had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit,
+maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden,
+die geslacht werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden,
+gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch,
+_tasajo_ genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en
+men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een
+avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap, hooren
+wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat
+waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn er twaalf; wij zijn
+gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn
+schrik, in welken rampzaligen toestand de arme dieren verkeerden. Zij
+waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende
+wonden, half dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige
+en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder
+zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van de gewone
+vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid
+die verzekering geven, daar hij er vast op rekende dat de meeste
+muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen
+den prijs van nieuwe dieren, zou moeten vergoeden: hetgeen later ook
+inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening,
+en wij hielden ons onledig met onze laatste toebereidselen.
+
+De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels
+en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren; men verdeelde
+de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die
+het bestuur der karavaan op zich zou nemen, en ik moest een gedeelte
+van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die
+ons als gids zou dienen, verzekerde mij dat wij niet rechtstreeks naar
+de ru�nen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de
+rivier gekomen, moesten wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver
+afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten,
+aan land te gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano te
+timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste
+muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen voor
+het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob
+en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den vijftienden Maart 1882
+vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden
+gewasschen, dat is alles; en onder den druk der nieuwe vrachten zullen
+deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat
+enkele dieren bezwijken zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus:
+reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen
+hebbende, schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever,
+er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal,
+dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor hunne vracht
+wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet
+zijn om het spoor niet geheel bijster te raken. Wij komen slechts zeer
+langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men
+moet de muildieren, die zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij
+zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een
+middel om te ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er
+twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting
+voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt prachtig:
+reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen
+van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen met kolossale bladeren,
+vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze
+eiken herinnert, vormen een schilderachtig, grootsch en indrukwekkend
+geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in
+deze bosschen zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk
+te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats,
+waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen met het woud
+bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze
+muildieren te vinden is en ook dien boom, _ramon_ genaamd, waarvan de
+bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert
+men op eene kleine hoogte, te midden van eene ruime open plek, waar
+reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen
+en kreupelhout gezuiverd is. De hooge boomen blijven alleen staan,
+en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken
+dauw. Deze kampementen dragen op de kaart een naam, hoewel er noch
+eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den
+muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten op hunne tochten
+van Peten naar T�nosiqu�. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt,
+worden de beesten ontladen; de bagage wordt met de pakzadels op rijen
+geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste
+dag heeft hunne wonden op schromelijke wijze verergerd. De mannen
+gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen
+tegen den stam, vervolgens, het gekraak van den neervallenden boom,
+overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug,
+gebogen onder eene geweldige vracht van groenende takken, die onder
+de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze
+veldbedden gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons
+souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift
+een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate wij
+op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, p�caris,
+alles is ons welkom.
+
+De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en
+praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op een bed van
+groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is
+niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge geluiden: het
+brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels
+en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.--Voor het aanbreken van
+den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der
+muildieren en het verdeelen der bagage zijn ruim twee uren gemoeid,
+en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op
+weg begeeft.
+
+De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst
+zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger. Deze
+geheele streek is rijk aan ru�nen, en alles bewijst dat zij vroeger,
+voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt was; te midden van
+deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote
+steden, waarvan de geschiedschrijvers der verovering nog melding
+maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen,
+en de eens zoo talrijke bevolking is geslonken tot enkele famili�n,
+in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen
+van het ongelukkige ras.
+
+Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee
+muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der jaguars
+zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld
+moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk te verlichten,
+gaan wij beurtelings te voet.
+
+Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te
+voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen niet hooger
+waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch
+een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote inspanning vorderde. Kort
+daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers
+van de rio Chotal, die zich in de Usumacinta uitstort. Het woud is
+hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en
+aras doen de lucht weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde
+hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote
+brulapen ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde
+zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken
+wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek
+teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen wij
+eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan,
+en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+X
+
+
+Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van
+menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren allen uitgeput
+van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke
+orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden wij geen spoor van de
+mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten
+met de door hen getimmerde boot; hunne afwezigheid boezemde mij eenige
+ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor
+ons eene soort van woning gereed; anderen gingen weer het bosch in,
+om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden
+het arme dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half
+dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige
+dier had niet lang genot van die welwillendheid, want de jager die den
+troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar
+het kamp moest dragen, en dat daar met groot gejuich ontvangen werd.
+
+Tegen den middag verschenen eindelijk de cano�ros; aanstonds vroeg
+ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De timmerman
+antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was;
+dat zij verschillende boomen hadden omgehakt, die later bij de
+bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de
+canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne schuld; maar binnen eenige
+dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne
+werkplaats, omstreeks een mijl stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad
+twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken,
+de gedaante van eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest
+worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover
+te brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk
+te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met jagen en
+visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, want de
+levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor
+veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood voor twintig
+toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar
+het kamp terug, niet wetende wat te doen. Ik kon wel den oever der
+rivier volgen tot tegenover de ru�nen, die aan de overzijde lagen:
+daartoe moest een pad van omstreeks twintig kilometers lengte door
+het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier
+over te steken. Maar ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel
+medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij
+en de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer
+vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij zijn van
+niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier
+dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin een
+onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met
+den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad tegen de
+zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon--want het was
+een Lacandon--ons bespeurd, of hij greep zijne pagaai en wendde zijne
+boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep
+den cayuco toe, en beloofde hem allerlei moois, als hij bij ons wilde
+komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange
+tuniek of hemd met wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand
+en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve
+zijne van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een
+doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en
+eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en pijlen.
+
+De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken
+zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen, sabels,
+katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel
+verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen met mij in aanraking
+zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij
+had er twee, en de tolk ging dadelijk met hem mede, om de booten te
+halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan
+den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen
+Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij heen? Een
+bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen
+behoorden tot eene andere expeditie, die mij v��r was geweest. Dat
+was het gevolg van mijn lang oponthoud te T�nosiqu�!
+
+Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die
+onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de Lacandons,
+maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar
+de ru�nen terugkeerden, waar zich een zekere don Alfredo bevond.
+
+"Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+--Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+--Heel goed: maar wat voert hij daar in de ru�nen uit?
+
+--Hij wandelt.
+
+--Met u hoevelen zijt gij?
+
+--Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+--Hebt gij nog eene andere kano?
+
+--Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+--Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen." Daarop mijne manschappen
+roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn, een zak
+met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+"Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden
+van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken, dat hij mij morgen
+zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter
+hand stellen. Gaat nu en keert zoo spoedig mogelijk terug!"
+
+Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik
+had niet gerekend op de koorts, die mij juist des morgens aantastte. De
+aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra
+de crisis voorbij was, nam ik eene goede dosis quinine en ging een
+paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij
+toch aan boord dragen; zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De
+anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide;
+slechts met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen
+en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en na eene
+vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de
+rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht. Wij waren ter
+plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal;
+een der Indianen, die wij daar aantroffen, was bereid mij als gids
+te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig
+jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds een Engelschman
+herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam
+gelezen, dien hij kende; hij noemt mij den zijnen: "Alfred Maudsley,
+van Londen"; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was,
+voegde hij er aanstonds bij:
+
+"Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval
+heeft mij eer dan u naar deze ru�nen geleid; het omgekeerde had
+evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te
+vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier; gij zijt een geleerde,
+en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen
+en kopie�n, zoo veel ge wilt; gij zijt hier te huis. Ik ben niet van
+plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding
+van mij, en behoud uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u
+nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken,
+en uwe woning wacht u."
+
+Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht het voorstel van mijn
+nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der
+ontdekking van deze nieuwe stad, waar wij te zamen hebben gearbeid,
+en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van
+den edelmoedigen man, die voor een deel de kosten mijner expeditie
+wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta,
+in een soort van neutraal terrein tusschen Guatemala en de twee
+mexikaansche provinci�n Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks
+twaalf jaren ontdekt door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling
+door de monteros bezocht.
+
+Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang
+der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo dicht begroeid,
+dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige
+middelen, waarover men ter plaatse beschikken kan. Maar voor zoo ver
+men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle
+indiaansche steden, waarvan wij reeds gesproken hebben, hebben bestaan
+uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en
+paleizen, woningen van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven
+door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze
+monumenten verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de
+rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die
+zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren worden gesteund
+en van trappen zijn voorzien.
+
+De schikking is geheel dezelfde als te Palenqu�; de tempels en paleizen
+zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn ook ruwer bewerkt,
+schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen,
+omdat de geheele uitwendige dekoratie, die uit cement bestond, is
+verdwenen.--Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel,
+die op eene pyramide van ongeveer honderd-twintig voet hoogte is
+gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen
+afgodsbeeld bevat, benevens verscheidene nissen, waarin kleinere
+beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook
+der offeranden.
+
+Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is
+deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het schoonste,
+wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt
+een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche wijze, met de beenen
+onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knie�n; de kalme,
+waardige houding doet u onwillekeurig aan Boeddha denken. Op het hoofd
+draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche
+figuur verplettert. De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen
+en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene
+menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende met
+ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden
+versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken van reukwerk;
+wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd
+schijnen geweest te zijn.
+
+Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het
+belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime esplanade
+stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar
+een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen zijn niet meer dan
+vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst
+of eene soort van vesting; in ieder geval was het prachtig gelegen. Van
+het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw
+bewonderde ik den praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden,
+waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche
+lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten en andere
+insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich
+voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende heuvelen, over
+de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den
+anderen kant, naar het zuiden, over de wijde vlakte, aan den horizon
+begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het
+was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg sporen
+van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De
+deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten zijn nu eens,
+zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de
+verdeeling der openingen en der nissen zeer onregelmatig. Van binnen
+is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken;
+in het achterste gedeelte, in een donker souterrain, waarheen een
+sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die
+tot aan de zoldering met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed,
+zijn dit graven. Althans te Palenqu� vond ik in dergelijke vertrekken,
+geraamten en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten,
+in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan, onder
+andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond
+ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen door de
+afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. 157 en 160.
+
+Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste
+poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el twaalf duim
+bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij
+twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge myters met vederen
+versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak,
+zijn hunne schouderen bekleed met een korten mantel met paarlen
+en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli
+omgordt hunne heupen en hunne voeten zijn in laarzen gestoken,
+met lederen riemen bezet.--Deze twee figuren, van verschillende
+grootte, schijnen een man en eene vrouw te moeten voorstellen; uit
+hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige
+handeling verrichten. De grootste heeft in iedere hand een kruis,
+de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde
+latijnsche kruisen, waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die
+van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze
+voorstelling den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en
+de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenqu� vinden
+wij dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+Het tweede bas-relief (bladz. 157) is buiten kijf het merkwaardigste
+monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad
+kunstwaarde heeft. Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide
+figuren--dat trouwens zuiver conventioneel is--zijn de twee beelden
+voortreffelijk van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig
+karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der
+personen, die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft
+zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in
+de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten wij dat de
+Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht
+vergoten zij hun bloed in de tempels, ter eere der goden. Torquemada
+deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen,
+die de priesters van Quetzalcoatl zich zelven aandeden:
+
+"Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en
+die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden. De priesters
+kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner,
+_achcantli_ genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende
+boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel van
+Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als
+een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen timmerlieden,
+die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens
+aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken, waarna men hun buiten
+den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen
+van obsidiaan moesten maken, en zij vervaardigden een aantal messen,
+waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij
+legden die neder op een witten doek.
+
+"Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam
+gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de bekwaamste onder
+de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+"Aanstonds stak nu de voornaamste _achcantli_ in zijne doorboorde tong
+meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden
+gemaakt hadden; de andere oude priesters deden desgelijks, en diegenen
+onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld
+na.
+
+"Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste,
+die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen, om de
+jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie."
+
+Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl
+of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken prijkte,
+was aan dien god gewijd.
+
+Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde
+hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring van het bas-relief.
+
+"Gedurende dien vastentijd--zegt Torquemada--begaf de voornaamste
+_achcantli_ zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen
+tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken droeg
+hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in
+de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische teeken van
+den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij
+vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc en van Quetzalcoatl,
+de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst
+in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij
+onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt verliet ik
+deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik
+was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en misschien belangrijke
+ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden
+verkeerende, zullen de aangevangen taak, naar ik vertrouw, voltooien
+en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan
+ik mij verzekerd houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig,
+om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de rivier
+afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk,
+dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken, worden
+meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had
+beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd had
+iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren
+teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd, hadden te
+zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn
+woord niet zou houden. Den volgenden morgen verscheen hij ook in het
+kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op
+dezelfde wijze gekleed: zij droegen een soort van lang wijd hemd of
+tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer
+plooibaar en wordt door de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden
+roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij,
+dat zij bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof,
+waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezi�n van een
+struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de
+kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk te verven, maken de
+Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder
+privilege is van het opperhoofd en zijne vrouwen, want de hemden van
+de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+
+Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd
+van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen, nagels
+van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen
+in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken daar een paar
+arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen
+schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want al mijne pogingen om
+een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen
+waren zij aanstonds bereid, mij hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de
+boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen. Met
+de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de
+sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens zout,
+waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door
+de asch van eene zekere houtsoort.
+
+De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt;
+eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te oordeelen
+naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan
+bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan zijn van hun
+leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der
+Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst en het bebouwen hunner
+kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd
+een voorraad van tabak en katoen, van ma�s en vruchten; zij hebben
+geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen
+stonden, voor den ondergang van hun volk, op vrij wat hooger trap
+van beschaving.
+
+
+XI
+
+
+Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee
+wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige uren verder den
+naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen,
+den zoogenoemden Camino Real (koninklijke heerbaan) volgen, die
+feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad,
+waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts
+een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad wendt; en hoe
+slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk
+voor onze manschappen, die zwaar beladen kano's tegen stroom moesten
+optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten,
+en die door de dagen van rust, aan den oever der rivier doorgebracht,
+nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even
+mager als vroeger, en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden,
+die door de reis erger zullen worden. Wij slaan dus het pad in,
+dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora,
+den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en ziet er zeer
+afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post
+niet verlaten, voor hij het geheele district heeft onderzocht; hij
+denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels
+en cherimayos gezaaid, waarvan de roode vrucht bijna geen pit heeft;
+hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak
+met gerookt wilde zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man,
+dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan
+onze eerste pleisterplaats.
+
+De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep:
+zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn buitengewoon
+steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna
+loodrechte helling naar beneden, maar eens in het frissche water,
+willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met
+mijne aanteekeningen en clich�s droeg, deed nog beter: hij ging op de
+diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven
+water uitstak. Ik kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want
+ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn;
+gelukkig was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den
+nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografi�n
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij
+een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en een onzer
+paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in
+goeden staat: de apen en andere stroopers hadden onze beschuit en ons
+gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden;
+van het paard konden wij geen spoor ontdekken: het arme dier was
+waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of
+misschien door de tijgers verscheurd.
+
+Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen
+vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt genoemd.
+
+Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde
+vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het draagt geheel
+denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme
+luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met gras begroeide plein,
+dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het
+rond. Er is te Libertad aan alles gebrek, en de hongersnood schijnt er
+permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten
+van de monteria van de heeren Jamet en Sastre van San-Juan Bautista,
+die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun
+voorraad wilden afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft
+het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout
+hier nog aanbrengen.
+
+Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het
+meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is het oude Tayasal;
+het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en
+door zijn gordel van bergen omringd, staat op dezelfde plek, waar eens
+de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad,
+waarvan de inwoners, Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die
+emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de
+stad Chichen-Itza in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken
+hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige
+stammen, die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene
+eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche
+overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn verdwenen;
+maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en
+op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten aan te toonen.
+
+Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in,
+zich van de stad meester te maken en dit kleine volk ten onder te
+brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig:
+opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd, die in rechte
+lijn vam Camp�che naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte
+de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd, met groote tempels vol
+afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna
+kwam, was hij even als Cortez gedwongen, vaartuigen te bouwen om de
+stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden
+Maart 1696, en nog dienzelfden dag werd Tayasal ingenomen.
+
+Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de
+bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten
+verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de
+Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart ons tevens,
+hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op
+een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten zijn. Het is nu ook
+duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten
+bewijze van de oudheid dier steden.
+
+De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij
+er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende eeuw waren
+er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van
+allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre Soto Mayor.
+
+"De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen
+gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van fraai
+bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig _vares_,
+en hij was zeer hoog." Is het niet of men eene beschrijving leest van
+het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal, van dezelfde
+afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van Chichen-Itza; haar
+moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer
+gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing der Itzaes naar het
+zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij
+waren nog in het onzekere omtrent de richting en den voortgang van
+de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare
+bewijzen op onze vragen een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een
+geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed
+der tolteeksche beschaving in de noordelijke steden van Guatemala,
+Coban, Copan, Quiriga.
+
+Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van
+Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan. Deze stad
+werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers:
+door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli werd ontijdig
+door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis
+is verloren gegaan, maar gelukkig heeft hij belangrijke en zeer
+merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten,
+waardoor wij in staat worden gesteld, der stad hare plaats in de
+geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden
+hout, die de reiziger door Indianen van Flores uit de tempels liet
+wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala
+zijne bijzondere studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne
+werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen
+en photografie�n, die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij
+de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden
+gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert;
+de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en de
+achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en
+de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard zoowel als
+te Palenque op.
+
+De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig
+engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig; de trap
+is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte
+van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte van de pyramide zou
+dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed
+en acht-en-twintig voet lang; de hoogte bedraagt ongeveer veertig
+voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel
+begroeid is.
+
+Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende
+eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen ter
+wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling
+van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige van zulk een tempel
+bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die
+door middel van breede openingen gemeenschap hebben met een zaal of
+dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen
+zijn rijk gebeeldhouwd. In de tempels zijn de muren hooger dan in de
+paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is,
+een scherper hoek. Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille
+van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken
+zin verplettert, en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben,
+als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen
+door de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige
+breedte der gangen of kamers.
+
+Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch
+eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist hij
+zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend,
+zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout eene godsdienstige
+beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden
+bekleedden en rechtstreeks in verband stonden met de eeredienst.
+
+Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats
+bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld deel
+uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de
+steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden. Dit paneel
+heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim
+hoog en twee el acht-en-twintig duim breed. Evenals op de gebeeldhouwde
+zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven
+van die wonderlijke, barbaarsche en vaak onverklaarbare ornamenten
+en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn
+verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk tot een
+verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens
+geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque hebben gevonden,
+en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt
+hier het midden van het paneel in, in plaats van aan de rechter of
+linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het
+beeld der godheid het midden inneemt.
+
+Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt
+met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei grillige
+gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen
+of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel, waarvan de
+onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst
+getuigt. In de rechterhand houdt dit personage een soort van schepter,
+gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is
+halverwege bedekt door een soort van schild. Zijne kleeding is zeer
+rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel
+draagt hij eene lange en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot
+aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het
+menschenbeeld zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten,
+waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift ter
+linkerzijde bespeurt men--althans met eenigen goeden wil--eene tweede
+monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden,
+op een soort van trapje gezeten. Maar de voornaamste figuur, hoewel
+zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd
+boven de hoofdfiguur aangebracht, en dat ongetwijfeld de zon moet
+voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere,
+onbegrijpelijke, barbaarsche ornamenten, aan beide zijden van dezen
+monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel
+over; wij mogen dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal
+in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle
+amerikaansche nati�n; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften,
+de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder lokaal karakter,
+dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux
+en ons het recht geeft, ook hier van den invloed der tolteeksche
+beschaving te spreken.
+
+Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal
+eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot
+Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts volgende,
+de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich
+later eenerzijds in Yucatan uit te breiden, waar zij eene vroegere
+tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden
+van Guatemala door te dringen, waar zij Coban, Copan en Quiriga
+zal stichten.
+
+Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk
+jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar zij
+vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze
+zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege in de
+barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam
+in het noorden van het schiereiland door: wij vinden daarvoor niet
+slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg,
+zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan, die Martin Usua op zijn marsch
+naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis
+der historie.
+
+Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste
+tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het land werd
+overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.;
+deze indringers zwierven gedurende veertig jaren door de woestijnen
+van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te
+midden der heuvelen van Uxmal, waar zij prachtige gebouwen oprichtten.
+
+Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd;
+zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen hadden en de
+dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden
+talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren gedrongen;
+naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de
+Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen, maar Landa vermoedt het
+ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig
+jaren in de woestijn en kwamen in de sierra op tien mijlen afstand
+van Mayapan.
+
+Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het
+bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan
+wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van hun ras,
+hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars,
+die zij niet langer konden volhouden, laten varen, en er zich meer op
+toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten,
+te bekeeren en te beschaven. Zij traden meer op als zendelingen en
+predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als
+de Boeddhisten op Java deden, waar zij de taal hunner bekeerlingen
+overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo
+namen ook de Tolteken de taal over van de landen, die zij beschaafden,
+en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met
+de javaansche monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit
+het zuiden in Yucatan zijn gekomen. Wij hadden dus recht te beweren,
+dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door
+hare inwoners, omstreeks het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat
+ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker
+moet de hoofdreden gezocht worden in de nog levende herinnering aan
+de door hunne voorvaderen gestichte koloni�n in het zuiden van het
+schiereiland. Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn
+geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen
+hadden ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen
+zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+XII
+
+
+Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van
+Santa-Cruz del Quich� aan Stephens deed, dan bestond er te Coban eens
+groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing
+gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze stad gesproken, die tot
+dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is
+zeer waarschijnlijk dat Coban eene nederzetting was van dien tak der
+Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten
+richtte, waar hij achtervolgens Copan en Quiriga, in de provincie
+Chiquimula, grondvestte.
+
+Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals
+Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden in Guatemala, door
+Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers,
+kreeg in last zich van Copan meester te maken. Dit geschiedde in
+1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad
+bezocht, was de groote circus van Copan in 1700 nog ongeschonden
+in wezen.
+
+De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit
+��n steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds, zij het ook
+minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan
+dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs en dezelfde godheden,
+als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter
+de jongste van deze steden, daar zij het verst van het uitgangspunt
+der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden
+gezond verstand en zijne buitengewone helderheid van inzicht, heeft
+Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan
+was de eerste stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich
+te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij
+het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten eener oude
+beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders
+en bracht zijn helder inzicht hem van zelf op het spoor der waarheid.
+
+Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan
+gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent te herkennen. Bij
+nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige
+draken- of slangenmuil is gevat, herkennen wij daarin het beeld van den
+god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende
+attributen ontbreken ook hier niet. Hij draagt een hoofddeksel
+van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband,
+dien wij op andere monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij
+bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan,
+en te oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij
+verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden,
+evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen
+hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. De tak van den tolteekschen stam, die
+zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditi�n van het
+gemeenschappelijke vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel
+in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen,
+de oude gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen
+de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een andere
+natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde
+aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere of mindere mate van den
+voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken
+elkander weder, en de bouwstijl onderging eene verandering door het
+opnemen van verschillende elementen.
+
+Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de
+overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het kenmerk is der
+perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle
+volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien wij de in den aanvang zoo
+strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd,
+langzamerhand al rijker en weelderiger worden; de architektonische
+lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer
+en meer voortwoekert en eindelijk tot overlading, gemaaktheid en
+wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld,
+en de arabische kunst in Spanje niet minder.
+
+De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer
+opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog te zijn, om bij
+het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de
+eerste, maar veelmeer tot de laatste periode eener kunstontwikkeling
+behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds
+spraken, hebben hier alle ornamenten en alle architektonische
+motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen,
+hunne tempels hunne bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten,
+zij stellen zelfs in ��n beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men
+gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote middenfiguur,
+die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds
+aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener vrouw, wier kostuum
+ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque,
+met zijne menschenhoofden als gordel versiersels; deze koppen zijn
+hier geplaatst boven een krans of slinger van ma�shalmen, die een der
+attributen is zoowel van Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc,
+als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit
+beeld zou dus tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue
+en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico
+de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde en dat hun feest op
+denzelfden dag werd gevierd.
+
+Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede
+wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan wij op
+bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het
+bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig vakken met hi�roglyfen.
+
+Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met
+gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten; het
+profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk
+uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van tulband, zoo
+als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons,
+maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende typen: een verschijnsel,
+dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het
+tolteeksche ras, na eene lange scheiding van misschien twee eeuwen,
+elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate
+samensmolten. Dit zonderlinge monument is als het ware de uitdrukking
+van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en
+zuiver tolteeksch door de symbolische teekens, die hetzij op iedere
+figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht,
+ons den naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat
+herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna
+geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard. De
+kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego
+Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje, Filips II,
+in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als
+bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen ver verheven te zijn
+boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer
+streken waren gesticht.
+
+"De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft
+de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit Yucatan"; en
+Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst
+in stijl tusschen deze monumenten en die welke men in Yucatan en
+Tabasco aantreft.
+
+Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst
+en hare vermenging met eene andere, niet minder oude kunst. Misschien
+zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou
+de amerikaansche beschaving en de amerikaansche kunst, aan haar
+eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de
+windselen der barbaarschheid, waarin zij nog gevangen lag, hebben
+ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning
+der Spanjaarden maakten aan die ontwikkeling een einde en vernietigden
+de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor
+in de plaats te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur
+der europeesche beschaving.
+
+
+XIII
+
+
+Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden
+noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om dezen langen
+en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera,
+in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen door
+wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar
+hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens gingen wij, zwoegend
+en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten
+wij door menschen gedragen worden; zonder de vriendelijke hulp van de
+pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de
+plaats onzer bestemming te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten
+wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam:
+menschen en beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons
+naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten. Twee mijlen verder
+ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en
+granaatboomen, het aardige, bevallige dorp Santa-Maria del Tule. De
+reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine
+kapel overschaduwt, is door de gansche republiek bekend; van verre
+gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt
+de oude boom onwederstaanbaar onze bewondering door zijn geweldigen
+omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of
+ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den grond behoudt
+hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam,
+en zijne machtige takken, in omvang gelijk aan honderdjarige eiken,
+verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende
+schaduw. Hij is niet zoo hoog, als zijn geweldige omvang eigenlijk
+zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg,
+opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens den Sabino
+eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder
+hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom den voet des
+booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje
+afbrak. Sommige reizigers verklaren dit wonder van het plantenrijk
+door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid
+zouden zijn. Wij hebben den boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan
+een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien,
+nog eeuwen kan leven.
+
+Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula,
+en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele
+bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen, het
+laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene
+bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de ru�nen der
+paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk
+een sterke wind, die alles doet uitdrogen; er groeit hier bijna niets
+dan de zoogenaamde _pitayoles_, die dichte hagen vormen en waarvan
+de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+De ru�nen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke
+ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen van zes
+paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw
+ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene ordelooze
+samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden
+met moza�eken in relief zijn versierd. Onder de uitspringende lijsten
+vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs
+de eenvoudige rechte lijn niet in acht is genomen: het zijn zeer
+ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander
+kruisen, maar waarvan de beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men
+vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis,
+waar zij op eene of andere wijze tegen den invloed van de lucht en
+het weder beschut waren.
+
+De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken
+met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van
+indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd. De
+pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er
+voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den tempel, die weleer
+op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn
+geheel is en waaraan alleen het dak ontbreekt, bestaat uit een groot
+laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel
+het schoonste en belangrijkste, en tevens het best geconserveerde der
+monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig
+meters; daarachter bevindt zich eene zaal van gelijke breedte,
+waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van
+ongeveer veertien voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven
+toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke
+laag cement. Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens
+bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met moza�ekpaneelen en figuren in steenen lijsten
+zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen vier
+lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met moza�eken en
+relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige steenblokken,
+die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het
+tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande gebleven,
+benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral
+de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven. Maar zuidwestwaarts
+bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder
+den grond begraven zijn, waarboven de muren nog slechts ter hoogte
+van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze
+ru�nen en op de binnenplaatsen hunne woningen gevestigd.
+
+De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn
+opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met eene soort
+van steenen tegels bekleed. Onder de ru�nen strekken zich kelders
+uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders
+had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla
+dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die, waarvan
+wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds
+van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij verwoest werden
+door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens
+valt de verwantschap tusschen deze gebouwen en de tolteeksche of
+mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde
+heilige plaats en de begraafplaats der koningen van Teotzapotlan. Toen
+de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde
+kompartimenten boven den grond, waarmede vier andere lokalen onder
+den grond overeen kwamen.
+
+Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van
+den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters; het
+derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde
+eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten. De woning
+van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken,
+want zij bevatte een troonzetel met een kussen en een rugleuning,
+beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond
+uit fijne beschilderde matten, gelooide huiden en stoffen om zich
+gedurende den slaap te dekken.
+
+Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de
+afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die het altaar
+verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het
+derde werden de koningen begraven. Het vierde, dat naar men zegt
+zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote
+zaal boven den grond; de toegang tot dit vertrek werd met eene groote
+zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der
+slachtoffers en der in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige
+vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze
+heilige plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan
+geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en
+sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend begraven werden.
+
+De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote
+schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht bekleed
+en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden
+uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen, zonder hunne
+vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen
+de goden en de menschen, was hij ook de eenige uitdeeler van gaven
+en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ru�nen
+van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt in zijne
+beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog
+acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen, dat de mexikaansche
+regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens,
+geene opgravingen heeft laten doen in de paleizen van Mitla. Men zou
+daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste
+zaken: afgodsbeelden, sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men
+bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne
+prachtigste kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen
+van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand hielden
+zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er
+handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst zeldzaam zijn.
+
+	*	*	*	*
+
+Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een
+uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal het onzen
+lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande,
+niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht van de
+overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in
+Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft hier een veld van studie,
+dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge
+belang voor de algemeene kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten van de eigenaardige
+beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot
+een voorhistorischen tijd, deels tot den tijd der Tolteken en hunner
+opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer
+jaartelling; of wel tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende
+eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch
+als historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche,
+centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten. Van
+de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij
+hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten, die weder
+in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der
+Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap van beschaving
+aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit
+neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika, met name in
+het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van
+gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de onwedersprekelijke
+bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop
+later, bij de aanraking met de Europeanen, de indiaansche stammen
+van Noord-Amerika stonden.
+
+De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving
+bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika, Mexiko,
+Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en
+beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven staande monumenten
+in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd
+als overblijfselen en ru�nen van voormalige steden, de aandacht tot
+zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde
+karakter eener zeer eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch
+in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere
+kunstperiode behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde
+periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die
+van tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode
+behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen binnen
+de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige
+splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is nog aan vele twijfelingen
+en bezwaren onderhevig.
+
+Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van
+Guatemala, de ru�nen van Palenque bezocht, maar vooral sedert zijn
+verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het
+licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden de monumenten
+dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen
+bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste overblijfselen ru�nen
+van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter
+meermalen samenvallen, in zoo verre de tempels ook zelven vestingen
+waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw,
+maar getuigen tevens van smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde
+kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad
+en was zoo groot, dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor
+vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen,
+acht-en-dertig meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter,
+en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ru�nen van oude steden vindt men
+bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz, bij Mopilca
+in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de
+pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het
+licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder zeker opzicht
+reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige,
+nauwkeurig naar de windstreken geori�nteerde, van boven afgeknotte
+pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen
+verrezen. Hare wanden stijgen soms in onafgebroken helling naar boven;
+maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht,
+verdiepingen, die of wel afzonderlijke terrassen vormen, of alleen
+door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar
+het plat voeren breede en steile trappen, die meest aan eene, soms
+ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook
+de verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling
+verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij
+andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden vorm terug,
+en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende
+verdiepingen.
+
+De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge
+kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de
+eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer
+samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen, zigzags
+en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op
+den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel op het plat
+der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige,
+vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte portalen, en
+eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde,
+dikwijls overladen, geweldig groote fries--door Charnay dekoratiemuur
+genoemd--verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een
+soort van gewelf, dat door trapsgewijze over elkander liggende zerken
+wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke
+zuilen maken het aanleggen van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reli�fs,
+hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken, die blijkbaar
+van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn,
+getuigen zoowel van onbeholpenheid als van barbaarschen wansmaak in de
+zonderlinge overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische,
+indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der
+amerikaansche skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat
+alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar
+de navolging der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets
+monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze
+hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere ontwikkeling
+in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis
+der amerikaansche kunst is zeker nog niet te schrijven.
+
+In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan
+antiquiteiten en ru�nen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ru�nen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan
+vijftig ru�nen, die door haar omvang en deels ook door haar pracht
+de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende
+gebouwen boven elkander; kolossale trappen voeren van het eene terras
+naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd,
+wier kop den grond aanraakt, terwijl het reuzenlijf zich naar boven
+kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen
+overladen zijn, kenmerken zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud,
+ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel
+van Palenque in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en
+opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken
+en bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen
+eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica, waar massieve
+sieradi�n van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper,
+en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid eener hooger
+beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en
+vooral in Nicaragua, waar de eilanden in de meren nog belangrijke
+ru�nen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling
+gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk
+gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac verhuisden en
+daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula)
+stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten breidden de
+Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij
+hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde of twaalfde eeuw onzer
+jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en
+macht; door ongelukkige oorlogen en andere rampen geraakte het allengs
+in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken
+uit een deel hunner woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die
+anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der
+Azteken, die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs
+meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars namen ook
+hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de
+Tolteken, over; deze laatsten weken allengs naar zuidelijker streken,
+met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen
+samensmolten of uitstierven.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by D�sir� Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346-8.txt or 13346-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/13346-8.zip b/13346-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..8d0fc24
--- /dev/null
+++ b/13346-8.zip
diff --git a/13346-h.zip b/13346-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..8970294
--- /dev/null
+++ b/13346-h.zip
diff --git a/13346-h/13346-h.htm b/13346-h/13346-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..2e71420
--- /dev/null
+++ b/13346-h/13346-h.htm
@@ -0,0 +1,3402 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --><html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
+
+<title>Reis naar Yucatan</title>
+<link href="style/gutenberg.css" rel="stylesheet" type="text/css">
+<link href="style/arctic.css" rel="stylesheet" type="text/css">
+<link href="style/print.css" rel="stylesheet" type="text/css" media="print">
+<link rel="schema.DC" href="http://purl.org/DC/elements/1.0/">
+<meta name="author" content="D&eacute;sir&eacute; Charnay (1828&#8211;1915)">
+<meta name="DC.Creator" content="D&eacute;sir&eacute; Charnay (1828&#8211;1915)">
+<meta name="DC.Title" content="Reis naar Yucatan">
+<meta name="DC.Date" content="### August 2004">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: Desire Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<span class="pageno"><a id="d0e63"></a>Bladzijde 17</span><a id="d0e64"></a><h1>Reis naar Yucatan</h1><a id="d0e67"></a><p id="d0e68"></p>
+<div id="d0e69" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-017.jpg" alt="Het stadhuis te Merida."></p>
+<p class="figureHead">Het stadhuis te Merida.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e73">Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie
+der beschaving en der geschiedenis van Amerika v&oacute;&oacute;r de ontdekking door Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere
+europeesche mogendheden,&#8212;bij die allen is de naam van den heer D&eacute;sir&eacute; Charnay geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studi&euml;n
+over het oude Mexico en andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk met het doel om de nog overgebleven
+sporen en gedenkteekenen eener ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen voor de oplossing van zoo
+menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch gebied. De lezers van <i>De Aarde</i> brachten wij nog niet met den arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen, door hem te vergezellen op
+zijne reis naar het schiereiland Yucatan, niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+</p><a id="d0e78"></a><h1>I</h1>
+<p id="d0e81">Den 1<sup>sten</sup> December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland.
+Er woei een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen, moesten wij het anker uitwerpen op vier &agrave; vijf
+mijlen afstands van den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van Progreso krompen op dien afstand
+tot mikroskopische huisjes samen. Deze kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader naam; evenmin als
+wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk; maar de
+bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e86">Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem
+nog maar met eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het midden wordt de grond, sinds langer gevormd,
+vruchtbaarder en minder vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die in verband staan met de vertakkingen
+van de sierra Madre, welke zich door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch rivieren, noch stroomende
+wateren heeft, strekt zich van het zuiden naar het noorden in de golf <span class="pageno"><a id="d0e88"></a>Bladzijde 18</span>van Mexico uit, tusschen den achtsten en den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en den twee-en-twintigsten
+graad noorderbreedte.
+
+</p>
+<p id="d0e90">De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners, zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30<sup>sten</sup> Juli 1502, toen hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba, vertoefde, van den kant van het westen
+eene groote boot zag naderen, uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers en voerende een cacique
+(opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche kostuum
+droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van ma&iuml;s bevonden, benevens verschillende dranken uit ma&iuml;s bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden
+met sneden van obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde en met levendige verwen gekleurd.
+
+</p>
+<p id="d0e95">Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede
+boot, uit een enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij uitnemendheid droog en, althans in zijn
+noordelijk gedeelte, tamelijk dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die een rotsachtig, vlak en
+droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn, ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet veel te vinden,
+evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis, onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+</p>
+<p id="d0e97">Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet
+minder beschaafd dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt met een weelderigen plantengroei, waar
+de inboorlingen te kiezen hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te vervaardigen, waarvan het verhaal
+melding maakt. Deze inboorlingen gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral pleit ten voordeele van mijne
+onderstelling, want de cacao is in Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste voortbrengselen van
+Tabasco.
+
+</p>
+<p id="d0e99">Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die
+groote sloep met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien
+van waar zij kwamen: hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de beschaafde landen van Amerika had
+ontdekt.
+
+</p>
+<p id="d0e101">De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in
+1506 langs de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511 eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden
+van Darien kwam en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van de Alacranes. De bemanning, in eene
+sloep saamgepakt, werd, na eene omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust geworpen. Dat was de
+kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich aan de oostelijke
+punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd en gegeten
+te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog
+nader spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later
+ondernomen.
+
+</p>
+<p id="d0e103">In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar
+het westen en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat te Camp&ecirc;che aan land, waar hij tempels vindt
+aan Kukulcan, den god Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag hij groote slangen in relief uitgehouwen,
+gelijk aan die waarmede de buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan water gedrongen, landde Cordova
+aan de westkust, te Potonchan, thans Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig zijner manschappen
+verloor, terwijl geen enkele van zijn volk ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen tegenstand en
+zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle indiaansche
+stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet meer dan drie man.
+
+</p>
+<p id="d0e105">In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal
+of Paalmul; vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger, langs de kust van het schiereiland. Ook hij
+houdt te Camp&ecirc;che en Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden Sacrificios en Ulua, vlak tegenover
+de plek, waar later Vera-Cruz zou verrijzen.
+
+</p>
+<p id="d0e107">In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als
+tolk zal dienen, en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique, Marina, het indiaansche meisje, die als
+het ware de beschermengel werd van zijne expeditie.
+
+</p>
+<p id="d0e109">Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam
+Yucatan zou, naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden <i>Chac-Nuitan</i> (wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen
+verklaren dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen, die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens
+dit behoeft ons niet te verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers <span class="pageno"><a id="d0e114"></a>Bladzijde 19</span>op achttien verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend
+waren! Men kan zich eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken gepaard gaat; eerst wanneer men op de
+plaatsen zelve geweest is, is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze gissingen en onderstellingen laten
+rusten, en beproeven of wij met behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den ouden tijd kunnen ontsluieren.
+Juist hier hebben de Indianen tal van herinneringen achtergelaten.
+
+</p>
+<p id="d0e116">Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden: het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige
+krotten, midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons
+voor verder onderzoek, want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien uren; en de vele koffers van onze
+bagage moeten nog eerst door de beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo beleefd mogelijk: van
+mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een, en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons zoo spoedig
+mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+</p>
+<p id="d0e118">Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien
+kalen dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den weg strekken zich onafzienbare <i>henequen</i>-plantages uit: eene agave met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende draden vervaardigd worden,
+die op de amerikaansche markten grooten aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de woningen van de eigenaars
+der plantages aan; de hooge schoorsteenen, waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de bewerking van de
+henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met riet
+gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+</p>
+<p id="d0e123">Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet, waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene
+zeldzaamheid is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart der stad, want vroeger stonden er een aantal
+huizen leeg. Wij loopen gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan met veel moeite gelukt het ons,
+eene kleine kamer van vijf el in het vierkant te vinden, waar wij met ons drie&euml;n moeten logeeren: mijn secretaris, mijn bediende
+en ik zelf. In de geheele stad is maar een restaurant&#8212;en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan: het is ons om
+de ru&iuml;nen en de oude monumenten te doen, en niet om een lekkere keuken. Bovendien worden wij ge&iuml;ntroduceerd in eene amerikaansche
+club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+</p>
+<p id="d0e125">Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst
+bij deze tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika
+te vernietigen. Hij kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren bezet, en moest zich toen, overwonnen
+en uitgehongerd, terug trekken om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie gelukte het Montejo eindelijk,
+door het verraad van een opperhoofd, vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte inderdaad meer inspanning,
+meer menschenlevens en meer tijd dan de verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar voortdurend
+op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was
+naar de wapenen te grijpen.
+
+</p>
+<p id="d0e127">Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die
+tot zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven, zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van
+die in geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering de authentieke documenten geenszins: manuscripten
+op alo&euml;papier en op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditi&euml;n en overleveringen: ziedaar bouwstoffen
+genoeg, waarvan de toenmalige schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen geputte geschiedenis te geven
+van de oude beschaving der Mayas. Maar de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld van den bisschop
+Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Camp&ecirc;che
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-f&eacute; zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis
+van Yucatan! Zeker eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+</p>
+<p id="d0e129">Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit
+te vorschen en te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs, door vergelijking van deze kunstwerken
+met anderen die ons bekend zijn, te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader bij komt, hoe meer
+men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend: inderdaad
+zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen tocht, hoop te bewijzen.
+<span class="pageno"><a id="d0e131"></a>Bladzijde 20</span></p>
+<p id="d0e132">Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering
+echter ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden, was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven
+schijnt echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden met struiken en distels begroeid, maar de daarop
+rustende gebouwen waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen; en Francisco de Montejo kon in de stad zijn
+intrek nemen met zijne troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt de jongste geschiedschrijver van
+Yucatan, de heer Eligio Ancona, van een beroemden tempel, H-Chum-C&aacute;an genoemd, hetgeen zooveel beteekende als: het middelpunt
+en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die bijgeloovige
+vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan Sint-Antonius
+gewijde kapel.
+
+</p>
+<p id="d0e134"></p>
+<div id="d0e135" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-020.jpg" alt="Het huis van don Francisco de Montejo te Merida. (Blz. 22)"></p>
+<p class="figureHead">Het huis van don Francisco de Montejo te Merida. (<a id="d0e138" href="#d0e146">Blz. 22</a>)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e142">Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten;
+het gezond verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken.
+Laat mij daarvan een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving van het voornaamste gebouw, dat uit vier
+vleugels bestond, rustende op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats, die door hare gedaante herinnerde
+aan het paleis der nonnen, dat wij te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen van Kabah, welke
+wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen honderd-tachtig
+voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor het
+geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen, die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig
+voet: zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding
+van den abt te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet voor het geheele monument. Het is maar een
+nul te veel, doch het maakt nog al eenig verschil!
+
+</p>
+<p id="d0e144">De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken, heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld,
+de gedaante van een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante blokken huizen. In het midden bevindt zich
+een groot plein, dat thans in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein, dorre en verschroeide bloemperken,
+en jonge boompjes, in welker schaduw misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.&#8212;De eene zijde van dit plein wordt
+ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen in
+de spaansche koloni&euml;n. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad,
+welke thans eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk nog geen tienduizend inwoners had toen deze
+kerk werd gesticht. Het heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw, toen de kolonie nog pas in haar
+opkomst was en over zeer weinig hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne godsdienst veel over
+hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend francs:
+eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen, naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.&#8212;De voorgevel wordt
+ter wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime
+schepen, <span class="pageno"><a id="d0e146"></a>Bladzijde 22</span>waarvan de gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden, en door twintig anderen van gelijke afmeting,
+die ten deele in de muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen; en het geheel vertoont dien stempel
+van soliediteit, die aan alle gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+</p>
+<p id="d0e148">Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo: dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering
+uit de eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter wederzijde van de deur dragen twee spaansche
+soldaten; aan iedere zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van een gewapenden ridder, wiens voeten rusten
+op een neergehurkten Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden, zijn wapenschilden, medaillons en lijsten,
+is een aardig staaltje van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een Spanjaard werd geteekend, werd het
+werk zelf waarschijnlijk door Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal der Spanjaarden nog zeer
+gering: zij waren nog een troep soldaten en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben beschouwd, steenhouwersarbeid
+te verrichten. Zij vonden trouwens bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas, die hun land met zoo vele
+merkwaardige monumenten hadden versierd, waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren: nog heden staan
+zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+</p>
+<p id="d0e150">Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn
+zij uitnemend ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door moorsche galerijen omgeven binnenplaats,
+die met bloemen, heesters en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+</p>
+<p id="d0e152">Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk
+heen en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen, op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine
+uitstallingen van vruchten en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op: die schaar van vrouwen, in
+haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders ontbloot of met
+een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet daar
+vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+</p>
+<p id="d0e154"></p>
+<div id="d0e155" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-021.jpg" alt="De kathedraal te Merida."></p>
+<p class="figureHead">De kathedraal te Merida.</p>
+</div><p>
+
+</p><a id="d0e159"></a><h1>II</h1>
+<p id="d0e162">De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren, hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun
+taal onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis
+van Mexico als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid blijkt van de theorie, die alle volken van geheel
+Amerika als tot een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in het bezit waren eener oorspronkelijke
+beschaving, die zich hetzij rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen, in Guatemala, Chiapas en Yucatan
+zou hebben uitgebreid; maar deze hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid van deze kultuur, mist
+allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde theorie zouden de monumenten en de ru&iuml;nen, die men in de gewesten van Centraal-Amerika
+vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen, durven
+wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle traditi&euml;n stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen,
+tegen het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij
+in aanmerking nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen
+bezitten van den architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat bovendien de bouwstijl en de dekoratie
+der monumenten volkomen overeen stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven hebben van de tolteeksche
+tempels en paleizen op de mexicaansche hoogvlakten,&#8212;dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen, dat er in Centraal-Amerika
+nooit eene andere kultuur bestaan heeft dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft, dat daarvan geen
+enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar geene rekening hebben te houden.
+
+</p>
+<p id="d0e164">De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat
+mede zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken, waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige
+nationaliteit vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde overheerschers weerstand bood.
+
+</p>
+<p id="d0e166">Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich
+nog van alle indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende
+klassen in Europa, naar evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en intelligente koppen te vinden
+zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie tanden, een
+vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+</p>
+<p id="d0e168">Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond
+de koning; op hem <span class="pageno"><a id="d0e170"></a>Bladzijde 23</span>volgden de priesters, dan de adel, dan het volk, dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk; de grond was
+gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen dezelfde
+als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel
+steenachtig, maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor den regentijd de boomen om en verbrandde
+ze, nadat zij genoegzaam gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens boorde men met een puntigen
+stok gaten in de aarde om daarin ma&iuml;s te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat de grond lang braak
+moest liggen; de verdeeling der landerijen was dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren weer in
+bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten,
+kon het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan
+elke familie, naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+</p>
+<p id="d0e172">De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles
+onder opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten
+spinnen en weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen
+van allerlei aard; maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om zijn heer in den krijg te volgen.
+De oorlogen waren talrijk genoeg, maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in een enkelen slag beslist.
+Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd en uitgemoord,
+en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden en van
+nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden opgebouwd.
+
+</p>
+<p id="d0e174">Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo,
+die meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die
+de Spanjaarden onder Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen, met lans en schild, met slingers
+en groote houten slagzwaarden. Zij versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden zich het gelaat wit
+en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+</p>
+<p id="d0e176">Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage:
+dit tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan
+hunne heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden; Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden
+met allerlei figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen en anderen. De jeugdige krijgsman begon
+met een of twee van deze symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw teeken worden herdacht, zoodat
+het lichaam van in den krijg vergrijsde helden eindelijk geheel met deze hi&euml;roglyphen bedekt was. Volkomen dezelfde gewoonte
+heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+</p>
+<p id="d0e178">De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats
+verving van het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar,
+een Spanjaard, die acht jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen gewend aan dit primitieve kostuum,
+dat hij met de europeesche kleeding niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt; de kleine meisjes
+droegen om haar middel een koord, waaraan eene schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat het als
+eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd, haar deze schelp te ontnemen v&oacute;&oacute;r haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+</p>
+<p id="d0e180">De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende
+figuren geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd
+boven de wenkbrauwen af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge geboorte en de jongelieden naar
+de mode moesten scheel zien: dit gold in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig te worden, lieten
+de moeders een vlok hair over den neus der kinderen hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en
+andere sieraden.
+
+</p>
+<p id="d0e182">Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenqu&eacute; en de Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming;
+maar dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een privilege voor de adellijke famili&euml;n en de priesterkaste.
+Torquemada verhaalt daaromtrent het volgende: &#8220;Ten einde zich een woest en krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne
+vorsten, in sommige provinci&euml;n, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der vroedvrouwen en der moeders) te
+misvormen, en daaraan eene puntige en langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd.&#8221; Ten aanzien van Tlaxcala
+voegt hij erbij: &#8220;Sommigen hebben een puntig hoofd en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of van een schip (?), die de fraaiste van allen is.&#8221;&#8212;Heel
+duidelijk is <span class="pageno"><a id="d0e184"></a>Bladzijde 24</span>deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven, dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt:
+&#8220;De vrouwen gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden
+het op den grond, op een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden zij het hoofdje tusschen twee plankjes
+en drukten het met kracht, totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten vorm had aangenomen.&#8221; Deze
+operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk, dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de schrijver zelf had
+een kind gezien, waarvan de schedel achter de ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+</p>
+<p id="d0e186">De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de politieke organisatie des lands voor de verovering: &#8220;Een
+of meer vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten het geweten; de edelen bekleedden alle openbare
+betrekkingen; de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld: plebejers, die alle lasten hadden te dragen
+voor het onderhoud der bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den meester waren prijsgegeven.&#8212;Op
+politiek gebied, de autokratie; in stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en ontwikkeling, uitsluitend
+in handen der priesterkaste; bij de massa, onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de vrouw buiten
+de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten; en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen, telken
+dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks doende stroomen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e188">Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man,
+in wiens mond de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is zeker, dat, ondanks al deze gruwelen,
+dit kleine volk niet ongelukkig was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de monumenten leggen nog getuigenis
+af van den bloei der kunst. Wat heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn lot verbeterd; is het
+door hen minder onwetend geworden; is het peil der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan door ettelijke
+millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de
+godsdienst die het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling; elke beschaving is geschikt voor het
+volk, dat haar uit zich zelve ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het zijn eigen karakter daarin
+ontplooien kan en ruimte en vrijheid van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende met zijn aard en zijn
+aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van ondergeschikt
+belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige vraag
+is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk, bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs,
+dat het opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde, laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang
+en den dood van een volk ten gevolge kan hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e190"></p>
+<div id="d0e191" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-024.jpg" alt="Mayas."></p>
+<p class="figureHead">Mayas.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e195">Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida
+en andere steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene kaste op zich zelve en schijnen zonder morren
+de geringschatting te dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten zich echter op verschillende wijze
+daarover te wreken, waarbij de bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen schijnen allen mooi, en
+al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker voor een groot
+deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum, bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst vierkant
+uitgesneden. Deze <span class="pageno"><a id="d0e197"></a>Bladzijde 25</span>tunica, <i>uipile</i> genoemd, is van boven en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels, bloemen, bladeren, vogels, en heeft,
+evenals de uitstaande rok, een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door haar prachtig, gitzwart haar,
+dat in twee zware tressen is verdeeld; haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij lange gouden kettingen,
+vaak haar geheele fortuin.
+
+</p>
+<p id="d0e202">Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst
+met de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude
+paleizen. Van binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers tot berging van de kleedingstukken bij
+feestelijke gelegenheden, en een <i>butaca</i>, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en met leer bekleed.&#8212;Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij iedere woning
+behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder, beplant met eene bijzondere soort van boom, <i>ramon</i> genoemd, waarvan de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+</p>
+<p id="d0e210">Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten,
+die geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere
+afleiding dan het bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje met rijtuig. De eerste kerkdienst begint
+reeds des morgens tusschen drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van alle vreemdelingen, alle klokken
+geluid, hetgeen een allesbehalve aangenaam concert is.
+
+</p>
+<p id="d0e212"></p>
+<div id="d0e213" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-025.jpg" alt="De volan coch&eacute;. (Blz. 26.)"></p>
+<p class="figureHead">De <i>volan coch&eacute;</i>. (<a id="d0e219" href="#d0e225">Blz. 26</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e223">Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen,
+dagbladen en tijdschriften:&#8212;men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van denkbeelden en een opgewekt litterair leven.
+Twee geschiedschrijvers, Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in hunne verhalen de heldendaden der veroveraars,
+het lijden der eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de bloedige episoden van den burgeroorlog.
+De Yucateken zijn niet alleen staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der hoogvlakten: zij drijven
+ook handel en leggen zich toe op industrie: in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders, aan de vreemdelingen
+overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door harde beproevingen geleerd <span class="pageno"><a id="d0e225"></a>Bladzijde 26</span>en gestaald; een jong en levenslustig ras, bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het schijnt, alleen
+toont in de kleine gestalte en het overwicht van het vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien al
+te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit
+eigen ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+</p>
+<p id="d0e227">Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde.
+Wij werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde
+zich overigens geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten,
+een dagbladschrijver, tot ons: &#8220;Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier is de sleutel; gaat het eens zien;
+als het u aanstaat, is het tot uwe beschikking.&#8221; Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet geschikt blijkt; terugkeerende
+loopen wij even bij onzen vriend aan om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Aym&eacute;, de consul, vergeet den sleutel terug
+te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+</p>
+<p id="d0e229">&#8220;O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs van u.
+
+</p>
+<p id="d0e231">&#8212;Dertig francs: waarvoor? vraagt Aym&eacute;.
+
+</p>
+<p id="d0e233">&#8212;Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen, tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij
+dunkt, dat is eenvoudig genoeg.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e235">Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van
+dat heerschap, wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+</p>
+<p id="d0e237">De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest
+bezield, energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten, hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en
+andere openbare werken geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk niet overvloedige middelen
+hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen, dat zij
+er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e239">Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd
+geteisterd en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht, met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt
+en de bittere beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam
+en zuinig: twee onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd tegen de ongunstige omstandigheden, waarin
+zij geplaatst waren: de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale schatten, en die verschrikkelijke
+verdelgingsoorlog, die het volk op den rand des ondergangs bracht.
+
+</p>
+<p id="d0e241">De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat
+de bewegingen onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen algemeenen opstand leidden, die nog niet
+geheel onderdrukt is. Men mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde trekt zich voor de beschaving
+terug en ziet schier met den dag zijn gebied inkrimpen.
+
+
+</p><a id="d0e243"></a><h1>III</h1>
+<p id="d0e246">Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons gereed voor een uitstapje naar Ak&eacute;. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje <i>en famille</i>, want Louis Aym&eacute;, de amerikaansche consul, die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de ru&iuml;nen bezocht
+had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Aym&eacute;, eene Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde dat
+zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven, moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling
+van mevrouw, een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn secretaris en mijn bediende, waren wij dus
+met ons zessen: wij hadden mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+</p>
+<p id="d0e251">Ak&eacute; is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het
+bezichtigen der ru&iuml;nen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo of intendant. Don Alvaro deed meer dan van
+hem verlangd werd: niet tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen bediende met allerlei levensmiddelen
+en benoodigdheden, opdat het ons aan niets ontbreken zou.
+
+</p>
+<p id="d0e253">Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence,
+bij ieder bekend; en den <i>volan coch&eacute;</i>, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen het laatste. De volan coch&eacute; is geheel van hout, met uitzondering alleen van
+de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van langwerpige
+bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder
+aan het net hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen; maar is men met zijn drie&euml;n, dan moet men
+op turksche manier, met samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die daaraan niet gewoon is, in het
+eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De inlanders zitten met hun zessen of achten&#8212;hoe, begrijpt men niet&#8212;in zulk een wagen.
+Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half dronken
+koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo
+hevig, dat de reizigers <span class="pageno"><a id="d0e258"></a>Bladzijde 27</span>door en over elkander geworpen worden. Gevaar is er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het rijtuig
+breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+</p>
+<p id="d0e260">Ak&eacute; ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden
+met agaven beplant, en laten ter rechterhand twee met ru&iuml;nen bekroonde heuvels liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual,
+waar de Spanjaarden in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo
+veel bouwvallige en verwoeste huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat de opstandelingen in
+1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar weinige
+vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei, maakt een zeer somberen indruk.
+
+</p>
+<p id="d0e262">Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob, waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen
+van hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele, blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen;
+deze hangmatten, de eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer goedkoop: zij kosten niet meer dan
+drie &agrave; vijf francs; de mooisten komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+</p>
+<p id="d0e264">Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coch&eacute; nader kennis te maken. De rotsen zijn steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze:
+wij zitten te dansen als de poppen in een poppenkast.&#8212;Het was inmiddels avond geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis
+verloren, waren nog maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer onderhouden wordende vuren; de omtrekken
+der pyramiden teekenden zich in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte een doodelijke stilte, alleen
+afgebroken door het knarsen en kraken van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de hacienda gesloten:
+men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen, die
+de poort barrikadeerden; weldra waren wij ge&iuml;nstalleerd en sliepen in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+
+</p>
+<p id="d0e266">Ak&eacute; is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd, dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten.
+Wij hadden dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij
+knoopten al onze kleeren dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij stopten zoo veel mogelijk alle
+denkbare openingen. Mevrouw Aym&eacute;, in een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend; maar Shuty, de
+aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+</p>
+<p id="d0e268">Wij gaan uit om den c&eacute;not&eacute; op te zoeken; Shuty springt vroolijk blaffend voor ons uit. Wat is een c&eacute;not&eacute;? Yucatan heeft noch
+stroomen, noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen waterplas, meer of minder diep beneden de
+oppervlakte, naarmate de kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht bij den beganen grond, in het
+binnenland vindt men het eerst op aanmerkelijke diepte. Men noemt nu c&eacute;not&eacute;s de inzinkingen van den bodem, die tot dit water
+toegang geven. Is het water op geringe diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen kant verteerd, dan
+verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare dikte en stroomt
+het onderaardsche water in bepaalde richting, dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet langer steun
+vindende, instort; z&oacute;&oacute; ontstaat een reusachtige put, meestal van ronde gedaante, zooals de c&eacute;not&eacute;s van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke, zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor
+somtijds in de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten
+versierd, zooals te Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de c&eacute;not&eacute; niet meer dan eene reusachtige onderaardsche ruimte,
+zooals te Bolonchen.
+
+</p>
+<p id="d0e270">Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want
+in den beginne hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om putten of waterbakken te graven, noch ook
+om kunstmatige reservoirs te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+</p>
+<p id="d0e272">De c&eacute;not&eacute; van Ak&eacute; behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig
+en bijna indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig voet beneden het gewelf, en dertig beneden den
+beganen grond, ziet men een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine vischjes zwemmen, terwijl
+zwermen van zwaluwen in alle richtingen de grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+</p>
+<p id="d0e274">Van den c&eacute;not&eacute; begeven wij ons naar de ru&iuml;nen, die onze bedienden inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei
+te zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden wij rond door de bosschen, uitziende naar ru&iuml;nen, zonder
+eenig kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in
+onze nauw sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen
+gaf van een abnormalen toestand; bij het verlaten van den c&eacute;not&eacute; was hij onrustig geworden; hij stond eensklaps stil en beet
+zich in zijne pooten of maakte zonderlinge <span class="pageno"><a id="d0e276"></a>Bladzijde 28</span>sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig, vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het dichte
+hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem
+opnam: het lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk
+door dit ongedierte aangetast.&#8212;Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend dejeuner, door den chineeschen kok van
+don Alvaro klaar gemaakt; maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een kabinetje om ons van ongedierte
+te zuiveren en op nieuw toilet te maken. Mevrouw Aym&eacute; en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+
+</p>
+<p id="d0e278"></p>
+<div id="d0e279" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-028.jpg" alt="Beeldwerk te Izamal (Blz. 31.)"></p>
+<p class="figureHead">Beeldwerk te Izamal (<a id="d0e282" href="#d0e326">Blz. 31</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e286">De ru&iuml;nen van Ak&eacute; zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk, en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen;
+de ru&iuml;nen hebben, volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij voegt er bij, dat volgens Cogolludo
+de Spanjaarden op hun tocht eene stad ontmoetten, Ak&eacute; genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren tegen eene groote menigte
+Indianen. Stephens vergist zich; als hij Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de stad, waarvan de
+geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ak&eacute; verwijdert haar ten eenemale
+van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+</p>
+<p id="d0e288">Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan, tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar
+het westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte
+eene plaats, C&eacute;-Ak&eacute; genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee
+jaren bleef. Dit geschiedde op zijne eerste expeditie in 1527; het C&eacute;-Ak&eacute; waarvan hier sprake is, lag dus omstreeks vijf-en-dertig
+mijlen oostwaarts van de ru&iuml;nen van Ak&eacute;, waar wij ons thans bevinden.
+
+</p>
+<p id="d0e290">Ak&eacute; was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante mijl verspreid. De belangrijkste ru&iuml;nen schijnen een rechthoek
+te vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig ge&euml;ffend is, en in welks midden nog een steen overeind staat,
+die door de Indianen <i>picot&eacute;</i> wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal, dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor als na
+de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te Tenosiqu&eacute; verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picot&eacute;
+gebonden, om daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op
+den weg van Palenqu&eacute; naar San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf de schuld uit; en ik heb Indianen
+ontmoet, die, om hun geweten tot rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand hun zocht op te leggen.
+
+
+</p>
+<p id="d0e295">Nemen wij thans de ru&iuml;nen nader in oogenschouw. Aan den noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein
+vertrek, waarvan het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind staan. Wij vinden hier dezelfde constructie
+terug, die wij reeds te Tula, te Teotihuacan en te Palenqu&eacute; <span class="pageno"><a id="d0e297"></a>Bladzijde 30</span>hebben opgemerkt, en die wij ook nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+</p>
+<p id="d0e299"></p>
+<div id="d0e300" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-029.jpg" alt="Mestiezen te Merida."></p>
+<p class="figureHead">Mestiezen te Merida.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e304">Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest;
+wij mogen veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt
+uit te maken van het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit laatste monument herinnert door zijne rechthoekige
+gedaante, aan de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien hebben en die men met den naam van citadellen
+bestempelt, maar die inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan, waarvan alle geschiedschrijvers
+melding maken. Het kaatsspel was bij uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco en Yucatan invoerden.
+Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard, te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er, v&oacute;&oacute;r den aanvang
+van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige ceremoni&euml;n plaats.
+
+</p>
+<p id="d0e306">Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige
+pyramide, met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen, de buitengewoon groote trap, die zonderlinge
+architektuur, geheel afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten: dit alles verplaatst ons als het ware
+in eene nieuwe wereld. Het zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er nog negen-en-twintig over zijn,
+geplaatst op het bovenvlak van eene langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men bereikt dat plat langs
+een reusachtige trap van ruwe steenblokken, van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim hoogte. De pilaren
+waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog, te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog voorhanden
+zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+
+</p>
+<p id="d0e308">Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd, en dat de bouwmeesters te Ak&eacute; geen kalk of cement hadden
+gebruikt. Dit is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden
+behouwen, maar dat de binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist op elkander konden passen, moest
+men de ledige ruimten aanvullen met kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot bedekking gebruik gemaakt
+van kalk of cement.
+
+</p>
+<p id="d0e310">De heer Aym&eacute;, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de
+stukken overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren,
+in drie evenwijdige rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan, heeft eene lengte van vijf-en-zestig
+el veertig duim, bij eene breedte van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de uiteinden afgerond is,
+is van het noorden naar het zuiden; de trap bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+</p>
+<p id="d0e312">Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking, dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan
+niets is overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen
+op die vragen geen antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt eenig in zijne soort; maar het draagt
+hoegenaamd geen monumentaal karakter.&#8212;Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het is bekend, dat de commentatoren
+dikwijls de schrijvers en ook de monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van nature zijn zij geneigd,
+het vreemde, het verrassende, het onmogelijke boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige reizigers
+hebben, ten aanzien van de ru&iuml;nen van Ak&eacute;, hunner fantazie den vrijen teugel gevierd en theorie&euml;n verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+</p>
+<p id="d0e314">Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou
+een Ahan Katun of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van
+vier-en-twintig, en een Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren zijn, ieder uit tien blokken
+bestaande, krijgen wij in het eerste geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in het tweede eene periode
+van achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaar gelegd, reeds lang verdwenen zou zijn v&oacute;&oacute;r het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige eeuwen ouder zou zijn
+dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig, over
+dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+</p>
+<p id="d0e316">Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die
+hetzij voor openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremoni&euml;n bestemd was? De ligging midden tusschen de
+andere monumenten schijnt voor deze onderstelling te pleiten.
+
+</p>
+<p id="d0e318">Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere ru&iuml;ne, <i>Akabua</i>, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend ontvangen
+door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar, als overal elders, vinden wij de zoogenaamde <i>boveda</i>, het door vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit
+dusgenoemde, oneigenlijke gewelf is hier te Ak&eacute; sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte materialen, <span class="pageno"><a id="d0e326"></a>Bladzijde 31</span>want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan
+deze monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+</p>
+<p id="d0e328">Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen
+in de ru&iuml;nen van Ak&eacute; hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken, die door aanmerkelijke tusschenruimten
+van elkander gescheiden zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e330">Ik maakte mijn gids, den heer Aym&eacute;, daarop opmerkzaam, en zeide tot hem: &#8220;Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ak&eacute; noch
+kalk, noch cement is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit
+niet toegeven, hoewel de feiten mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een raadsel, dat wij moeten trachten
+op te lossen. De stichters van deze gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost, om hun werk onvoltooid
+te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft afgeknaagd
+en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren, als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier
+in de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren, hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het
+besluit dat al deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met cement bestreken en, volgens de gewoonte,
+ook beschilderd waren.
+
+</p>
+<p id="d0e332">&#8220;Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal u gelooven.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e334">Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met een ru&iuml;ne gekroond.
+
+</p>
+<p id="d0e336">&#8220;Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Aym&eacute;.
+
+</p>
+<p id="d0e338">&#8212;Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+</p>
+<p id="d0e340">&#8212;Laat ons toch maar eens gaan zien,&#8221; hernam ik. En wij gingen.
+
+</p>
+<p id="d0e342">Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine
+ruiten en afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een groot kader, waar binnen verschillende figuren
+geplaatst waren, waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van ongeveer een el dik bedekte de steenen,
+vulde de ledige ruimten en maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog sporen van de oude beschildering.
+
+
+</p>
+<p id="d0e344">&#8220;Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+</p>
+<p id="d0e346">&#8212;Gij hadt gelijk,&#8221; antwoordde hij.
+
+</p>
+<p id="d0e348">Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle tegenspraak.
+
+
+</p><a id="d0e350"></a><h1>IV</h1>
+<p id="d0e353">Van Ak&eacute; begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+</p>
+<p id="d0e355">Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend
+inwoners; het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas het feest van den heiligen schutspatroon had
+gevierd, bij welke gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen muren in de buitenwijken opnieuw waren
+gewit. Behalve zijne nette woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche zuilengangen omringd.
+
+</p>
+<p id="d0e357">Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied, waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving in Yucatan, in tegenspraak
+met de bewering van sommigen, die zich te zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een bespottelijken
+ouderdom toekennen.
+
+</p>
+<p id="d0e362">Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals
+elders, was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen,
+en zoo veel mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk
+over de zaken van Yucatan omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na de verovering, spreekt van de
+gebouwen te Izamal, waarvan er toen nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters dier monumenten onbekend
+waren. Lizana daarentegen, die in 1628, zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de gelegenheid was om
+zich bekend te maken met de oude traditi&euml;n en legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten; van de twaalf
+bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt, kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die Landa
+niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+</p>
+<p id="d0e364">Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande
+ras der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden
+van naakte menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden van bijzonder sterke cement vervaardigen.
+In een graf vindt hij kunstig bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog tegenwoordig bij wijze van
+geld gebruiken. Even als te Merida, waar hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken aan de godsdienstige
+vereering van het oude heiligdom, bestond ook hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding geven op
+<a id="d0e366" href="#d0e460">bladz. 32</a>. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij opgetrokken
+was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde <span class="pageno"><a id="d0e369"></a>Bladzijde 32</span>steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne beschrijving de opmerking toe: &#8220;Dit monument is zoo hoog, dat
+men er versteld van staat.&#8221; Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+</p>
+<p id="d0e371">Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede basis met een ruim terras of platform, en de kleine
+pyramide, aan de noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige te zijn van de godsdienstige plechtigheden,
+die ten aanschouwe van allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan Landa spreekt, stond het afgodsbeeld.
+Wij spreken hier bij analogie: want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der Tolteken, Teotihuacan
+en Cholula.
+
+</p>
+<p id="d0e373"></p>
+<div id="d0e374" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-032.jpg" alt="De groote pyramide te Izamal. (Blz. 31.)"></p>
+<p class="figureHead">De groote pyramide te Izamal. (<a id="d0e377" href="#d0e326">Blz. 31</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e381">Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakm&oacute;, omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van
+een afgod, die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: &#8220;Zon, met het vurig stralende gelaat.&#8221; De tempel
+was dus een zonnetempel, met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+</p>
+<p id="d0e383">Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed, maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan
+de eerste; zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: &#8220;Huis der hoofden en der bliksemstralen.&#8221; Daar woonden de priesters,
+vermoedelijk in een fraai paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus
+gewijd klooster, benevens de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+</p>
+<p id="d0e385">De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den <span class="pageno"><a id="d0e387"></a>Bladzijde 33</span>legendarischen stichter van de stad Izamal. &#8220;Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen voorgesteld onder
+de gedaante van eene hand; zij beweren dat men de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door de aanraking
+met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte; daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame, de
+wondervolle hand.&#8221;&#8212;Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom
+had men naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot aan de grenzen van het land waren doorgetrokken
+en naar Guatemela, naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver, vindt men op verscheidene plaatsen
+sporen van die wegen.
+
+</p>
+<p id="d0e389">Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep,
+tegenover het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken
+eigen was, zoo als wij reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+</p>
+<p id="d0e391"></p>
+<div id="d0e392" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-033.jpg" alt="Beeld van den god Tlaloc, in den omtrek van Tlascala gevonden."></p>
+<p class="figureHead">Beeld van den god Tlaloc, in den omtrek van Tlascala gevonden.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e396">In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen hetzelfde beteekent.
+
+</p>
+<p id="d0e398">De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van
+Hunpictok, hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte,
+dat van gelijke constructie is als de piramide te Ak&eacute;, bevond zich het door Stephens beschreven beeld, dat thans verdwenen
+is, en ziet men nog heden, aan de oostzijde, de figuur, op <a id="d0e400" href="#d0e279">bladz. 28</a> afgebeeld. Aan dit beeld kunnen wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze kolossale kop heeft eene
+hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen, met versche
+cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen, zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem,
+het woord, die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+</p>
+<p id="d0e403">Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs,
+die wij in Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een menschenhoofd; het beeldwerk is van cement;
+de modeleering der figuren is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch herinnert ons aan de teekens der
+mexicaansche ridderorden, arenden, tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van allen; en niets past
+beter bij de bestemming, die het paleis, volgens de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van de kracht
+en den moed: eene waardige versiering der woning van den opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+</p>
+<p id="d0e405">Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der
+priesters, leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering, eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten
+was van de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats
+grepen en door het volk werden bijgewoond. Dit is echter <span class="pageno"><a id="d0e407"></a>Bladzijde 34</span>onbestaanbaar met den hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+</p>
+<p id="d0e409">Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk.
+Op een afstand van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd, eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande
+hutten.
+
+</p>
+<p id="d0e411">In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had
+ik daarvan de ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik zeer duur moest betalen, niet ter plaats
+hunner bestemming kwamen, of althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat de telegraaflijn in geen
+goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer goedkoop
+zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch, vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing
+de draad neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos
+en wanhopig, slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer te beklagen waren zij die betaalden,
+om haar weer in orde te brengen, of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch van tijd tot tijd,
+die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste, en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco, waar
+de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+</p>
+<p id="d0e413">Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet
+meer. Voor onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren blijkbaar met deze verrassing alles behalve
+ingenomen. Waar zouden wij overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die ons ten gebruike afgestaan;
+wij gingen allen te zamen aan den arbeid, zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor onze hangmatten
+en veldbedden. Maar het souper:&#8212;dat is een lastig ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer aan
+het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog
+geschikt; de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons avondmaal gebruiken.
+
+</p>
+<p id="d0e415">Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en
+in de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen: daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas
+is in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden.
+Een vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ru&iuml;nen te zien, waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet
+iemand zijn die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan
+zijn niet de eenigen, die zoo redeneeren.&#8212;Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers, tegen een derde boven den gewonen prijs.
+Paarden zijn schaarsch: zij moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk toegestaan. Natuurlijk zijn
+noch de soldaten, noch de paarden gereed; wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis maken. Bovendien
+zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand naar Pist&eacute; bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg, en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar
+wij eerst den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+</p>
+<p id="d0e417">Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst
+werd, ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het
+vlek konden overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging
+aan.
+
+</p>
+<p id="d0e419">De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin
+de vreemdeling zeer gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door twee Indianen geleid, want het
+huis, waar het feest wordt gegeven, is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten pikdonker. Wij komen
+zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+</p>
+<p id="d0e421">In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het
+gereedmaken der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden
+moeten worden. Buiten zijn andere vrouwen bezig met het malen van ma&iuml;s, het kneden van het deeg of het bakken van koeken,
+die warm gegeten worden.
+
+</p>
+<p id="d0e423">Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met
+leder bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte
+pantalon, een wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er vol: het gansche dorp is hier vergaderd;
+althans al de Indianen en mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e425">&#8220;Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt,&#8221; zeide de rechter tot mij; &#8220;zulk een feest, dat dikwijls verscheidene
+dagen of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal, na afloop van alles, misschien driehonderd piasters
+(vijftienhonderd francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan, vertegenwoordigt die som eene heele
+fortuin. Maar voor zulk eene gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op; en eerlang zal het de beurt
+zijn van een anderen Indiaan, om een dergelijk feest te geven.
+<span class="pageno"><a id="d0e427"></a>Bladzijde 35</span></p>
+<p id="d0e428">&#8212;Maar,&#8221; hernam ik, &#8220;dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten zij daarna beginnen?
+
+</p>
+<p id="d0e430">&#8212;Precies hetzelfde wat zij te voren deden,&#8221; antwoordde de rechter; &#8220;zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages,
+terug. Is de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens eenige stuivers besparende om op hunne beurt
+een feest te kunnen geven; mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood, dan sterven zij van gebrek. De
+zorg voor den dag van morgen is hun, als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste ervaringen zijn
+machteloos om hen op dit punt te genezen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e432"></p>
+<div id="d0e433" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-035.jpg" alt="Beeld van den god Tlaloc, te Chichen-Itza gevonden"></p>
+<p class="figureHead">Beeld van den god Tlaloc, te Chichen-Itza gevonden</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e437">Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de taaie levenskracht der aloude traditi&euml;n, waaraan men vasthoudt,
+ook al verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij
+de zonderlinge gewoonte hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden u op die vraag niet kunnen antwoorden:
+wij moeten het voor hen doen.
+
+</p>
+<p id="d0e439">Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht
+voor feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver aldus voort:
+
+</p>
+<p id="d0e441">&#8220;Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij
+vierden hunne feesten op twee&euml;rlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden van aanzien: het gebruik wilde dat ieder
+der gasten, op zijne beurt, een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der gasten gaf men een gebraden
+kip, brood en uit cacao bereiden drank in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te bedekken en een
+kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker, die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te sterven,
+dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne erfgenamen of familie over.&#8221;&#8212;Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: &#8220;Bij deze maaltijden werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen,
+die, na hun den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd
+had. De indiaansche vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e443">Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren
+en dragers hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen.
+Het pad is de oude weg naar Pist&eacute;, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter elkander moeten loopen en niet
+dan met moeite voortkomen. De tocht is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout, vol lianen en doornen,
+waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige boomen zich verheffen.
+
+</p>
+<p id="d0e445">Wij komen te Pist&eacute;, waarvan niets meer over is dan de gehavende en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven,
+eer zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen, die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en
+uit wraak hun overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+<span class="pageno"><a id="d0e447"></a>Bladzijde 36</span></p><a id="d0e448"></a><h1>V</h1>
+<p id="d0e451">Het was laat in den namiddag, toen wij de ru&iuml;nen bereikten. Hoewel ik vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde
+mij toch een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde Castillo ontdekte, tronende op zijne steile
+pyramide van zeventig voet hoogte.
+
+</p>
+<p id="d0e453">Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren, toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel.
+Statig dreef de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel, en goot haar licht uit over de eindelooze
+met bosch bedekte vlakte; op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of dichtbegroeide heuvels en terpen.
+Met deze ru&iuml;nen bekend, kon ik mijn reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+</p>
+<p id="d0e455">Het Castillo vormt het middelpunt der ru&iuml;nen; ten oosten, aan den voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine,
+daartoe behoorende paleizen; ten noorden, de ru&iuml;nen van een fraai gebouw en de gewijde c&eacute;not&eacute;, met den tempel ter bewaking
+van het bassin; ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten, de Chichanchob, de Caracol, de tweede
+c&eacute;not&eacute;, het paleis der Nonnen, de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken half fluisterend over
+het geheimzinnig verleden van die doode stad, die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid steeg uit
+de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+</p>
+<p id="d0e457">Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel, niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel
+overdekt, waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon
+tooide zich, bij het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende nevelwolkjes zweefden door de ruimte,
+telkens wisselend van vorm en tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor de zonnestralen, niets achterlatende
+dan de schitterende droppels, als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+</p>
+<p id="d0e459"></p>
+<div id="d0e460" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-036.jpg" alt="Bas-relief aan de Kaatsbaan te Chichen-Itza."></p>
+<p class="figureHead">Bas-relief aan de Kaatsbaan te Chichen-Itza.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e464">De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste
+steden, die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking
+is toch verre van juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen oordeelen, bestonden deze steden
+uit eenige groepen van gebouwen, die wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van den vorst en van
+de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde, over
+eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+</p>
+<p id="d0e466">Chichen-Itza&#8212;dat wil zeggen, nabij de put van de Itza&#8212;ontleent haar naam aan den c&eacute;not&eacute; of de twee c&eacute;not&eacute;s, aan welker zoom
+de bevolking zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ak&eacute;, maar ouder dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort
+zij tot den tijd, toen men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De berichten, die wij omtrent de stad
+bezitten, zijn zeer schraal en zeer onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit alleen is met zekerheid
+bekend, dat Chichen, <span class="pageno"><a id="d0e468"></a>Bladzijde 38</span>omstreeks de helft der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking verhuisde in massa&#8212;de oorzaak dier
+verhuizing is onbekend&#8212;en stichtte in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein vorstendom, waarvan
+de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697&#8212;alzoo, nog
+geen tweehonderd jaar geleden&#8212;door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+</p>
+<p id="d0e470"></p>
+<div id="d0e471" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-037.jpg" alt="Het paleis der Nonnen te Chichen-Itza."></p>
+<p class="figureHead">Het paleis der Nonnen te Chichen-Itza.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e475">&#8220;Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar v&oacute;&oacute;r de aankomst der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten
+toen nog ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk, dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee
+groote en onuitputtelijke water-reservoirs&#8212;een onschatbaar bezit in een land, dat van water is ontbloot,&#8212;al spoedig nadat
+zij door hare inwoners verlaten was, op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op het tijdstip der
+verovering.
+
+</p>
+<p id="d0e477">De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van
+Yucatan, met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de hoede der matrozen, en trok, onder het geleide
+van een Indiaan van Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia, die zijn verhaal schreef in 1639, te
+Valladolid woonde en van een der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de namen der steden, die Montejo
+doortrok, dat de expeditie haar weg nam van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen, in 1541, toen
+de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van het westen naar het oosten.
+
+</p>
+<p id="d0e479">Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich
+naar Ak&eacute;, een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward met de stad Ak&eacute;, waarvan wij de ru&iuml;nen hebben
+bezocht. Daar stuitte hij op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren; het kwam tot een gevecht,
+het bloedigste dat de Spanjaarden hadden te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk kennen, waartegen
+hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen, die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der Indianen,
+ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ak&eacute; begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens
+Herrera, had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo
+nam te Chichen zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij vestigde zich daar te midden van eene bevolking,
+die ten gevolge van het vreeselijke gevecht bij Ak&eacute;, door den schrik als verlamd was.
+
+</p>
+<p id="d0e481">In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het
+den Indianen te verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden, die ieder per dag meer gebruikten dan voor
+het onderhoud eener geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was; zij weigerden zich langer te onderwerpen
+aan de afpersingen en wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer levensmiddelen naar het kamp gebracht;
+eindelijk verdwenen de Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op den overvloed van straks volgde
+nu gebrek en hongersnood; om zich levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten naar de omliggende dorpen
+ondernemen en daar met geweld nemen, wat men hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten; de Spanjaarden
+hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren, en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk de
+gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen
+bezet, en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht, waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen
+verloren had, volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke
+stilte, liet de hoeven der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet hooren zou; om de waakzaamheid der
+Indianen te verschalken, liet hij vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel bevestigd was, vastbinden;
+en op eenigen afstand, buiten het bereik van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier vergeefs trachtte
+te bereiken. Het gelui van de bel en het janken van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog steeds
+in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag
+werd, bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote
+moeite de zeekust en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun eene schuilplaats bood.
+
+</p>
+<p id="d0e483">Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster
+van gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat
+bij de Azteken in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende
+zekeren tijd aan de goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk te treden; sommigen verbonden zich,
+door plechtige gelofte, voor haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine priesteressen of zusters genoemd,
+in de bijgebouwen van den tempel woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij leidden daar een kloosterleven,
+en waren aan zeer strenge regelen onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan om te bidden en den
+tempel te reinigen; zij vastten bijna <span class="pageno"><a id="d0e485"></a>Bladzijde 39</span>onophoudelijk en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der goden. Zij doorboorden zich de tong en de
+ooren met scherpe doornen, sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te kunnen hervatten, gingen altijd
+met neergeslagen oogen, en moesten de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der godsdienstige tucht.
+Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+</p>
+<p id="d0e487">Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op <a id="d0e489" href="#d0e471">bladz. 37</a> geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen, die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze fa&ccedil;ade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen, waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld.
+Op de eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam
+van den een is gevat in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het midden en aan de hoeken van de
+eerste fries vindt men ook aan de fa&ccedil;ade van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten van Yucatan.&#8212;Het
+hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur, en gescheiden door een gang, die op den westelijken
+uithoek van de pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner afmetingen: het geheel vormt dus een
+paleis van drie verdiepingen.
+
+</p>
+<p id="d0e492">Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk
+een tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier windstreken gekeerd; de plaat op <a id="d0e494" href="#d0e514">bladz. 40</a> stelt den westelijken gevel voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt, bestaat uit negen terrassen,
+door loodrechte muren gedragen; zij is gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en breed zijn, bij
+eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte; de trap
+bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+</p>
+<p id="d0e497">Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting, nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel
+in Yucatan als op de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen; op die reusachtige trappen en terrassen
+verzamelden zich, in den uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden vijand tegen te houden en hun
+leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en wanneer de bezetting
+inderdaad uit onverschrokken mannen bestond, die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer terrassen
+stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens
+de vier terrassen der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het bovenste plat, waar zich de Azteken hadden
+vereenigd, die tot den laatsten man werden gedood.
+
+</p>
+<p id="d0e499">De noordelijke fa&ccedil;ade, die tevens de voornaamste was, moest, nog ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit
+eene portiek met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten, waarop de dubbele kroonlijst van de fries
+rust, in het midden versierd met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij, die de geheele breedte
+van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het heiligdom,
+waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze fa&ccedil;ade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende
+in een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten
+zijn bedekt met beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te Palenqu&eacute;, hadden ook de paleizen te Chichen
+geene deuren, maar werden de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan ook geen sporen van scharnieren,
+maar wel kleine gaten in de zuilen, waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+</p>
+<p id="d0e501">Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen
+van de pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag
+van de twee slangen ter wederzijde van de groote trap. &#8220;De galerij diende voor het ontsteken van reukwerk, en boven de deur
+ziet men een groot in steen uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom dit gebouw bevinden zich
+een aantal anderen, groot en goed gebouwd; de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel vormt en
+geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de cement maken.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e503">Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken.
+Te Chichen zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet
+met planten en kruiden was begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten was. De uitmuntende toestand
+van de gebouwen, van de pyramiden en van dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig en welig
+is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+</p>
+<p id="d0e505">In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs
+op de hoogvlakten, en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn, naar mijne overtuiging, afkomstig van
+de Tolteken, en van betrekkelijk jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+<span class="pageno"><a id="d0e507"></a>Bladzijde 40</span></p>
+<p id="d0e508">De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den
+muur van den tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl, een god der Tolteken en der Azteken: in
+Yucatan was zij het teeken van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen dezelfde beteekenis, namelijk
+die van <i>gepluimde slang</i>. Dit beeld, dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter versiering van de huizen der aanzienlijken
+te Mexico. Clavigero zegt ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en dat men aan sommige gebouwen eene
+reusachtige slang in relief zag, die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve in den staart scheen te
+bijten.
+
+</p>
+<p id="d0e513"></p>
+<div id="d0e514" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-040.jpg" alt="Het Castillo te Chichen-Itza. (Blz. 39.)"></p>
+<p class="figureHead">Het Castillo te Chichen-Itza. (<a id="d0e517" href="#d0e485">Blz. 39</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e521">De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt
+dus dat deze tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is
+geheel gebeeldhouwd: in het midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het entablement schijnt te torsen.
+Deze gestalte met haar langen baard is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl, die onder verschillende
+gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op het hoofd
+een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+<span class="pageno"><a id="d0e523"></a>Bladzijde 137</span></p>
+<p id="d0e524"></p>
+<div id="d0e525" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-137.jpg" alt="Kampement in het bosch."></p>
+<p class="figureHead">Kampement in het bosch.</p>
+</div><p>
+
+
+</p><a id="d0e529"></a><h1>VI</h1>
+<p id="d0e532">Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee c&eacute;not&eacute;s zijn, reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water
+door onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de
+keuze van deze plaats voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke bevolking in den omtrek. De inwoners
+van Chichen konden zich de moeite sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige waterbakken of vijvers
+aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk was en ook
+bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze c&eacute;not&eacute;s bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af;
+de andere, de heilige c&eacute;not&eacute;, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den kring der gebouwen en op de grenzen der stad.
+Om dezen te bereiken, moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden wij de helft van een groot beeld
+van Tlaloc, en in de onmiddellijke nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels, aan wier voet wij weder
+het beeld terugvinden van de gepluimde slang, Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking van Chichen
+schijnt te zijn geweest.
+
+</p>
+<p id="d0e534">De c&eacute;not&eacute;, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig van gedaante; het water is niet te bereiken, want de
+loodrechte wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur:
+dit kan het gevolg zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het dichte gebladerte rondom den put. Deze
+eenzame c&eacute;not&eacute;, waarvan de wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te midden van het bosch, maakt
+een somberen indruk. Deze plek was eens gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad, en deze c&eacute;not&eacute;
+behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine tempel, waarvan wij nog de ru&iuml;nen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar
+ook volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte werden geworpen.
+
+</p>
+<p id="d0e536">Landa maakt zoowel van den c&eacute;not&eacute; als van <span class="pageno"><a id="d0e538"></a>Bladzijde 138</span>den tempel melding; een breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en allerhande soort van offergaven;
+hij voegt er bij, dat er nog in 1560 menschenoffers werden geslacht.
+
+</p>
+<p id="d0e540">Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht; er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet
+er afbeeldingen van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze tempels het werk zijn van een verdwenen
+ras en dagteekenen uit een tijdvak v&oacute;&oacute;r onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa moet iedereen de oogen openen.
+De stad was tijdens de verovering nog betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo haar voor het eerst
+in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels nog door de geloovigen bezocht.
+
+</p>
+<p id="d0e542">Van den heiligen c&eacute;not&eacute; begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke
+gebouwen, die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende,
+zware gemetselde muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen de muren bedraagt vijf-en-dertig el.
+Aan het uiteinde dier muren bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde slechts een enkel vertrek
+bevat, van eene op zuilen rustende galerij of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de brandende
+zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren
+zijn geheel met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate geleden hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e544">Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich
+zelf reeds een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit gebouw komt geheel overeen met de voor het
+kaatsspel bestemde lokalen op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van den Tlachtli te Chichen-Itza,
+waarvan wij bereids eene proeve hebben gegeven (zie <a id="d0e546" href="#d0e447">bladz. 36</a>), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere werd gehouden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e549">Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de beide beelden, op de bladz. <a id="d0e551" href="#d0e392">33</a> en <a id="d0e554" href="#d0e433">35</a> afgebeeld. Het eene is afkomstig van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere is afkomstig uit den
+omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening van
+doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van
+den regen en den overvloed.
+
+</p>
+<p id="d0e557">Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen, dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het
+verschil in de wijze van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon, in dezelfde houding, met dezelfde
+kom op den buik om den regen op te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene beeld is van kalksteen en
+het andere van basalt; dat uit den omtrek van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer oud; maar van
+waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+</p>
+<p id="d0e559">
+
+</p>
+<p id="d0e561">Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit de fraaie ru&iuml;nen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht
+is niets te zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig, de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen.
+In deze streek zijn de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd, maar onderscheiden zich overigens niet van
+de haciendas in andere streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen wij omstreeks negen uren te Uayalceh;
+de muildieren moeten eenige rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+</p>
+<p id="d0e563">In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen; maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert
+zich om u te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh
+is een indiaansch woord, dat &#8220;de rust van het hert&#8221; beteekent; de dusgenoemde plantage is waarschijnlijk de voornaamste in
+Yucatan. Men verbouwt hier, behalve de noodige ma&iuml;s voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend henequen; dit
+gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+</p>
+<p id="d0e565">Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd personen, die allen een of anderen arbeid verrichten.
+De kinderen zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met het schoonmaken van een gewas, waarvan de
+naam mij onbekend is. Hun vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en komen, in lange rijen achter elkander,
+naar en van de noria, om de waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in den tijd der aartsvaders
+verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine den indruk bederven.
+
+</p>
+<p id="d0e567">Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons
+een huis in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+</p>
+<p id="d0e569">Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi, goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het
+noordwesten naar het <span class="pageno"><a id="d0e571"></a>Bladzijde 139</span>zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er splinternieuw
+uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man,
+de broeder van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger ons zoo veel goeds vertelt.
+
+</p>
+<p id="d0e573">De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt
+men ook hier een hotel; maar in de kleine <i>tienda</i>, waarin wij onzen intrek nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel dan te Merida. Daar ontvangen
+wij geregeld bezoek van eenigen der voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met wie wij onze avonden
+op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+</p>
+<p id="d0e578">Ons doel was in de eerste plaats de ru&iuml;nen van Kabah te bezoeken, die tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de ru&iuml;nen strekt zich een bosch
+van vier mijlen uit, waardoor geen enkele weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te zenden,
+om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten.
+Wij zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hac&iuml;enda Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt
+de eigenaar, die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd,
+zoo gedaan.
+
+</p>
+<p id="d0e583">Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd.
+Het feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen, maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei
+soort, niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers
+en <i>volans coch&eacute;s</i>: deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen, schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.&#8212;De hacienda,
+mooi gelegen aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is
+zeer verheugd als ik hem mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+</p>
+<p id="d0e588">Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient
+eene lange galerij, waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde kleederen en met gouden kettingen
+versierd, liggen neergeknield of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de heilige handeling. Nauwelijks
+heeft de priester het <i>Ita missa est</i> uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+</p>
+<p id="d0e593">Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien
+tot achttien jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen
+gepresenteerd; en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+
+</p>
+<p id="d0e595">Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte
+terrein voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten, een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke
+vlugheid door de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken, palmbladen, lianen, zonder een enkelen
+spijker: en toch zit alles vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken, het gewicht kunnen torschen van
+ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+</p>
+<p id="d0e597">Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt; en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal
+kraampjes en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de
+dorstige klanten elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt hand over hand toe; het is een geraas,
+een geschreeuw een gejuich, dat hooren en zien vergaat.
+
+</p>
+<p id="d0e599">Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol; voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder
+in de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost
+in haar fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode, gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen
+tegen de sneeuwwitte jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen en edelgesteenten vonkelen. Welk
+een betooverende aanblik! En, vreemd, niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder hoogstens drie- of
+vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen het mannelijk
+en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd heeft.
+Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden, gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking
+van honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke
+wanverhouding, het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering van het ras, komt natuurlijk niet voor
+bij de indiaansche bevolking, die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het evenwicht eenigermate zou
+helpen herstellen. Men moet echter ook niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige gevechten met
+de Indianen onder de mannelijke bevolking groote verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel het
+ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+</p>
+<p id="d0e601">Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos herhaalde dansen, keer <span class="pageno"><a id="d0e603"></a>Bladzijde 140</span>ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad dat de
+weg naar de ru&iuml;nen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer het mij behaagt.
+
+
+</p><a id="d0e605"></a><h1>VII</h1>
+<p id="d0e608">Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen,
+en de volans-coch&eacute;s zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de ru&iuml;nen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul
+verwijderd; Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint
+zich tegenwoordig weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de onmiddellijke nabijheid voor het grijpen;
+zij zijn afkomstig uit een groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond, welke thans geheel in puin
+liggen. Onder die materialen merken wij vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en, hetgeen opmerkelijk
+is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen werktuig,
+dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne beeldwerken
+en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen
+van koper met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+</p>
+<p id="d0e610"></p>
+<div id="d0e611" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-140.jpg" alt="Ru&iuml;nen van het eerste paleis te Kabah (Blz. 142.)"></p>
+<p class="figureHead">Ru&iuml;nen van het eerste paleis te Kabah (<a id="d0e614" href="#d0e618">Blz. 142</a>.)
+</p>
+</div><p>
+<span class="pageno"><a id="d0e618"></a>Bladzijde 142</span></p>
+<p id="d0e619">De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ru&iuml;nen van Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide
+en vele andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken
+zij van de vorsten dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken of steden aan de andere zijde waren gelegen
+van de heuvelketen, die Yucatan doorsnijdt.
+
+</p>
+<p id="d0e621"></p>
+<div id="d0e622" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-141.jpg" alt="Het paleis van den gouverneur te Uxmal. (Blz. 142.)"></p>
+<p class="figureHead">Het paleis van den gouverneur te Uxmal. (<a id="d0e625" href="#d0e618">Blz. 142</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e629">Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ru&iuml;nen bedekt, triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte.
+Deze gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken, en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen,
+kunnen ons een volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren tevens het afdoend bewijs voor de eenheid
+der beschaving in het schiereiland.
+
+</p>
+<p id="d0e631">Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen
+allen, met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste
+wijze versierd, maar wij vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben gezien, en die het best zijn
+te vergelijken met die reusachtige houten afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van de eilanden
+in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen
+toestand, waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het geheel te vellen; maar deze vijftig el breede
+voorgevel met zijne alles overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+</p>
+<p id="d0e633">Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte
+zich eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de
+strafoefeningen, de <i>picot&eacute;</i>. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd
+en met beelden en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk,
+dat de gebouwen geheel beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik, even als bij de volken der oude
+wereld. Ook bij hen werd, even als in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst gescheiden: die beide
+kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte plaats.
+Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in
+zoo weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de warreling der monsterachtige figuren, niet weinig
+hebben bijgedragen tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke gebouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e638">Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft
+ook zijne esplanade met twee waterbakken en een <i>picot&eacute;</i>; maar het staat bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel zijn verwoest. In het midden bevindt
+zich de trap, gedragen door een soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+</p>
+<p id="d0e643">Dit zeer lage paleis&#8212;de hoogte bedraagt niet meer dan vijf el&#8212;onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien
+gevel zijn zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den
+muur is zonder versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd,
+met een vlakken muur tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel vernield.
+
+</p>
+<p id="d0e645">Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste
+terrassen voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is omringd door vertrekken van verschillende afmetingen,
+waarvan de deuren of toegangen soms door pilaren in twee&euml;n gescheiden zijn. De posten en drempels der deuren zijn van steen,
+even als in het tweede paleis; voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+</p>
+<p id="d0e647">Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning
+der Spanjaarden, Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden was verdeeld. Maar een eeuw vroeger
+voerde de vorst van eene zekere stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland: hij had de aan zijn vorstendom
+grenzende gewesten onderworpen en, als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de Sierra, waartoe ook de
+vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden, waren onder de verwonnelingen.
+
+</p>
+<p id="d0e649">De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum.
+Wij weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering
+van Itzcoatl, omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij echter eerst onder de regeering van Montezuma
+I, omstreeks 1440, invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in dezen tijd aan den vorst van Mayapan
+hulptroepen zenden.
+
+</p>
+<p id="d0e651">Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der
+voornaamste famili&euml;n om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der overheersching drukte des te <span class="pageno"><a id="d0e653"></a>Bladzijde 143</span>zwaarder en scheen te hatelijker, omdat de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere vorsten sloten onderling
+een verbond, waaraan ook de bewoners van de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan werd overwonnen
+en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+</p>
+<p id="d0e655">Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen
+gestaafd, in 1460. &#8220;Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting van Mayapan en de komst der Spanjaarden:
+Montejo nu hield van 1528 tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling van het land in onafhankelijke
+gewesten, de bevolking zich zoo sterk vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen; men bouwde overal
+tempels en paleizen: &#8220;het is daarom dat er zoo velen van zijn.&#8221; Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden, &#8220;zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon bewerkte paleizen vindt.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e657">De monumenten, waarvan wij de ru&iuml;nen nog heden kunnen bestudeeren, zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit
+voorhistorische tijden afkomstig.
+
+</p>
+<p id="d0e659">De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet
+al te oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing, eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige
+indiaansche dorp Santa-Helena bereikten.
+
+</p>
+<p id="d0e661">Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die, even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen
+vormen kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en
+op palen rustende, waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten.
+Een zwerm van gevogelte stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van eenden en het geklok van kalkoenen
+vermengt zich met het geknor van varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+</p>
+<p id="d0e663">Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet, zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben
+uitgezien. Uit hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan waarschijnlijkheid tot de vroegere
+toestanden besluiten; de eeuwenoude traditi&euml;n, de overge&euml;rfde begrippen en voorstellingen, geheel de omgeving oefenen een
+zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar zou
+ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel, ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde
+meer door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch
+de zeden, noch de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het onderworpen ras, gaandeweg eene zeer
+wezenlijke verandering; en indien het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des lands, zoo traden
+zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+</p>
+<p id="d0e665">Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt
+men de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene
+groote plantage: de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt, stellen ons nog in staat ons een denkbeeld
+te maken van de macht en het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+</p>
+<p id="d0e667">Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan
+een tiende geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars; maar de steden, dorpen en haciendas hebben
+dezelfde bestemming &eacute;n staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier onmiddellijke nabijheid men geen ru&iuml;nen
+vindt en die niet zijn gebouwd met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal heeft de Spanjaard de plaats
+ingenomen van den overwonnen cacique; er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot armoede en slavernij
+is vervallen.
+
+</p>
+<p id="d0e669">In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen
+van het paleis der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als vroeger, omgeven de hutten der arbeiders
+en onderhoorigen ook nu het huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der vroegeren: ook zij zijn langwerpig
+van vorm, met riet gedekt, en, wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die kleine ruitvormige teekeningen,
+eene flauwe afschaduwing der rijke dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.&#8212;Alleen de godsdienst is veranderd: de kerk
+heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen, in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de harten
+dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar ons de administrateur, Don Lu&iuml;z Perez, wachtte. De hacienda
+is niet meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid.
+In plaats van eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen en vertrekken bevat en met eene op kolommen
+rustende veranda prijkt. In de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een spoorweg loopt van de hacienda
+naar de plantages en de met muildieren bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is een rustelooze
+<span class="pageno"><a id="d0e671"></a>Bladzijde 144</span>beweging, een komen en gaan van menschen en paarden en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de woning
+ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen, die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+</p>
+<p id="d0e673">De ru&iuml;nen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+</p>
+<p id="d0e675">Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven; wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder
+komt de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur, buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle
+oude monumenten in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel ongeschonden
+zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e680"></p>
+<div id="d0e681" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-144.jpg" alt="Afgodsbeelden in terra cotta van Tabasco."></p>
+<p class="figureHead">Afgodsbeelden in terra cotta van Tabasco.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e685">Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram, gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid
+rijke ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld
+ouder gebouw: naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis, dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal,
+die, naar men zegt, verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den tijd na den val van Mayapan.
+
+</p>
+<p id="d0e687">Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd, is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras;
+het andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel
+was zeer rijk versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste goden gewijd. Twee groote trappen, een ten
+oosten en een ten westen, voeren naar de beide gebouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e689">Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat
+hij in een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit
+blijkt dus, dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering, nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt
+ook, dat de tempel nog in wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+</p>
+<p id="d0e691">Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo <span class="pageno"><a id="d0e693"></a>Bladzijde 145</span>geplaatst zijn, dat men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht getrokken door eene groote pyramide zonder
+monument, met eene breede vlakke kruin, die den naam draagt van <i>Cerro de los sacrificios</i>, heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche
+tempels, welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin de beelden van de afgoden stonden, en den <i>techcatl</i>, een blok steen met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat de vooruitstekende borst gemakkelijk
+door het mes van den priester kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het menschenoffer geschiedde altijd
+ten aanschouwe van het volk, aan den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden wierp, opdat de toeschouwers
+het onder zich zouden kunnen verdeelen en verslinden.
+
+</p>
+<p id="d0e701"></p>
+<div id="d0e702" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-145.jpg" alt="Ru&iuml;ne van een paleis te Uxmal."></p>
+<p class="figureHead">Ru&iuml;ne van een paleis te Uxmal.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e706">De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was, hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar
+de beschrijving te oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet, waar zij deze wijze van bouwen invoerden
+en ontwikkelden. Vinden wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden anthropophagie, dan kunnen wij dit
+gebruik alleen aan mexikaansche invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook eenstemmig dat het de Azteken
+waren, die deze afschuwelijke gewoonte in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet voor het jaar 1440
+als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet ouder
+zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+</p>
+<p id="d0e708">Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op
+deugdelijke gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op verschillende tijden door de veroverende Tolteken
+gesticht, voor het meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+</p>
+<p id="d0e710">Wij nemen afscheid van de ru&iuml;nen en slaan den weg in naar Muna, een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een
+aantal feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het
+wemelt van beschonkenen en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw
+en ziet geen vechtpartijen of ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil en vreedzaam. De een
+gaat op den grond liggen; een ander ziet u met verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+<span class="pageno"><a id="d0e712"></a>Bladzijde 146</span></p>
+<p id="d0e713">Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en
+trachten weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge
+Indiaan zich op: aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar
+lokt met al die gevulde flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem wacht, en hem met haar zachte stem
+toefluistert, &#8221;<i>Coox....</i> laat ons gaan.&#8221; Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij keert in de herberg terug en komt naar buiten met
+een gevuld glas, dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om, omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas
+leeg, en zegt tot haar gemaal, maar op nog zachter toon: &#8221;<i>Co.....ox</i>.&#8221; Hij, denkende haar overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt nog een glas en gaat nu, bijna
+bewusteloos, met dof starende oogen, weer op de trap liggen. &#8221;<i>Co....ox....coox</i>,&#8221; herhaalde de vrouw op klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal daar misschien den geheelen nacht
+blijven liggen, en zijne vrouw zal bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+</p>
+<p id="d0e724">Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+</p><a id="d0e726"></a><h1>VIII</h1>
+<p id="d0e729">Wij gaan te Progreso aan boord van de <i>Asturias</i>, een stoombootje zoo groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn wij de eenige passagiers. De zee
+is kalm, en den volgenden morgen vroeg komen wij te Camp&ecirc;che. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft, kunnen wij
+dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust, van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+</p>
+<p id="d0e734">Camp&ecirc;che werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne
+eerste ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, &#8220;zij
+geleidden ons naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men
+bas-reliefs, reusachtige slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van goden, rondom een soort van altaar,
+waarop nog versche bloeddroppelen zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij, glimlachende en vriendelijk;
+naar het scheen, enkel gedreven door de begeerte om ons te zien.&#8221;&#8212;Maar het tooneel veranderde weldra: men bracht vuurpotten,
+waarin geurig riet brandde, en priesters, wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat zij deze kust
+moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand, anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Camp&ecirc;che terug. Tempels en pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen
+als de eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremoni&euml;n, die priesters met hunne bloedige haren&#8212;dit alles herinnert ons
+levendig aan Mexico. Wat is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs de kust of in de onmiddellijke
+nabijheid der spaansche nederzettingen, zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde als de monumenten
+in het binnenland, die aan de vernielingswoede der veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ru&iuml;nen, nog bestaan.
+
+</p>
+<p id="d0e736">Toen Camp&ecirc;che later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers
+geplunderd; om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur
+en bracht haar in staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid dankte, beknelt en benauwt haar nu,
+en verhindert hare uitbreiding. Het voorkomen van Camp&ecirc;che verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige straten der voorsteden,
+de grachten met haar ophaalbruggen en de zware muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt: metterdaad
+werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche
+steden, geven aan Camp&ecirc;che een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+
+</p>
+<p id="d0e738">De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en buitenverblijven, <i>fincas</i> genoemd, waar de tropische flora al haar weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad met een krans
+van groen omringen.&#8212;Uit zee gezien, maakt Camp&ecirc;che, zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai gevormde
+heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+</p>
+<p id="d0e743">De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jos&eacute; Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne
+studi&euml;n mij naar Camp&ecirc;che mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur, en bracht in den blijden familiekring,
+onder zang en muziek en vroolijk gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+</p>
+<p id="d0e745">Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde
+ik er mij over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol passagiers de boot naderde. Het was een troep
+tooneelspelers, achttien personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een ramp! Het vooruitzicht toch,
+in dit gezelschap, een paar dagen op zee te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij vriendelijk
+verzocht werden, de hutten <span class="pageno"><a id="d0e747"></a>Bladzijde 147</span>te ontruimen, die de troep reeds voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men mijn secretaris Lucien
+ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen maakten
+zich ongerust over de nabijheid van den zieke. &#8220;Wat scheelt hem toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de
+gele koorts?
+
+</p>
+<p id="d0e749">&#8212;Waarschijnlijk wel;&#8221; antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht; en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om
+zich naar het andere einde van het schip terug te trekken.&#8212;Wij namen weer bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen
+nacht door, zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+</p>
+<p id="d0e751">Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van Camp&ecirc;chehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal handelshuizen
+hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen, met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen
+is dat van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend: hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn
+zoon don Pancho waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren gezien, en wij waren dus alle drie vrij
+wat veranderd: men herkende mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds een lid der familie; ik
+knoopte met don Benito een gesprek aan over de ru&iuml;nen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene zeer merkwaardige
+ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men oude
+pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken
+aarde, anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon
+schijnt inderdaad iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het
+schijnt mij zeer natuurlijk, dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen van Tabasco moest leveren
+bij Centla&#8212;tegenwoordig Comalcalco&#8212;waarbij hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie uitstekende
+diensten bewees,&#8212;het schijnt mij natuurlijk, zeg ik, dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van
+het kruit en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig
+wapentuig in aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als de Spanjaarden met hun geschut.
+
+</p>
+<p id="d0e753">Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt
+de jonge dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+</p>
+<p id="d0e755">De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er
+weer aan land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en
+de slechte herberg, waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen boven het slijkerig bed der rivier,
+waarvan zij de verderfelijke uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus: deze afschuwelijke fonda
+is de eenige, en overal elders zouden wij ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in de hoogste mate
+ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten om
+strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven
+gespaard en zetten onze studi&euml;n voort, in afwachting dat eene stoomboot of een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal
+kunnen brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e757">Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen,
+waar de oude hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen met de rivier van vroeger: zij liep toen
+meer dan twintig mijlen meer westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco, waarvan wij de ru&iuml;nen hebben
+bezocht; hetzij door eene werking der natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb daarvan het bewijs.
+Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van eene
+rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas, een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding
+van de rio Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen
+loopen schepen van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De geschiedschrijver bericht ons dat Cortez
+zich terugtrok op een klein eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een zeer groot eiland, maar dat
+ligt ongeveer een mijl lager.
+
+</p>
+<p id="d0e759">Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de
+verschansingen der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt, kan er in de Grysalva nimmer eene voorde
+zijn geweest: overal is de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit andere bijzonderheden, die Herrera
+mededeelt, blijkt dat de groote veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar ook de indiaansche hoofdstad
+Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+</p>
+<p id="d0e761">Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij
+volledige verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan
+elders,&#8212;men vindt er eene menigte in de bosschen&#8212;maar in den regel slaat men ze stuk; <span class="pageno"><a id="d0e763"></a>Bladzijde 148</span>tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen; in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar
+van.
+
+</p>
+<p id="d0e765">Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten.
+Ik voeg hier (<a id="d0e767" href="#d0e681">blz. 144</a>) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur
+op toelegden om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen,
+en dus als historische dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+</p>
+<p id="d0e770">Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken.
+De dood velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt
+en gedanst. De jonge meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende voor de kosten van het bal; onder
+haar zijn er die er heel aardig uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen, bij wijze van maskerade
+in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om hunne kwinkslagen;
+er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren: het bal
+begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest: hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen
+van Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog
+verliest, maar hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig, dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen
+beter dan iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is
+een twist uitgebarsten, doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door een dolkstoot of een pistoolschot.
+Eensklaps knalt een schot te midden der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers; men schiet toe; de
+moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan de linkerzijde
+van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+</p>
+<p id="d0e772">Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren, de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich
+tot iets te verbinden en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen prijs te weten te komen; men zal
+niet meer van ons vragen dan billijk is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden: wij ondervonden dat later.
+
+
+</p>
+<p id="d0e774">Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt,
+of hij de reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk onverschillig; eindelijk besluit hij toch
+voort te stoomen, vooral omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen en koopwaren. Deze sloep is
+intusschen eene belemmering te meer voor onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den blinde door de
+ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken: wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het
+sleeptouw zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+</p>
+<p id="d0e776">Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning, en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden
+dat de schroef omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de boot; omstreeks tien uren raken wij weer
+vlot, en wij sukkelen voort tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de Usumacinta, waar de kapitein
+ons aan wal zet.
+
+</p>
+<p id="d0e778">Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. &#8220;Vijfhonderd francs,&#8221;
+antwoordt de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de
+groote zware sloep op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en eene vracht koopwaren, en dat men van
+dien man niet meer dan vijftig francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten, waarom men mij zoo veel
+meer rekent;&#8212;maar de kapitein geeft eenvoudig ten antwoord: &#8220;Het is vijfhonderd francs.&#8221; Er schiet niet anders over dan te
+betalen.
+
+</p>
+<p id="d0e780">Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om T&eacute;nosiqu&eacute;
+te bereiken; over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan vier-en-twintig uren.
+
+</p>
+<p id="d0e782">Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano
+met de noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons geld en al onze verdere bagage aan de hoede van
+mijn getrouwen Julien, die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen een gids en paarden, en gaan den
+volgenden morgen op weg.
+
+</p>
+<p id="d0e784"></p>
+<div id="d0e785" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-149.jpg" alt="Camp&ecirc;che."></p>
+<p class="figureHead">Camp&ecirc;che.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e789">Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te
+zijn gereden, volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot aan de monding van de Chacamas, die wij
+doorwaden. Toen kwamen wij in het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename <span class="pageno"><a id="d0e791"></a>Bladzijde 150</span>manier draven, vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van reizen gewoon is, wil ons zeker in &eacute;&eacute;n stuk
+de twintig mijlen laten afleggen, die ons van T&eacute;nosiqu&eacute; scheiden; daarom maakt hij zooveel mogelijk spoed. Wij hebben moeite
+om hem te volgen, en de weg dunkt ons minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden telkens over
+rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent
+maar altijd door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis,
+laten wij onze paarden voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+</p>
+<p id="d0e793">Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk den gids weder vonden, die ons aan den oever eener
+beek wachtte, was de eerste vraag:
+
+</p>
+<p id="d0e795">&#8220;Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+</p>
+<p id="d0e797">&#8212;Welke levensmiddelen?
+
+</p>
+<p id="d0e799">&#8212;Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed gemaakt.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e801">De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen, moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+</p>
+<p id="d0e803">Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich
+de hut van den veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig
+maal met groote plassen posol&eacute;, een mengsel van gemalen ma&iuml;s en water, maar zonder onzen brandenden dorst te lesschen.
+
+</p>
+<p id="d0e805">Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen
+afstands van T&eacute;nosiqu&eacute;. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig, en worden gastvrij ontvangen door twee oude
+dames, die ons kippensoep en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij rustigen nacht kwamen wij den
+volgenden morgen vroeg te T&eacute;nosiqu&eacute;.
+
+
+</p><a id="d0e807"></a><h1>IX</h1>
+<p id="d0e810">T&eacute;nosiqu&eacute; is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de
+Usumacinta komt daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen twee bergen te voorschijn. Een weinig verder
+begint de sierra met haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf hebben gevestigd. Dat is de plaats
+onzer bestemming; maar om er te komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+</p>
+<p id="d0e812">T&eacute;nosiqu&eacute; ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan
+het rieten dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden
+wij toch opgegeten door het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen enkel meubel: gelukkig hebben
+wij onze hangmatten en veldbedden bij ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden na de verovering,
+en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten dorp eene
+zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn
+de handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas,
+naar de oevers van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. T&eacute;nosiqu&eacute; is daardoor de stapelplaats geworden voor alle
+produkten van dien aard, die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de ge&euml;mploieerden der beide huizen, die tot dusver
+dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e814">De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg: ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+
+</p>
+<p id="d0e816">Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis
+van de plaatselijke gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie men in aanraking komt, om te gaan. Meer
+dan een, verlokt door het vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan kennis en ondervinding, geru&iuml;neerd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e818">Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt
+u slechts eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid.
+Vooreerst moet een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale
+agenten, <i>monteros</i> genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man, gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen
+alle vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij
+neemt zijn revolver en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om te kunnen jagen, want als de levensmiddelen
+zijn opgeteerd, moet hij op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat de bekende paden, en trekt
+het oerwoud in, waar hij zich met behulp van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter hem aanstonds weer
+sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en bladeren
+bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens, vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij
+overal naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft, als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal
+op.
+<span class="pageno"><a id="d0e823"></a>Bladzijde 151</span></p>
+<p id="d0e824">Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de
+kosten van transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen
+heeft hij niet op zijn zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd, die toch voor hem onbereikbaar
+zijn! Volslagen gemis van wegen, een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende plantengroei, ziedaar de bezwaren,
+die men moet overwinnen, om den schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken; maar er moet noodzakelijk
+eene rivier in de onmiddellijke nabijheid zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de exploitatie,
+met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer belast:
+zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+</p>
+<p id="d0e826"></p>
+<div id="d0e827" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-152.jpg" alt="Het vellen der mahonieboomen. (Blz. 151.)"></p>
+<p class="figureHead">Het vellen der mahonieboomen. (<a id="d0e830" href="#d0e823">Blz. 151.</a>)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e834">Het terrein is nu verkend; een be&euml;edigd landmeter gaat er heen om de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het
+werk gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen; de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd&#8212;dat
+wil zeggen, moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder dit van ouds in zwang zijnde stelsel,
+niemamd zouden kunnen vinden om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen bij hen in schuld komen; en
+is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is, zorgeloos en
+op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld, en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude
+wet der Mayas, die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge werkloonen, geen mahoniehout hebben;
+want evenmin als de bewoners van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en het geld heeft voor hem weinig
+bekoring. Daar de Indiaan zijn meester niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt de nieuwe ondernemer
+die ten einde zich werklieden te verschaffen; zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en somwijlen heeft
+men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus, dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+</p>
+<p id="d0e836">De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op
+dertig, veertig, zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende
+konvooien voorzien de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat is nog niet alles; de boomen worden
+geveld; men ontdoet ze van het spint&#8212;het zachte hout onder de schors&#8212;; men zaagt ze in blokken, en de kostbare waar groeit
+tot stapels: maar de rivier is verre, en de stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen stam moet
+een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen; maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn
+daar niet duur: voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten hebben; maar de afstand, de bezwaren van
+de reis, het onvoldoende voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud ligt bezaaid met lijken, en de
+weinige ossen, die eindelijk behouden ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen toestand en kosten
+ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+</p>
+<p id="d0e838">Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en <i>ramon</i> bestaat. Bovendien maken de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen bedwingen, dikwijls met opzet dat
+er een ongeluk gebeurt, zoodat een os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd, en het blok mahoniehout
+wordt aardig duur.
+
+</p>
+<p id="d0e843"></p>
+<div id="d0e844" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-153.jpg" alt="Lacandons. (Blz. 159 vg.)"></p>
+<p class="figureHead">Lacandons. (<a id="d0e847" href="#d0e823">Blz. 159 vg.</a>)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e851">Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen
+oever in de bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een
+hier en daar, op een rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in het volgende jaar medegevoerd.
+
+</p>
+<p id="d0e853">In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen van T&eacute;nosiqu&eacute; zich met lichte kanos naar de plaats, waar
+de Usumacinta uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio, om daar de mahonie blokken op te wachten,
+die de rivier bij honderden medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het is onder hen een hartstochtelijke
+wedstrijd, wie de moeste blokken machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar de eigenaars, binden
+ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig, waarde
+lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet gesproken van de epidemie&euml;n, die het vee doen sterven, van
+de koortsen, waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op den loop gaan of het verspillen, en van andere
+kwade kansen meer.
+
+</p>
+<p id="d0e855">Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen, die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ru&iuml;nen, wier ontdekking ik mij ten doel heb gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ru&iuml;nen bestaan; de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan
+de uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker
+oever van de Usumacinta; een weg <span class="pageno"><a id="d0e857"></a>Bladzijde 154</span>is er niet, maar de richting, die ik volgen moet, is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor den tocht,
+maar mijne handen zijn gebonden.
+
+</p>
+<p id="d0e859">Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke
+beloften gedaan, maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien manschappen noodig, benevens veertien muildieren
+en drie paarden; er waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten te verkrijgen, liet ik twintig mijlen
+in het rond nasporingen doen, onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men mij te kennen, dat er eerlang
+een konvooi uit Peten verwacht werd: na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht geschikt zijn. Ik
+had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit, maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden, die geslacht
+werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden, gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch, <i>tasajo</i> genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+</p>
+<p id="d0e864">Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap,
+hooren wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn
+er twaalf; wij zijn gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn schrik, in welken rampzaligen
+toestand de arme dieren verkeerden. Zij waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende wonden, half
+dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+</p>
+<p id="d0e866">De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van
+de gewone vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid die verzekering geven, daar hij er vast op rekende
+dat de meeste muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen den prijs van nieuwe dieren, zou moeten
+vergoeden: hetgeen later ook inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening, en wij hielden ons onledig
+met onze laatste toebereidselen.
+
+</p>
+<p id="d0e868">De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren;
+men verdeelde de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die het bestuur der karavaan op zich zou nemen,
+en ik moest een gedeelte van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die ons als gids zou dienen, verzekerde
+mij dat wij niet rechtstreeks naar de ru&iuml;nen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de rivier gekomen, moesten
+wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten, aan land te
+gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano
+te timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+</p>
+<p id="d0e870">Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen
+voor het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den
+vijftienden Maart 1882 vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden gewasschen, dat is alles; en onder
+den druk der nieuwe vrachten zullen deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat enkele dieren bezwijken
+zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus: reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen hebbende,
+schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+</p>
+<p id="d0e872">Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever, er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal, dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor
+hunne vracht wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet zijn om het spoor niet geheel bijster te
+raken. Wij komen slechts zeer langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men moet de muildieren, die
+zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een middel om te
+ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e874">Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt
+prachtig: reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen
+met kolossale bladeren, vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze eiken herinnert, vormen een
+schilderachtig, grootsch en indrukwekkend geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in deze bosschen
+zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+</p>
+<p id="d0e876">De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats, waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen
+met het woud bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze muildieren te vinden is en ook dien boom,
+<i>ramon</i> genaamd, waarvan de bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert men op eene kleine hoogte, te midden
+van eene ruime open plek, waar reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen en kreupelhout gezuiverd
+is. De hooge boomen blijven alleen staan, en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken dauw. Deze
+kampementen dragen op de kaart een naam, <span class="pageno"><a id="d0e881"></a>Bladzijde 155</span>hoewel er noch eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten
+op hunne tochten van Peten naar T&eacute;nosiqu&eacute;. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt, worden de beesten ontladen; de bagage wordt
+met de pakzadels op rijen geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste dag heeft hunne wonden op
+schromelijke wijze verergerd. De mannen gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen tegen den stam, vervolgens,
+het gekraak van den neervallenden boom, overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug, gebogen onder eene
+geweldige vracht van groenende takken, die onder de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze veldbedden
+gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate
+wij op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, p&eacute;caris, alles is ons welkom.
+
+</p>
+<p id="d0e883">De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op
+een bed van groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge
+geluiden: het brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.&#8212;Voor
+het aanbreken van den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der muildieren en het verdeelen der bagage
+zijn ruim twee uren gemoeid, en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op weg begeeft.
+
+</p>
+<p id="d0e885">De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger.
+Deze geheele streek is rijk aan ru&iuml;nen, en alles bewijst dat zij vroeger, voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt
+was; te midden van deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote steden, waarvan de geschiedschrijvers
+der verovering nog melding maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen, en de eens zoo talrijke bevolking
+is geslonken tot enkele famili&euml;n, in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen van het ongelukkige
+ras.
+
+</p>
+<p id="d0e887">Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der
+jaguars zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk
+te verlichten, gaan wij beurtelings te voet.
+
+</p>
+<p id="d0e889">Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen
+niet hooger waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote
+inspanning vorderde. Kort daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers van de rio Chotal, die zich
+in de Usumacinta uitstort. Het woud is hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en aras doen de lucht
+weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote brulapen
+ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+</p>
+<p id="d0e891">Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen
+wij eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan, en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+
+</p><a id="d0e893"></a><h1>X</h1>
+<p id="d0e896">Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren
+allen uitgeput van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden
+wij geen spoor van de mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten met de door hen getimmerde boot;
+hunne afwezigheid boezemde mij eenige ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor ons eene soort van
+woning gereed; anderen gingen weer het bosch in, om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden het arme
+dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige dier had niet lang genot van die welwillendheid, want
+de jager die den troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar het kamp moest dragen, en dat daar met
+groot gejuich ontvangen werd.
+
+</p>
+<p id="d0e898">Tegen den middag verschenen eindelijk de cano&euml;ros; aanstonds vroeg ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De
+timmerman antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was; dat zij verschillende boomen hadden omgehakt,
+die later bij de bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne
+schuld; maar binnen eenige dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne werkplaats, omstreeks een mijl
+stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken, de gedaante van
+eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover te
+brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met
+jagen en visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+</p>
+<p id="d0e900">Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, <span class="pageno"><a id="d0e902"></a>Bladzijde 156</span>want de levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood
+voor twintig toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar het kamp terug, niet wetende wat te doen.
+Ik kon wel den oever der rivier volgen tot tegenover de ru&iuml;nen, die aan de overzijde lagen: daartoe moest een pad van omstreeks
+twintig kilometers lengte door het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier over te steken. Maar
+ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij en
+de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij
+zijn van niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+</p>
+<p id="d0e904">Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin
+een onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad
+tegen de zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon&#8212;want het was een Lacandon&#8212;ons bespeurd, of hij greep zijne
+pagaai en wendde zijne boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep den cayuco toe, en beloofde hem
+allerlei moois, als hij bij ons wilde komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange tuniek of hemd met
+wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve zijne
+van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en
+pijlen.
+
+</p>
+<p id="d0e906">De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen,
+sabels, katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen
+met mij in aanraking zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij had er twee, en de tolk ging dadelijk
+met hem mede, om de booten te halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+</p>
+<p id="d0e908">Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij
+heen? Een bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen behoorden tot eene andere expeditie, die mij v&oacute;&oacute;r
+was geweest. Dat was het gevolg van mijn lang oponthoud te T&eacute;nosiqu&eacute;!
+
+</p>
+<p id="d0e910">Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de
+Lacandons, maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar de ru&iuml;nen terugkeerden, waar zich een zekere
+don Alfredo bevond.
+
+</p>
+<p id="d0e912">&#8220;Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+</p>
+<p id="d0e914">&#8212;Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+</p>
+<p id="d0e916">&#8212;Heel goed: maar wat voert hij daar in de ru&iuml;nen uit?
+
+</p>
+<p id="d0e918">&#8212;Hij wandelt.
+
+</p>
+<p id="d0e920">&#8212;Met u hoevelen zijt gij?
+
+</p>
+<p id="d0e922">&#8212;Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+</p>
+<p id="d0e924">&#8212;Hebt gij nog eene andere kano?
+
+</p>
+<p id="d0e926">&#8212;Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+</p>
+<p id="d0e928">&#8212;Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen.&#8221; Daarop mijne manschappen roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn,
+een zak met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e930">&#8220;Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken,
+dat hij mij morgen zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter hand stellen. Gaat nu en keert zoo
+spoedig mogelijk terug!&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e932">Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik had niet gerekend op de koorts, die mij juist des
+morgens aantastte. De aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra de crisis voorbij was, nam ik eene
+goede dosis quinine en ging een paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij toch aan boord dragen;
+zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide; slechts
+met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en
+na eene vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht.
+Wij waren ter plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal; een der Indianen, die wij daar aantroffen,
+was bereid mij als gids te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+</p>
+<p id="d0e934">Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds
+een Engelschman herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam gelezen, dien hij kende; hij noemt
+mij den zijnen: &#8220;Alfred Maudsley, van Londen&#8221;; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was, voegde hij er aanstonds
+bij:
+
+</p>
+<p id="d0e936">&#8220;Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval heeft mij eer dan u naar deze ru&iuml;nen geleid; het omgekeerde
+had evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier;
+gij zijt een geleerde, en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen en kopie&euml;n, zoo veel ge wilt;
+gij zijt hier te huis. Ik ben niet van plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding van mij, en behoud
+uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken, en
+uwe woning wacht u.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e938"></p>
+<div id="d0e939" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-157.jpg" alt="Bas-relief te Lorillard."></p>
+<p class="figureHead">Bas-relief te Lorillard.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e943">Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht <span class="pageno"><a id="d0e945"></a>Bladzijde 158</span>het voorstel van mijn nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der ontdekking van deze nieuwe stad, waar
+wij te zamen hebben gearbeid, en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van den edelmoedigen man, die voor
+een deel de kosten mijner expeditie wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta, in een soort van neutraal
+terrein tusschen Guatemala en de twee mexikaansche provinci&euml;n Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks twaalf jaren ontdekt
+door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling door de monteros bezocht.
+
+</p>
+<p id="d0e947">Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo
+dicht begroeid, dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige middelen, waarover men ter plaatse beschikken
+kan. Maar voor zoo ver men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle indiaansche steden, waarvan wij
+reeds gesproken hebben, hebben bestaan uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en paleizen, woningen
+van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze monumenten
+verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren
+worden gesteund en van trappen zijn voorzien.
+
+</p>
+<p id="d0e949">De schikking is geheel dezelfde als te Palenqu&eacute;; de tempels en paleizen zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn
+ook ruwer bewerkt, schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen, omdat de geheele uitwendige dekoratie,
+die uit cement bestond, is verdwenen.&#8212;Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel, die op eene pyramide van ongeveer
+honderd-twintig voet hoogte is gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen afgodsbeeld bevat, benevens
+verscheidene nissen, waarin kleinere beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook der offeranden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e951">Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het
+schoonste, wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche
+wijze, met de beenen onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knie&euml;n; de kalme, waardige houding doet u onwillekeurig
+aan Boeddha denken. Op het hoofd draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche figuur verplettert.
+De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+</p>
+<p id="d0e953">Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende
+met ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken
+van reukwerk; wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd schijnen geweest te zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e955">Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime
+esplanade stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen
+zijn niet meer dan vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst of eene soort van vesting; in ieder
+geval was het prachtig gelegen. Van het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw bewonderde ik den
+praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden, waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten
+en andere insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende
+heuvelen, over de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den anderen kant, naar het zuiden, over de
+wijde vlakte, aan den horizon begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+</p>
+<p id="d0e957">Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg
+sporen van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten
+zijn nu eens, zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de verdeeling der openingen en der nissen
+zeer onregelmatig. Van binnen is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken; in het achterste gedeelte,
+in een donker souterrain, waarheen een sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die tot aan de zoldering
+met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed, zijn dit graven. Althans te Palenqu&eacute; vond ik in dergelijke vertrekken, geraamten
+en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+</p>
+<p id="d0e959">Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten, in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan,
+onder andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen
+door de afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. <a id="d0e961" href="#d0e939">157</a> en <a id="d0e964" href="#d0e1013">160</a>.
+
+</p>
+<p id="d0e967">Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el
+twaalf duim bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge
+myters met vederen versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak, zijn hunne schouderen bekleed met een
+korten mantel met paarlen en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli omgordt hunne heupen en hunne
+voeten zijn in laarzen gestoken, met lederen riemen bezet.&#8212;Deze twee figuren, van verschillende grootte, schijnen een man
+en eene <span class="pageno"><a id="d0e969"></a>Bladzijde 159</span>vrouw te moeten voorstellen; uit hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige handeling verrichten. De
+grootste heeft in iedere hand een kruis, de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde latijnsche kruisen,
+waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze voorstelling
+den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenqu&eacute; vinden wij
+dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+</p>
+<p id="d0e971">Het tweede bas-relief (<a id="d0e973" href="#d0e939">bladz. 157</a>) is buiten kijf het merkwaardigste monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad kunstwaarde heeft.
+Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide figuren&#8212;dat trouwens zuiver conventioneel is&#8212;zijn de twee beelden voortreffelijk
+van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der personen,
+die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten
+wij dat de Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht vergoten zij hun bloed in de tempels, ter
+eere der goden. Torquemada deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen, die de priesters van Quetzalcoatl
+zich zelven aandeden:
+
+</p>
+<p id="d0e976">&#8220;Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden.
+De priesters kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner, <i>achcantli</i> genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel
+van Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen
+timmerlieden, die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken,
+waarna men hun buiten den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen van obsidiaan moesten maken, en
+zij vervaardigden een aantal messen, waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij legden die neder op
+een witten doek.
+
+</p>
+<p id="d0e981">&#8220;Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de
+bekwaamste onder de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+</p>
+<p id="d0e983">&#8220;Aanstonds stak nu de voornaamste <i>achcantli</i> in zijne doorboorde tong meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden gemaakt hadden; de andere oude
+priesters deden desgelijks, en diegenen onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld na.
+
+</p>
+<p id="d0e988">&#8220;Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste, die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen,
+om de jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e990">Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken
+prijkte, was aan dien god gewijd.
+
+</p>
+<p id="d0e992">Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring
+van het bas-relief.
+
+</p>
+<p id="d0e994">&#8220;Gedurende dien vastentijd&#8212;zegt Torquemada&#8212;begaf de voornaamste <i>achcantli</i> zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken
+droeg hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+</p>
+<p id="d0e999">Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische
+teeken van den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc
+en van Quetzalcoatl, de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1001">Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt
+verliet ik deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en
+misschien belangrijke ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden verkeerende, zullen de aangevangen
+taak, naar ik vertrouw, voltooien en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan ik mij verzekerd
+houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+</p>
+<p id="d0e1003">Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig, om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de
+rivier afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk, dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken,
+worden meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+</p>
+<p id="d0e1005">Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd
+had iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd,
+hadden te zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn woord niet zou houden. Den volgenden morgen
+verscheen hij ook in het kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op dezelfde wijze gekleed: zij droegen
+een soort van lang wijd hemd of tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer plooibaar en wordt door
+de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij, dat zij
+bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof, waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezi&euml;n van
+een struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk
+te verven, maken de Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder privilege is van het opperhoofd en
+zijne vrouwen, want de hemden van de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+<span class="pageno"><a id="d0e1007"></a>Bladzijde 160</span></p>
+<p id="d0e1008">Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen,
+nagels van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken
+daar een paar arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want
+al mijne pogingen om een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen waren zij aanstonds bereid, mij
+hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+</p>
+<p id="d0e1010">De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen.
+Met de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens
+zout, waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door de asch van eene zekere houtsoort.
+
+</p>
+<p id="d0e1012"></p>
+<div id="d0e1013" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-160.jpg" alt="Bas-relief te Lorillard."></p>
+<p class="figureHead">Bas-relief te Lorillard.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1017">De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt; eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te
+oordeelen naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan
+zijn van hun leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst
+en het bebouwen hunner kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd een voorraad van tabak en katoen,
+van ma&iuml;s en vruchten; zij hebben geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen stonden, voor den ondergang
+van hun volk, op vrij wat hooger trap van beschaving.
+
+<span class="pageno"><a id="d0e1019"></a>Bladzijde 301</span></p>
+<p id="d0e1020"></p>
+<div id="d0e1021" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-301.jpg" alt="Tempel vau Tikal."></p>
+<p class="figureHead">Tempel vau Tikal.</p>
+</div><p>
+
+
+</p><a id="d0e1025"></a><h1>XI</h1>
+<p id="d0e1028">Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige
+uren verder den naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen, den zoogenoemden Camino Real (koninklijke
+heerbaan) volgen, die feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad, waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1030">Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad
+wendt; en hoe slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk voor onze manschappen, die zwaar beladen
+kano's tegen stroom moesten optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten, en die door de dagen van
+rust, aan den oever der rivier doorgebracht, nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even mager als vroeger,
+en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden, die door de reis erger zullen worden. <span class="pageno"><a id="d0e1032"></a>Bladzijde 302</span>Wij slaan dus het pad in, dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+</p>
+<p id="d0e1034">Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora, den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en
+ziet er zeer afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post niet verlaten, voor hij het geheele district
+heeft onderzocht; hij denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels en cherimayos gezaaid, waarvan
+de roode vrucht bijna geen pit heeft; hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak met gerookt wilde
+zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man, dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan onze eerste
+pleisterplaats.
+
+</p>
+<p id="d0e1036">De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep: zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn
+buitengewoon steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna loodrechte helling naar beneden, maar
+eens in het frissche water, willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met mijne aanteekeningen en clich&eacute;s
+droeg, deed nog beter: hij ging op de diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven water uitstak. Ik
+kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn; gelukkig
+was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografi&euml;n
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+</p>
+<p id="d0e1038">Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en
+een onzer paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in goeden staat: de apen en andere stroopers
+hadden onze beschuit en ons gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden; van het paard konden wij
+geen spoor ontdekken: het arme dier was waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of misschien door de
+tijgers verscheurd.
+
+</p>
+<p id="d0e1040">Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt
+genoemd.
+
+</p>
+<p id="d0e1042">Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het
+draagt geheel denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met
+gras begroeide plein, dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het rond. Er is te Libertad aan alles gebrek,
+en de hongersnood schijnt er permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten van de monteria van de heeren
+Jamet en Sastre van San-Juan Bautista, die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun voorraad wilden
+afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout hier
+nog aanbrengen.
+
+</p>
+<p id="d0e1044">Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is
+het oude Tayasal; het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en door zijn gordel van bergen omringd,
+staat op dezelfde plek, waar eens de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad, waarvan de inwoners,
+Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de stad Chichen-Itza
+in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige stammen,
+die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn
+verdwenen; maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten
+aan te toonen.
+
+</p>
+<p id="d0e1046">Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in, zich van de stad meester te maken en dit kleine volk
+ten onder te brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig: opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd,
+die in rechte lijn vam Camp&ecirc;che naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd,
+met groote tempels vol afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna kwam, was hij even als Cortez gedwongen,
+vaartuigen te bouwen om de stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden Maart 1696, en nog dienzelfden
+dag werd Tayasal ingenomen.
+
+</p>
+<p id="d0e1048">Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1050">Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart
+ons tevens, hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten
+zijn. Het is nu ook duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten bewijze van de oudheid dier steden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1052">De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende
+eeuw waren er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre
+Soto Mayor.
+
+</p>
+<p id="d0e1054">&#8220;De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van
+fraai bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig <i>vares</i>, en hij was zeer hoog.&#8221; Is het niet of men eene beschrijving leest van het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal,
+van dezelfde afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+</p>
+<p id="d0e1059">Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van <span class="pageno"><a id="d0e1061"></a>Bladzijde 303</span>Chichen-Itza; haar moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing
+der Itzaes naar het zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij waren nog in het onzekere omtrent de
+richting en den voortgang van de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare bewijzen op onze vragen
+een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed der tolteeksche
+beschaving in de noordelijke steden van Guatemala, Coban, Copan, Quiriga.
+
+</p>
+<p id="d0e1063">Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan.
+Deze stad werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers: door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli
+werd ontijdig door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis is verloren gegaan, maar gelukkig heeft
+hij belangrijke en zeer merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten, waardoor wij in staat worden gesteld,
+der stad hare plaats in de geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden hout, die de reiziger door
+Indianen van Flores uit de tempels liet wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala zijne bijzondere
+studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen en photografie&euml;n,
+die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+</p>
+<p id="d0e1065">De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert; de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en
+de achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard
+zoowel als te Palenque op.
+
+</p>
+<p id="d0e1067">De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig;
+de trap is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte
+van de pyramide zou dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed en acht-en-twintig voet lang; de hoogte
+bedraagt ongeveer veertig voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel begroeid is.
+
+</p>
+<p id="d0e1069">Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen
+ter wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige
+van zulk een tempel bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die door middel van breede openingen gemeenschap
+hebben met een zaal of dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen zijn rijk gebeeldhouwd. In de
+tempels zijn de muren hooger dan in de paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is, een scherper hoek.
+Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken zin verplettert,
+en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben, als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen door
+de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige breedte der gangen of kamers.
+
+</p>
+<p id="d0e1071">Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist
+hij zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend, zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout
+eene godsdienstige beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden bekleedden en rechtstreeks in verband
+stonden met de eeredienst.
+
+</p>
+<p id="d0e1073">Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld
+deel uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden.
+Dit paneel heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim hoog en twee el acht-en-twintig duim breed.
+Evenals op de gebeeldhouwde zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven van die wonderlijke, barbaarsche
+en vaak onverklaarbare ornamenten en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+</p>
+<p id="d0e1075">De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk
+tot een verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque
+hebben gevonden, en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt hier het midden van het paneel in, in
+plaats van aan de rechter of linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het beeld der godheid het midden
+inneemt.
+
+</p>
+<p id="d0e1077">Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei
+grillige gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel,
+waarvan de onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst getuigt. In de rechterhand houdt dit personage
+een soort van schepter, gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is halverwege bedekt door een soort
+van schild. Zijne kleeding is zeer rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel draagt hij eene lange
+en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het menschenbeeld
+zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+</p>
+<p id="d0e1079">Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten, waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift
+ter linkerzijde bespeurt men&#8212;althans met eenigen goeden <span class="pageno"><a id="d0e1081"></a>Bladzijde 304</span>wil&#8212;eene tweede monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden, op een soort van trapje gezeten. Maar
+de voornaamste figuur, hoewel zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd boven de hoofdfiguur aangebracht,
+en dat ongetwijfeld de zon moet voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere, onbegrijpelijke, barbaarsche
+ornamenten, aan beide zijden van dezen monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel over; wij mogen
+dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+</p>
+<p id="d0e1083"></p>
+<div id="d0e1084" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-304.jpg" alt="Afgodsbeeld te Copan."></p>
+<p class="figureHead">Afgodsbeeld te Copan.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1088">Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle amerikaansche nati&euml;n; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften, de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder
+lokaal karakter, dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux en ons het recht geeft, ook hier van
+den invloed der tolteeksche beschaving te spreken.
+
+</p>
+<p id="d0e1090">Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts
+volgende, de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich later eenerzijds in Yucatan uit te breiden,
+waar zij eene vroegere tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden van Guatemala door te dringen, waar
+zij Coban, Copan en Quiriga zal stichten.
+
+</p>
+<p id="d0e1092">Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar
+zij vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege
+in de barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam in het noorden van het schiereiland door: wij vinden
+daarvoor niet slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg, zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan,
+die Martin Usua op zijn marsch naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis der historie.
+
+</p>
+<p id="d0e1094">Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het
+land werd overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.; deze indringers zwierven gedurende veertig jaren
+door de woestijnen van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te midden der heuvelen van Uxmal, waar zij
+prachtige gebouwen oprichtten.
+
+</p>
+<p id="d0e1096">Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd; zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen
+hadden en de dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+</p>
+<p id="d0e1098">Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren
+gedrongen; naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen,
+maar Landa vermoedt het ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig jaren in de woestijn en kwamen
+in de sierra op tien mijlen afstand van Mayapan.
+
+</p>
+<p id="d0e1100">Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van
+hun ras, hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars, die zij niet langer konden volhouden, laten varen,
+en er zich meer op toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten, te bekeeren en te beschaven. Zij traden
+meer op als zendelingen en predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als de Boeddhisten op Java deden,
+waar zij de taal hunner bekeerlingen overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo namen ook de Tolteken
+de taal over van de landen, die zij beschaafden, en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met de javaansche
+monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+</p>
+<p id="d0e1102">Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit het zuiden in Yucatan zijn <span class="pageno"><a id="d0e1104"></a>Bladzijde 305</span>gekomen. Wij hadden dus recht te beweren, dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door hare inwoners, omstreeks
+het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker moet de hoofdreden
+gezocht worden in de nog levende herinnering aan de door hunne voorvaderen gestichte koloni&euml;n in het zuiden van het schiereiland.
+Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen hadden
+ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+</p><a id="d0e1106"></a><h1>XII</h1>
+<p id="d0e1109">Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van Santa-Cruz del Quich&eacute; aan Stephens deed, dan bestond er te
+Coban eens groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze
+stad gesproken, die tot dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is zeer waarschijnlijk dat Coban eene
+nederzetting was van dien tak der Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten richtte, waar hij achtervolgens
+Copan en Quiriga, in de provincie Chiquimula, grondvestte.
+
+</p>
+<p id="d0e1111">Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden
+in Guatemala, door Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers, kreeg in last zich van Copan meester
+te maken. Dit geschiedde in 1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad bezocht, was de groote circus
+van Copan in 1700 nog ongeschonden in wezen.
+
+</p>
+<p id="d0e1113">De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit &eacute;&eacute;n steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds,
+zij het ook minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs
+en dezelfde godheden, als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter de jongste van deze steden, daar zij
+het verst van het uitgangspunt der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden gezond verstand en zijne
+buitengewone helderheid van inzicht, heeft Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan was de eerste
+stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten
+eener oude beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders en bracht zijn helder inzicht hem van zelf
+op het spoor der waarheid.
+
+</p>
+<p id="d0e1115"></p>
+<div id="d0e1116" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-305.jpg" alt="Afgodsbeeld te Copan"></p>
+<p class="figureHead">Afgodsbeeld te Copan</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1120">Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent
+te herkennen. Bij nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige draken- of slangenmuil is gevat, herkennen
+wij daarin het beeld van den god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende attributen ontbreken ook
+hier niet. Hij draagt een hoofddeksel van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband, dien wij op andere
+monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan, en te
+oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden, evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. <span class="pageno"><a id="d0e1122"></a>Bladzijde 306</span>De tak van den tolteekschen stam, die zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditi&euml;n van het gemeenschappelijke
+vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen, de oude
+gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een
+andere natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere
+of mindere mate van den voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken elkander weder, en de bouwstijl
+onderging eene verandering door het opnemen van verschillende elementen.
+
+</p>
+<p id="d0e1124">Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het
+kenmerk is der perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien
+wij de in den aanvang zoo strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd, langzamerhand al rijker en weelderiger
+worden; de architektonische lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer en meer voortwoekert en eindelijk
+tot overlading, gemaaktheid en wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld, en de arabische kunst
+in Spanje niet minder.
+
+</p>
+<p id="d0e1126">De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog
+te zijn, om bij het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de eerste, maar veelmeer tot de laatste
+periode eener kunstontwikkeling behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds spraken, hebben hier alle
+ornamenten en alle architektonische motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen, hunne tempels hunne
+bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+</p>
+<p id="d0e1128">En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten, zij stellen zelfs in &eacute;&eacute;n beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote
+middenfiguur, die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener
+vrouw, wier kostuum ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque, met zijne menschenhoofden als gordel
+versiersels; deze koppen zijn hier geplaatst boven een krans of slinger van ma&iuml;shalmen, die een der attributen is zoowel van
+Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc, als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit beeld zou dus
+tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde
+en dat hun feest op denzelfden dag werd gevierd.
+
+</p>
+<p id="d0e1133">Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan
+wij op bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig
+vakken met hi&euml;roglyfen.
+
+</p>
+<p id="d0e1135">Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten;
+het profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van
+tulband, zoo als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons, maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende
+typen: een verschijnsel, dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het tolteeksche ras, na eene lange
+scheiding van misschien twee eeuwen, elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate samensmolten. Dit zonderlinge
+monument is als het ware de uitdrukking van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en zuiver tolteeksch
+door de symbolische teekens, die hetzij op iedere figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht, ons den
+naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard.
+De kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje,
+Filips II, in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen
+ver verheven te zijn boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer streken waren gesticht.
+
+</p>
+<p id="d0e1137">&#8220;De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit
+Yucatan&#8221;; en Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst in stijl tusschen deze monumenten en die
+welke men in Yucatan en Tabasco aantreft.
+
+</p>
+<p id="d0e1139">Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst en hare vermenging met eene andere, niet minder oude
+kunst. Misschien zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou de amerikaansche beschaving en de amerikaansche
+kunst, aan haar eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de windselen der barbaarschheid, waarin zij nog
+gevangen lag, hebben ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning der Spanjaarden maakten aan die
+ontwikkeling een einde en vernietigden de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor in de plaats
+te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur der europeesche beschaving.
+
+
+</p><a id="d0e1141"></a><h1>XIII</h1>
+<p id="d0e1144">Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om
+dezen langen <span class="pageno"><a id="d0e1146"></a>Bladzijde 307</span>en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera, in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen
+door wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens
+gingen wij, zwoegend en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten wij door menschen gedragen worden;
+zonder de vriendelijke hulp van de pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de plaats onzer bestemming
+te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam: menschen en
+beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+</p>
+<p id="d0e1148">Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten.
+Twee mijlen verder ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en granaatboomen, het aardige, bevallige
+dorp Santa-Maria del Tule. De reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine kapel overschaduwt, is door
+de gansche republiek bekend; van verre gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt de oude boom onwederstaanbaar
+onze bewondering door zijn geweldigen omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+</p>
+<p id="d0e1150">Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den
+grond behoudt hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam, en zijne machtige takken, in omvang gelijk
+aan honderdjarige eiken, verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende schaduw. Hij is niet zoo hoog, als
+zijn geweldige omvang eigenlijk zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+</p>
+<p id="d0e1152">De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg, opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens
+den Sabino eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom
+den voet des booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje afbrak. Sommige reizigers verklaren dit
+wonder van het plantenrijk door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid zouden zijn. Wij hebben den
+boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien, nog eeuwen kan
+leven.
+
+</p>
+<p id="d0e1154">Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula, en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen,
+het laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de
+ru&iuml;nen der paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk een sterke wind, die alles doet uitdrogen;
+er groeit hier bijna niets dan de zoogenaamde <i>pitayoles</i>, die dichte hagen vormen en waarvan de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+</p>
+<p id="d0e1159">De ru&iuml;nen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen
+van zes paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene
+ordelooze samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden met moza&iuml;eken in relief zijn versierd. Onder
+de uitspringende lijsten vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs de eenvoudige rechte lijn niet in
+acht is genomen: het zijn zeer ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander kruisen, maar waarvan de
+beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis, waar zij op eene
+of andere wijze tegen den invloed van de lucht en het weder beschut waren.
+
+</p>
+<p id="d0e1161">De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+</p>
+<p id="d0e1163">Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd.
+De pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den
+tempel, die weleer op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn geheel is en waaraan alleen het dak
+ontbreekt, bestaat uit een groot laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel het schoonste en belangrijkste,
+en tevens het best geconserveerde der monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig meters; daarachter
+bevindt zich eene zaal van gelijke breedte, waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van ongeveer veertien
+voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke laag cement.
+Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met moza&iuml;ekpaneelen en figuren in steenen lijsten zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen
+vier lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met moza&iuml;eken en relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige
+steenblokken, die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+</p>
+<p id="d0e1165">Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande
+gebleven, benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven.
+Maar zuidwestwaarts bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder den grond begraven zijn, waarboven
+de muren nog slechts ter hoogte van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze ru&iuml;nen en op de binnenplaatsen
+hunne woningen gevestigd.
+
+</p>
+<p id="d0e1167">De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met
+eene soort van steenen <span class="pageno"><a id="d0e1169"></a>Bladzijde 308</span>tegels bekleed. Onder de ru&iuml;nen strekken zich kelders uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+</p>
+<p id="d0e1171">Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die,
+waarvan wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij
+verwoest werden door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens valt de verwantschap tusschen deze gebouwen
+en de tolteeksche of mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde heilige plaats en de begraafplaats
+der koningen van Teotzapotlan. Toen de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde kompartimenten boven
+den grond, waarmede vier andere lokalen onder den grond overeen kwamen.
+
+</p>
+<p id="d0e1173">Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters;
+het derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten.
+De woning van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken, want zij bevatte een troonzetel met een kussen
+en een rugleuning, beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond uit fijne beschilderde matten, gelooide
+huiden en stoffen om zich gedurende den slaap te dekken.
+
+</p>
+<p id="d0e1175">Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die
+het altaar verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het derde werden de koningen begraven. Het vierde,
+dat naar men zegt zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote zaal boven den grond; de toegang tot
+dit vertrek werd met eene groote zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der slachtoffers en der
+in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze heilige
+plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend
+begraven werden.
+
+</p>
+<p id="d0e1177"></p>
+<div id="d0e1178" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-308-1.jpg" alt="Altaar te Copan (voorzijde) (Blz. 306.)"></p>
+<p class="figureHead">Altaar te Copan (voorzijde) (<a id="d0e1181" href="#d0e1122">Blz. 306</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1185">De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht
+bekleed en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen,
+zonder hunne vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen de goden en de menschen, was hij ook de
+eenige uitdeeler van gaven en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+</p>
+<p id="d0e1187">Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ru&iuml;nen van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt
+in zijne beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen,
+dat de mexikaansche regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens, geene opgravingen heeft laten doen
+in de paleizen van Mitla. Men zou daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste zaken: afgodsbeelden,
+sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne prachtigste
+kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand
+hielden zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst
+zeldzaam zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e1189"></p>
+<div id="d0e1190" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-308-2.jpg" alt="Altaar te Copan (achterzijde). (Blz. 306.)"></p>
+<p class="figureHead">Altaar te Copan (achterzijde). (<a id="d0e1193" href="#d0e1122">Blz. 306</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1197">
+
+</p>
+<p id="d0e1199">Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal
+het onzen lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande, niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht
+van de overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft
+hier een veld van studie, dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge belang voor de algemeene
+kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+</p>
+<p id="d0e1201">De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten <span class="pageno"><a id="d0e1203"></a>Bladzijde 310</span>van de eigenaardige beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot een voorhistorischen tijd, deels
+tot den tijd der Tolteken en hunner opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer jaartelling; of wel
+tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch als
+historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche, centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten.
+Van de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten,
+die weder in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap
+van beschaving aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika,
+met name in het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de
+onwedersprekelijke bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop later, bij de aanraking met de Europeanen,
+de indiaansche stammen van Noord-Amerika stonden.
+
+</p>
+<p id="d0e1205"></p>
+<div id="d0e1206" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-309.jpg" alt="Boom te Santa-Maria del Tule. (Blz. 307.)"></p>
+<p class="figureHead">Boom te Santa-Maria del Tule. (<a id="d0e1209" href="#d0e1146">Blz. 307</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1213">De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika,
+Mexiko, Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven
+staande monumenten in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd als overblijfselen en ru&iuml;nen van
+voormalige steden, de aandacht tot zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde karakter eener zeer
+eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere kunstperiode
+behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die van
+tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen
+binnen de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is
+nog aan vele twijfelingen en bezwaren onderhevig.
+
+</p>
+<p id="d0e1215">Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van Guatemala, de ru&iuml;nen van Palenque bezocht, maar vooral sedert
+zijn verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden
+de monumenten dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste
+overblijfselen ru&iuml;nen van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter meermalen samenvallen, in zoo
+verre de tempels ook zelven vestingen waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw, maar getuigen tevens van
+smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad en was zoo groot,
+dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen, acht-en-dertig
+meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter, en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ru&iuml;nen van oude steden vindt men bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz,
+bij Mopilca in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+</p>
+<p id="d0e1217">Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder
+zeker opzicht reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige, nauwkeurig naar de windstreken geori&euml;nteerde,
+van boven afgeknotte pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen verrezen. Hare wanden stijgen soms in
+onafgebroken helling naar boven; maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht, verdiepingen, die of wel
+afzonderlijke terrassen vormen, of alleen door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar het plat voeren
+breede en steile trappen, die meest aan eene, soms ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook de
+verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden
+vorm terug, en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende verdiepingen.
+
+</p>
+<p id="d0e1219">De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen,
+zigzags en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel
+op het plat der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige, vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte
+portalen, en eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde, dikwijls overladen, geweldig groote fries&#8212;door
+Charnay dekoratiemuur genoemd&#8212;verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een soort van gewelf, dat door trapsgewijze
+over elkander liggende zerken wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke zuilen maken het aanleggen
+van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+</p>
+<p id="d0e1221">De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reli&euml;fs, hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken,
+die blijkbaar van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn, getuigen zoowel van onbeholpenheid als
+van barbaarschen wansmaak in de zonderlinge <span class="pageno"><a id="d0e1223"></a>Bladzijde 311</span>overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische, indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der amerikaansche
+skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar de navolging
+der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere
+ontwikkeling in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis der amerikaansche kunst is zeker nog niet
+te schrijven.
+
+</p>
+<p id="d0e1225">In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan antiquiteiten en ru&iuml;nen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ru&iuml;nen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan vijftig ru&iuml;nen, die door haar omvang en deels ook door
+haar pracht de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende gebouwen boven elkander; kolossale trappen
+voeren van het eene terras naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd, wier kop den grond aanraakt,
+terwijl het reuzenlijf zich naar boven kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen overladen zijn, kenmerken
+zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud, ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel van Palenque
+in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken en
+bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+</p>
+<p id="d0e1227">Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica,
+waar massieve sieradi&euml;n van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper, en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid
+eener hooger beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en vooral in Nicaragua, waar de eilanden in
+de meren nog belangrijke ru&iuml;nen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e1229">De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac
+verhuisden en daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula) stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten
+breidden de Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde
+of twaalfde eeuw onzer jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en macht; door ongelukkige oorlogen
+en andere rampen geraakte het allengs in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken uit een deel hunner
+woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der Azteken,
+die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars
+namen ook hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de Tolteken, over; deze laatsten weken allengs
+naar zuidelijker streken, met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen samensmolten of uitstierven.
+
+
+</p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346-h.htm or 13346-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/13346-h/img/p1886-017.jpg b/13346-h/img/p1886-017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2832e41
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-017.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-020.jpg b/13346-h/img/p1886-020.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0621bec
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-020.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-021.jpg b/13346-h/img/p1886-021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f59bca1
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-021.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-024.jpg b/13346-h/img/p1886-024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5606d35
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-024.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-025.jpg b/13346-h/img/p1886-025.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cd9e6af
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-025.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-028.jpg b/13346-h/img/p1886-028.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0a910af
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-028.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-029.jpg b/13346-h/img/p1886-029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bdbca67
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-029.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-032.jpg b/13346-h/img/p1886-032.jpg
new file mode 100644
index 0000000..40f62ca
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-032.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-033.jpg b/13346-h/img/p1886-033.jpg
new file mode 100644
index 0000000..abb2acb
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-033.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-035.jpg b/13346-h/img/p1886-035.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fa3f397
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-035.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-036.jpg b/13346-h/img/p1886-036.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2a43913
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-036.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-037.jpg b/13346-h/img/p1886-037.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7fe6076
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-037.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-040.jpg b/13346-h/img/p1886-040.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f0ca136
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-040.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-137.jpg b/13346-h/img/p1886-137.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5d03fc7
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-137.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-140.jpg b/13346-h/img/p1886-140.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fb09f4a
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-140.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-141.jpg b/13346-h/img/p1886-141.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fe80787
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-141.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-144.jpg b/13346-h/img/p1886-144.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bab8b07
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-144.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-145.jpg b/13346-h/img/p1886-145.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1521ffd
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-145.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-149.jpg b/13346-h/img/p1886-149.jpg
new file mode 100644
index 0000000..53088d6
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-149.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-152.jpg b/13346-h/img/p1886-152.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8c6e910
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-152.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-153.jpg b/13346-h/img/p1886-153.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1ca7165
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-153.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-157.jpg b/13346-h/img/p1886-157.jpg
new file mode 100644
index 0000000..00e262f
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-157.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-160.jpg b/13346-h/img/p1886-160.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a205a95
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-160.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-301.jpg b/13346-h/img/p1886-301.jpg
new file mode 100644
index 0000000..75004aa
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-301.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-304.jpg b/13346-h/img/p1886-304.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4021846
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-304.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-305.jpg b/13346-h/img/p1886-305.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8cb9f7d
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-305.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-308-1.jpg b/13346-h/img/p1886-308-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..61f9ae6
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-308-1.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-308-2.jpg b/13346-h/img/p1886-308-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a89de4a
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-308-2.jpg
diff --git a/13346-h/img/p1886-309.jpg b/13346-h/img/p1886-309.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8cb4705
--- /dev/null
+++ b/13346-h/img/p1886-309.jpg
diff --git a/13346-h/style/amazonia.css b/13346-h/style/amazonia.css
new file mode 100644
index 0000000..f3a05a3
--- /dev/null
+++ b/13346-h/style/amazonia.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* amazonia.css -- color scheme Amazonia, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFF5; /* #FFFFF5; very light green */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend, hr.noteseparator
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #808000; /* #808000;  olive green */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/13346-h/style/arctic.css b/13346-h/style/arctic.css
new file mode 100644
index 0000000..63bc14d
--- /dev/null
+++ b/13346-h/style/arctic.css
@@ -0,0 +1,33 @@
+/* arctic.css -- color scheme Arctic, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFFF;
+	font-family: Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+	color: #001FA4;
+	font-family: Arial, sans-serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #001FA4;
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #AAAAAA;
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/13346-h/style/borneo.css b/13346-h/style/borneo.css
new file mode 100644
index 0000000..51cc9bc
--- /dev/null
+++ b/13346-h/style/borneo.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* borneo.css -- color scheme Borneo, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFEE; /* #FFFFEE;  light yellowish brown */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno
+{
+	color:  #AC8D70; /* #AC8D70; sepia */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: #D25C00; /* #D25C00; orange brown */
+}
+\ No newline at end of file
diff --git a/13346-h/style/gutenberg.css b/13346-h/style/gutenberg.css
new file mode 100644
index 0000000..77dfded
--- /dev/null
+++ b/13346-h/style/gutenberg.css
@@ -0,0 +1,364 @@
+/* 
+	gutenberg.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+
+/*
+body - body of html page; define overall properties
+*/
+
+body
+{
+	line-height: 1.44em;
+	font-family: times, serif;
+	font-size: 1em;
+	font-weight: normal;
+	margin: 1.58em 16% 1.58em 16%; 
+	width: auto;
+	letter-spacing: normal;
+	text-transform: none;
+	word-spacing: normal;
+	font-size-adjust: 0.58;
+}
+
+/* title Page headers */
+
+h2.docImprint, h1.docTitle, h2.byline
+{
+	text-align: center;
+}
+
+h2.byline
+{
+	font-size: 1.14em;
+	line-height: 2em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+	font-size: 1.44em;
+	font-weight: bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+	font-size: 1.14em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+/*
+
+h1..h5 headers
+
+class
+	sub		subtitle	
+
+*/
+
+h1
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 2em; 
+	font-style: normal; 
+	font-weight: 600; 
+	letter-spacing: normal; 
+	text-decoration: none; 
+	text-transform: none; 
+	word-spacing: normal; 
+	font-size-adjust: .4;
+
+	line-height: 1.5em;
+
+	margin-bottom: 0.33em; 
+	margin-top: 1.33em; 
+}
+
+h2
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.44em; 
+	line-height: 1.2em;
+
+}
+
+h3
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.2em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+h4
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+h5
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-style: italic;
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+
+/*
+p -- paragraph
+
+class
+	initial		initial paragraph of chapter, i.e. no indentation
+	argument	argument, the list of topics at the head of a chapter
+	note		footnote
+	quote		quoted material, like blockquote
+	stb		small thematic break
+	mtb		medium thematic break
+	ltb		large thematic break
+	navline		navigation line
+	figure		figure, plate, illustration
+	legend		legend with figure, plate, or other type of illustration
+*/
+
+p
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.poetry
+{
+	margin: 0em 10% 1.58em 10%;
+	/* font-style: italic; */
+}
+
+p.initial
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.argument, p.note
+{
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+p.argument
+{
+	margin: 1.58em 10% 1.58em 10%;
+}
+
+p.quote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.blockquote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.notetext
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+}
+
+div.divFigure
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figureHead
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figure, p.legend
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.legend
+{
+	font-size: 0.9em;
+	margin-top: 0;
+}
+
+p.navline
+{
+	text-indent: 0em;
+	text-align: center;
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.smallprint, li.smallprint
+{
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.1em;
+	color: #666666;
+}
+
+/*
+// span -- used for special effects in formatting.
+//
+// class
+//	 leftnote	note in the left margin
+//	 rightnote	note in the right margin
+//	 pageno		page number, inserted at location of original page break.
+//
+// Note that the positioning only works properly in IE 5.0.
+*/
+
+span.leftnote 
+{
+	position:absolute;
+	left:1%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	font-size:0.8em; 
+	text-indent: 0em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.rightnote, span.pageno
+{
+	position:absolute;
+	left:86%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	text-align:right;
+	text-indent:0em;
+	font-size:0.8em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.lineno
+{
+	position: absolute;
+	left: 12%;
+	height: 0em;
+	width: 12%;
+	text-align: right;
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.6em; 
+	line-height: 1em;
+	font-style: normal;
+}
+
+.Greek
+{
+	font-family: Gentium, Arial Unicode MS, serif;	/* font that supports classical Greek */
+}
+
+.Arabic
+{
+	font-family: Arial Unicode MS, sans-serif;	/* font that supports Arabic */
+}
+
+.letterspaced
+{
+	letter-spacing: 0.2em;
+}
+
+span.smallcaps
+{
+	font-variant: small-caps;
+}
+
+/*
+a -- anchor
+
+class
+  offsite
+  gloss	glossary entry; should be less visible
+  noteref	(foot) note reference.
+  hidden
+  navline
+*/
+
+a.navline
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.navline:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.hidden:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.noteref:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.noteref
+{
+	text-decoration: none;
+	font-size: 0.7em;
+	vertical-align: super;
+}
+
+a.hidden
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+hr
+{
+	width: 100%;
+	height: 1px;
+	color: black;
+}
+
+hr.noteseparator
+{
+	width: 25%;
+	height: 1px;
+	text-align: left;
+}
+
+/*
+// ol ul -- ordered list, unordered list
+//
+// class
+//	toc	table of contents
+*/
+
+
+/*
+// li -- list item
+//
+// class
+//	toc_h1	table of contents h1
+//	toc_h2
+
+// table -- table
+*/
+
+table.navline
+{
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: 'TITUS Cyberbit Basic', helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
diff --git a/13346-h/style/print.css b/13346-h/style/print.css
new file mode 100644
index 0000000..764ba41
--- /dev/null
+++ b/13346-h/style/print.css
@@ -0,0 +1,36 @@
+/* 
+	print.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files, optimized for printing.
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+body
+{
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+	margin: 12pt 1cm 12pt 1cm; 
+	font-size: 11pt;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5
+{
+	color: black;
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: black;
+}
+
+a, a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: black;
+	text-decoration: none;
+}
+
+span.pageno
+{
+	font-size: 6pt;
+}
+\ No newline at end of file
diff --git a/13346.txt b/13346.txt
new file mode 100644
index 0000000..e86242b
--- /dev/null
+++ b/13346.txt
@@ -0,0 +1,4445 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: Desire Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Reis naar Yucatan
+
+door
+
+Desire Charnay
+
+
+(uit "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886)
+
+
+
+Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie
+van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie der
+beschaving en der geschiedenis van Amerika voor de ontdekking door
+Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere europeesche
+mogendheden,--bij die allen is de naam van den heer Desire Charnay
+geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studien over het oude Mexico en
+andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk
+met het doel om de nog overgebleven sporen en gedenkteekenen eener
+ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen
+voor de oplossing van zoo menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch
+gebied. De lezers van _De Aarde_ brachten wij nog niet met den
+arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen,
+door hem te vergezellen op zijne reis naar het schiereiland Yucatan,
+niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+I
+
+
+Den 1_sten_ December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van
+het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland. Er woei
+een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen,
+moesten wij het anker uitwerpen op vier a vijf mijlen afstands van
+den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van
+Progreso krompen op dien afstand tot mikroskopische huisjes samen. Deze
+kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader
+naam; evenmin als wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar
+van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk;
+maar de bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons
+zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid
+is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem nog maar met
+eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het
+midden wordt de grond, sinds langer gevormd, vruchtbaarder en minder
+vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die
+in verband staan met de vertakkingen van de sierra Madre, welke zich
+door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch
+rivieren, noch stroomende wateren heeft, strekt zich van het zuiden
+naar het noorden in de golf van Mexico uit, tusschen den achtsten en
+den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en
+den twee-en-twintigsten graad noorderbreedte.
+
+De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners,
+zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30_sten_ Juli 1502, toen
+hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba,
+vertoefde, van den kant van het westen eene groote boot zag naderen,
+uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers
+en voerende een cacique (opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder
+wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche
+kostuum droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten
+gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van mais bevonden, benevens verschillende dranken
+uit mais bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden met sneden van
+obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde
+en met levendige verwen gekleurd.
+
+Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken
+of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede boot, uit een
+enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij
+uitnemendheid droog en, althans in zijn noordelijk gedeelte, tamelijk
+dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die
+een rotsachtig, vlak en droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn,
+ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet
+veel te vinden, evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis,
+onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus
+spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet minder beschaafd
+dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt
+met een weelderigen plantengroei, waar de inboorlingen te kiezen
+hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te
+vervaardigen, waarvan het verhaal melding maakt. Deze inboorlingen
+gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral
+pleit ten voordeele van mijne onderstelling, want de cacao is in
+Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste
+voortbrengselen van Tabasco.
+
+Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij
+de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die groote sloep
+met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om
+deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien van waar zij kwamen:
+hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de
+beschaafde landen van Amerika had ontdekt.
+
+De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente
+Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in 1506 langs
+de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511
+eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden van Darien kwam
+en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van
+de Alacranes. De bemanning, in eene sloep saamgepakt, werd, na eene
+omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust
+geworpen. Dat was de kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier
+aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich
+aan de oostelijke punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij
+werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd
+en gegeten te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van
+twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog nader
+spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke
+ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later ondernomen.
+
+In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van
+het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar het westen
+en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat
+te Campeche aan land, waar hij tempels vindt aan Kukulcan, den god
+Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag
+hij groote slangen in relief uitgehouwen, gelijk aan die waarmede de
+buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan
+water gedrongen, landde Cordova aan de westkust, te Potonchan, thans
+Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig
+zijner manschappen verloor, terwijl geen enkele van zijn volk
+ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen
+tegenstand en zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij
+vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle
+indiaansche stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet
+meer dan drie man.
+
+In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar
+verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal of Paalmul;
+vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger,
+langs de kust van het schiereiland. Ook hij houdt te Campeche en
+Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden
+Sacrificios en Ulua, vlak tegenover de plek, waar later Vera-Cruz
+zou verrijzen.
+
+In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide
+voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als tolk zal dienen,
+en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique,
+Marina, het indiaansche meisje, die als het ware de beschermengel
+werd van zijne expeditie.
+
+Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben
+geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam Yucatan zou,
+naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden _Chac-Nuitan_
+(wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de
+vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen verklaren
+dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen,
+die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens dit behoeft ons niet te
+verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers op achttien
+verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer
+met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend waren! Men kan zich
+eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken
+gepaard gaat; eerst wanneer men op de plaatsen zelve geweest is,
+is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze
+gissingen en onderstellingen laten rusten, en beproeven of wij met
+behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den
+ouden tijd kunnen ontsluieren. Juist hier hebben de Indianen tal van
+herinneringen achtergelaten.
+
+Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden:
+het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige krotten,
+midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer
+verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons voor verder onderzoek,
+want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien
+uren; en de vele koffers van onze bagage moeten nog eerst door de
+beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo
+beleefd mogelijk: van mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een,
+en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons
+zoo spoedig mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet
+uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De
+stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer
+treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een
+eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien kalen
+dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den
+weg strekken zich onafzienbare _henequen_-plantages uit: eene agave
+met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende
+draden vervaardigd worden, die op de amerikaansche markten grooten
+aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de
+woningen van de eigenaars der plantages aan; de hooge schoorsteenen,
+waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de
+bewerking van de henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op
+onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met
+riet gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken
+en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet,
+waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene zeldzaamheid
+is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart
+der stad, want vroeger stonden er een aantal huizen leeg. Wij loopen
+gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan
+met veel moeite gelukt het ons, eene kleine kamer van vijf el in het
+vierkant te vinden, waar wij met ons drieen moeten logeeren: mijn
+secretaris, mijn bediende en ik zelf. In de geheele stad is maar een
+restaurant--en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan:
+het is ons om de ruinen en de oude monumenten te doen, en niet om
+een lekkere keuken. Bovendien worden wij geintroduceerd in eene
+amerikaansche club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens
+zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst bij deze
+tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene
+der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika te vernietigen. Hij
+kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren
+bezet, en moest zich toen, overwonnen en uitgehongerd, terug trekken
+om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie
+gelukte het Montejo eindelijk, door het verraad van een opperhoofd,
+vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte
+inderdaad meer inspanning, meer menschenlevens en meer tijd dan de
+verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar
+voortdurend op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van
+een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was naar
+de wapenen te grijpen.
+
+Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze
+langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke
+schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die tot
+zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven,
+zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van die in
+geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering
+de authentieke documenten geenszins: manuscripten op aloepapier en
+op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditien
+en overleveringen: ziedaar bouwstoffen genoeg, waarvan de toenmalige
+schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen
+geputte geschiedenis te geven van de oude beschaving der Mayas. Maar
+de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld
+van den bisschop Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken
+vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Campeche
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-fe
+zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis van Yucatan! Zeker
+eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle
+sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit te vorschen en
+te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs,
+door vergelijking van deze kunstwerken met anderen die ons bekend zijn,
+te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader
+bij komt, hoe meer men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze
+monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend:
+inderdaad zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen
+tocht, hoop te bewijzen.
+
+Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene
+der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering echter
+ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden,
+was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven schijnt
+echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden
+met struiken en distels begroeid, maar de daarop rustende gebouwen
+waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen;
+en Francisco de Montejo kon in de stad zijn intrek nemen met zijne
+troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt
+de jongste geschiedschrijver van Yucatan, de heer Eligio Ancona, van
+een beroemden tempel, H-Chum-Caan genoemd, hetgeen zooveel beteekende
+als: het middelpunt en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo
+waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die
+bijgeloovige vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo
+noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan
+Sint-Antonius gewijde kapel.
+
+Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de
+tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels
+en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het
+zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten; het gezond
+verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant
+ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken. Laat mij daarvan
+een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving
+van het voornaamste gebouw, dat uit vier vleugels bestond, rustende
+op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats,
+die door hare gedaante herinnerde aan het paleis der nonnen, dat wij
+te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen
+van Kabah, welke wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu
+bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen
+honderd-tachtig voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor
+de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor
+het geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen,
+die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig voet:
+zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het
+paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding van den abt
+te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet
+voor het geheele monument. Het is maar een nul te veel, doch het
+maakt nog al eenig verschil!
+
+De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken,
+heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld, de gedaante van
+een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante
+blokken huizen. In het midden bevindt zich een groot plein, dat thans
+in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein,
+dorre en verschroeide bloemperken, en jonge boompjes, in welker schaduw
+misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.--De eene zijde
+van dit plein wordt ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met
+twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen
+in de spaansche kolonien. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die
+inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad, welke thans
+eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk
+nog geen tienduizend inwoners had toen deze kerk werd gesticht. Het
+heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw,
+toen de kolonie nog pas in haar opkomst was en over zeer weinig
+hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne
+godsdienst veel over hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen
+bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend
+francs: eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen,
+naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.--De voorgevel wordt ter
+wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt
+een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime schepen, waarvan de
+gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden,
+en door twintig anderen van gelijke afmeting, die ten deele in de
+muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen;
+en het geheel vertoont dien stempel van soliediteit, die aan alle
+gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo:
+dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering uit de
+eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter
+wederzijde van de deur dragen twee spaansche soldaten; aan iedere
+zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van
+een gewapenden ridder, wiens voeten rusten op een neergehurkten
+Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden,
+zijn wapenschilden, medaillons en lijsten, is een aardig staaltje
+van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een
+Spanjaard werd geteekend, werd het werk zelf waarschijnlijk door
+Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal
+der Spanjaarden nog zeer gering: zij waren nog een troep soldaten
+en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben
+beschouwd, steenhouwersarbeid te verrichten. Zij vonden trouwens
+bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas,
+die hun land met zoo vele merkwaardige monumenten hadden versierd,
+waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren:
+nog heden staan zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene
+verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten
+trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn zij uitnemend
+ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door
+moorsche galerijen omgeven binnenplaats, die met bloemen, heesters
+en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal
+elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen
+zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk heen
+en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen,
+op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine uitstallingen van vruchten
+en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op:
+die schaar van vrouwen, in haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt
+een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders
+ontbloot of met een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend
+of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet
+daar vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de
+smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+II
+
+
+De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren,
+hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun taal
+onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der
+hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis van Mexico
+als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid
+blijkt van de theorie, die alle volken van geheel Amerika als tot
+een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in
+het bezit waren eener oorspronkelijke beschaving, die zich hetzij
+rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen,
+in Guatemala, Chiapas en Yucatan zou hebben uitgebreid; maar deze
+hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid
+van deze kultuur, mist allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde
+theorie zouden de monumenten en de ruinen, die men in de gewesten van
+Centraal-Amerika vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke
+inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen,
+durven wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle
+traditien stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen, tegen
+het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken
+werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij in aanmerking
+nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde
+ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen bezitten van den
+architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat
+bovendien de bouwstijl en de dekoratie der monumenten volkomen overeen
+stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven
+hebben van de tolteeksche tempels en paleizen op de mexicaansche
+hoogvlakten,--dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen,
+dat er in Centraal-Amerika nooit eene andere kultuur bestaan heeft
+dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft,
+dat daarvan geen enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar
+geene rekening hebben te houden.
+
+De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij
+waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat mede
+zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken,
+waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige nationaliteit
+vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde
+overheerschers weerstand bood.
+
+Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige
+onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich nog van alle
+indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en
+ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende klassen in Europa, naar
+evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en
+intelligente koppen te vinden zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte
+oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie
+tanden, een vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is
+vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op
+eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond de
+koning; op hem volgden de priesters, dan de adel, dan het volk,
+dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk;
+de grond was gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde
+het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen
+dezelfde als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het
+schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen
+gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel steenachtig,
+maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor
+den regentijd de boomen om en verbrandde ze, nadat zij genoegzaam
+gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens
+boorde men met een puntigen stok gaten in de aarde om daarin mais
+te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat
+de grond lang braak moest liggen; de verdeeling der landerijen was
+dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren
+weer in bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond
+werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten, kon
+het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den
+oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan elke familie,
+naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en
+visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles onder
+opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over
+de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten spinnen en
+weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en
+onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen van allerlei aard;
+maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om
+zijn heer in den krijg te volgen. De oorlogen waren talrijk genoeg,
+maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in
+een enkelen slag beslist. Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende
+geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd
+en uitgemoord, en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of
+verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden
+en van nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden
+opgebouwd.
+
+Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele
+andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo, die
+meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van
+gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die de Spanjaarden onder
+Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen,
+met lans en schild, met slingers en groote houten slagzwaarden. Zij
+versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden
+zich het gelaat wit en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf
+weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage: dit
+tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen
+en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan hunne
+heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden;
+Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden met allerlei
+figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen
+en anderen. De jeugdige krijgsman begon met een of twee van deze
+symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw
+teeken worden herdacht, zoodat het lichaam van in den krijg vergrijsde
+helden eindelijk geheel met deze hieroglyphen bedekt was. Volkomen
+dezelfde gewoonte heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op
+andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek
+eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats verving van
+het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat
+liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar, een Spanjaard, die acht
+jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen
+gewend aan dit primitieve kostuum, dat hij met de europeesche kleeding
+niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt;
+de kleine meisjes droegen om haar middel een koord, waaraan eene
+schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat
+het als eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd,
+haar deze schelp te ontnemen voor haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond
+uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende figuren
+geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun
+haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd boven de wenkbrauwen
+af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge
+geboorte en de jongelieden naar de mode moesten scheel zien: dit gold
+in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig
+te worden, lieten de moeders een vlok hair over den neus der kinderen
+hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun
+neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en andere sieraden.
+
+Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenque en de
+Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming; maar
+dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een
+privilege voor de adellijke familien en de priesterkaste. Torquemada
+verhaalt daaromtrent het volgende: "Ten einde zich een woest en
+krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne vorsten, in sommige
+provincien, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der
+vroedvrouwen en der moeders) te misvormen, en daaraan eene puntige en
+langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd." Ten
+aanzien van Tlaxcala voegt hij erbij: "Sommigen hebben een puntig hoofd
+en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of
+van een schip (?), die de fraaiste van allen is."--Heel duidelijk is
+deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven,
+dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt: "De vrouwen
+gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was
+nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden het op den grond, op
+een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden
+zij het hoofdje tusschen twee plankjes en drukten het met kracht,
+totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten
+vorm had aangenomen." Deze operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk,
+dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de
+schrijver zelf had een kind gezien, waarvan de schedel achter de
+ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de
+politieke organisatie des lands voor de verovering: "Een of meer
+vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten
+het geweten; de edelen bekleedden alle openbare betrekkingen;
+de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld:
+plebejers, die alle lasten hadden te dragen voor het onderhoud der
+bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den
+meester waren prijsgegeven.--Op politiek gebied, de autokratie; in
+stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en
+ontwikkeling, uitsluitend in handen der priesterkaste; bij de massa,
+onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de
+vrouw buiten de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten;
+en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen,
+telken dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks
+doende stroomen."
+
+Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair
+karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man, in wiens mond
+de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is
+zeker, dat, ondanks al deze gruwelen, dit kleine volk niet ongelukkig
+was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de
+monumenten leggen nog getuigenis af van den bloei der kunst. Wat
+heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn
+lot verbeterd; is het door hen minder onwetend geworden; is het peil
+der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan
+door ettelijke millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter
+nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De
+verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de godsdienst die
+het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling;
+elke beschaving is geschikt voor het volk, dat haar uit zich zelve
+ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het
+zijn eigen karakter daarin ontplooien kan en ruimte en vrijheid
+van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende
+met zijn aard en zijn aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en
+gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van
+ondergeschikt belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van
+eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige
+vraag is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk,
+bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen
+van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs, dat het
+opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde,
+laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang en den dood van een
+volk ten gevolge kan hebben.
+
+Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd
+bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida en andere
+steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene
+kaste op zich zelve en schijnen zonder morren de geringschatting te
+dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten
+zich echter op verschillende wijze daarover te wreken, waarbij de
+bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen
+schijnen allen mooi, en al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij
+toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker
+voor een groot deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum,
+bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst
+vierkant uitgesneden. Deze tunica, _uipile_ genoemd, is van boven
+en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels,
+bloemen, bladeren, vogels, en heeft, evenals de uitstaande rok,
+een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door
+haar prachtig, gitzwart haar, dat in twee zware tressen is verdeeld;
+haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij
+lange gouden kettingen, vaak haar geheele fortuin.
+
+Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige
+huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten
+der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst met
+de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van
+decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude paleizen. Van
+binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers
+tot berging van de kleedingstukken bij feestelijke gelegenheden,
+en een _butaca_, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en
+met leer bekleed.--Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij
+iedere woning behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder,
+beplant met eene bijzondere soort van boom, _ramon_ genoemd, waarvan
+de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de
+dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten, die
+geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in
+moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere afleiding dan het
+bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje
+met rijtuig. De eerste kerkdienst begint reeds des morgens tusschen
+drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van
+alle vreemdelingen, alle klokken geluid, hetgeen een allesbehalve
+aangenaam concert is.
+
+Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige
+bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen, dagbladen
+en tijdschriften:--men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van
+denkbeelden en een opgewekt litterair leven. Twee geschiedschrijvers,
+Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in
+hunne verhalen de heldendaden der veroveraars, het lijden der
+eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de
+bloedige episoden van den burgeroorlog. De Yucateken zijn niet alleen
+staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der
+hoogvlakten: zij drijven ook handel en leggen zich toe op industrie:
+in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders,
+aan de vreemdelingen overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door
+harde beproevingen geleerd en gestaald; een jong en levenslustig ras,
+bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het
+schijnt, alleen toont in de kleine gestalte en het overwicht van het
+vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien
+al te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den
+vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit eigen
+ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal
+rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde. Wij
+werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde
+zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde zich overigens
+geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk
+zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten, een dagbladschrijver,
+tot ons: "Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier
+is de sleutel; gaat het eens zien; als het u aanstaat, is het tot
+uwe beschikking." Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet
+geschikt blijkt; terugkeerende loopen wij even bij onzen vriend aan
+om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Ayme, de consul, vergeet
+den sleutel terug te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf
+dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+"O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs
+van u.
+
+--Dertig francs: waarvoor? vraagt Ayme.
+
+--Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen,
+tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij dunkt, dat is
+eenvoudig genoeg."
+
+Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan
+te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van dat heerschap,
+wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven
+en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest bezield,
+energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten,
+hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en andere openbare werken
+geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk
+niet overvloedige middelen hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen
+de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen,
+dat zij er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo
+vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd geteisterd
+en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht,
+met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt en de bittere
+beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage
+en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam en zuinig: twee
+onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd
+tegen de ongunstige omstandigheden, waarin zij geplaatst waren:
+de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale
+schatten, en die verschrikkelijke verdelgingsoorlog, die het volk op
+den rand des ondergangs bracht.
+
+De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal
+haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat de bewegingen
+onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen
+algemeenen opstand leidden, die nog niet geheel onderdrukt is. Men
+mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde
+trekt zich voor de beschaving terug en ziet schier met den dag zijn
+gebied inkrimpen.
+
+
+III
+
+
+Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons
+gereed voor een uitstapje naar Ake. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje _en famille_, want Louis Ayme, de amerikaansche consul,
+die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de
+ruinen bezocht had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Ayme, eene
+Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde
+dat zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven,
+moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling van mevrouw,
+een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn
+secretaris en mijn bediende, waren wij dus met ons zessen: wij hadden
+mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+Ake is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een
+bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het bezichtigen
+der ruinen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo
+of intendant. Don Alvaro deed meer dan van hem verlangd werd: niet
+tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen
+bediende met allerlei levensmiddelen en benoodigdheden, opdat het
+ons aan niets ontbreken zou.
+
+Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen
+te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence, bij ieder bekend;
+en den _volan coche_, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen
+het laatste. De volan coche is geheel van hout, met uitzondering
+alleen van de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp
+onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van
+langwerpige bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net
+wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats
+voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder aan het net
+hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen;
+maar is men met zijn drieen, dan moet men op turksche manier, met
+samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die
+daaraan niet gewoon is, in het eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De
+inlanders zitten met hun zessen of achten--hoe, begrijpt men niet--in
+zulk een wagen. Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt
+en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half
+dronken koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over
+de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo hevig,
+dat de reizigers door en over elkander geworpen worden. Gevaar is
+er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het
+rijtuig breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+Ake ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar
+Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden met agaven
+beplant, en laten ter rechterhand twee met ruinen bekroonde heuvels
+liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual, waar de Spanjaarden
+in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp
+ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo veel bouwvallige en verwoeste
+huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat
+de opstandelingen in 1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen
+en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar
+weinige vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei,
+maakt een zeer somberen indruk.
+
+Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob,
+waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen van
+hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele,
+blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen; deze hangmatten, de
+eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer
+goedkoop: zij kosten niet meer dan drie a vijf francs; de mooisten
+komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den
+grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coche nader kennis te maken. De rotsen zijn
+steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze: wij zitten
+te dansen als de poppen in een poppenkast.--Het was inmiddels avond
+geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis verloren, waren nog
+maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer
+onderhouden wordende vuren; de omtrekken der pyramiden teekenden zich
+in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte
+een doodelijke stilte, alleen afgebroken door het knarsen en kraken
+van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de
+hacienda gesloten: men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf
+der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen,
+die de poort barrikadeerden; weldra waren wij geinstalleerd en sliepen
+in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+Ake is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd,
+dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten. Wij hadden
+dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis
+is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij knoopten al onze kleeren
+dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij
+stopten zoo veel mogelijk alle denkbare openingen. Mevrouw Ayme, in
+een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend;
+maar Shuty, de aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte
+bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan
+een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+Wij gaan uit om den cenote op te zoeken; Shuty springt vroolijk
+blaffend voor ons uit. Wat is een cenote? Yucatan heeft noch stroomen,
+noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen
+waterplas, meer of minder diep beneden de oppervlakte, naarmate de
+kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht
+bij den beganen grond, in het binnenland vindt men het eerst op
+aanmerkelijke diepte. Men noemt nu cenotes de inzinkingen van den
+bodem, die tot dit water toegang geven. Is het water op geringe
+diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen
+kant verteerd, dan verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die
+over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare
+dikte en stroomt het onderaardsche water in bepaalde richting,
+dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet
+langer steun vindende, instort; zoo ontstaat een reusachtige put,
+meestal van ronde gedaante, zooals de cenotes van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke,
+zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor somtijds in
+de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene
+werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten versierd, zooals te
+Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de cenote niet meer dan
+eene reusachtige onderaardsche ruimte, zooals te Bolonchen.
+
+Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich
+hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want in den beginne
+hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om
+putten of waterbakken te graven, noch ook om kunstmatige reservoirs
+te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+De cenote van Ake behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt
+als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig en bijna
+indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig
+voet beneden het gewelf, en dertig beneden den beganen grond, ziet men
+een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine
+vischjes zwemmen, terwijl zwermen van zwaluwen in alle richtingen de
+grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+Van den cenote begeven wij ons naar de ruinen, die onze bedienden
+inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei te
+zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden
+wij rond door de bosschen, uitziende naar ruinen, zonder eenig
+kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken
+der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in onze nauw
+sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets
+buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen gaf van een abnormalen
+toestand; bij het verlaten van den cenote was hij onrustig geworden;
+hij stond eensklaps stil en beet zich in zijne pooten of maakte
+zonderlinge sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig,
+vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het
+dichte hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty
+maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras
+en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem opnam: het
+lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende
+garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk door dit ongedierte
+aangetast.--Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend
+dejeuner, door den chineeschen kok van don Alvaro klaar gemaakt;
+maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een
+kabinetje om ons van ongedierte te zuiveren en op nieuw toilet te
+maken. Mevrouw Ayme en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich
+niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+De ruinen van Ake zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de
+amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk,
+en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen; de ruinen hebben,
+volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij
+voegt er bij, dat volgens Cogolludo de Spanjaarden op hun tocht eene
+stad ontmoetten, Ake genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren
+tegen eene groote menigte Indianen. Stephens vergist zich; als hij
+Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de
+stad, waarvan de geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die
+hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ake verwijdert haar ten
+eenemale van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan,
+tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar het
+westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen
+afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte eene plaats,
+Ce-Ake genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar
+ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee jaren bleef. Dit geschiedde
+op zijne eerste expeditie in 1527; het Ce-Ake waarvan hier sprake is,
+lag dus omstreeks vijf-en-dertig mijlen oostwaarts van de ruinen van
+Ake, waar wij ons thans bevinden.
+
+Ake was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig
+pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante
+mijl verspreid. De belangrijkste ruinen schijnen een rechthoek te
+vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig geeffend
+is, en in welks midden nog een steen overeind staat, die door de
+Indianen _picote_ wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal,
+dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor
+als na de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te
+Tenosique verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De
+veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picote gebonden, om
+daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde
+gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op den weg van Palenque naar
+San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf
+de schuld uit; en ik heb Indianen ontmoet, die, om hun geweten tot
+rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand
+hun zocht op te leggen.
+
+Nemen wij thans de ruinen nader in oogenschouw. Aan den
+noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte
+van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein vertrek, waarvan
+het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind
+staan. Wij vinden hier dezelfde constructie terug, die wij reeds te
+Tula, te Teotihuacan en te Palenque hebben opgemerkt, en die wij ook
+nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale
+ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest; wij mogen
+veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en
+dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt uit te maken van
+het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit
+laatste monument herinnert door zijne rechthoekige gedaante, aan
+de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien
+hebben en die men met den naam van citadellen bestempelt, maar die
+inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan,
+waarvan alle geschiedschrijvers melding maken. Het kaatsspel was bij
+uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco
+en Yucatan invoerden. Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard,
+te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er,
+voor den aanvang van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige
+ceremonien plaats.
+
+Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei
+gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige pyramide,
+met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen,
+de buitengewoon groote trap, die zonderlinge architektuur, geheel
+afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten:
+dit alles verplaatst ons als het ware in eene nieuwe wereld. Het
+zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er
+nog negen-en-twintig over zijn, geplaatst op het bovenvlak van eene
+langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men
+bereikt dat plat langs een reusachtige trap van ruwe steenblokken,
+van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim
+hoogte. De pilaren waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog,
+te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog
+voorhanden zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim
+in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd,
+en dat de bouwmeesters te Ake geen kalk of cement hadden gebruikt. Dit
+is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der
+blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden behouwen, maar dat de
+binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist
+op elkander konden passen, moest men de ledige ruimten aanvullen met
+kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot
+bedekking gebruik gemaakt van kalk of cement.
+
+De heer Ayme, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit
+laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de stukken
+overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid
+mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren, in drie evenwijdige
+rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan,
+heeft eene lengte van vijf-en-zestig el veertig duim, bij eene breedte
+van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de
+uiteinden afgerond is, is van het noorden naar het zuiden; de trap
+bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het
+eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking,
+dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan niets is
+overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een
+of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen op die vragen geen
+antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt
+eenig in zijne soort; maar het draagt hoegenaamd geen monumentaal
+karakter.--Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het
+is bekend, dat de commentatoren dikwijls de schrijvers en ook de
+monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van
+nature zijn zij geneigd, het vreemde, het verrassende, het onmogelijke
+boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige
+reizigers hebben, ten aanzien van de ruinen van Ake, hunner fantazie
+den vrijen teugel gevierd en theorieen verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren
+aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou een Ahan Katun
+of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der
+Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van vier-en-twintig, en een
+Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren
+zijn, ieder uit tien blokken bestaande, krijgen wij in het eerste
+geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in
+het tweede eene periode van achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor
+achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaar gelegd, reeds lang verdwenen
+zou zijn voor het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige
+eeuwen ouder zou zijn dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken
+het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig,
+over dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument
+eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die hetzij voor
+openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremonien
+bestemd was? De ligging midden tusschen de andere monumenten schijnt
+voor deze onderstelling te pleiten.
+
+Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere
+ruine, _Akabua_, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De
+vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend
+ontvangen door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar,
+als overal elders, vinden wij de zoogenaamde _boveda_, het door
+vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten
+der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit dusgenoemde, oneigenlijke
+gewelf is hier te Ake sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte
+materialen, want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit
+die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan deze
+monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde
+cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men
+er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen in de ruinen van
+Ake hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken,
+die door aanmerkelijke tusschenruimten van elkander gescheiden zijn.
+
+Ik maakte mijn gids, den heer Ayme, daarop opmerkzaam, en zeide tot
+hem: "Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ake noch kalk, noch cement
+is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie
+welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit niet toegeven, hoewel de feiten
+mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een
+raadsel, dat wij moeten trachten op te lossen. De stichters van deze
+gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost,
+om hun werk onvoltooid te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze
+zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft
+afgeknaagd en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een
+ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren,
+als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier in
+de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren,
+hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het besluit dat al
+deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met
+cement bestreken en, volgens de gewoonte, ook beschilderd waren.
+
+"Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal
+u gelooven."
+
+Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met
+een ruine gekroond.
+
+"Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Ayme.
+
+--Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het
+vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+--Laat ons toch maar eens gaan zien," hernam ik. En wij gingen.
+
+Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een
+zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine ruiten en
+afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een
+groot kader, waar binnen verschillende figuren geplaatst waren,
+waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van
+ongeveer een el dik bedekte de steenen, vulde de ledige ruimten en
+maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog
+sporen van de oude beschildering.
+
+"Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+--Gij hadt gelijk," antwoordde hij.
+
+Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle
+tegenspraak.
+
+
+IV
+
+
+Van Ake begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever
+een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend inwoners;
+het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas
+het feest van den heiligen schutspatroon had gevierd, bij welke
+gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen
+muren in de buitenwijken opnieuw waren gewit. Behalve zijne nette
+woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche
+zuilengangen omringd.
+
+Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied,
+waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving
+in Yucatan, in tegenspraak met de bewering van sommigen, die zich te
+zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een
+bespottelijken ouderdom toekennen.
+
+Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook
+Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals elders,
+was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen
+te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen, en zoo veel
+mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving
+uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk over de zaken van Yucatan
+omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na
+de verovering, spreekt van de gebouwen te Izamal, waarvan er toen
+nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters
+dier monumenten onbekend waren. Lizana daarentegen, die in 1628,
+zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de
+gelegenheid was om zich bekend te maken met de oude traditien en
+legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten;
+van de twaalf bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt,
+kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die
+Landa niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet
+kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande ras
+der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin
+der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden van naakte
+menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden
+van bijzonder sterke cement vervaardigen. In een graf vindt hij kunstig
+bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog
+tegenwoordig bij wijze van geld gebruiken. Even als te Merida, waar
+hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken
+aan de godsdienstige vereering van het oude heiligdom, bestond ook
+hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding
+geven op bladz. 32. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond
+in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij
+opgetrokken was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde
+steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne
+beschrijving de opmerking toe: "Dit monument is zoo hoog, dat men er
+versteld van staat." Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede
+basis met een ruim terras of platform, en de kleine pyramide, aan de
+noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige
+te zijn van de godsdienstige plechtigheden, die ten aanschouwe van
+allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan
+Landa spreekt, stond het afgodsbeeld. Wij spreken hier bij analogie:
+want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der
+Tolteken, Teotihuacan en Cholula.
+
+Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakmo,
+omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van een afgod,
+die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: "Zon,
+met het vurig stralende gelaat." De tempel was dus een zonnetempel,
+met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed,
+maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan de eerste;
+zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: "Huis der hoofden en der
+bliksemstralen." Daar woonden de priesters, vermoedelijk in een fraai
+paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden
+bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus gewijd klooster, benevens
+de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan
+Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den legendarischen stichter van de stad
+Izamal. "Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen
+voorgesteld onder de gedaante van eene hand; zij beweren dat men
+de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door
+de aanraking met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte;
+daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame,
+de wondervolle hand."--Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht
+werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom had men
+naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot
+aan de grenzen van het land waren doorgetrokken en naar Guatemela,
+naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver,
+vindt men op verscheidene plaatsen sporen van die wegen.
+
+Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement
+geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep, tegenover
+het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van
+wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken eigen was, zoo als wij
+reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen
+wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende
+geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen
+hetzelfde beteekent.
+
+De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den
+opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van Hunpictok,
+hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide
+vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte, dat van gelijke
+constructie is als de piramide te Ake, bevond zich het door Stephens
+beschreven beeld, dat thans verdwenen is, en ziet men nog heden, aan
+de oostzijde, de figuur, op bladz. 28 afgebeeld. Aan dit beeld kunnen
+wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze
+kolossale kop heeft eene hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de
+onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen,
+met versche cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter
+linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen,
+zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem, het woord,
+die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die
+wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis
+heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs, die wij in
+Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een
+menschenhoofd; het beeldwerk is van cement; de modeleering der figuren
+is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch
+herinnert ons aan de teekens der mexicaansche ridderorden, arenden,
+tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van
+allen; en niets past beter bij de bestemming, die het paleis, volgens
+de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van
+de kracht en den moed: eene waardige versiering der woning van den
+opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van
+Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der priesters,
+leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering,
+eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten was van
+de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de
+godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats grepen en
+door het volk werden bijgewoond. Dit is echter onbestaanbaar met den
+hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap
+maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk. Op een afstand
+van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd,
+eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande hutten.
+
+In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de
+dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had ik daarvan de
+ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik
+zeer duur moest betalen, niet ter plaats hunner bestemming kwamen, of
+althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat
+de telegraaflijn in geen goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon
+ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer
+goedkoop zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk
+gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch,
+vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing de draad
+neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij
+even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos en wanhopig,
+slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer
+te beklagen waren zij die betaalden, om haar weer in orde te brengen,
+of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch
+van tijd tot tijd, die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste,
+en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco,
+waar de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat
+de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te
+Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet meer. Voor
+onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren
+blijkbaar met deze verrassing alles behalve ingenomen. Waar zouden wij
+overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die
+ons ten gebruike afgestaan; wij gingen allen te zamen aan den arbeid,
+zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor
+onze hangmatten en veldbedden. Maar het souper:--dat is een lastig
+ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer
+aan het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons
+bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog geschikt;
+de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons
+avondmaal gebruiken.
+
+Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in
+te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en in
+de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen:
+daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas is
+in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij
+vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden. Een
+vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ruinen te zien,
+waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet iemand zijn
+die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk
+dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan zijn niet de eenigen,
+die zoo redeneeren.--Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers,
+tegen een derde boven den gewonen prijs. Paarden zijn schaarsch: zij
+moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk
+toegestaan. Natuurlijk zijn noch de soldaten, noch de paarden gereed;
+wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis
+maken. Bovendien zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand
+naar Piste bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg,
+en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar wij eerst
+den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van
+een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst werd,
+ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge
+van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het vlek konden
+overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of
+medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging aan.
+
+De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile
+rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin de vreemdeling zeer
+gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door
+twee Indianen geleid, want het huis, waar het feest wordt gegeven,
+is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten
+pikdonker. Wij komen zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van
+drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het gereedmaken
+der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote
+stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden moeten worden. Buiten
+zijn andere vrouwen bezig met het malen van mais, het kneden van het
+deeg of het bakken van koeken, die warm gegeten worden.
+
+Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen
+hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met leder
+bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het
+lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte pantalon, een
+wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er
+vol: het gansche dorp is hier vergaderd; althans al de Indianen en
+mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+"Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt," zeide
+de rechter tot mij; "zulk een feest, dat dikwijls verscheidene dagen
+of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal,
+na afloop van alles, misschien driehonderd piasters (vijftienhonderd
+francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan,
+vertegenwoordigt die som eene heele fortuin. Maar voor zulk eene
+gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op;
+en eerlang zal het de beurt zijn van een anderen Indiaan, om een
+dergelijk feest te geven.
+
+--Maar," hernam ik, "dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten
+zij daarna beginnen?
+
+--Precies hetzelfde wat zij te voren deden," antwoordde de rechter;
+"zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages, terug. Is
+de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens
+eenige stuivers besparende om op hunne beurt een feest te kunnen geven;
+mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood,
+dan sterven zij van gebrek. De zorg voor den dag van morgen is hun,
+als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste
+ervaringen zijn machteloos om hen op dit punt te genezen."
+
+Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de
+taaie levenskracht der aloude traditien, waaraan men vasthoudt, ook al
+verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs
+tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij de zonderlinge gewoonte
+hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden
+u op die vraag niet kunnen antwoorden: wij moeten het voor hen doen.
+
+Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken
+te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht voor
+feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver
+aldus voort:
+
+"Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende
+een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij vierden hunne
+feesten op tweeerlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden
+van aanzien: het gebruik wilde dat ieder der gasten, op zijne beurt,
+een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der
+gasten gaf men een gebraden kip, brood en uit cacao bereiden drank
+in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te
+bedekken en een kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker,
+die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te
+sterven, dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne
+erfgenamen of familie over."--Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: "Bij deze maaltijden
+werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen, die, na hun
+den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend
+gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd had. De indiaansche
+vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen."
+
+Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend
+vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren en dragers
+hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair
+geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen. Het pad is de oude weg
+naar Piste, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter
+elkander moeten loopen en niet dan met moeite voortkomen. De tocht
+is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout,
+vol lianen en doornen, waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige
+boomen zich verheffen.
+
+Wij komen te Piste, waarvan niets meer over is dan de gehavende
+en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De
+manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven, eer
+zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen,
+die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en uit wraak hun
+overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+
+V
+
+
+Het was laat in den namiddag, toen wij de ruinen bereikten. Hoewel ik
+vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde mij toch
+een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde
+Castillo ontdekte, tronende op zijne steile pyramide van zeventig
+voet hoogte.
+
+Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren,
+toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel. Statig dreef
+de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel,
+en goot haar licht uit over de eindelooze met bosch bedekte vlakte;
+op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of
+dichtbegroeide heuvels en terpen. Met deze ruinen bekend, kon ik mijn
+reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+Het Castillo vormt het middelpunt der ruinen; ten oosten, aan den
+voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine, daartoe
+behoorende paleizen; ten noorden, de ruinen van een fraai gebouw
+en de gewijde cenote, met den tempel ter bewaking van het bassin;
+ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten,
+de Chichanchob, de Caracol, de tweede cenote, het paleis der Nonnen,
+de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken
+half fluisterend over het geheimzinnig verleden van die doode stad,
+die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid
+steeg uit de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als
+op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel,
+niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel overdekt,
+waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een
+kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon tooide zich, bij
+het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende
+nevelwolkjes zweefden door de ruimte, telkens wisselend van vorm en
+tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor
+de zonnestralen, niets achterlatende dan de schitterende droppels,
+als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze
+tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste steden,
+die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij
+voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking is toch verre van
+juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen
+oordeelen, bestonden deze steden uit eenige groepen van gebouwen, die
+wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van
+den vorst en van de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare
+dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde,
+over eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten
+werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+Chichen-Itza--dat wil zeggen, nabij de put van de Itza--ontleent haar
+naam aan den cenote of de twee cenotes, aan welker zoom de bevolking
+zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ake, maar ouder
+dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort zij tot den tijd, toen
+men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De
+berichten, die wij omtrent de stad bezitten, zijn zeer schraal en zeer
+onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit
+alleen is met zekerheid bekend, dat Chichen, omstreeks de helft
+der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking
+verhuisde in massa--de oorzaak dier verhuizing is onbekend--en stichtte
+in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein
+vorstendom, waarvan de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez
+op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697--alzoo,
+nog geen tweehonderd jaar geleden--door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+"Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar voor de aankomst
+der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten toen nog
+ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk,
+dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee groote en onuitputtelijke
+water-reservoirs--een onschatbaar bezit in een land, dat van water
+is ontbloot,--al spoedig nadat zij door hare inwoners verlaten was,
+op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op
+het tijdstip der verovering.
+
+De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo
+landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van Yucatan,
+met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de
+hoede der matrozen, en trok, onder het geleide van een Indiaan van
+Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia,
+die zijn verhaal schreef in 1639, te Valladolid woonde en van een
+der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de
+namen der steden, die Montejo doortrok, dat de expeditie haar weg nam
+van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen,
+in 1541, toen de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van
+het westen naar het oosten.
+
+Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de
+provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich naar Ake,
+een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward
+met de stad Ake, waarvan wij de ruinen hebben bezocht. Daar stuitte hij
+op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren;
+het kwam tot een gevecht, het bloedigste dat de Spanjaarden hadden
+te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk
+kennen, waartegen hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen,
+die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der
+Indianen, ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar
+maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ake
+begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens Herrera,
+had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich
+daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo nam te Chichen
+zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij
+vestigde zich daar te midden van eene bevolking, die ten gevolge van
+het vreeselijke gevecht bij Ake, door den schrik als verlamd was.
+
+In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden
+en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het den Indianen te
+verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden,
+die ieder per dag meer gebruikten dan voor het onderhoud eener
+geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was;
+zij weigerden zich langer te onderwerpen aan de afpersingen en
+wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer
+levensmiddelen naar het kamp gebracht; eindelijk verdwenen de
+Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op
+den overvloed van straks volgde nu gebrek en hongersnood; om zich
+levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten
+naar de omliggende dorpen ondernemen en daar met geweld nemen, wat men
+hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten;
+de Spanjaarden hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren,
+en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk
+de gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot
+den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen bezet,
+en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht,
+waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen verloren had,
+volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor
+de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke stilte, liet de hoeven
+der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet
+hooren zou; om de waakzaamheid der Indianen te verschalken, liet hij
+vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel
+bevestigd was, vastbinden; en op eenigen afstand, buiten het bereik
+van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier
+vergeefs trachtte te bereiken. Het gelui van de bel en het janken
+van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog
+steeds in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle
+stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag werd,
+bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten
+zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote moeite de zeekust
+en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun
+eene schuilplaats bood.
+
+Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der
+voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster van
+gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam
+draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat bij de Azteken
+in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke
+familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende zekeren tijd aan de
+goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk
+te treden; sommigen verbonden zich, door plechtige gelofte, voor
+haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine
+priesteressen of zusters genoemd, in de bijgebouwen van den tempel
+woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij
+leidden daar een kloosterleven, en waren aan zeer strenge regelen
+onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan
+om te bidden en den tempel te reinigen; zij vastten bijna onophoudelijk
+en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der
+goden. Zij doorboorden zich de tong en de ooren met scherpe doornen,
+sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te
+kunnen hervatten, gingen altijd met neergeslagen oogen, en moesten
+de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der
+godsdienstige tucht. Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op
+bladz. 37 geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen,
+die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze facade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen,
+waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld. Op de
+eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn
+voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam van den een is gevat
+in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het
+midden en aan de hoeken van de eerste fries vindt men ook aan de facade
+van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten
+van Yucatan.--Het hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen
+eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur,
+en gescheiden door een gang, die op den westelijken uithoek van de
+pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner
+afmetingen: het geheel vormt dus een paleis van drie verdiepingen.
+
+Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen
+hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk een
+tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier
+windstreken gekeerd; de plaat op bladz. 40 stelt den westelijken gevel
+voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt,
+bestaat uit negen terrassen, door loodrechte muren gedragen; zij is
+gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en
+breed zijn, bij eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak
+van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte;
+de trap bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting,
+nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel in Yucatan als op
+de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen;
+op die reusachtige trappen en terrassen verzamelden zich, in den
+uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden
+vijand tegen te houden en hun leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De
+verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en
+wanneer de bezetting inderdaad uit onverschrokken mannen bestond,
+die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer
+terrassen stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld
+bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de
+spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens de vier terrassen
+der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het
+bovenste plat, waar zich de Azteken hadden vereenigd, die tot den
+laatsten man werden gedood.
+
+De noordelijke facade, die tevens de voornaamste was, moest, nog
+ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit eene portiek
+met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten,
+waarop de dubbele kroonlijst van de fries rust, in het midden versierd
+met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij,
+die de geheele breedte van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men
+door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het
+heiligdom, waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren
+met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze facade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van
+leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende in
+een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De
+kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten zijn bedekt met
+beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te
+Palenque, hadden ook de paleizen te Chichen geene deuren, maar werden
+de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan
+ook geen sporen van scharnieren, maar wel kleine gaten in de zuilen,
+waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog
+ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen van de
+pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand
+der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag van de twee
+slangen ter wederzijde van de groote trap. "De galerij diende voor het
+ontsteken van reukwerk, en boven de deur ziet men een groot in steen
+uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom
+dit gebouw bevinden zich een aantal anderen, groot en goed gebouwd;
+de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel
+vormt en geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de
+cement maken."
+
+Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene
+kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken. Te Chichen
+zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa
+blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet met planten en kruiden was
+begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten
+was. De uitmuntende toestand van de gebouwen, van de pyramiden en van
+dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig
+en welig is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming
+tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs op de hoogvlakten,
+en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn,
+naar mijne overtuiging, afkomstig van de Tolteken, en van betrekkelijk
+jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+
+De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene
+gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den muur van den
+tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl,
+een god der Tolteken en der Azteken: in Yucatan was zij het teeken
+van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen
+dezelfde beteekenis, namelijk die van _gepluimde slang_. Dit beeld,
+dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter
+versiering van de huizen der aanzienlijken te Mexico. Clavigero zegt
+ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en
+dat men aan sommige gebouwen eene reusachtige slang in relief zag,
+die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve
+in den staart scheen te bijten.
+
+De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare
+overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen
+de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt dus dat deze
+tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te
+Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is geheel gebeeldhouwd: in het
+midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het
+entablement schijnt te torsen. Deze gestalte met haar langen baard
+is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl,
+die onder verschillende gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is
+buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op
+het hoofd een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een
+lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+
+
+VI
+
+
+Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee cenotes zijn,
+reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water door
+onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs
+hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de keuze van deze plaats
+voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke
+bevolking in den omtrek. De inwoners van Chichen konden zich de moeite
+sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige
+waterbakken of vijvers aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd
+voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk
+was en ook bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze
+cenotes bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene
+soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af; de andere,
+de heilige cenote, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den
+kring der gebouwen en op de grenzen der stad. Om dezen te bereiken,
+moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden
+wij de helft van een groot beeld van Tlaloc, en in de onmiddellijke
+nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels,
+aan wier voet wij weder het beeld terugvinden van de gepluimde slang,
+Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking
+van Chichen schijnt te zijn geweest.
+
+De cenote, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig
+van gedaante; het water is niet te bereiken, want de loodrechte
+wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid
+tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur: dit kan het gevolg
+zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het
+dichte gebladerte rondom den put. Deze eenzame cenote, waarvan de
+wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te
+midden van het bosch, maakt een somberen indruk. Deze plek was eens
+gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad,
+en deze cenote behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine
+tempel, waarvan wij nog de ruinen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen
+van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar ook
+volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte
+werden geworpen.
+
+Landa maakt zoowel van den cenote als van den tempel melding; een
+breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en
+allerhande soort van offergaven; hij voegt er bij, dat er nog in 1560
+menschenoffers werden geslacht.
+
+Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de
+verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht;
+er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet er afbeeldingen
+van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze
+tempels het werk zijn van een verdwenen ras en dagteekenen uit een
+tijdvak voor onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa
+moet iedereen de oogen openen. De stad was tijdens de verovering nog
+betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo
+haar voor het eerst in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels
+nog door de geloovigen bezocht.
+
+Van den heiligen cenote begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het
+voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke gebouwen,
+die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren
+bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende, zware gemetselde
+muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen
+de muren bedraagt vijf-en-dertig el. Aan het uiteinde dier muren
+bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde
+slechts een enkel vertrek bevat, van eene op zuilen rustende galerij
+of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de
+brandende zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over
+de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van
+binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren zijn geheel
+met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate
+geleden hebben.
+
+Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding
+maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich zelf reeds
+een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit
+gebouw komt geheel overeen met de voor het kaatsspel bestemde lokalen
+op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van
+den Tlachtli te Chichen-Itza, waarvan wij bereids eene proeve hebben
+gegeven (zie bladz. 36), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde
+spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere
+werd gehouden.
+
+Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de
+beide beelden, op de bladz. 33 en 35 afgebeeld. Het eene is afkomstig
+van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere
+is afkomstig uit den omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid
+van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening
+van doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de
+beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van den regen
+en den overvloed.
+
+Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen,
+dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het verschil in de wijze
+van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon,
+in dezelfde houding, met dezelfde kom op den buik om den regen op
+te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene
+beeld is van kalksteen en het andere van basalt; dat uit den omtrek
+van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer
+oud; maar van waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig
+tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+
+
+
+
+Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit
+de fraaie ruinen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht is niets te
+zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig,
+de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen. In deze streek zijn
+de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd,
+maar onderscheiden zich overigens niet van de haciendas in andere
+streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen
+wij omstreeks negen uren te Uayalceh; de muildieren moeten eenige
+rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen;
+maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert zich om u
+te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed
+gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh is een indiaansch
+woord, dat "de rust van het hert" beteekent; de dusgenoemde plantage
+is waarschijnlijk de voornaamste in Yucatan. Men verbouwt hier, behalve
+de noodige mais voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend
+henequen; dit gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert
+mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor
+een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd
+personen, die allen een of anderen arbeid verrichten. De kinderen
+zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met
+het schoonmaken van een gewas, waarvan de naam mij onbekend is. Hun
+vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en
+komen, in lange rijen achter elkander, naar en van de noria, om de
+waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in
+den tijd der aartsvaders verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine
+den indruk bederven.
+
+Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de
+goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons een huis
+in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi,
+goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het noordwesten
+naar het zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van
+den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er
+splinternieuw uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar
+de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de
+nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man, de broeder
+van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger
+ons zoo veel goeds vertelt.
+
+De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met
+groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt men ook
+hier een hotel; maar in de kleine _tienda_, waarin wij onzen intrek
+nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel
+dan te Merida. Daar ontvangen wij geregeld bezoek van eenigen der
+voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met
+wie wij onze avonden op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+Ons doel was in de eerste plaats de ruinen van Kabah te bezoeken, die
+tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de
+ruinen strekt zich een bosch van vier mijlen uit, waardoor geen enkele
+weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een
+troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten. Wij
+zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hacienda
+Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt de eigenaar,
+die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij
+daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd, zoo gedaan.
+
+Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een
+aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd. Het
+feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen,
+maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei soort,
+niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de
+bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers en _volans coches_:
+deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen,
+schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.--De hacienda, mooi gelegen
+aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en
+prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is zeer verheugd als ik hem
+mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die
+zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient eene lange galerij,
+waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde
+kleederen en met gouden kettingen versierd, liggen neergeknield
+of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de
+heilige handeling. Nauwelijks heeft de priester het _Ita missa est_
+uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der
+koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien tot achttien
+jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten
+rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen gepresenteerd;
+en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan
+mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult
+de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte terrein
+voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten,
+een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke vlugheid door
+de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken,
+palmbladen, lianen, zonder een enkelen spijker: en toch zit alles
+vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken,
+het gewicht kunnen torschen van ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt;
+en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal kraampjes
+en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig
+engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de dorstige klanten
+elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt
+hand over hand toe; het is een geraas, een geschreeuw een gejuich,
+dat hooren en zien vergaat.
+
+Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol;
+voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder in
+de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit
+mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost in haar
+fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode,
+gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen tegen de sneeuwwitte
+jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen
+en edelgesteenten vonkelen. Welk een betooverende aanblik! En, vreemd,
+niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder
+hoogstens drie- of vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich
+in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen
+het mannelijk en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men
+in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd
+heeft. Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden,
+gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn
+gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking van
+honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood
+twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke wanverhouding,
+het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering
+van het ras, komt natuurlijk niet voor bij de indiaansche bevolking,
+die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het
+evenwicht eenigermate zou helpen herstellen. Men moet echter ook
+niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige
+gevechten met de Indianen onder de mannelijke bevolking groote
+verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel
+het ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos
+herhaalde dansen, keer ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te
+vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad
+dat de weg naar de ruinen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer
+het mij behaagt.
+
+
+VII
+
+
+Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij
+administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen, en
+de volans-coches zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de
+ruinen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul verwijderd;
+Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd
+gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint zich tegenwoordig
+weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de
+onmiddellijke nabijheid voor het grijpen; zij zijn afkomstig uit een
+groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond,
+welke thans geheel in puin liggen. Onder die materialen merken wij
+vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en,
+hetgeen opmerkelijk is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze
+steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen
+werktuig, dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij
+onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne
+beeldwerken en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden
+zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij
+gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen van koper
+met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ruinen van
+Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide en vele
+andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig
+mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken zij van de vorsten
+dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken
+of steden aan de andere zijde waren gelegen van de heuvelketen,
+die Yucatan doorsnijdt.
+
+Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van
+de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ruinen bedekt,
+triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte. Deze
+gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken,
+en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen, kunnen ons een
+volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren
+tevens het afdoend bewijs voor de eenheid der beschaving in het
+schiereiland.
+
+Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden
+oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen allen,
+met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis
+van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste wijze versierd, maar wij
+vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben
+gezien, en die het best zijn te vergelijken met die reusachtige houten
+afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van
+de eilanden in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit
+monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en
+al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen toestand,
+waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het
+geheel te vellen; maar deze vijftig el breede voorgevel met zijne alles
+overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op
+eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte zich
+eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede
+waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de strafoefeningen,
+de _picote_. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks
+van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn
+zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd en met beelden
+en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog
+zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk, dat de gebouwen geheel
+beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik,
+even als bij de volken der oude wereld. Ook bij hen werd, even als
+in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst
+gescheiden: die beide kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu
+eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte
+plaats. Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan
+de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in zoo
+weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de
+warreling der monsterachtige figuren, niet weinig hebben bijgedragen
+tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke
+gebouwen.
+
+Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het
+eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft ook
+zijne esplanade met twee waterbakken en een _picote_; maar het staat
+bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel
+zijn verwoest. In het midden bevindt zich de trap, gedragen door een
+soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+Dit zeer lage paleis--de hoogte bedraagt niet meer dan vijf
+el--onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel
+aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien gevel zijn
+zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en
+nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den muur is zonder
+versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat
+uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd, met een vlakken muur
+tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel
+vernield.
+
+Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende
+verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste terrassen
+voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is
+omringd door vertrekken van verschillende afmetingen, waarvan de deuren
+of toegangen soms door pilaren in tweeen gescheiden zijn. De posten
+en drempels der deuren zijn van steen, even als in het tweede paleis;
+voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in
+het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning der Spanjaarden,
+Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden
+was verdeeld. Maar een eeuw vroeger voerde de vorst van eene zekere
+stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland:
+hij had de aan zijn vorstendom grenzende gewesten onderworpen en,
+als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de
+Sierra, waartoe ook de vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden,
+waren onder de verwonnelingen.
+
+De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp
+van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum. Wij
+weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning
+van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering van Itzcoatl,
+omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij
+echter eerst onder de regeering van Montezuma I, omstreeks 1440,
+invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in
+dezen tijd aan den vorst van Mayapan hulptroepen zenden.
+
+Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping
+te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der voornaamste
+familien om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der
+overheersching drukte des te zwaarder en scheen te hatelijker, omdat
+de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere
+vorsten sloten onderling een verbond, waaraan ook de bewoners van
+de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan
+werd overwonnen en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden
+caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens
+chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen gestaafd, in
+1460. "Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting
+van Mayapan en de komst der Spanjaarden: Montejo nu hield van 1528
+tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling
+van het land in onafhankelijke gewesten, de bevolking zich zoo sterk
+vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen;
+men bouwde overal tempels en paleizen: "het is daarom dat er zoo velen
+van zijn." Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden,
+"zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon
+bewerkte paleizen vindt."
+
+De monumenten, waarvan wij de ruinen nog heden kunnen bestudeeren,
+zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit voorhistorische
+tijden afkomstig.
+
+De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog
+ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet al te
+oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing,
+eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige indiaansche
+dorp Santa-Helena bereikten.
+
+Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die,
+even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder
+gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den
+eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen vormen
+kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote
+horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en op palen rustende,
+waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje
+kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten. Een zwerm van gevogelte
+stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van
+eenden en het geklok van kalkoenen vermengt zich met het geknor van
+varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet,
+zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben uitgezien. Uit
+hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan
+waarschijnlijkheid tot de vroegere toestanden besluiten; de eeuwenoude
+traditien, de overgeerfde begrippen en voorstellingen, geheel de
+omgeving oefenen een zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er
+in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar
+zou ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel,
+ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde meer
+door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch
+de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch de zeden, noch
+de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het
+onderworpen ras, gaandeweg eene zeer wezenlijke verandering; en indien
+het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des
+lands, zoo traden zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te
+herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt men
+de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het
+middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene groote plantage:
+de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt,
+stellen ons nog in staat ons een denkbeeld te maken van de macht en
+het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en
+minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan een tiende
+geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars;
+maar de steden, dorpen en haciendas hebben dezelfde bestemming en
+staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier
+onmiddellijke nabijheid men geen ruinen vindt en die niet zijn gebouwd
+met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal
+heeft de Spanjaard de plaats ingenomen van den overwonnen cacique;
+er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot
+armoede en slavernij is vervallen.
+
+In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen
+in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen van het paleis
+der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als
+vroeger, omgeven de hutten der arbeiders en onderhoorigen ook nu het
+huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der
+vroegeren: ook zij zijn langwerpig van vorm, met riet gedekt, en,
+wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die
+kleine ruitvormige teekeningen, eene flauwe afschaduwing der rijke
+dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.--Alleen de godsdienst
+is veranderd: de kerk heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen,
+in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de
+harten dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar
+ons de administrateur, Don Luiz Perez, wachtte. De hacienda is niet
+meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven
+en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid. In plaats van
+eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen
+en vertrekken bevat en met eene op kolommen rustende veranda prijkt. In
+de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een
+spoorweg loopt van de hacienda naar de plantages en de met muildieren
+bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is
+een rustelooze beweging, een komen en gaan van menschen en paarden
+en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de
+woning ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen,
+die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+De ruinen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven;
+wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder komt
+de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur,
+buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle oude monumenten
+in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog
+het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie
+eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel
+ongeschonden zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van
+het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram,
+gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid rijke
+ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van
+dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld ouder gebouw:
+naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis,
+dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal, die, naar men zegt,
+verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den
+tijd na den val van Mayapan.
+
+Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd,
+is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat
+uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras; het
+andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den
+gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel was zeer rijk
+versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste
+goden gewijd. Twee groote trappen, een ten oosten en een ten westen,
+voeren naar de beide gebouwen.
+
+Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat
+de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat hij in
+een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen
+van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit blijkt dus,
+dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering,
+nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt ook, dat de tempel nog in
+wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo geplaatst zijn, dat
+men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht
+getrokken door eene groote pyramide zonder monument, met eene breede
+vlakke kruin, die den naam draagt van _Cerro de los sacrificios_,
+heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze
+pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche tempels,
+welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin
+de beelden van de afgoden stonden, en den _techcatl_, een blok steen
+met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat
+de vooruitstekende borst gemakkelijk door het mes van den priester
+kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het
+menschenoffer geschiedde altijd ten aanschouwe van het volk, aan
+den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden
+wierp, opdat de toeschouwers het onder zich zouden kunnen verdeelen
+en verslinden.
+
+De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was,
+hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar de beschrijving te
+oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet,
+waar zij deze wijze van bouwen invoerden en ontwikkelden. Vinden
+wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden
+anthropophagie, dan kunnen wij dit gebruik alleen aan mexikaansche
+invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook
+eenstemmig dat het de Azteken waren, die deze afschuwelijke gewoonte
+in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet
+voor het jaar 1440 als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor
+het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet
+ouder zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten
+van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op deugdelijke
+gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op
+verschillende tijden door de veroverende Tolteken gesticht, voor het
+meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit
+de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+Wij nemen afscheid van de ruinen en slaan den weg in naar Muna,
+een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een aantal
+feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is
+eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het wemelt van beschonkenen
+en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier
+drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw en ziet geen vechtpartijen of
+ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil
+en vreedzaam. De een gaat op den grond liggen; een ander ziet u met
+verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+
+Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een
+blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en
+zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en trachten
+weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar
+wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge Indiaan zich op:
+aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is
+getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar lokt met al die gevulde
+flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem
+wacht, en hem met haar zachte stem toefluistert, "_Coox...._ laat
+ons gaan." Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij
+keert in de herberg terug en komt naar buiten met een gevuld glas,
+dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om,
+omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas leeg, en zegt tot haar
+gemaal, maar op nog zachter toon: "_Co.....ox_." Hij, denkende haar
+overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt
+nog een glas en gaat nu, bijna bewusteloos, met dof starende oogen,
+weer op de trap liggen. "_Co....ox....coox_," herhaalde de vrouw op
+klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal
+daar misschien den geheelen nacht blijven liggen, en zijne vrouw zal
+bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden
+morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+VIII
+
+
+Wij gaan te Progreso aan boord van de _Asturias_, een stoombootje zoo
+groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn
+wij de eenige passagiers. De zee is kalm, en den volgenden morgen vroeg
+komen wij te Campeche. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft,
+kunnen wij dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad
+te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust,
+van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+Campeche werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad
+stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne eerste
+ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen
+tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, "zij geleidden ons
+naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden
+bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men bas-reliefs, reusachtige
+slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van
+goden, rondom een soort van altaar, waarop nog versche bloeddroppelen
+zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij,
+glimlachende en vriendelijk; naar het scheen, enkel gedreven door
+de begeerte om ons te zien."--Maar het tooneel veranderde weldra:
+men bracht vuurpotten, waarin geurig riet brandde, en priesters,
+wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat
+zij deze kust moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand,
+anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Campeche terug. Tempels en
+pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen als de
+eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremonien, die priesters met
+hunne bloedige haren--dit alles herinnert ons levendig aan Mexico. Wat
+is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs
+de kust of in de onmiddellijke nabijheid der spaansche nederzettingen,
+zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde
+als de monumenten in het binnenland, die aan de vernielingswoede der
+veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ruinen, nog bestaan.
+
+Toen Campeche later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd
+zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers geplunderd;
+om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te
+beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur en bracht haar in
+staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid
+dankte, beknelt en benauwt haar nu, en verhindert hare uitbreiding. Het
+voorkomen van Campeche verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige
+straten der voorsteden, de grachten met haar ophaalbruggen en de zware
+muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt:
+metterdaad werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners
+van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de
+ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche steden,
+geven aan Campeche een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn
+er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en
+buitenverblijven, _fincas_ genoemd, waar de tropische flora al haar
+weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad
+met een krans van groen omringen.--Uit zee gezien, maakt Campeche,
+zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai
+gevormde heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan
+om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jose Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten
+aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne studien mij naar
+Campeche mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur,
+en bracht in den blijden familiekring, onder zang en muziek en vroolijk
+gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop
+terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde ik er mij
+over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol
+passagiers de boot naderde. Het was een troep tooneelspelers, achttien
+personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een
+ramp! Het vooruitzicht toch, in dit gezelschap, een paar dagen op zee
+te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij
+vriendelijk verzocht werden, de hutten te ontruimen, die de troep reeds
+voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men
+mijn secretaris Lucien ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te
+bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen
+maakten zich ongerust over de nabijheid van den zieke. "Wat scheelt hem
+toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de gele koorts?
+
+--Waarschijnlijk wel;" antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht;
+en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om zich naar
+het andere einde van het schip terug te trekken.--Wij namen weer
+bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen nacht door,
+zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van
+Campechehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal
+handelshuizen hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden
+handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen,
+met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen is dat
+van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend:
+hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn zoon don Pancho
+waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren
+gezien, en wij waren dus alle drie vrij wat veranderd: men herkende
+mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds
+een lid der familie; ik knoopte met don Benito een gesprek aan over
+de ruinen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene
+zeer merkwaardige ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een
+zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men
+oude pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het
+doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken aarde,
+anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan
+hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon schijnt inderdaad
+iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan
+ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het schijnt mij zeer natuurlijk,
+dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen
+van Tabasco moest leveren bij Centla--tegenwoordig Comalcalco--waarbij
+hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie
+uitstekende diensten bewees,--het schijnt mij natuurlijk, zeg ik,
+dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te
+maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van het kruit
+en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve
+onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig wapentuig in
+aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als
+de Spanjaarden met hun geschut.
+
+Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van
+gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt de jonge
+dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar
+nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er weer aan
+land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog
+wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en de slechte herberg,
+waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen
+boven het slijkerig bed der rivier, waarvan zij de verderfelijke
+uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus:
+deze afschuwelijke fonda is de eenige, en overal elders zouden wij
+ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in
+de hoogste mate ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne
+afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten
+om strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren
+had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven gespaard
+en zetten onze studien voort, in afwachting dat eene stoomboot of
+een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal kunnen brengen.
+
+Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat
+gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen, waar de oude
+hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen
+met de rivier van vroeger: zij liep toen meer dan twintig mijlen meer
+westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco,
+waarvan wij de ruinen hebben bezocht; hetzij door eene werking der
+natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb
+daarvan het bewijs. Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag
+tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van
+eene rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas,
+een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding van de rio
+Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den
+mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen loopen schepen
+van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De
+geschiedschrijver bericht ons dat Cortez zich terugtrok op een klein
+eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een
+zeer groot eiland, maar dat ligt ongeveer een mijl lager.
+
+Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez
+gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de verschansingen
+der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt,
+kan er in de Grysalva nimmer eene voorde zijn geweest: overal is
+de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit
+andere bijzonderheden, die Herrera mededeelt, blijkt dat de groote
+veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar
+ook de indiaansche hoofdstad Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het
+opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij volledige
+verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden
+van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan elders,--men vindt er
+eene menigte in de bosschen--maar in den regel slaat men ze stuk;
+tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen;
+in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar van.
+
+Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende
+beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten. Ik
+voeg hier (blz. 144) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste
+bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en
+men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur op toelegden
+om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van
+de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen, en dus als historische
+dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op
+elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken. De dood
+velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het
+karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt en gedanst. De jonge
+meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende
+voor de kosten van het bal; onder haar zijn er die er heel aardig
+uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen,
+bij wijze van maskerade in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de
+straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om
+hunne kwinkslagen; er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten
+schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren:
+het bal begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen
+te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest:
+hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen van
+Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins
+tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog verliest, maar
+hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig,
+dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen beter dan
+iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren
+onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is een twist uitgebarsten,
+doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door
+een dolkstoot of een pistoolschot. Eensklaps knalt een schot te midden
+der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers;
+men schiet toe; de moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die
+hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan
+de linkerzijde van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt
+hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren,
+de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich tot iets te verbinden
+en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen
+prijs te weten te komen; men zal niet meer van ons vragen dan billijk
+is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden:
+wij ondervonden dat later.
+
+Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de
+kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt, of hij de
+reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk
+onverschillig; eindelijk besluit hij toch voort te stoomen, vooral
+omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen
+en koopwaren. Deze sloep is intusschen eene belemmering te meer voor
+onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den
+blinde door de ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den
+grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken:
+wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het sleeptouw
+zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning,
+en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende
+saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een
+mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden dat de schroef
+omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de
+boot; omstreeks tien uren raken wij weer vlot, en wij sukkelen voort
+tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de
+Usumacinta, waar de kapitein ons aan wal zet.
+
+Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen
+aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. "Vijfhonderd francs," antwoordt
+de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch
+veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de groote zware sloep
+op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en
+eene vracht koopwaren, en dat men van dien man niet meer dan vijftig
+francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten,
+waarom men mij zoo veel meer rekent;--maar de kapitein geeft eenvoudig
+ten antwoord: "Het is vijfhonderd francs." Er schiet niet anders over
+dan te betalen.
+
+Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier
+volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om Tenosique te bereiken;
+over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan
+vier-en-twintig uren.
+
+Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek
+verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano met de
+noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons
+geld en al onze verdere bagage aan de hoede van mijn getrouwen Julien,
+die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen
+een gids en paarden, en gaan den volgenden morgen op weg.
+
+Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles
+gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te zijn gereden,
+volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot
+aan de monding van de Chacamas, die wij doorwaden. Toen kwamen wij in
+het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename manier draven,
+vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van
+reizen gewoon is, wil ons zeker in een stuk de twintig mijlen laten
+afleggen, die ons van Tenosique scheiden; daarom maakt hij zooveel
+mogelijk spoed. Wij hebben moeite om hem te volgen, en de weg dunkt ons
+minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden
+telkens over rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan
+ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren
+of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent maar altijd
+door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen
+hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis, laten wij onze paarden
+voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk
+den gids weder vonden, die ons aan den oever eener beek wachtte,
+was de eerste vraag:
+
+"Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+--Welke levensmiddelen?
+
+--Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed
+gemaakt."
+
+De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen,
+moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der
+krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich de hut van den
+veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de
+arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig maal met groote plassen
+posole, een mengsel van gemalen mais en water, maar zonder onzen
+brandenden dorst te lesschen.
+
+Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee
+uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen afstands van
+Tenosique. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig,
+en worden gastvrij ontvangen door twee oude dames, die ons kippensoep
+en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij
+rustigen nacht kwamen wij den volgenden morgen vroeg te Tenosique.
+
+
+IX
+
+
+Tenosique is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de
+Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de Usumacinta komt
+daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen
+twee bergen te voorschijn. Een weinig verder begint de sierra met
+haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf
+hebben gevestigd. Dat is de plaats onzer bestemming; maar om er te
+komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+Tenosique ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke
+overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er
+een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan het rieten
+dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit
+lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden wij toch opgegeten door
+het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen
+enkel meubel: gelukkig hebben wij onze hangmatten en veldbedden bij
+ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden
+na de verovering, en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien
+tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten
+dorp eene zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende
+zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn de
+handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten
+tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas, naar de oevers
+van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. Tenosique is
+daardoor de stapelplaats geworden voor alle produkten van dien aard,
+die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de geemploieerden der
+beide huizen, die tot dusver dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg:
+ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort
+een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis van de plaatselijke
+gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie
+men in aanraking komt, om te gaan. Meer dan een, verlokt door het
+vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan
+kennis en ondervinding, geruineerd.
+
+Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte
+gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt u slechts
+eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze
+voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid. Vooreerst moet
+een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden
+zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale agenten, _monteros_
+genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man,
+gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen alle
+vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen
+en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij neemt zijn revolver
+en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om
+te kunnen jagen, want als de levensmiddelen zijn opgeteerd, moet hij
+op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat
+de bekende paden, en trekt het oerwoud in, waar hij zich met behulp
+van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter
+hem aanstonds weer sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden
+lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en
+bladeren bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens,
+vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen
+uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij overal
+naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft,
+als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal op.
+
+Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven
+van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de kosten van
+transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan
+niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen heeft hij niet op zijn
+zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd,
+die toch voor hem onbereikbaar zijn! Volslagen gemis van wegen,
+een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende
+plantengroei, ziedaar de bezwaren, die men moet overwinnen, om den
+schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken;
+maar er moet noodzakelijk eene rivier in de onmiddellijke nabijheid
+zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de
+exploitatie, met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de
+steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer
+belast: zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle
+hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+Het terrein is nu verkend; een beeedigd landmeter gaat er heen om
+de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het werk
+gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen;
+de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd--dat wil zeggen,
+moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder
+dit van ouds in zwang zijnde stelsel, niemamd zouden kunnen vinden
+om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen
+bij hen in schuld komen; en is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de
+slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is,
+zorgeloos en op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld,
+en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den
+vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude wet der Mayas,
+die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge
+werkloonen, geen mahoniehout hebben; want evenmin als de bewoners
+van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en
+het geld heeft voor hem weinig bekoring. Daar de Indiaan zijn meester
+niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt
+de nieuwe ondernemer die ten einde zich werklieden te verschaffen;
+zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en
+somwijlen heeft men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus,
+dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de
+bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op dertig, veertig,
+zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos
+opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende konvooien voorzien
+de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat
+is nog niet alles; de boomen worden geveld; men ontdoet ze van het
+spint--het zachte hout onder de schors--; men zaagt ze in blokken,
+en de kostbare waar groeit tot stapels: maar de rivier is verre, en de
+stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen
+stam moet een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen;
+maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van
+Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn daar niet duur:
+voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten
+hebben; maar de afstand, de bezwaren van de reis, het onvoldoende
+voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud
+ligt bezaaid met lijken, en de weinige ossen, die eindelijk behouden
+ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen
+toestand en kosten ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten
+gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en _ramon_ bestaat. Bovendien maken
+de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen
+bedwingen, dikwijls met opzet dat er een ongeluk gebeurt, zoodat een
+os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd,
+en het blok mahoniehout wordt aardig duur.
+
+Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan
+de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen oever in de
+bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die
+blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een hier en daar, op een
+rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in
+het volgende jaar medegevoerd.
+
+In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen
+van Tenosique zich met lichte kanos naar de plaats, waar de Usumacinta
+uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio,
+om daar de mahonie blokken op te wachten, die de rivier bij honderden
+medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het
+is onder hen een hartstochtelijke wedstrijd, wie de moeste blokken
+machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar
+de eigenaars, binden ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al
+die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig,
+waarde lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet
+gesproken van de epidemieen, die het vee doen sterven, van de koortsen,
+waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op
+den loop gaan of het verspillen, en van andere kwade kansen meer.
+
+Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen,
+die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ruinen, wier ontdekking ik mij ten doel heb
+gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ruinen bestaan;
+de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan de
+uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen
+ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker oever van de
+Usumacinta; een weg is er niet, maar de richting, die ik volgen moet,
+is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor
+den tocht, maar mijne handen zijn gebonden.
+
+Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in
+het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke beloften gedaan,
+maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien
+manschappen noodig, benevens veertien muildieren en drie paarden; er
+waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten
+te verkrijgen, liet ik twintig mijlen in het rond nasporingen doen,
+onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men
+mij te kennen, dat er eerlang een konvooi uit Peten verwacht werd:
+na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht
+geschikt zijn. Ik had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit,
+maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden,
+die geslacht werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden,
+gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch,
+_tasajo_ genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en
+men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een
+avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap, hooren
+wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat
+waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn er twaalf; wij zijn
+gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn
+schrik, in welken rampzaligen toestand de arme dieren verkeerden. Zij
+waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende
+wonden, half dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige
+en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder
+zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van de gewone
+vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid
+die verzekering geven, daar hij er vast op rekende dat de meeste
+muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen
+den prijs van nieuwe dieren, zou moeten vergoeden: hetgeen later ook
+inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening,
+en wij hielden ons onledig met onze laatste toebereidselen.
+
+De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels
+en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren; men verdeelde
+de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die
+het bestuur der karavaan op zich zou nemen, en ik moest een gedeelte
+van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die
+ons als gids zou dienen, verzekerde mij dat wij niet rechtstreeks naar
+de ruinen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de
+rivier gekomen, moesten wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver
+afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten,
+aan land te gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano te
+timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste
+muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen voor
+het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob
+en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den vijftienden Maart 1882
+vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden
+gewasschen, dat is alles; en onder den druk der nieuwe vrachten zullen
+deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat
+enkele dieren bezwijken zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus:
+reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen
+hebbende, schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever,
+er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal,
+dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor hunne vracht
+wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet
+zijn om het spoor niet geheel bijster te raken. Wij komen slechts zeer
+langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men
+moet de muildieren, die zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij
+zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een
+middel om te ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er
+twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting
+voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt prachtig:
+reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen
+van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen met kolossale bladeren,
+vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze
+eiken herinnert, vormen een schilderachtig, grootsch en indrukwekkend
+geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in
+deze bosschen zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk
+te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats,
+waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen met het woud
+bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze
+muildieren te vinden is en ook dien boom, _ramon_ genaamd, waarvan de
+bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert
+men op eene kleine hoogte, te midden van eene ruime open plek, waar
+reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen
+en kreupelhout gezuiverd is. De hooge boomen blijven alleen staan,
+en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken
+dauw. Deze kampementen dragen op de kaart een naam, hoewel er noch
+eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den
+muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten op hunne tochten
+van Peten naar Tenosique. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt,
+worden de beesten ontladen; de bagage wordt met de pakzadels op rijen
+geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste
+dag heeft hunne wonden op schromelijke wijze verergerd. De mannen
+gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen
+tegen den stam, vervolgens, het gekraak van den neervallenden boom,
+overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug,
+gebogen onder eene geweldige vracht van groenende takken, die onder
+de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze
+veldbedden gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons
+souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift
+een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate wij
+op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, pecaris,
+alles is ons welkom.
+
+De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en
+praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op een bed van
+groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is
+niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge geluiden: het
+brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels
+en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.--Voor het aanbreken van
+den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der
+muildieren en het verdeelen der bagage zijn ruim twee uren gemoeid,
+en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op
+weg begeeft.
+
+De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst
+zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger. Deze
+geheele streek is rijk aan ruinen, en alles bewijst dat zij vroeger,
+voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt was; te midden van
+deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote
+steden, waarvan de geschiedschrijvers der verovering nog melding
+maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen,
+en de eens zoo talrijke bevolking is geslonken tot enkele familien,
+in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen
+van het ongelukkige ras.
+
+Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee
+muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der jaguars
+zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld
+moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk te verlichten,
+gaan wij beurtelings te voet.
+
+Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te
+voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen niet hooger
+waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch
+een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote inspanning vorderde. Kort
+daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers
+van de rio Chotal, die zich in de Usumacinta uitstort. Het woud is
+hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en
+aras doen de lucht weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde
+hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote
+brulapen ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde
+zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken
+wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek
+teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen wij
+eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan,
+en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+X
+
+
+Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van
+menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren allen uitgeput
+van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke
+orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden wij geen spoor van de
+mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten
+met de door hen getimmerde boot; hunne afwezigheid boezemde mij eenige
+ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor
+ons eene soort van woning gereed; anderen gingen weer het bosch in,
+om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden
+het arme dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half
+dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige
+dier had niet lang genot van die welwillendheid, want de jager die den
+troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar
+het kamp moest dragen, en dat daar met groot gejuich ontvangen werd.
+
+Tegen den middag verschenen eindelijk de canoeros; aanstonds vroeg
+ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De timmerman
+antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was;
+dat zij verschillende boomen hadden omgehakt, die later bij de
+bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de
+canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne schuld; maar binnen eenige
+dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne
+werkplaats, omstreeks een mijl stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad
+twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken,
+de gedaante van eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest
+worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover
+te brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk
+te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met jagen en
+visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, want de
+levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor
+veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood voor twintig
+toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar
+het kamp terug, niet wetende wat te doen. Ik kon wel den oever der
+rivier volgen tot tegenover de ruinen, die aan de overzijde lagen:
+daartoe moest een pad van omstreeks twintig kilometers lengte door
+het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier
+over te steken. Maar ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel
+medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij
+en de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer
+vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij zijn van
+niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier
+dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin een
+onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met
+den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad tegen de
+zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon--want het was
+een Lacandon--ons bespeurd, of hij greep zijne pagaai en wendde zijne
+boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep
+den cayuco toe, en beloofde hem allerlei moois, als hij bij ons wilde
+komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange
+tuniek of hemd met wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand
+en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve
+zijne van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een
+doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en
+eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en pijlen.
+
+De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken
+zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen, sabels,
+katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel
+verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen met mij in aanraking
+zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij
+had er twee, en de tolk ging dadelijk met hem mede, om de booten te
+halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan
+den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen
+Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij heen? Een
+bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen
+behoorden tot eene andere expeditie, die mij voor was geweest. Dat
+was het gevolg van mijn lang oponthoud te Tenosique!
+
+Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die
+onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de Lacandons,
+maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar
+de ruinen terugkeerden, waar zich een zekere don Alfredo bevond.
+
+"Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+--Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+--Heel goed: maar wat voert hij daar in de ruinen uit?
+
+--Hij wandelt.
+
+--Met u hoevelen zijt gij?
+
+--Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+--Hebt gij nog eene andere kano?
+
+--Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+--Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen." Daarop mijne manschappen
+roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn, een zak
+met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+"Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden
+van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken, dat hij mij morgen
+zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter
+hand stellen. Gaat nu en keert zoo spoedig mogelijk terug!"
+
+Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik
+had niet gerekend op de koorts, die mij juist des morgens aantastte. De
+aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra
+de crisis voorbij was, nam ik eene goede dosis quinine en ging een
+paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij
+toch aan boord dragen; zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De
+anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide;
+slechts met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen
+en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en na eene
+vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de
+rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht. Wij waren ter
+plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal;
+een der Indianen, die wij daar aantroffen, was bereid mij als gids
+te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig
+jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds een Engelschman
+herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam
+gelezen, dien hij kende; hij noemt mij den zijnen: "Alfred Maudsley,
+van Londen"; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was,
+voegde hij er aanstonds bij:
+
+"Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval
+heeft mij eer dan u naar deze ruinen geleid; het omgekeerde had
+evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te
+vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier; gij zijt een geleerde,
+en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen
+en kopieen, zoo veel ge wilt; gij zijt hier te huis. Ik ben niet van
+plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding
+van mij, en behoud uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u
+nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken,
+en uwe woning wacht u."
+
+Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht het voorstel van mijn
+nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der
+ontdekking van deze nieuwe stad, waar wij te zamen hebben gearbeid,
+en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van
+den edelmoedigen man, die voor een deel de kosten mijner expeditie
+wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta,
+in een soort van neutraal terrein tusschen Guatemala en de twee
+mexikaansche provincien Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks
+twaalf jaren ontdekt door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling
+door de monteros bezocht.
+
+Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang
+der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo dicht begroeid,
+dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige
+middelen, waarover men ter plaatse beschikken kan. Maar voor zoo ver
+men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle
+indiaansche steden, waarvan wij reeds gesproken hebben, hebben bestaan
+uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en
+paleizen, woningen van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven
+door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze
+monumenten verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de
+rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die
+zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren worden gesteund
+en van trappen zijn voorzien.
+
+De schikking is geheel dezelfde als te Palenque; de tempels en paleizen
+zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn ook ruwer bewerkt,
+schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen,
+omdat de geheele uitwendige dekoratie, die uit cement bestond, is
+verdwenen.--Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel,
+die op eene pyramide van ongeveer honderd-twintig voet hoogte is
+gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen
+afgodsbeeld bevat, benevens verscheidene nissen, waarin kleinere
+beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook
+der offeranden.
+
+Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is
+deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het schoonste,
+wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt
+een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche wijze, met de beenen
+onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knieen; de kalme,
+waardige houding doet u onwillekeurig aan Boeddha denken. Op het hoofd
+draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche
+figuur verplettert. De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen
+en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene
+menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende met
+ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden
+versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken van reukwerk;
+wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd
+schijnen geweest te zijn.
+
+Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het
+belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime esplanade
+stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar
+een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen zijn niet meer dan
+vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst
+of eene soort van vesting; in ieder geval was het prachtig gelegen. Van
+het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw
+bewonderde ik den praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden,
+waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche
+lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten en andere
+insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich
+voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende heuvelen, over
+de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den
+anderen kant, naar het zuiden, over de wijde vlakte, aan den horizon
+begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het
+was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg sporen
+van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De
+deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten zijn nu eens,
+zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de
+verdeeling der openingen en der nissen zeer onregelmatig. Van binnen
+is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken;
+in het achterste gedeelte, in een donker souterrain, waarheen een
+sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die
+tot aan de zoldering met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed,
+zijn dit graven. Althans te Palenque vond ik in dergelijke vertrekken,
+geraamten en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten,
+in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan, onder
+andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond
+ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen door de
+afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. 157 en 160.
+
+Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste
+poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el twaalf duim
+bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij
+twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge myters met vederen
+versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak,
+zijn hunne schouderen bekleed met een korten mantel met paarlen
+en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli
+omgordt hunne heupen en hunne voeten zijn in laarzen gestoken,
+met lederen riemen bezet.--Deze twee figuren, van verschillende
+grootte, schijnen een man en eene vrouw te moeten voorstellen; uit
+hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige
+handeling verrichten. De grootste heeft in iedere hand een kruis,
+de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde
+latijnsche kruisen, waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die
+van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze
+voorstelling den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en
+de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenque vinden
+wij dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+Het tweede bas-relief (bladz. 157) is buiten kijf het merkwaardigste
+monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad
+kunstwaarde heeft. Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide
+figuren--dat trouwens zuiver conventioneel is--zijn de twee beelden
+voortreffelijk van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig
+karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der
+personen, die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft
+zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in
+de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten wij dat de
+Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht
+vergoten zij hun bloed in de tempels, ter eere der goden. Torquemada
+deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen,
+die de priesters van Quetzalcoatl zich zelven aandeden:
+
+"Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en
+die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden. De priesters
+kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner,
+_achcantli_ genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende
+boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel van
+Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als
+een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen timmerlieden,
+die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens
+aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken, waarna men hun buiten
+den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen
+van obsidiaan moesten maken, en zij vervaardigden een aantal messen,
+waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij
+legden die neder op een witten doek.
+
+"Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam
+gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de bekwaamste onder
+de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+"Aanstonds stak nu de voornaamste _achcantli_ in zijne doorboorde tong
+meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden
+gemaakt hadden; de andere oude priesters deden desgelijks, en diegenen
+onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld
+na.
+
+"Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste,
+die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen, om de
+jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie."
+
+Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl
+of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken prijkte,
+was aan dien god gewijd.
+
+Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde
+hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring van het bas-relief.
+
+"Gedurende dien vastentijd--zegt Torquemada--begaf de voornaamste
+_achcantli_ zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen
+tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken droeg
+hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in
+de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische teeken van
+den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij
+vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc en van Quetzalcoatl,
+de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst
+in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij
+onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt verliet ik
+deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik
+was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en misschien belangrijke
+ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden
+verkeerende, zullen de aangevangen taak, naar ik vertrouw, voltooien
+en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan
+ik mij verzekerd houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig,
+om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de rivier
+afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk,
+dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken, worden
+meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had
+beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd had
+iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren
+teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd, hadden te
+zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn
+woord niet zou houden. Den volgenden morgen verscheen hij ook in het
+kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op
+dezelfde wijze gekleed: zij droegen een soort van lang wijd hemd of
+tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer
+plooibaar en wordt door de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden
+roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij,
+dat zij bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof,
+waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezien van een
+struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de
+kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk te verven, maken de
+Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder
+privilege is van het opperhoofd en zijne vrouwen, want de hemden van
+de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+
+Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd
+van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen, nagels
+van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen
+in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken daar een paar
+arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen
+schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want al mijne pogingen om
+een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen
+waren zij aanstonds bereid, mij hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de
+boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen. Met
+de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de
+sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens zout,
+waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door
+de asch van eene zekere houtsoort.
+
+De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt;
+eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te oordeelen
+naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan
+bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan zijn van hun
+leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der
+Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst en het bebouwen hunner
+kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd
+een voorraad van tabak en katoen, van mais en vruchten; zij hebben
+geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen
+stonden, voor den ondergang van hun volk, op vrij wat hooger trap
+van beschaving.
+
+
+XI
+
+
+Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee
+wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige uren verder den
+naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen,
+den zoogenoemden Camino Real (koninklijke heerbaan) volgen, die
+feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad,
+waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts
+een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad wendt; en hoe
+slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk
+voor onze manschappen, die zwaar beladen kano's tegen stroom moesten
+optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten,
+en die door de dagen van rust, aan den oever der rivier doorgebracht,
+nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even
+mager als vroeger, en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden,
+die door de reis erger zullen worden. Wij slaan dus het pad in,
+dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora,
+den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en ziet er zeer
+afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post
+niet verlaten, voor hij het geheele district heeft onderzocht; hij
+denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels
+en cherimayos gezaaid, waarvan de roode vrucht bijna geen pit heeft;
+hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak
+met gerookt wilde zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man,
+dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan
+onze eerste pleisterplaats.
+
+De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep:
+zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn buitengewoon
+steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna
+loodrechte helling naar beneden, maar eens in het frissche water,
+willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met
+mijne aanteekeningen en cliches droeg, deed nog beter: hij ging op de
+diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven
+water uitstak. Ik kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want
+ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn;
+gelukkig was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den
+nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografien
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij
+een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en een onzer
+paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in
+goeden staat: de apen en andere stroopers hadden onze beschuit en ons
+gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden;
+van het paard konden wij geen spoor ontdekken: het arme dier was
+waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of
+misschien door de tijgers verscheurd.
+
+Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen
+vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt genoemd.
+
+Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde
+vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het draagt geheel
+denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme
+luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met gras begroeide plein,
+dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het
+rond. Er is te Libertad aan alles gebrek, en de hongersnood schijnt er
+permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten
+van de monteria van de heeren Jamet en Sastre van San-Juan Bautista,
+die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun
+voorraad wilden afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft
+het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout
+hier nog aanbrengen.
+
+Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het
+meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is het oude Tayasal;
+het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en
+door zijn gordel van bergen omringd, staat op dezelfde plek, waar eens
+de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad,
+waarvan de inwoners, Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die
+emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de
+stad Chichen-Itza in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken
+hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige
+stammen, die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene
+eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche
+overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn verdwenen;
+maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en
+op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten aan te toonen.
+
+Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in,
+zich van de stad meester te maken en dit kleine volk ten onder te
+brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig:
+opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd, die in rechte
+lijn vam Campeche naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte
+de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd, met groote tempels vol
+afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna
+kwam, was hij even als Cortez gedwongen, vaartuigen te bouwen om de
+stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden
+Maart 1696, en nog dienzelfden dag werd Tayasal ingenomen.
+
+Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de
+bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten
+verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de
+Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart ons tevens,
+hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op
+een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten zijn. Het is nu ook
+duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten
+bewijze van de oudheid dier steden.
+
+De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij
+er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende eeuw waren
+er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van
+allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre Soto Mayor.
+
+"De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen
+gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van fraai
+bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig _vares_,
+en hij was zeer hoog." Is het niet of men eene beschrijving leest van
+het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal, van dezelfde
+afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van Chichen-Itza; haar
+moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer
+gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing der Itzaes naar het
+zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij
+waren nog in het onzekere omtrent de richting en den voortgang van
+de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare
+bewijzen op onze vragen een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een
+geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed
+der tolteeksche beschaving in de noordelijke steden van Guatemala,
+Coban, Copan, Quiriga.
+
+Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van
+Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan. Deze stad
+werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers:
+door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli werd ontijdig
+door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis
+is verloren gegaan, maar gelukkig heeft hij belangrijke en zeer
+merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten,
+waardoor wij in staat worden gesteld, der stad hare plaats in de
+geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden
+hout, die de reiziger door Indianen van Flores uit de tempels liet
+wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala
+zijne bijzondere studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne
+werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen
+en photografieen, die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij
+de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden
+gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert;
+de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en de
+achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en
+de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard zoowel als
+te Palenque op.
+
+De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig
+engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig; de trap
+is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte
+van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte van de pyramide zou
+dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed
+en acht-en-twintig voet lang; de hoogte bedraagt ongeveer veertig
+voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel
+begroeid is.
+
+Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende
+eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen ter
+wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling
+van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige van zulk een tempel
+bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die
+door middel van breede openingen gemeenschap hebben met een zaal of
+dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen
+zijn rijk gebeeldhouwd. In de tempels zijn de muren hooger dan in de
+paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is,
+een scherper hoek. Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille
+van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken
+zin verplettert, en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben,
+als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen
+door de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige
+breedte der gangen of kamers.
+
+Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch
+eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist hij
+zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend,
+zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout eene godsdienstige
+beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden
+bekleedden en rechtstreeks in verband stonden met de eeredienst.
+
+Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats
+bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld deel
+uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de
+steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden. Dit paneel
+heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim
+hoog en twee el acht-en-twintig duim breed. Evenals op de gebeeldhouwde
+zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven
+van die wonderlijke, barbaarsche en vaak onverklaarbare ornamenten
+en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn
+verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk tot een
+verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens
+geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque hebben gevonden,
+en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt
+hier het midden van het paneel in, in plaats van aan de rechter of
+linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het
+beeld der godheid het midden inneemt.
+
+Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt
+met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei grillige
+gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen
+of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel, waarvan de
+onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst
+getuigt. In de rechterhand houdt dit personage een soort van schepter,
+gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is
+halverwege bedekt door een soort van schild. Zijne kleeding is zeer
+rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel
+draagt hij eene lange en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot
+aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het
+menschenbeeld zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten,
+waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift ter
+linkerzijde bespeurt men--althans met eenigen goeden wil--eene tweede
+monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden,
+op een soort van trapje gezeten. Maar de voornaamste figuur, hoewel
+zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd
+boven de hoofdfiguur aangebracht, en dat ongetwijfeld de zon moet
+voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere,
+onbegrijpelijke, barbaarsche ornamenten, aan beide zijden van dezen
+monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel
+over; wij mogen dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal
+in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle
+amerikaansche natien; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften,
+de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder lokaal karakter,
+dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux
+en ons het recht geeft, ook hier van den invloed der tolteeksche
+beschaving te spreken.
+
+Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal
+eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot
+Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts volgende,
+de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich
+later eenerzijds in Yucatan uit te breiden, waar zij eene vroegere
+tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden
+van Guatemala door te dringen, waar zij Coban, Copan en Quiriga
+zal stichten.
+
+Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk
+jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar zij
+vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze
+zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege in de
+barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam
+in het noorden van het schiereiland door: wij vinden daarvoor niet
+slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg,
+zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan, die Martin Usua op zijn marsch
+naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis
+der historie.
+
+Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste
+tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het land werd
+overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.;
+deze indringers zwierven gedurende veertig jaren door de woestijnen
+van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te
+midden der heuvelen van Uxmal, waar zij prachtige gebouwen oprichtten.
+
+Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd;
+zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen hadden en de
+dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden
+talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren gedrongen;
+naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de
+Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen, maar Landa vermoedt het
+ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig
+jaren in de woestijn en kwamen in de sierra op tien mijlen afstand
+van Mayapan.
+
+Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het
+bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan
+wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van hun ras,
+hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars,
+die zij niet langer konden volhouden, laten varen, en er zich meer op
+toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten,
+te bekeeren en te beschaven. Zij traden meer op als zendelingen en
+predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als
+de Boeddhisten op Java deden, waar zij de taal hunner bekeerlingen
+overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo
+namen ook de Tolteken de taal over van de landen, die zij beschaafden,
+en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met
+de javaansche monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit
+het zuiden in Yucatan zijn gekomen. Wij hadden dus recht te beweren,
+dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door
+hare inwoners, omstreeks het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat
+ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker
+moet de hoofdreden gezocht worden in de nog levende herinnering aan
+de door hunne voorvaderen gestichte kolonien in het zuiden van het
+schiereiland. Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn
+geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen
+hadden ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen
+zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+XII
+
+
+Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van
+Santa-Cruz del Quiche aan Stephens deed, dan bestond er te Coban eens
+groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing
+gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze stad gesproken, die tot
+dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is
+zeer waarschijnlijk dat Coban eene nederzetting was van dien tak der
+Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten
+richtte, waar hij achtervolgens Copan en Quiriga, in de provincie
+Chiquimula, grondvestte.
+
+Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals
+Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden in Guatemala, door
+Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers,
+kreeg in last zich van Copan meester te maken. Dit geschiedde in
+1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad
+bezocht, was de groote circus van Copan in 1700 nog ongeschonden
+in wezen.
+
+De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit
+een steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds, zij het ook
+minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan
+dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs en dezelfde godheden,
+als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter
+de jongste van deze steden, daar zij het verst van het uitgangspunt
+der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden
+gezond verstand en zijne buitengewone helderheid van inzicht, heeft
+Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan
+was de eerste stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich
+te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij
+het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten eener oude
+beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders
+en bracht zijn helder inzicht hem van zelf op het spoor der waarheid.
+
+Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan
+gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent te herkennen. Bij
+nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige
+draken- of slangenmuil is gevat, herkennen wij daarin het beeld van den
+god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende
+attributen ontbreken ook hier niet. Hij draagt een hoofddeksel
+van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband,
+dien wij op andere monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij
+bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan,
+en te oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij
+verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden,
+evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen
+hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. De tak van den tolteekschen stam, die
+zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditien van het
+gemeenschappelijke vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel
+in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen,
+de oude gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen
+de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een andere
+natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde
+aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere of mindere mate van den
+voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken
+elkander weder, en de bouwstijl onderging eene verandering door het
+opnemen van verschillende elementen.
+
+Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de
+overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het kenmerk is der
+perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle
+volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien wij de in den aanvang zoo
+strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd,
+langzamerhand al rijker en weelderiger worden; de architektonische
+lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer
+en meer voortwoekert en eindelijk tot overlading, gemaaktheid en
+wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld,
+en de arabische kunst in Spanje niet minder.
+
+De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer
+opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog te zijn, om bij
+het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de
+eerste, maar veelmeer tot de laatste periode eener kunstontwikkeling
+behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds
+spraken, hebben hier alle ornamenten en alle architektonische
+motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen,
+hunne tempels hunne bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten,
+zij stellen zelfs in een beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men
+gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote middenfiguur,
+die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds
+aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener vrouw, wier kostuum
+ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque,
+met zijne menschenhoofden als gordel versiersels; deze koppen zijn
+hier geplaatst boven een krans of slinger van maishalmen, die een der
+attributen is zoowel van Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc,
+als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit
+beeld zou dus tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue
+en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico
+de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde en dat hun feest op
+denzelfden dag werd gevierd.
+
+Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede
+wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan wij op
+bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het
+bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig vakken met hieroglyfen.
+
+Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met
+gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten; het
+profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk
+uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van tulband, zoo
+als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons,
+maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende typen: een verschijnsel,
+dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het
+tolteeksche ras, na eene lange scheiding van misschien twee eeuwen,
+elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate
+samensmolten. Dit zonderlinge monument is als het ware de uitdrukking
+van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en
+zuiver tolteeksch door de symbolische teekens, die hetzij op iedere
+figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht,
+ons den naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat
+herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna
+geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard. De
+kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego
+Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje, Filips II,
+in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als
+bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen ver verheven te zijn
+boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer
+streken waren gesticht.
+
+"De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft
+de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit Yucatan"; en
+Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst
+in stijl tusschen deze monumenten en die welke men in Yucatan en
+Tabasco aantreft.
+
+Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst
+en hare vermenging met eene andere, niet minder oude kunst. Misschien
+zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou
+de amerikaansche beschaving en de amerikaansche kunst, aan haar
+eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de
+windselen der barbaarschheid, waarin zij nog gevangen lag, hebben
+ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning
+der Spanjaarden maakten aan die ontwikkeling een einde en vernietigden
+de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor
+in de plaats te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur
+der europeesche beschaving.
+
+
+XIII
+
+
+Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden
+noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om dezen langen
+en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera,
+in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen door
+wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar
+hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens gingen wij, zwoegend
+en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten
+wij door menschen gedragen worden; zonder de vriendelijke hulp van de
+pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de
+plaats onzer bestemming te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten
+wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam:
+menschen en beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons
+naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten. Twee mijlen verder
+ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en
+granaatboomen, het aardige, bevallige dorp Santa-Maria del Tule. De
+reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine
+kapel overschaduwt, is door de gansche republiek bekend; van verre
+gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt
+de oude boom onwederstaanbaar onze bewondering door zijn geweldigen
+omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of
+ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den grond behoudt
+hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam,
+en zijne machtige takken, in omvang gelijk aan honderdjarige eiken,
+verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende
+schaduw. Hij is niet zoo hoog, als zijn geweldige omvang eigenlijk
+zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg,
+opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens den Sabino
+eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder
+hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom den voet des
+booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje
+afbrak. Sommige reizigers verklaren dit wonder van het plantenrijk
+door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid
+zouden zijn. Wij hebben den boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan
+een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien,
+nog eeuwen kan leven.
+
+Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula,
+en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele
+bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen, het
+laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene
+bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de ruinen der
+paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk
+een sterke wind, die alles doet uitdrogen; er groeit hier bijna niets
+dan de zoogenaamde _pitayoles_, die dichte hagen vormen en waarvan
+de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+De ruinen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke
+ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen van zes
+paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw
+ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene ordelooze
+samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden
+met mozaieken in relief zijn versierd. Onder de uitspringende lijsten
+vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs
+de eenvoudige rechte lijn niet in acht is genomen: het zijn zeer
+ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander
+kruisen, maar waarvan de beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men
+vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis,
+waar zij op eene of andere wijze tegen den invloed van de lucht en
+het weder beschut waren.
+
+De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken
+met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van
+indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd. De
+pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er
+voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den tempel, die weleer
+op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn
+geheel is en waaraan alleen het dak ontbreekt, bestaat uit een groot
+laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel
+het schoonste en belangrijkste, en tevens het best geconserveerde der
+monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig
+meters; daarachter bevindt zich eene zaal van gelijke breedte,
+waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van
+ongeveer veertien voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven
+toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke
+laag cement. Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens
+bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met mozaiekpaneelen en figuren in steenen lijsten
+zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen vier
+lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met mozaieken en
+relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige steenblokken,
+die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het
+tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande gebleven,
+benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral
+de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven. Maar zuidwestwaarts
+bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder
+den grond begraven zijn, waarboven de muren nog slechts ter hoogte
+van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze
+ruinen en op de binnenplaatsen hunne woningen gevestigd.
+
+De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn
+opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met eene soort
+van steenen tegels bekleed. Onder de ruinen strekken zich kelders
+uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders
+had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla
+dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die, waarvan
+wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds
+van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij verwoest werden
+door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens
+valt de verwantschap tusschen deze gebouwen en de tolteeksche of
+mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde
+heilige plaats en de begraafplaats der koningen van Teotzapotlan. Toen
+de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde
+kompartimenten boven den grond, waarmede vier andere lokalen onder
+den grond overeen kwamen.
+
+Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van
+den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters; het
+derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde
+eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten. De woning
+van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken,
+want zij bevatte een troonzetel met een kussen en een rugleuning,
+beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond
+uit fijne beschilderde matten, gelooide huiden en stoffen om zich
+gedurende den slaap te dekken.
+
+Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de
+afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die het altaar
+verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het
+derde werden de koningen begraven. Het vierde, dat naar men zegt
+zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote
+zaal boven den grond; de toegang tot dit vertrek werd met eene groote
+zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der
+slachtoffers en der in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige
+vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze
+heilige plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan
+geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en
+sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend begraven werden.
+
+De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote
+schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht bekleed
+en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden
+uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen, zonder hunne
+vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen
+de goden en de menschen, was hij ook de eenige uitdeeler van gaven
+en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ruinen
+van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt in zijne
+beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog
+acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen, dat de mexikaansche
+regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens,
+geene opgravingen heeft laten doen in de paleizen van Mitla. Men zou
+daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste
+zaken: afgodsbeelden, sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men
+bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne
+prachtigste kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen
+van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand hielden
+zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er
+handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst zeldzaam zijn.
+
+	*	*	*	*
+
+Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een
+uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal het onzen
+lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande,
+niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht van de
+overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in
+Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft hier een veld van studie,
+dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge
+belang voor de algemeene kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten van de eigenaardige
+beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot
+een voorhistorischen tijd, deels tot den tijd der Tolteken en hunner
+opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer
+jaartelling; of wel tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende
+eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch
+als historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche,
+centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten. Van
+de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij
+hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten, die weder
+in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der
+Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap van beschaving
+aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit
+neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika, met name in
+het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van
+gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de onwedersprekelijke
+bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop
+later, bij de aanraking met de Europeanen, de indiaansche stammen
+van Noord-Amerika stonden.
+
+De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving
+bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika, Mexiko,
+Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en
+beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven staande monumenten
+in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd
+als overblijfselen en ruinen van voormalige steden, de aandacht tot
+zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde
+karakter eener zeer eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch
+in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere
+kunstperiode behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde
+periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die
+van tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode
+behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen binnen
+de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige
+splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is nog aan vele twijfelingen
+en bezwaren onderhevig.
+
+Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van
+Guatemala, de ruinen van Palenque bezocht, maar vooral sedert zijn
+verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het
+licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden de monumenten
+dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen
+bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste overblijfselen ruinen
+van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter
+meermalen samenvallen, in zoo verre de tempels ook zelven vestingen
+waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw,
+maar getuigen tevens van smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde
+kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad
+en was zoo groot, dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor
+vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen,
+acht-en-dertig meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter,
+en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ruinen van oude steden vindt men
+bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz, bij Mopilca
+in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de
+pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het
+licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder zeker opzicht
+reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige,
+nauwkeurig naar de windstreken georienteerde, van boven afgeknotte
+pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen
+verrezen. Hare wanden stijgen soms in onafgebroken helling naar boven;
+maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht,
+verdiepingen, die of wel afzonderlijke terrassen vormen, of alleen
+door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar
+het plat voeren breede en steile trappen, die meest aan eene, soms
+ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook
+de verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling
+verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij
+andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden vorm terug,
+en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende
+verdiepingen.
+
+De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge
+kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de
+eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer
+samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen, zigzags
+en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op
+den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel op het plat
+der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige,
+vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte portalen, en
+eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde,
+dikwijls overladen, geweldig groote fries--door Charnay dekoratiemuur
+genoemd--verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een
+soort van gewelf, dat door trapsgewijze over elkander liggende zerken
+wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke
+zuilen maken het aanleggen van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reliefs,
+hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken, die blijkbaar
+van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn,
+getuigen zoowel van onbeholpenheid als van barbaarschen wansmaak in de
+zonderlinge overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische,
+indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der
+amerikaansche skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat
+alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar
+de navolging der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets
+monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze
+hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere ontwikkeling
+in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis
+der amerikaansche kunst is zeker nog niet te schrijven.
+
+In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan
+antiquiteiten en ruinen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ruinen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan
+vijftig ruinen, die door haar omvang en deels ook door haar pracht
+de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende
+gebouwen boven elkander; kolossale trappen voeren van het eene terras
+naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd,
+wier kop den grond aanraakt, terwijl het reuzenlijf zich naar boven
+kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen
+overladen zijn, kenmerken zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud,
+ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel
+van Palenque in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en
+opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken
+en bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen
+eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica, waar massieve
+sieradien van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper,
+en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid eener hooger
+beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en
+vooral in Nicaragua, waar de eilanden in de meren nog belangrijke
+ruinen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling
+gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk
+gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac verhuisden en
+daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula)
+stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten breidden de
+Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij
+hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde of twaalfde eeuw onzer
+jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en
+macht; door ongelukkige oorlogen en andere rampen geraakte het allengs
+in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken
+uit een deel hunner woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die
+anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der
+Azteken, die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs
+meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars namen ook
+hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de
+Tolteken, over; deze laatsten weken allengs naar zuidelijker streken,
+met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen
+samensmolten of uitstierven.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346.txt or 13346.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/13346.zip b/13346.zip
new file mode 100644
index 0000000..f6d0c54
--- /dev/null
+++ b/13346.zip
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..e0e1d12
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #13346 (https://www.gutenberg.org/ebooks/13346)
diff --git a/old/13346-8.txt b/old/13346-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..8a77cbe
--- /dev/null
+++ b/old/13346-8.txt
@@ -0,0 +1,4445 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by D�sir� Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: D�sir� Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Reis naar Yucatan
+
+door
+
+D�sir� Charnay
+
+
+(uit "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886)
+
+
+
+Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie
+van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie der
+beschaving en der geschiedenis van Amerika v��r de ontdekking door
+Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere europeesche
+mogendheden,--bij die allen is de naam van den heer D�sir� Charnay
+geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studi�n over het oude Mexico en
+andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk
+met het doel om de nog overgebleven sporen en gedenkteekenen eener
+ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen
+voor de oplossing van zoo menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch
+gebied. De lezers van _De Aarde_ brachten wij nog niet met den
+arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen,
+door hem te vergezellen op zijne reis naar het schiereiland Yucatan,
+niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+I
+
+
+Den 1_sten_ December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van
+het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland. Er woei
+een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen,
+moesten wij het anker uitwerpen op vier � vijf mijlen afstands van
+den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van
+Progreso krompen op dien afstand tot mikroskopische huisjes samen. Deze
+kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader
+naam; evenmin als wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar
+van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk;
+maar de bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons
+zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid
+is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem nog maar met
+eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het
+midden wordt de grond, sinds langer gevormd, vruchtbaarder en minder
+vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die
+in verband staan met de vertakkingen van de sierra Madre, welke zich
+door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch
+rivieren, noch stroomende wateren heeft, strekt zich van het zuiden
+naar het noorden in de golf van Mexico uit, tusschen den achtsten en
+den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en
+den twee-en-twintigsten graad noorderbreedte.
+
+De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners,
+zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30_sten_ Juli 1502, toen
+hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba,
+vertoefde, van den kant van het westen eene groote boot zag naderen,
+uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers
+en voerende een cacique (opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder
+wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche
+kostuum droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten
+gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van ma�s bevonden, benevens verschillende dranken
+uit ma�s bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden met sneden van
+obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde
+en met levendige verwen gekleurd.
+
+Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken
+of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede boot, uit een
+enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij
+uitnemendheid droog en, althans in zijn noordelijk gedeelte, tamelijk
+dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die
+een rotsachtig, vlak en droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn,
+ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet
+veel te vinden, evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis,
+onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus
+spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet minder beschaafd
+dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt
+met een weelderigen plantengroei, waar de inboorlingen te kiezen
+hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te
+vervaardigen, waarvan het verhaal melding maakt. Deze inboorlingen
+gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral
+pleit ten voordeele van mijne onderstelling, want de cacao is in
+Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste
+voortbrengselen van Tabasco.
+
+Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij
+de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die groote sloep
+met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om
+deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien van waar zij kwamen:
+hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de
+beschaafde landen van Amerika had ontdekt.
+
+De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente
+Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in 1506 langs
+de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511
+eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden van Darien kwam
+en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van
+de Alacranes. De bemanning, in eene sloep saamgepakt, werd, na eene
+omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust
+geworpen. Dat was de kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier
+aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich
+aan de oostelijke punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij
+werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd
+en gegeten te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van
+twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog nader
+spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke
+ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later ondernomen.
+
+In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van
+het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar het westen
+en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat
+te Camp�che aan land, waar hij tempels vindt aan Kukulcan, den god
+Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag
+hij groote slangen in relief uitgehouwen, gelijk aan die waarmede de
+buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan
+water gedrongen, landde Cordova aan de westkust, te Potonchan, thans
+Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig
+zijner manschappen verloor, terwijl geen enkele van zijn volk
+ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen
+tegenstand en zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij
+vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle
+indiaansche stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet
+meer dan drie man.
+
+In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar
+verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal of Paalmul;
+vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger,
+langs de kust van het schiereiland. Ook hij houdt te Camp�che en
+Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden
+Sacrificios en Ulua, vlak tegenover de plek, waar later Vera-Cruz
+zou verrijzen.
+
+In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide
+voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als tolk zal dienen,
+en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique,
+Marina, het indiaansche meisje, die als het ware de beschermengel
+werd van zijne expeditie.
+
+Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben
+geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam Yucatan zou,
+naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden _Chac-Nuitan_
+(wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de
+vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen verklaren
+dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen,
+die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens dit behoeft ons niet te
+verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers op achttien
+verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer
+met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend waren! Men kan zich
+eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken
+gepaard gaat; eerst wanneer men op de plaatsen zelve geweest is,
+is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze
+gissingen en onderstellingen laten rusten, en beproeven of wij met
+behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den
+ouden tijd kunnen ontsluieren. Juist hier hebben de Indianen tal van
+herinneringen achtergelaten.
+
+Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden:
+het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige krotten,
+midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer
+verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons voor verder onderzoek,
+want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien
+uren; en de vele koffers van onze bagage moeten nog eerst door de
+beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo
+beleefd mogelijk: van mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een,
+en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons
+zoo spoedig mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet
+uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De
+stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer
+treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een
+eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien kalen
+dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den
+weg strekken zich onafzienbare _henequen_-plantages uit: eene agave
+met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende
+draden vervaardigd worden, die op de amerikaansche markten grooten
+aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de
+woningen van de eigenaars der plantages aan; de hooge schoorsteenen,
+waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de
+bewerking van de henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op
+onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met
+riet gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken
+en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet,
+waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene zeldzaamheid
+is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart
+der stad, want vroeger stonden er een aantal huizen leeg. Wij loopen
+gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan
+met veel moeite gelukt het ons, eene kleine kamer van vijf el in het
+vierkant te vinden, waar wij met ons drie�n moeten logeeren: mijn
+secretaris, mijn bediende en ik zelf. In de geheele stad is maar een
+restaurant--en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan:
+het is ons om de ru�nen en de oude monumenten te doen, en niet om
+een lekkere keuken. Bovendien worden wij ge�ntroduceerd in eene
+amerikaansche club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens
+zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst bij deze
+tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene
+der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika te vernietigen. Hij
+kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren
+bezet, en moest zich toen, overwonnen en uitgehongerd, terug trekken
+om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie
+gelukte het Montejo eindelijk, door het verraad van een opperhoofd,
+vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte
+inderdaad meer inspanning, meer menschenlevens en meer tijd dan de
+verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar
+voortdurend op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van
+een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was naar
+de wapenen te grijpen.
+
+Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze
+langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke
+schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die tot
+zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven,
+zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van die in
+geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering
+de authentieke documenten geenszins: manuscripten op alo�papier en
+op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditi�n
+en overleveringen: ziedaar bouwstoffen genoeg, waarvan de toenmalige
+schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen
+geputte geschiedenis te geven van de oude beschaving der Mayas. Maar
+de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld
+van den bisschop Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken
+vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Camp�che
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-f�
+zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis van Yucatan! Zeker
+eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle
+sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit te vorschen en
+te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs,
+door vergelijking van deze kunstwerken met anderen die ons bekend zijn,
+te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader
+bij komt, hoe meer men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze
+monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend:
+inderdaad zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen
+tocht, hoop te bewijzen.
+
+Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene
+der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering echter
+ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden,
+was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven schijnt
+echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden
+met struiken en distels begroeid, maar de daarop rustende gebouwen
+waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen;
+en Francisco de Montejo kon in de stad zijn intrek nemen met zijne
+troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt
+de jongste geschiedschrijver van Yucatan, de heer Eligio Ancona, van
+een beroemden tempel, H-Chum-C�an genoemd, hetgeen zooveel beteekende
+als: het middelpunt en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo
+waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die
+bijgeloovige vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo
+noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan
+Sint-Antonius gewijde kapel.
+
+Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de
+tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels
+en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het
+zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten; het gezond
+verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant
+ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken. Laat mij daarvan
+een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving
+van het voornaamste gebouw, dat uit vier vleugels bestond, rustende
+op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats,
+die door hare gedaante herinnerde aan het paleis der nonnen, dat wij
+te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen
+van Kabah, welke wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu
+bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen
+honderd-tachtig voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor
+de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor
+het geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen,
+die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig voet:
+zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het
+paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding van den abt
+te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet
+voor het geheele monument. Het is maar een nul te veel, doch het
+maakt nog al eenig verschil!
+
+De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken,
+heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld, de gedaante van
+een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante
+blokken huizen. In het midden bevindt zich een groot plein, dat thans
+in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein,
+dorre en verschroeide bloemperken, en jonge boompjes, in welker schaduw
+misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.--De eene zijde
+van dit plein wordt ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met
+twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen
+in de spaansche koloni�n. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die
+inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad, welke thans
+eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk
+nog geen tienduizend inwoners had toen deze kerk werd gesticht. Het
+heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw,
+toen de kolonie nog pas in haar opkomst was en over zeer weinig
+hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne
+godsdienst veel over hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen
+bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend
+francs: eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen,
+naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.--De voorgevel wordt ter
+wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt
+een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime schepen, waarvan de
+gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden,
+en door twintig anderen van gelijke afmeting, die ten deele in de
+muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen;
+en het geheel vertoont dien stempel van soliediteit, die aan alle
+gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo:
+dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering uit de
+eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter
+wederzijde van de deur dragen twee spaansche soldaten; aan iedere
+zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van
+een gewapenden ridder, wiens voeten rusten op een neergehurkten
+Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden,
+zijn wapenschilden, medaillons en lijsten, is een aardig staaltje
+van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een
+Spanjaard werd geteekend, werd het werk zelf waarschijnlijk door
+Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal
+der Spanjaarden nog zeer gering: zij waren nog een troep soldaten
+en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben
+beschouwd, steenhouwersarbeid te verrichten. Zij vonden trouwens
+bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas,
+die hun land met zoo vele merkwaardige monumenten hadden versierd,
+waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren:
+nog heden staan zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene
+verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten
+trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn zij uitnemend
+ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door
+moorsche galerijen omgeven binnenplaats, die met bloemen, heesters
+en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal
+elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen
+zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk heen
+en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen,
+op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine uitstallingen van vruchten
+en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op:
+die schaar van vrouwen, in haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt
+een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders
+ontbloot of met een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend
+of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet
+daar vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de
+smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+II
+
+
+De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren,
+hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun taal
+onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der
+hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis van Mexico
+als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid
+blijkt van de theorie, die alle volken van geheel Amerika als tot
+een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in
+het bezit waren eener oorspronkelijke beschaving, die zich hetzij
+rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen,
+in Guatemala, Chiapas en Yucatan zou hebben uitgebreid; maar deze
+hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid
+van deze kultuur, mist allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde
+theorie zouden de monumenten en de ru�nen, die men in de gewesten van
+Centraal-Amerika vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke
+inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen,
+durven wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle
+traditi�n stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen, tegen
+het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken
+werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij in aanmerking
+nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde
+ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen bezitten van den
+architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat
+bovendien de bouwstijl en de dekoratie der monumenten volkomen overeen
+stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven
+hebben van de tolteeksche tempels en paleizen op de mexicaansche
+hoogvlakten,--dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen,
+dat er in Centraal-Amerika nooit eene andere kultuur bestaan heeft
+dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft,
+dat daarvan geen enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar
+geene rekening hebben te houden.
+
+De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij
+waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat mede
+zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken,
+waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige nationaliteit
+vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde
+overheerschers weerstand bood.
+
+Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige
+onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich nog van alle
+indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en
+ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende klassen in Europa, naar
+evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en
+intelligente koppen te vinden zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte
+oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie
+tanden, een vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is
+vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op
+eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond de
+koning; op hem volgden de priesters, dan de adel, dan het volk,
+dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk;
+de grond was gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde
+het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen
+dezelfde als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het
+schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen
+gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel steenachtig,
+maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor
+den regentijd de boomen om en verbrandde ze, nadat zij genoegzaam
+gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens
+boorde men met een puntigen stok gaten in de aarde om daarin ma�s
+te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat
+de grond lang braak moest liggen; de verdeeling der landerijen was
+dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren
+weer in bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond
+werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten, kon
+het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den
+oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan elke familie,
+naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en
+visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles onder
+opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over
+de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten spinnen en
+weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en
+onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen van allerlei aard;
+maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om
+zijn heer in den krijg te volgen. De oorlogen waren talrijk genoeg,
+maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in
+een enkelen slag beslist. Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende
+geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd
+en uitgemoord, en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of
+verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden
+en van nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden
+opgebouwd.
+
+Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele
+andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo, die
+meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van
+gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die de Spanjaarden onder
+Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen,
+met lans en schild, met slingers en groote houten slagzwaarden. Zij
+versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden
+zich het gelaat wit en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf
+weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage: dit
+tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen
+en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan hunne
+heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden;
+Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden met allerlei
+figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen
+en anderen. De jeugdige krijgsman begon met een of twee van deze
+symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw
+teeken worden herdacht, zoodat het lichaam van in den krijg vergrijsde
+helden eindelijk geheel met deze hi�roglyphen bedekt was. Volkomen
+dezelfde gewoonte heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op
+andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek
+eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats verving van
+het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat
+liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar, een Spanjaard, die acht
+jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen
+gewend aan dit primitieve kostuum, dat hij met de europeesche kleeding
+niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt;
+de kleine meisjes droegen om haar middel een koord, waaraan eene
+schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat
+het als eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd,
+haar deze schelp te ontnemen v��r haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond
+uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende figuren
+geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun
+haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd boven de wenkbrauwen
+af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge
+geboorte en de jongelieden naar de mode moesten scheel zien: dit gold
+in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig
+te worden, lieten de moeders een vlok hair over den neus der kinderen
+hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun
+neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en andere sieraden.
+
+Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenqu� en de
+Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming; maar
+dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een
+privilege voor de adellijke famili�n en de priesterkaste. Torquemada
+verhaalt daaromtrent het volgende: "Ten einde zich een woest en
+krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne vorsten, in sommige
+provinci�n, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der
+vroedvrouwen en der moeders) te misvormen, en daaraan eene puntige en
+langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd." Ten
+aanzien van Tlaxcala voegt hij erbij: "Sommigen hebben een puntig hoofd
+en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of
+van een schip (?), die de fraaiste van allen is."--Heel duidelijk is
+deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven,
+dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt: "De vrouwen
+gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was
+nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden het op den grond, op
+een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden
+zij het hoofdje tusschen twee plankjes en drukten het met kracht,
+totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten
+vorm had aangenomen." Deze operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk,
+dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de
+schrijver zelf had een kind gezien, waarvan de schedel achter de
+ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de
+politieke organisatie des lands voor de verovering: "Een of meer
+vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten
+het geweten; de edelen bekleedden alle openbare betrekkingen;
+de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld:
+plebejers, die alle lasten hadden te dragen voor het onderhoud der
+bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den
+meester waren prijsgegeven.--Op politiek gebied, de autokratie; in
+stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en
+ontwikkeling, uitsluitend in handen der priesterkaste; bij de massa,
+onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de
+vrouw buiten de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten;
+en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen,
+telken dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks
+doende stroomen."
+
+Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair
+karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man, in wiens mond
+de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is
+zeker, dat, ondanks al deze gruwelen, dit kleine volk niet ongelukkig
+was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de
+monumenten leggen nog getuigenis af van den bloei der kunst. Wat
+heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn
+lot verbeterd; is het door hen minder onwetend geworden; is het peil
+der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan
+door ettelijke millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter
+nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De
+verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de godsdienst die
+het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling;
+elke beschaving is geschikt voor het volk, dat haar uit zich zelve
+ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het
+zijn eigen karakter daarin ontplooien kan en ruimte en vrijheid
+van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende
+met zijn aard en zijn aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en
+gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van
+ondergeschikt belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van
+eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige
+vraag is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk,
+bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen
+van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs, dat het
+opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde,
+laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang en den dood van een
+volk ten gevolge kan hebben.
+
+Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd
+bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida en andere
+steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene
+kaste op zich zelve en schijnen zonder morren de geringschatting te
+dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten
+zich echter op verschillende wijze daarover te wreken, waarbij de
+bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen
+schijnen allen mooi, en al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij
+toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker
+voor een groot deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum,
+bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst
+vierkant uitgesneden. Deze tunica, _uipile_ genoemd, is van boven
+en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels,
+bloemen, bladeren, vogels, en heeft, evenals de uitstaande rok,
+een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door
+haar prachtig, gitzwart haar, dat in twee zware tressen is verdeeld;
+haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij
+lange gouden kettingen, vaak haar geheele fortuin.
+
+Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige
+huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten
+der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst met
+de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van
+decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude paleizen. Van
+binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers
+tot berging van de kleedingstukken bij feestelijke gelegenheden,
+en een _butaca_, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en
+met leer bekleed.--Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij
+iedere woning behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder,
+beplant met eene bijzondere soort van boom, _ramon_ genoemd, waarvan
+de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de
+dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten, die
+geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in
+moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere afleiding dan het
+bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje
+met rijtuig. De eerste kerkdienst begint reeds des morgens tusschen
+drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van
+alle vreemdelingen, alle klokken geluid, hetgeen een allesbehalve
+aangenaam concert is.
+
+Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige
+bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen, dagbladen
+en tijdschriften:--men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van
+denkbeelden en een opgewekt litterair leven. Twee geschiedschrijvers,
+Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in
+hunne verhalen de heldendaden der veroveraars, het lijden der
+eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de
+bloedige episoden van den burgeroorlog. De Yucateken zijn niet alleen
+staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der
+hoogvlakten: zij drijven ook handel en leggen zich toe op industrie:
+in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders,
+aan de vreemdelingen overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door
+harde beproevingen geleerd en gestaald; een jong en levenslustig ras,
+bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het
+schijnt, alleen toont in de kleine gestalte en het overwicht van het
+vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien
+al te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den
+vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit eigen
+ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal
+rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde. Wij
+werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde
+zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde zich overigens
+geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk
+zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten, een dagbladschrijver,
+tot ons: "Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier
+is de sleutel; gaat het eens zien; als het u aanstaat, is het tot
+uwe beschikking." Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet
+geschikt blijkt; terugkeerende loopen wij even bij onzen vriend aan
+om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Aym�, de consul, vergeet
+den sleutel terug te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf
+dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+"O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs
+van u.
+
+--Dertig francs: waarvoor? vraagt Aym�.
+
+--Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen,
+tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij dunkt, dat is
+eenvoudig genoeg."
+
+Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan
+te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van dat heerschap,
+wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven
+en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest bezield,
+energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten,
+hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en andere openbare werken
+geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk
+niet overvloedige middelen hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen
+de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen,
+dat zij er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo
+vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd geteisterd
+en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht,
+met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt en de bittere
+beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage
+en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam en zuinig: twee
+onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd
+tegen de ongunstige omstandigheden, waarin zij geplaatst waren:
+de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale
+schatten, en die verschrikkelijke verdelgingsoorlog, die het volk op
+den rand des ondergangs bracht.
+
+De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal
+haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat de bewegingen
+onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen
+algemeenen opstand leidden, die nog niet geheel onderdrukt is. Men
+mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde
+trekt zich voor de beschaving terug en ziet schier met den dag zijn
+gebied inkrimpen.
+
+
+III
+
+
+Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons
+gereed voor een uitstapje naar Ak�. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje _en famille_, want Louis Aym�, de amerikaansche consul,
+die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de
+ru�nen bezocht had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Aym�, eene
+Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde
+dat zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven,
+moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling van mevrouw,
+een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn
+secretaris en mijn bediende, waren wij dus met ons zessen: wij hadden
+mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+Ak� is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een
+bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het bezichtigen
+der ru�nen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo
+of intendant. Don Alvaro deed meer dan van hem verlangd werd: niet
+tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen
+bediende met allerlei levensmiddelen en benoodigdheden, opdat het
+ons aan niets ontbreken zou.
+
+Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen
+te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence, bij ieder bekend;
+en den _volan coch�_, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen
+het laatste. De volan coch� is geheel van hout, met uitzondering
+alleen van de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp
+onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van
+langwerpige bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net
+wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats
+voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder aan het net
+hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen;
+maar is men met zijn drie�n, dan moet men op turksche manier, met
+samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die
+daaraan niet gewoon is, in het eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De
+inlanders zitten met hun zessen of achten--hoe, begrijpt men niet--in
+zulk een wagen. Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt
+en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half
+dronken koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over
+de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo hevig,
+dat de reizigers door en over elkander geworpen worden. Gevaar is
+er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het
+rijtuig breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+Ak� ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar
+Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden met agaven
+beplant, en laten ter rechterhand twee met ru�nen bekroonde heuvels
+liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual, waar de Spanjaarden
+in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp
+ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo veel bouwvallige en verwoeste
+huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat
+de opstandelingen in 1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen
+en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar
+weinige vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei,
+maakt een zeer somberen indruk.
+
+Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob,
+waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen van
+hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele,
+blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen; deze hangmatten, de
+eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer
+goedkoop: zij kosten niet meer dan drie � vijf francs; de mooisten
+komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den
+grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coch� nader kennis te maken. De rotsen zijn
+steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze: wij zitten
+te dansen als de poppen in een poppenkast.--Het was inmiddels avond
+geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis verloren, waren nog
+maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer
+onderhouden wordende vuren; de omtrekken der pyramiden teekenden zich
+in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte
+een doodelijke stilte, alleen afgebroken door het knarsen en kraken
+van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de
+hacienda gesloten: men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf
+der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen,
+die de poort barrikadeerden; weldra waren wij ge�nstalleerd en sliepen
+in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+Ak� is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd,
+dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten. Wij hadden
+dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis
+is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij knoopten al onze kleeren
+dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij
+stopten zoo veel mogelijk alle denkbare openingen. Mevrouw Aym�, in
+een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend;
+maar Shuty, de aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte
+bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan
+een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+Wij gaan uit om den c�not� op te zoeken; Shuty springt vroolijk
+blaffend voor ons uit. Wat is een c�not�? Yucatan heeft noch stroomen,
+noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen
+waterplas, meer of minder diep beneden de oppervlakte, naarmate de
+kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht
+bij den beganen grond, in het binnenland vindt men het eerst op
+aanmerkelijke diepte. Men noemt nu c�not�s de inzinkingen van den
+bodem, die tot dit water toegang geven. Is het water op geringe
+diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen
+kant verteerd, dan verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die
+over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare
+dikte en stroomt het onderaardsche water in bepaalde richting,
+dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet
+langer steun vindende, instort; z�� ontstaat een reusachtige put,
+meestal van ronde gedaante, zooals de c�not�s van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke,
+zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor somtijds in
+de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene
+werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten versierd, zooals te
+Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de c�not� niet meer dan
+eene reusachtige onderaardsche ruimte, zooals te Bolonchen.
+
+Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich
+hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want in den beginne
+hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om
+putten of waterbakken te graven, noch ook om kunstmatige reservoirs
+te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+De c�not� van Ak� behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt
+als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig en bijna
+indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig
+voet beneden het gewelf, en dertig beneden den beganen grond, ziet men
+een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine
+vischjes zwemmen, terwijl zwermen van zwaluwen in alle richtingen de
+grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+Van den c�not� begeven wij ons naar de ru�nen, die onze bedienden
+inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei te
+zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden
+wij rond door de bosschen, uitziende naar ru�nen, zonder eenig
+kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken
+der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in onze nauw
+sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets
+buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen gaf van een abnormalen
+toestand; bij het verlaten van den c�not� was hij onrustig geworden;
+hij stond eensklaps stil en beet zich in zijne pooten of maakte
+zonderlinge sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig,
+vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het
+dichte hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty
+maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras
+en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem opnam: het
+lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende
+garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk door dit ongedierte
+aangetast.--Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend
+dejeuner, door den chineeschen kok van don Alvaro klaar gemaakt;
+maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een
+kabinetje om ons van ongedierte te zuiveren en op nieuw toilet te
+maken. Mevrouw Aym� en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich
+niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+De ru�nen van Ak� zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de
+amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk,
+en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen; de ru�nen hebben,
+volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij
+voegt er bij, dat volgens Cogolludo de Spanjaarden op hun tocht eene
+stad ontmoetten, Ak� genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren
+tegen eene groote menigte Indianen. Stephens vergist zich; als hij
+Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de
+stad, waarvan de geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die
+hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ak� verwijdert haar ten
+eenemale van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan,
+tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar het
+westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen
+afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte eene plaats,
+C�-Ak� genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar
+ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee jaren bleef. Dit geschiedde
+op zijne eerste expeditie in 1527; het C�-Ak� waarvan hier sprake is,
+lag dus omstreeks vijf-en-dertig mijlen oostwaarts van de ru�nen van
+Ak�, waar wij ons thans bevinden.
+
+Ak� was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig
+pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante
+mijl verspreid. De belangrijkste ru�nen schijnen een rechthoek te
+vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig ge�ffend
+is, en in welks midden nog een steen overeind staat, die door de
+Indianen _picot�_ wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal,
+dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor
+als na de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te
+Tenosiqu� verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De
+veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picot� gebonden, om
+daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde
+gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op den weg van Palenqu� naar
+San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf
+de schuld uit; en ik heb Indianen ontmoet, die, om hun geweten tot
+rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand
+hun zocht op te leggen.
+
+Nemen wij thans de ru�nen nader in oogenschouw. Aan den
+noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte
+van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein vertrek, waarvan
+het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind
+staan. Wij vinden hier dezelfde constructie terug, die wij reeds te
+Tula, te Teotihuacan en te Palenqu� hebben opgemerkt, en die wij ook
+nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale
+ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest; wij mogen
+veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en
+dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt uit te maken van
+het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit
+laatste monument herinnert door zijne rechthoekige gedaante, aan
+de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien
+hebben en die men met den naam van citadellen bestempelt, maar die
+inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan,
+waarvan alle geschiedschrijvers melding maken. Het kaatsspel was bij
+uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco
+en Yucatan invoerden. Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard,
+te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er,
+v��r den aanvang van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige
+ceremoni�n plaats.
+
+Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei
+gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige pyramide,
+met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen,
+de buitengewoon groote trap, die zonderlinge architektuur, geheel
+afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten:
+dit alles verplaatst ons als het ware in eene nieuwe wereld. Het
+zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er
+nog negen-en-twintig over zijn, geplaatst op het bovenvlak van eene
+langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men
+bereikt dat plat langs een reusachtige trap van ruwe steenblokken,
+van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim
+hoogte. De pilaren waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog,
+te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog
+voorhanden zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim
+in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd,
+en dat de bouwmeesters te Ak� geen kalk of cement hadden gebruikt. Dit
+is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der
+blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden behouwen, maar dat de
+binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist
+op elkander konden passen, moest men de ledige ruimten aanvullen met
+kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot
+bedekking gebruik gemaakt van kalk of cement.
+
+De heer Aym�, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit
+laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de stukken
+overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid
+mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren, in drie evenwijdige
+rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan,
+heeft eene lengte van vijf-en-zestig el veertig duim, bij eene breedte
+van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de
+uiteinden afgerond is, is van het noorden naar het zuiden; de trap
+bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het
+eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking,
+dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan niets is
+overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een
+of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen op die vragen geen
+antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt
+eenig in zijne soort; maar het draagt hoegenaamd geen monumentaal
+karakter.--Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het
+is bekend, dat de commentatoren dikwijls de schrijvers en ook de
+monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van
+nature zijn zij geneigd, het vreemde, het verrassende, het onmogelijke
+boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige
+reizigers hebben, ten aanzien van de ru�nen van Ak�, hunner fantazie
+den vrijen teugel gevierd en theorie�n verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren
+aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou een Ahan Katun
+of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der
+Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van vier-en-twintig, en een
+Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren
+zijn, ieder uit tien blokken bestaande, krijgen wij in het eerste
+geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in
+het tweede eene periode van achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor
+achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaar gelegd, reeds lang verdwenen
+zou zijn v��r het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige
+eeuwen ouder zou zijn dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken
+het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig,
+over dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument
+eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die hetzij voor
+openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremoni�n
+bestemd was? De ligging midden tusschen de andere monumenten schijnt
+voor deze onderstelling te pleiten.
+
+Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere
+ru�ne, _Akabua_, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De
+vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend
+ontvangen door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar,
+als overal elders, vinden wij de zoogenaamde _boveda_, het door
+vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten
+der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit dusgenoemde, oneigenlijke
+gewelf is hier te Ak� sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte
+materialen, want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit
+die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan deze
+monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde
+cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men
+er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen in de ru�nen van
+Ak� hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken,
+die door aanmerkelijke tusschenruimten van elkander gescheiden zijn.
+
+Ik maakte mijn gids, den heer Aym�, daarop opmerkzaam, en zeide tot
+hem: "Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ak� noch kalk, noch cement
+is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie
+welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit niet toegeven, hoewel de feiten
+mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een
+raadsel, dat wij moeten trachten op te lossen. De stichters van deze
+gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost,
+om hun werk onvoltooid te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze
+zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft
+afgeknaagd en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een
+ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren,
+als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier in
+de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren,
+hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het besluit dat al
+deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met
+cement bestreken en, volgens de gewoonte, ook beschilderd waren.
+
+"Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal
+u gelooven."
+
+Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met
+een ru�ne gekroond.
+
+"Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Aym�.
+
+--Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het
+vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+--Laat ons toch maar eens gaan zien," hernam ik. En wij gingen.
+
+Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een
+zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine ruiten en
+afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een
+groot kader, waar binnen verschillende figuren geplaatst waren,
+waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van
+ongeveer een el dik bedekte de steenen, vulde de ledige ruimten en
+maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog
+sporen van de oude beschildering.
+
+"Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+--Gij hadt gelijk," antwoordde hij.
+
+Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle
+tegenspraak.
+
+
+IV
+
+
+Van Ak� begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever
+een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend inwoners;
+het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas
+het feest van den heiligen schutspatroon had gevierd, bij welke
+gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen
+muren in de buitenwijken opnieuw waren gewit. Behalve zijne nette
+woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche
+zuilengangen omringd.
+
+Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied,
+waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving
+in Yucatan, in tegenspraak met de bewering van sommigen, die zich te
+zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een
+bespottelijken ouderdom toekennen.
+
+Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook
+Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals elders,
+was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen
+te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen, en zoo veel
+mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving
+uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk over de zaken van Yucatan
+omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na
+de verovering, spreekt van de gebouwen te Izamal, waarvan er toen
+nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters
+dier monumenten onbekend waren. Lizana daarentegen, die in 1628,
+zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de
+gelegenheid was om zich bekend te maken met de oude traditi�n en
+legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten;
+van de twaalf bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt,
+kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die
+Landa niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet
+kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande ras
+der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin
+der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden van naakte
+menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden
+van bijzonder sterke cement vervaardigen. In een graf vindt hij kunstig
+bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog
+tegenwoordig bij wijze van geld gebruiken. Even als te Merida, waar
+hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken
+aan de godsdienstige vereering van het oude heiligdom, bestond ook
+hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding
+geven op bladz. 32. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond
+in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij
+opgetrokken was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde
+steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne
+beschrijving de opmerking toe: "Dit monument is zoo hoog, dat men er
+versteld van staat." Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede
+basis met een ruim terras of platform, en de kleine pyramide, aan de
+noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige
+te zijn van de godsdienstige plechtigheden, die ten aanschouwe van
+allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan
+Landa spreekt, stond het afgodsbeeld. Wij spreken hier bij analogie:
+want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der
+Tolteken, Teotihuacan en Cholula.
+
+Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakm�,
+omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van een afgod,
+die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: "Zon,
+met het vurig stralende gelaat." De tempel was dus een zonnetempel,
+met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed,
+maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan de eerste;
+zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: "Huis der hoofden en der
+bliksemstralen." Daar woonden de priesters, vermoedelijk in een fraai
+paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden
+bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus gewijd klooster, benevens
+de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan
+Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den legendarischen stichter van de stad
+Izamal. "Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen
+voorgesteld onder de gedaante van eene hand; zij beweren dat men
+de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door
+de aanraking met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte;
+daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame,
+de wondervolle hand."--Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht
+werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom had men
+naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot
+aan de grenzen van het land waren doorgetrokken en naar Guatemela,
+naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver,
+vindt men op verscheidene plaatsen sporen van die wegen.
+
+Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement
+geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep, tegenover
+het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van
+wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken eigen was, zoo als wij
+reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen
+wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende
+geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen
+hetzelfde beteekent.
+
+De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den
+opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van Hunpictok,
+hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide
+vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte, dat van gelijke
+constructie is als de piramide te Ak�, bevond zich het door Stephens
+beschreven beeld, dat thans verdwenen is, en ziet men nog heden, aan
+de oostzijde, de figuur, op bladz. 28 afgebeeld. Aan dit beeld kunnen
+wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze
+kolossale kop heeft eene hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de
+onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen,
+met versche cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter
+linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen,
+zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem, het woord,
+die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die
+wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis
+heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs, die wij in
+Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een
+menschenhoofd; het beeldwerk is van cement; de modeleering der figuren
+is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch
+herinnert ons aan de teekens der mexicaansche ridderorden, arenden,
+tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van
+allen; en niets past beter bij de bestemming, die het paleis, volgens
+de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van
+de kracht en den moed: eene waardige versiering der woning van den
+opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van
+Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der priesters,
+leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering,
+eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten was van
+de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de
+godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats grepen en
+door het volk werden bijgewoond. Dit is echter onbestaanbaar met den
+hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap
+maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk. Op een afstand
+van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd,
+eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande hutten.
+
+In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de
+dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had ik daarvan de
+ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik
+zeer duur moest betalen, niet ter plaats hunner bestemming kwamen, of
+althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat
+de telegraaflijn in geen goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon
+ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer
+goedkoop zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk
+gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch,
+vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing de draad
+neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij
+even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos en wanhopig,
+slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer
+te beklagen waren zij die betaalden, om haar weer in orde te brengen,
+of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch
+van tijd tot tijd, die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste,
+en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco,
+waar de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat
+de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te
+Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet meer. Voor
+onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren
+blijkbaar met deze verrassing alles behalve ingenomen. Waar zouden wij
+overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die
+ons ten gebruike afgestaan; wij gingen allen te zamen aan den arbeid,
+zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor
+onze hangmatten en veldbedden. Maar het souper:--dat is een lastig
+ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer
+aan het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons
+bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog geschikt;
+de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons
+avondmaal gebruiken.
+
+Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in
+te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en in
+de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen:
+daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas is
+in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij
+vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden. Een
+vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ru�nen te zien,
+waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet iemand zijn
+die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk
+dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan zijn niet de eenigen,
+die zoo redeneeren.--Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers,
+tegen een derde boven den gewonen prijs. Paarden zijn schaarsch: zij
+moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk
+toegestaan. Natuurlijk zijn noch de soldaten, noch de paarden gereed;
+wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis
+maken. Bovendien zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand
+naar Pist� bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg,
+en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar wij eerst
+den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van
+een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst werd,
+ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge
+van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het vlek konden
+overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of
+medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging aan.
+
+De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile
+rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin de vreemdeling zeer
+gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door
+twee Indianen geleid, want het huis, waar het feest wordt gegeven,
+is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten
+pikdonker. Wij komen zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van
+drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het gereedmaken
+der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote
+stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden moeten worden. Buiten
+zijn andere vrouwen bezig met het malen van ma�s, het kneden van het
+deeg of het bakken van koeken, die warm gegeten worden.
+
+Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen
+hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met leder
+bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het
+lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte pantalon, een
+wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er
+vol: het gansche dorp is hier vergaderd; althans al de Indianen en
+mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+"Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt," zeide
+de rechter tot mij; "zulk een feest, dat dikwijls verscheidene dagen
+of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal,
+na afloop van alles, misschien driehonderd piasters (vijftienhonderd
+francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan,
+vertegenwoordigt die som eene heele fortuin. Maar voor zulk eene
+gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op;
+en eerlang zal het de beurt zijn van een anderen Indiaan, om een
+dergelijk feest te geven.
+
+--Maar," hernam ik, "dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten
+zij daarna beginnen?
+
+--Precies hetzelfde wat zij te voren deden," antwoordde de rechter;
+"zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages, terug. Is
+de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens
+eenige stuivers besparende om op hunne beurt een feest te kunnen geven;
+mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood,
+dan sterven zij van gebrek. De zorg voor den dag van morgen is hun,
+als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste
+ervaringen zijn machteloos om hen op dit punt te genezen."
+
+Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de
+taaie levenskracht der aloude traditi�n, waaraan men vasthoudt, ook al
+verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs
+tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij de zonderlinge gewoonte
+hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden
+u op die vraag niet kunnen antwoorden: wij moeten het voor hen doen.
+
+Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken
+te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht voor
+feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver
+aldus voort:
+
+"Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende
+een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij vierden hunne
+feesten op twee�rlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden
+van aanzien: het gebruik wilde dat ieder der gasten, op zijne beurt,
+een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der
+gasten gaf men een gebraden kip, brood en uit cacao bereiden drank
+in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te
+bedekken en een kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker,
+die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te
+sterven, dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne
+erfgenamen of familie over."--Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: "Bij deze maaltijden
+werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen, die, na hun
+den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend
+gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd had. De indiaansche
+vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen."
+
+Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend
+vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren en dragers
+hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair
+geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen. Het pad is de oude weg
+naar Pist�, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter
+elkander moeten loopen en niet dan met moeite voortkomen. De tocht
+is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout,
+vol lianen en doornen, waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige
+boomen zich verheffen.
+
+Wij komen te Pist�, waarvan niets meer over is dan de gehavende
+en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De
+manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven, eer
+zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen,
+die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en uit wraak hun
+overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+
+V
+
+
+Het was laat in den namiddag, toen wij de ru�nen bereikten. Hoewel ik
+vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde mij toch
+een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde
+Castillo ontdekte, tronende op zijne steile pyramide van zeventig
+voet hoogte.
+
+Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren,
+toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel. Statig dreef
+de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel,
+en goot haar licht uit over de eindelooze met bosch bedekte vlakte;
+op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of
+dichtbegroeide heuvels en terpen. Met deze ru�nen bekend, kon ik mijn
+reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+Het Castillo vormt het middelpunt der ru�nen; ten oosten, aan den
+voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine, daartoe
+behoorende paleizen; ten noorden, de ru�nen van een fraai gebouw
+en de gewijde c�not�, met den tempel ter bewaking van het bassin;
+ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten,
+de Chichanchob, de Caracol, de tweede c�not�, het paleis der Nonnen,
+de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken
+half fluisterend over het geheimzinnig verleden van die doode stad,
+die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid
+steeg uit de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als
+op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel,
+niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel overdekt,
+waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een
+kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon tooide zich, bij
+het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende
+nevelwolkjes zweefden door de ruimte, telkens wisselend van vorm en
+tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor
+de zonnestralen, niets achterlatende dan de schitterende droppels,
+als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze
+tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste steden,
+die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij
+voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking is toch verre van
+juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen
+oordeelen, bestonden deze steden uit eenige groepen van gebouwen, die
+wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van
+den vorst en van de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare
+dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde,
+over eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten
+werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+Chichen-Itza--dat wil zeggen, nabij de put van de Itza--ontleent haar
+naam aan den c�not� of de twee c�not�s, aan welker zoom de bevolking
+zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ak�, maar ouder
+dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort zij tot den tijd, toen
+men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De
+berichten, die wij omtrent de stad bezitten, zijn zeer schraal en zeer
+onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit
+alleen is met zekerheid bekend, dat Chichen, omstreeks de helft
+der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking
+verhuisde in massa--de oorzaak dier verhuizing is onbekend--en stichtte
+in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein
+vorstendom, waarvan de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez
+op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697--alzoo,
+nog geen tweehonderd jaar geleden--door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+"Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar v��r de aankomst
+der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten toen nog
+ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk,
+dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee groote en onuitputtelijke
+water-reservoirs--een onschatbaar bezit in een land, dat van water
+is ontbloot,--al spoedig nadat zij door hare inwoners verlaten was,
+op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op
+het tijdstip der verovering.
+
+De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo
+landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van Yucatan,
+met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de
+hoede der matrozen, en trok, onder het geleide van een Indiaan van
+Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia,
+die zijn verhaal schreef in 1639, te Valladolid woonde en van een
+der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de
+namen der steden, die Montejo doortrok, dat de expeditie haar weg nam
+van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen,
+in 1541, toen de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van
+het westen naar het oosten.
+
+Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de
+provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich naar Ak�,
+een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward
+met de stad Ak�, waarvan wij de ru�nen hebben bezocht. Daar stuitte hij
+op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren;
+het kwam tot een gevecht, het bloedigste dat de Spanjaarden hadden
+te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk
+kennen, waartegen hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen,
+die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der
+Indianen, ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar
+maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ak�
+begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens Herrera,
+had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich
+daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo nam te Chichen
+zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij
+vestigde zich daar te midden van eene bevolking, die ten gevolge van
+het vreeselijke gevecht bij Ak�, door den schrik als verlamd was.
+
+In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden
+en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het den Indianen te
+verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden,
+die ieder per dag meer gebruikten dan voor het onderhoud eener
+geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was;
+zij weigerden zich langer te onderwerpen aan de afpersingen en
+wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer
+levensmiddelen naar het kamp gebracht; eindelijk verdwenen de
+Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op
+den overvloed van straks volgde nu gebrek en hongersnood; om zich
+levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten
+naar de omliggende dorpen ondernemen en daar met geweld nemen, wat men
+hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten;
+de Spanjaarden hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren,
+en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk
+de gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot
+den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen bezet,
+en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht,
+waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen verloren had,
+volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor
+de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke stilte, liet de hoeven
+der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet
+hooren zou; om de waakzaamheid der Indianen te verschalken, liet hij
+vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel
+bevestigd was, vastbinden; en op eenigen afstand, buiten het bereik
+van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier
+vergeefs trachtte te bereiken. Het gelui van de bel en het janken
+van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog
+steeds in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle
+stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag werd,
+bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten
+zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote moeite de zeekust
+en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun
+eene schuilplaats bood.
+
+Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der
+voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster van
+gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam
+draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat bij de Azteken
+in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke
+familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende zekeren tijd aan de
+goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk
+te treden; sommigen verbonden zich, door plechtige gelofte, voor
+haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine
+priesteressen of zusters genoemd, in de bijgebouwen van den tempel
+woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij
+leidden daar een kloosterleven, en waren aan zeer strenge regelen
+onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan
+om te bidden en den tempel te reinigen; zij vastten bijna onophoudelijk
+en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der
+goden. Zij doorboorden zich de tong en de ooren met scherpe doornen,
+sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te
+kunnen hervatten, gingen altijd met neergeslagen oogen, en moesten
+de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der
+godsdienstige tucht. Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op
+bladz. 37 geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen,
+die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze fa�ade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen,
+waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld. Op de
+eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn
+voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam van den een is gevat
+in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het
+midden en aan de hoeken van de eerste fries vindt men ook aan de fa�ade
+van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten
+van Yucatan.--Het hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen
+eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur,
+en gescheiden door een gang, die op den westelijken uithoek van de
+pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner
+afmetingen: het geheel vormt dus een paleis van drie verdiepingen.
+
+Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen
+hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk een
+tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier
+windstreken gekeerd; de plaat op bladz. 40 stelt den westelijken gevel
+voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt,
+bestaat uit negen terrassen, door loodrechte muren gedragen; zij is
+gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en
+breed zijn, bij eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak
+van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte;
+de trap bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting,
+nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel in Yucatan als op
+de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen;
+op die reusachtige trappen en terrassen verzamelden zich, in den
+uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden
+vijand tegen te houden en hun leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De
+verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en
+wanneer de bezetting inderdaad uit onverschrokken mannen bestond,
+die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer
+terrassen stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld
+bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de
+spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens de vier terrassen
+der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het
+bovenste plat, waar zich de Azteken hadden vereenigd, die tot den
+laatsten man werden gedood.
+
+De noordelijke fa�ade, die tevens de voornaamste was, moest, nog
+ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit eene portiek
+met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten,
+waarop de dubbele kroonlijst van de fries rust, in het midden versierd
+met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij,
+die de geheele breedte van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men
+door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het
+heiligdom, waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren
+met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze fa�ade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van
+leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende in
+een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De
+kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten zijn bedekt met
+beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te
+Palenqu�, hadden ook de paleizen te Chichen geene deuren, maar werden
+de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan
+ook geen sporen van scharnieren, maar wel kleine gaten in de zuilen,
+waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog
+ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen van de
+pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand
+der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag van de twee
+slangen ter wederzijde van de groote trap. "De galerij diende voor het
+ontsteken van reukwerk, en boven de deur ziet men een groot in steen
+uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom
+dit gebouw bevinden zich een aantal anderen, groot en goed gebouwd;
+de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel
+vormt en geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de
+cement maken."
+
+Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene
+kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken. Te Chichen
+zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa
+blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet met planten en kruiden was
+begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten
+was. De uitmuntende toestand van de gebouwen, van de pyramiden en van
+dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig
+en welig is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming
+tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs op de hoogvlakten,
+en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn,
+naar mijne overtuiging, afkomstig van de Tolteken, en van betrekkelijk
+jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+
+De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene
+gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den muur van den
+tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl,
+een god der Tolteken en der Azteken: in Yucatan was zij het teeken
+van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen
+dezelfde beteekenis, namelijk die van _gepluimde slang_. Dit beeld,
+dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter
+versiering van de huizen der aanzienlijken te Mexico. Clavigero zegt
+ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en
+dat men aan sommige gebouwen eene reusachtige slang in relief zag,
+die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve
+in den staart scheen te bijten.
+
+De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare
+overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen
+de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt dus dat deze
+tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te
+Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is geheel gebeeldhouwd: in het
+midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het
+entablement schijnt te torsen. Deze gestalte met haar langen baard
+is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl,
+die onder verschillende gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is
+buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op
+het hoofd een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een
+lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+
+
+VI
+
+
+Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee c�not�s zijn,
+reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water door
+onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs
+hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de keuze van deze plaats
+voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke
+bevolking in den omtrek. De inwoners van Chichen konden zich de moeite
+sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige
+waterbakken of vijvers aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd
+voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk
+was en ook bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze
+c�not�s bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene
+soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af; de andere,
+de heilige c�not�, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den
+kring der gebouwen en op de grenzen der stad. Om dezen te bereiken,
+moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden
+wij de helft van een groot beeld van Tlaloc, en in de onmiddellijke
+nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels,
+aan wier voet wij weder het beeld terugvinden van de gepluimde slang,
+Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking
+van Chichen schijnt te zijn geweest.
+
+De c�not�, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig
+van gedaante; het water is niet te bereiken, want de loodrechte
+wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid
+tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur: dit kan het gevolg
+zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het
+dichte gebladerte rondom den put. Deze eenzame c�not�, waarvan de
+wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te
+midden van het bosch, maakt een somberen indruk. Deze plek was eens
+gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad,
+en deze c�not� behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine
+tempel, waarvan wij nog de ru�nen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen
+van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar ook
+volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte
+werden geworpen.
+
+Landa maakt zoowel van den c�not� als van den tempel melding; een
+breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en
+allerhande soort van offergaven; hij voegt er bij, dat er nog in 1560
+menschenoffers werden geslacht.
+
+Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de
+verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht;
+er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet er afbeeldingen
+van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze
+tempels het werk zijn van een verdwenen ras en dagteekenen uit een
+tijdvak v��r onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa
+moet iedereen de oogen openen. De stad was tijdens de verovering nog
+betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo
+haar voor het eerst in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels
+nog door de geloovigen bezocht.
+
+Van den heiligen c�not� begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het
+voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke gebouwen,
+die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren
+bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende, zware gemetselde
+muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen
+de muren bedraagt vijf-en-dertig el. Aan het uiteinde dier muren
+bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde
+slechts een enkel vertrek bevat, van eene op zuilen rustende galerij
+of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de
+brandende zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over
+de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van
+binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren zijn geheel
+met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate
+geleden hebben.
+
+Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding
+maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich zelf reeds
+een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit
+gebouw komt geheel overeen met de voor het kaatsspel bestemde lokalen
+op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van
+den Tlachtli te Chichen-Itza, waarvan wij bereids eene proeve hebben
+gegeven (zie bladz. 36), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde
+spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere
+werd gehouden.
+
+Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de
+beide beelden, op de bladz. 33 en 35 afgebeeld. Het eene is afkomstig
+van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere
+is afkomstig uit den omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid
+van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening
+van doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de
+beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van den regen
+en den overvloed.
+
+Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen,
+dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het verschil in de wijze
+van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon,
+in dezelfde houding, met dezelfde kom op den buik om den regen op
+te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene
+beeld is van kalksteen en het andere van basalt; dat uit den omtrek
+van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer
+oud; maar van waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig
+tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+
+
+
+
+Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit
+de fraaie ru�nen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht is niets te
+zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig,
+de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen. In deze streek zijn
+de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd,
+maar onderscheiden zich overigens niet van de haciendas in andere
+streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen
+wij omstreeks negen uren te Uayalceh; de muildieren moeten eenige
+rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen;
+maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert zich om u
+te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed
+gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh is een indiaansch
+woord, dat "de rust van het hert" beteekent; de dusgenoemde plantage
+is waarschijnlijk de voornaamste in Yucatan. Men verbouwt hier, behalve
+de noodige ma�s voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend
+henequen; dit gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert
+mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor
+een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd
+personen, die allen een of anderen arbeid verrichten. De kinderen
+zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met
+het schoonmaken van een gewas, waarvan de naam mij onbekend is. Hun
+vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en
+komen, in lange rijen achter elkander, naar en van de noria, om de
+waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in
+den tijd der aartsvaders verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine
+den indruk bederven.
+
+Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de
+goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons een huis
+in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi,
+goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het noordwesten
+naar het zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van
+den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er
+splinternieuw uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar
+de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de
+nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man, de broeder
+van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger
+ons zoo veel goeds vertelt.
+
+De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met
+groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt men ook
+hier een hotel; maar in de kleine _tienda_, waarin wij onzen intrek
+nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel
+dan te Merida. Daar ontvangen wij geregeld bezoek van eenigen der
+voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met
+wie wij onze avonden op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+Ons doel was in de eerste plaats de ru�nen van Kabah te bezoeken, die
+tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de
+ru�nen strekt zich een bosch van vier mijlen uit, waardoor geen enkele
+weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een
+troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten. Wij
+zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hac�enda
+Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt de eigenaar,
+die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij
+daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd, zoo gedaan.
+
+Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een
+aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd. Het
+feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen,
+maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei soort,
+niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de
+bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers en _volans coch�s_:
+deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen,
+schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.--De hacienda, mooi gelegen
+aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en
+prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is zeer verheugd als ik hem
+mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die
+zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient eene lange galerij,
+waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde
+kleederen en met gouden kettingen versierd, liggen neergeknield
+of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de
+heilige handeling. Nauwelijks heeft de priester het _Ita missa est_
+uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der
+koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien tot achttien
+jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten
+rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen gepresenteerd;
+en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan
+mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult
+de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte terrein
+voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten,
+een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke vlugheid door
+de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken,
+palmbladen, lianen, zonder een enkelen spijker: en toch zit alles
+vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken,
+het gewicht kunnen torschen van ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt;
+en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal kraampjes
+en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig
+engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de dorstige klanten
+elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt
+hand over hand toe; het is een geraas, een geschreeuw een gejuich,
+dat hooren en zien vergaat.
+
+Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol;
+voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder in
+de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit
+mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost in haar
+fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode,
+gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen tegen de sneeuwwitte
+jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen
+en edelgesteenten vonkelen. Welk een betooverende aanblik! En, vreemd,
+niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder
+hoogstens drie- of vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich
+in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen
+het mannelijk en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men
+in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd
+heeft. Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden,
+gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn
+gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking van
+honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood
+twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke wanverhouding,
+het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering
+van het ras, komt natuurlijk niet voor bij de indiaansche bevolking,
+die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het
+evenwicht eenigermate zou helpen herstellen. Men moet echter ook
+niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige
+gevechten met de Indianen onder de mannelijke bevolking groote
+verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel
+het ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos
+herhaalde dansen, keer ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te
+vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad
+dat de weg naar de ru�nen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer
+het mij behaagt.
+
+
+VII
+
+
+Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij
+administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen, en
+de volans-coch�s zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de
+ru�nen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul verwijderd;
+Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd
+gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint zich tegenwoordig
+weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de
+onmiddellijke nabijheid voor het grijpen; zij zijn afkomstig uit een
+groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond,
+welke thans geheel in puin liggen. Onder die materialen merken wij
+vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en,
+hetgeen opmerkelijk is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze
+steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen
+werktuig, dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij
+onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne
+beeldwerken en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden
+zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij
+gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen van koper
+met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ru�nen van
+Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide en vele
+andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig
+mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken zij van de vorsten
+dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken
+of steden aan de andere zijde waren gelegen van de heuvelketen,
+die Yucatan doorsnijdt.
+
+Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van
+de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ru�nen bedekt,
+triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte. Deze
+gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken,
+en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen, kunnen ons een
+volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren
+tevens het afdoend bewijs voor de eenheid der beschaving in het
+schiereiland.
+
+Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden
+oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen allen,
+met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis
+van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste wijze versierd, maar wij
+vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben
+gezien, en die het best zijn te vergelijken met die reusachtige houten
+afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van
+de eilanden in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit
+monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en
+al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen toestand,
+waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het
+geheel te vellen; maar deze vijftig el breede voorgevel met zijne alles
+overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op
+eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte zich
+eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede
+waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de strafoefeningen,
+de _picot�_. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks
+van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn
+zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd en met beelden
+en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog
+zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk, dat de gebouwen geheel
+beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik,
+even als bij de volken der oude wereld. Ook bij hen werd, even als
+in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst
+gescheiden: die beide kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu
+eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte
+plaats. Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan
+de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in zoo
+weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de
+warreling der monsterachtige figuren, niet weinig hebben bijgedragen
+tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke
+gebouwen.
+
+Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het
+eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft ook
+zijne esplanade met twee waterbakken en een _picot�_; maar het staat
+bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel
+zijn verwoest. In het midden bevindt zich de trap, gedragen door een
+soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+Dit zeer lage paleis--de hoogte bedraagt niet meer dan vijf
+el--onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel
+aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien gevel zijn
+zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en
+nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den muur is zonder
+versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat
+uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd, met een vlakken muur
+tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel
+vernield.
+
+Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende
+verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste terrassen
+voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is
+omringd door vertrekken van verschillende afmetingen, waarvan de deuren
+of toegangen soms door pilaren in twee�n gescheiden zijn. De posten
+en drempels der deuren zijn van steen, even als in het tweede paleis;
+voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in
+het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning der Spanjaarden,
+Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden
+was verdeeld. Maar een eeuw vroeger voerde de vorst van eene zekere
+stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland:
+hij had de aan zijn vorstendom grenzende gewesten onderworpen en,
+als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de
+Sierra, waartoe ook de vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden,
+waren onder de verwonnelingen.
+
+De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp
+van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum. Wij
+weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning
+van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering van Itzcoatl,
+omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij
+echter eerst onder de regeering van Montezuma I, omstreeks 1440,
+invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in
+dezen tijd aan den vorst van Mayapan hulptroepen zenden.
+
+Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping
+te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der voornaamste
+famili�n om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der
+overheersching drukte des te zwaarder en scheen te hatelijker, omdat
+de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere
+vorsten sloten onderling een verbond, waaraan ook de bewoners van
+de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan
+werd overwonnen en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden
+caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens
+chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen gestaafd, in
+1460. "Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting
+van Mayapan en de komst der Spanjaarden: Montejo nu hield van 1528
+tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling
+van het land in onafhankelijke gewesten, de bevolking zich zoo sterk
+vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen;
+men bouwde overal tempels en paleizen: "het is daarom dat er zoo velen
+van zijn." Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden,
+"zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon
+bewerkte paleizen vindt."
+
+De monumenten, waarvan wij de ru�nen nog heden kunnen bestudeeren,
+zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit voorhistorische
+tijden afkomstig.
+
+De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog
+ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet al te
+oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing,
+eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige indiaansche
+dorp Santa-Helena bereikten.
+
+Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die,
+even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder
+gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den
+eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen vormen
+kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote
+horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en op palen rustende,
+waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje
+kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten. Een zwerm van gevogelte
+stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van
+eenden en het geklok van kalkoenen vermengt zich met het geknor van
+varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet,
+zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben uitgezien. Uit
+hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan
+waarschijnlijkheid tot de vroegere toestanden besluiten; de eeuwenoude
+traditi�n, de overge�rfde begrippen en voorstellingen, geheel de
+omgeving oefenen een zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er
+in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar
+zou ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel,
+ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde meer
+door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch
+de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch de zeden, noch
+de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het
+onderworpen ras, gaandeweg eene zeer wezenlijke verandering; en indien
+het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des
+lands, zoo traden zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te
+herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt men
+de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het
+middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene groote plantage:
+de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt,
+stellen ons nog in staat ons een denkbeeld te maken van de macht en
+het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en
+minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan een tiende
+geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars;
+maar de steden, dorpen en haciendas hebben dezelfde bestemming �n
+staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier
+onmiddellijke nabijheid men geen ru�nen vindt en die niet zijn gebouwd
+met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal
+heeft de Spanjaard de plaats ingenomen van den overwonnen cacique;
+er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot
+armoede en slavernij is vervallen.
+
+In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen
+in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen van het paleis
+der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als
+vroeger, omgeven de hutten der arbeiders en onderhoorigen ook nu het
+huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der
+vroegeren: ook zij zijn langwerpig van vorm, met riet gedekt, en,
+wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die
+kleine ruitvormige teekeningen, eene flauwe afschaduwing der rijke
+dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.--Alleen de godsdienst
+is veranderd: de kerk heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen,
+in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de
+harten dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar
+ons de administrateur, Don Lu�z Perez, wachtte. De hacienda is niet
+meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven
+en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid. In plaats van
+eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen
+en vertrekken bevat en met eene op kolommen rustende veranda prijkt. In
+de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een
+spoorweg loopt van de hacienda naar de plantages en de met muildieren
+bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is
+een rustelooze beweging, een komen en gaan van menschen en paarden
+en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de
+woning ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen,
+die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+De ru�nen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven;
+wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder komt
+de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur,
+buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle oude monumenten
+in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog
+het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie
+eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel
+ongeschonden zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van
+het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram,
+gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid rijke
+ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van
+dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld ouder gebouw:
+naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis,
+dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal, die, naar men zegt,
+verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den
+tijd na den val van Mayapan.
+
+Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd,
+is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat
+uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras; het
+andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den
+gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel was zeer rijk
+versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste
+goden gewijd. Twee groote trappen, een ten oosten en een ten westen,
+voeren naar de beide gebouwen.
+
+Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat
+de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat hij in
+een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen
+van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit blijkt dus,
+dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering,
+nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt ook, dat de tempel nog in
+wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo geplaatst zijn, dat
+men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht
+getrokken door eene groote pyramide zonder monument, met eene breede
+vlakke kruin, die den naam draagt van _Cerro de los sacrificios_,
+heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze
+pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche tempels,
+welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin
+de beelden van de afgoden stonden, en den _techcatl_, een blok steen
+met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat
+de vooruitstekende borst gemakkelijk door het mes van den priester
+kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het
+menschenoffer geschiedde altijd ten aanschouwe van het volk, aan
+den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden
+wierp, opdat de toeschouwers het onder zich zouden kunnen verdeelen
+en verslinden.
+
+De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was,
+hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar de beschrijving te
+oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet,
+waar zij deze wijze van bouwen invoerden en ontwikkelden. Vinden
+wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden
+anthropophagie, dan kunnen wij dit gebruik alleen aan mexikaansche
+invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook
+eenstemmig dat het de Azteken waren, die deze afschuwelijke gewoonte
+in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet
+voor het jaar 1440 als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor
+het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet
+ouder zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten
+van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op deugdelijke
+gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op
+verschillende tijden door de veroverende Tolteken gesticht, voor het
+meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit
+de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+Wij nemen afscheid van de ru�nen en slaan den weg in naar Muna,
+een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een aantal
+feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is
+eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het wemelt van beschonkenen
+en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier
+drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw en ziet geen vechtpartijen of
+ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil
+en vreedzaam. De een gaat op den grond liggen; een ander ziet u met
+verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+
+Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een
+blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en
+zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en trachten
+weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar
+wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge Indiaan zich op:
+aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is
+getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar lokt met al die gevulde
+flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem
+wacht, en hem met haar zachte stem toefluistert, "_Coox...._ laat
+ons gaan." Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij
+keert in de herberg terug en komt naar buiten met een gevuld glas,
+dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om,
+omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas leeg, en zegt tot haar
+gemaal, maar op nog zachter toon: "_Co.....ox_." Hij, denkende haar
+overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt
+nog een glas en gaat nu, bijna bewusteloos, met dof starende oogen,
+weer op de trap liggen. "_Co....ox....coox_," herhaalde de vrouw op
+klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal
+daar misschien den geheelen nacht blijven liggen, en zijne vrouw zal
+bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden
+morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+VIII
+
+
+Wij gaan te Progreso aan boord van de _Asturias_, een stoombootje zoo
+groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn
+wij de eenige passagiers. De zee is kalm, en den volgenden morgen vroeg
+komen wij te Camp�che. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft,
+kunnen wij dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad
+te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust,
+van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+Camp�che werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad
+stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne eerste
+ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen
+tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, "zij geleidden ons
+naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden
+bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men bas-reliefs, reusachtige
+slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van
+goden, rondom een soort van altaar, waarop nog versche bloeddroppelen
+zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij,
+glimlachende en vriendelijk; naar het scheen, enkel gedreven door
+de begeerte om ons te zien."--Maar het tooneel veranderde weldra:
+men bracht vuurpotten, waarin geurig riet brandde, en priesters,
+wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat
+zij deze kust moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand,
+anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Camp�che terug. Tempels en
+pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen als de
+eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremoni�n, die priesters met
+hunne bloedige haren--dit alles herinnert ons levendig aan Mexico. Wat
+is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs
+de kust of in de onmiddellijke nabijheid der spaansche nederzettingen,
+zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde
+als de monumenten in het binnenland, die aan de vernielingswoede der
+veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ru�nen, nog bestaan.
+
+Toen Camp�che later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd
+zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers geplunderd;
+om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te
+beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur en bracht haar in
+staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid
+dankte, beknelt en benauwt haar nu, en verhindert hare uitbreiding. Het
+voorkomen van Camp�che verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige
+straten der voorsteden, de grachten met haar ophaalbruggen en de zware
+muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt:
+metterdaad werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners
+van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de
+ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche steden,
+geven aan Camp�che een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn
+er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en
+buitenverblijven, _fincas_ genoemd, waar de tropische flora al haar
+weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad
+met een krans van groen omringen.--Uit zee gezien, maakt Camp�che,
+zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai
+gevormde heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan
+om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jos� Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten
+aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne studi�n mij naar
+Camp�che mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur,
+en bracht in den blijden familiekring, onder zang en muziek en vroolijk
+gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop
+terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde ik er mij
+over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol
+passagiers de boot naderde. Het was een troep tooneelspelers, achttien
+personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een
+ramp! Het vooruitzicht toch, in dit gezelschap, een paar dagen op zee
+te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij
+vriendelijk verzocht werden, de hutten te ontruimen, die de troep reeds
+voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men
+mijn secretaris Lucien ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te
+bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen
+maakten zich ongerust over de nabijheid van den zieke. "Wat scheelt hem
+toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de gele koorts?
+
+--Waarschijnlijk wel;" antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht;
+en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om zich naar
+het andere einde van het schip terug te trekken.--Wij namen weer
+bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen nacht door,
+zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van
+Camp�chehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal
+handelshuizen hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden
+handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen,
+met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen is dat
+van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend:
+hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn zoon don Pancho
+waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren
+gezien, en wij waren dus alle drie vrij wat veranderd: men herkende
+mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds
+een lid der familie; ik knoopte met don Benito een gesprek aan over
+de ru�nen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene
+zeer merkwaardige ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een
+zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men
+oude pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het
+doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken aarde,
+anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan
+hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon schijnt inderdaad
+iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan
+ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het schijnt mij zeer natuurlijk,
+dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen
+van Tabasco moest leveren bij Centla--tegenwoordig Comalcalco--waarbij
+hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie
+uitstekende diensten bewees,--het schijnt mij natuurlijk, zeg ik,
+dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te
+maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van het kruit
+en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve
+onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig wapentuig in
+aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als
+de Spanjaarden met hun geschut.
+
+Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van
+gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt de jonge
+dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar
+nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er weer aan
+land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog
+wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en de slechte herberg,
+waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen
+boven het slijkerig bed der rivier, waarvan zij de verderfelijke
+uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus:
+deze afschuwelijke fonda is de eenige, en overal elders zouden wij
+ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in
+de hoogste mate ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne
+afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten
+om strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren
+had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven gespaard
+en zetten onze studi�n voort, in afwachting dat eene stoomboot of
+een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal kunnen brengen.
+
+Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat
+gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen, waar de oude
+hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen
+met de rivier van vroeger: zij liep toen meer dan twintig mijlen meer
+westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco,
+waarvan wij de ru�nen hebben bezocht; hetzij door eene werking der
+natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb
+daarvan het bewijs. Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag
+tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van
+eene rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas,
+een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding van de rio
+Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den
+mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen loopen schepen
+van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De
+geschiedschrijver bericht ons dat Cortez zich terugtrok op een klein
+eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een
+zeer groot eiland, maar dat ligt ongeveer een mijl lager.
+
+Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez
+gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de verschansingen
+der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt,
+kan er in de Grysalva nimmer eene voorde zijn geweest: overal is
+de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit
+andere bijzonderheden, die Herrera mededeelt, blijkt dat de groote
+veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar
+ook de indiaansche hoofdstad Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het
+opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij volledige
+verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden
+van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan elders,--men vindt er
+eene menigte in de bosschen--maar in den regel slaat men ze stuk;
+tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen;
+in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar van.
+
+Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende
+beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten. Ik
+voeg hier (blz. 144) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste
+bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en
+men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur op toelegden
+om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van
+de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen, en dus als historische
+dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op
+elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken. De dood
+velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het
+karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt en gedanst. De jonge
+meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende
+voor de kosten van het bal; onder haar zijn er die er heel aardig
+uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen,
+bij wijze van maskerade in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de
+straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om
+hunne kwinkslagen; er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten
+schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren:
+het bal begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen
+te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest:
+hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen van
+Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins
+tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog verliest, maar
+hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig,
+dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen beter dan
+iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren
+onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is een twist uitgebarsten,
+doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door
+een dolkstoot of een pistoolschot. Eensklaps knalt een schot te midden
+der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers;
+men schiet toe; de moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die
+hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan
+de linkerzijde van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt
+hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren,
+de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich tot iets te verbinden
+en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen
+prijs te weten te komen; men zal niet meer van ons vragen dan billijk
+is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden:
+wij ondervonden dat later.
+
+Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de
+kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt, of hij de
+reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk
+onverschillig; eindelijk besluit hij toch voort te stoomen, vooral
+omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen
+en koopwaren. Deze sloep is intusschen eene belemmering te meer voor
+onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den
+blinde door de ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den
+grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken:
+wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het sleeptouw
+zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning,
+en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende
+saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een
+mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden dat de schroef
+omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de
+boot; omstreeks tien uren raken wij weer vlot, en wij sukkelen voort
+tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de
+Usumacinta, waar de kapitein ons aan wal zet.
+
+Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen
+aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. "Vijfhonderd francs," antwoordt
+de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch
+veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de groote zware sloep
+op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en
+eene vracht koopwaren, en dat men van dien man niet meer dan vijftig
+francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten,
+waarom men mij zoo veel meer rekent;--maar de kapitein geeft eenvoudig
+ten antwoord: "Het is vijfhonderd francs." Er schiet niet anders over
+dan te betalen.
+
+Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier
+volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om T�nosiqu� te bereiken;
+over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan
+vier-en-twintig uren.
+
+Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek
+verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano met de
+noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons
+geld en al onze verdere bagage aan de hoede van mijn getrouwen Julien,
+die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen
+een gids en paarden, en gaan den volgenden morgen op weg.
+
+Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles
+gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te zijn gereden,
+volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot
+aan de monding van de Chacamas, die wij doorwaden. Toen kwamen wij in
+het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename manier draven,
+vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van
+reizen gewoon is, wil ons zeker in ��n stuk de twintig mijlen laten
+afleggen, die ons van T�nosiqu� scheiden; daarom maakt hij zooveel
+mogelijk spoed. Wij hebben moeite om hem te volgen, en de weg dunkt ons
+minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden
+telkens over rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan
+ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren
+of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent maar altijd
+door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen
+hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis, laten wij onze paarden
+voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk
+den gids weder vonden, die ons aan den oever eener beek wachtte,
+was de eerste vraag:
+
+"Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+--Welke levensmiddelen?
+
+--Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed
+gemaakt."
+
+De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen,
+moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der
+krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich de hut van den
+veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de
+arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig maal met groote plassen
+posol�, een mengsel van gemalen ma�s en water, maar zonder onzen
+brandenden dorst te lesschen.
+
+Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee
+uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen afstands van
+T�nosiqu�. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig,
+en worden gastvrij ontvangen door twee oude dames, die ons kippensoep
+en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij
+rustigen nacht kwamen wij den volgenden morgen vroeg te T�nosiqu�.
+
+
+IX
+
+
+T�nosiqu� is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de
+Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de Usumacinta komt
+daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen
+twee bergen te voorschijn. Een weinig verder begint de sierra met
+haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf
+hebben gevestigd. Dat is de plaats onzer bestemming; maar om er te
+komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+T�nosiqu� ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke
+overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er
+een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan het rieten
+dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit
+lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden wij toch opgegeten door
+het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen
+enkel meubel: gelukkig hebben wij onze hangmatten en veldbedden bij
+ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden
+na de verovering, en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien
+tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten
+dorp eene zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende
+zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn de
+handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten
+tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas, naar de oevers
+van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. T�nosiqu� is
+daardoor de stapelplaats geworden voor alle produkten van dien aard,
+die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de ge�mploieerden der
+beide huizen, die tot dusver dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg:
+ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort
+een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis van de plaatselijke
+gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie
+men in aanraking komt, om te gaan. Meer dan een, verlokt door het
+vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan
+kennis en ondervinding, geru�neerd.
+
+Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte
+gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt u slechts
+eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze
+voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid. Vooreerst moet
+een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden
+zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale agenten, _monteros_
+genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man,
+gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen alle
+vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen
+en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij neemt zijn revolver
+en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om
+te kunnen jagen, want als de levensmiddelen zijn opgeteerd, moet hij
+op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat
+de bekende paden, en trekt het oerwoud in, waar hij zich met behulp
+van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter
+hem aanstonds weer sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden
+lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en
+bladeren bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens,
+vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen
+uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij overal
+naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft,
+als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal op.
+
+Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven
+van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de kosten van
+transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan
+niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen heeft hij niet op zijn
+zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd,
+die toch voor hem onbereikbaar zijn! Volslagen gemis van wegen,
+een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende
+plantengroei, ziedaar de bezwaren, die men moet overwinnen, om den
+schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken;
+maar er moet noodzakelijk eene rivier in de onmiddellijke nabijheid
+zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de
+exploitatie, met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de
+steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer
+belast: zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle
+hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+Het terrein is nu verkend; een be�edigd landmeter gaat er heen om
+de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het werk
+gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen;
+de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd--dat wil zeggen,
+moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder
+dit van ouds in zwang zijnde stelsel, niemamd zouden kunnen vinden
+om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen
+bij hen in schuld komen; en is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de
+slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is,
+zorgeloos en op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld,
+en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den
+vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude wet der Mayas,
+die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge
+werkloonen, geen mahoniehout hebben; want evenmin als de bewoners
+van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en
+het geld heeft voor hem weinig bekoring. Daar de Indiaan zijn meester
+niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt
+de nieuwe ondernemer die ten einde zich werklieden te verschaffen;
+zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en
+somwijlen heeft men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus,
+dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de
+bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op dertig, veertig,
+zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos
+opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende konvooien voorzien
+de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat
+is nog niet alles; de boomen worden geveld; men ontdoet ze van het
+spint--het zachte hout onder de schors--; men zaagt ze in blokken,
+en de kostbare waar groeit tot stapels: maar de rivier is verre, en de
+stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen
+stam moet een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen;
+maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van
+Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn daar niet duur:
+voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten
+hebben; maar de afstand, de bezwaren van de reis, het onvoldoende
+voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud
+ligt bezaaid met lijken, en de weinige ossen, die eindelijk behouden
+ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen
+toestand en kosten ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten
+gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en _ramon_ bestaat. Bovendien maken
+de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen
+bedwingen, dikwijls met opzet dat er een ongeluk gebeurt, zoodat een
+os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd,
+en het blok mahoniehout wordt aardig duur.
+
+Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan
+de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen oever in de
+bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die
+blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een hier en daar, op een
+rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in
+het volgende jaar medegevoerd.
+
+In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen
+van T�nosiqu� zich met lichte kanos naar de plaats, waar de Usumacinta
+uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio,
+om daar de mahonie blokken op te wachten, die de rivier bij honderden
+medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het
+is onder hen een hartstochtelijke wedstrijd, wie de moeste blokken
+machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar
+de eigenaars, binden ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al
+die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig,
+waarde lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet
+gesproken van de epidemie�n, die het vee doen sterven, van de koortsen,
+waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op
+den loop gaan of het verspillen, en van andere kwade kansen meer.
+
+Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen,
+die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ru�nen, wier ontdekking ik mij ten doel heb
+gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ru�nen bestaan;
+de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan de
+uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen
+ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker oever van de
+Usumacinta; een weg is er niet, maar de richting, die ik volgen moet,
+is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor
+den tocht, maar mijne handen zijn gebonden.
+
+Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in
+het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke beloften gedaan,
+maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien
+manschappen noodig, benevens veertien muildieren en drie paarden; er
+waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten
+te verkrijgen, liet ik twintig mijlen in het rond nasporingen doen,
+onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men
+mij te kennen, dat er eerlang een konvooi uit Peten verwacht werd:
+na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht
+geschikt zijn. Ik had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit,
+maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden,
+die geslacht werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden,
+gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch,
+_tasajo_ genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en
+men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een
+avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap, hooren
+wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat
+waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn er twaalf; wij zijn
+gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn
+schrik, in welken rampzaligen toestand de arme dieren verkeerden. Zij
+waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende
+wonden, half dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige
+en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder
+zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van de gewone
+vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid
+die verzekering geven, daar hij er vast op rekende dat de meeste
+muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen
+den prijs van nieuwe dieren, zou moeten vergoeden: hetgeen later ook
+inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening,
+en wij hielden ons onledig met onze laatste toebereidselen.
+
+De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels
+en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren; men verdeelde
+de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die
+het bestuur der karavaan op zich zou nemen, en ik moest een gedeelte
+van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die
+ons als gids zou dienen, verzekerde mij dat wij niet rechtstreeks naar
+de ru�nen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de
+rivier gekomen, moesten wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver
+afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten,
+aan land te gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano te
+timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste
+muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen voor
+het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob
+en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den vijftienden Maart 1882
+vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden
+gewasschen, dat is alles; en onder den druk der nieuwe vrachten zullen
+deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat
+enkele dieren bezwijken zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus:
+reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen
+hebbende, schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever,
+er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal,
+dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor hunne vracht
+wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet
+zijn om het spoor niet geheel bijster te raken. Wij komen slechts zeer
+langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men
+moet de muildieren, die zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij
+zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een
+middel om te ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er
+twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting
+voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt prachtig:
+reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen
+van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen met kolossale bladeren,
+vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze
+eiken herinnert, vormen een schilderachtig, grootsch en indrukwekkend
+geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in
+deze bosschen zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk
+te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats,
+waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen met het woud
+bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze
+muildieren te vinden is en ook dien boom, _ramon_ genaamd, waarvan de
+bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert
+men op eene kleine hoogte, te midden van eene ruime open plek, waar
+reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen
+en kreupelhout gezuiverd is. De hooge boomen blijven alleen staan,
+en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken
+dauw. Deze kampementen dragen op de kaart een naam, hoewel er noch
+eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den
+muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten op hunne tochten
+van Peten naar T�nosiqu�. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt,
+worden de beesten ontladen; de bagage wordt met de pakzadels op rijen
+geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste
+dag heeft hunne wonden op schromelijke wijze verergerd. De mannen
+gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen
+tegen den stam, vervolgens, het gekraak van den neervallenden boom,
+overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug,
+gebogen onder eene geweldige vracht van groenende takken, die onder
+de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze
+veldbedden gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons
+souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift
+een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate wij
+op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, p�caris,
+alles is ons welkom.
+
+De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en
+praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op een bed van
+groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is
+niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge geluiden: het
+brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels
+en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.--Voor het aanbreken van
+den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der
+muildieren en het verdeelen der bagage zijn ruim twee uren gemoeid,
+en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op
+weg begeeft.
+
+De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst
+zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger. Deze
+geheele streek is rijk aan ru�nen, en alles bewijst dat zij vroeger,
+voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt was; te midden van
+deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote
+steden, waarvan de geschiedschrijvers der verovering nog melding
+maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen,
+en de eens zoo talrijke bevolking is geslonken tot enkele famili�n,
+in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen
+van het ongelukkige ras.
+
+Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee
+muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der jaguars
+zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld
+moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk te verlichten,
+gaan wij beurtelings te voet.
+
+Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te
+voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen niet hooger
+waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch
+een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote inspanning vorderde. Kort
+daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers
+van de rio Chotal, die zich in de Usumacinta uitstort. Het woud is
+hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en
+aras doen de lucht weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde
+hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote
+brulapen ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde
+zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken
+wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek
+teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen wij
+eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan,
+en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+X
+
+
+Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van
+menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren allen uitgeput
+van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke
+orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden wij geen spoor van de
+mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten
+met de door hen getimmerde boot; hunne afwezigheid boezemde mij eenige
+ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor
+ons eene soort van woning gereed; anderen gingen weer het bosch in,
+om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden
+het arme dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half
+dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige
+dier had niet lang genot van die welwillendheid, want de jager die den
+troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar
+het kamp moest dragen, en dat daar met groot gejuich ontvangen werd.
+
+Tegen den middag verschenen eindelijk de cano�ros; aanstonds vroeg
+ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De timmerman
+antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was;
+dat zij verschillende boomen hadden omgehakt, die later bij de
+bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de
+canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne schuld; maar binnen eenige
+dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne
+werkplaats, omstreeks een mijl stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad
+twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken,
+de gedaante van eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest
+worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover
+te brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk
+te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met jagen en
+visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, want de
+levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor
+veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood voor twintig
+toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar
+het kamp terug, niet wetende wat te doen. Ik kon wel den oever der
+rivier volgen tot tegenover de ru�nen, die aan de overzijde lagen:
+daartoe moest een pad van omstreeks twintig kilometers lengte door
+het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier
+over te steken. Maar ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel
+medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij
+en de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer
+vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij zijn van
+niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier
+dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin een
+onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met
+den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad tegen de
+zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon--want het was
+een Lacandon--ons bespeurd, of hij greep zijne pagaai en wendde zijne
+boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep
+den cayuco toe, en beloofde hem allerlei moois, als hij bij ons wilde
+komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange
+tuniek of hemd met wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand
+en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve
+zijne van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een
+doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en
+eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en pijlen.
+
+De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken
+zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen, sabels,
+katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel
+verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen met mij in aanraking
+zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij
+had er twee, en de tolk ging dadelijk met hem mede, om de booten te
+halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan
+den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen
+Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij heen? Een
+bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen
+behoorden tot eene andere expeditie, die mij v��r was geweest. Dat
+was het gevolg van mijn lang oponthoud te T�nosiqu�!
+
+Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die
+onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de Lacandons,
+maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar
+de ru�nen terugkeerden, waar zich een zekere don Alfredo bevond.
+
+"Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+--Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+--Heel goed: maar wat voert hij daar in de ru�nen uit?
+
+--Hij wandelt.
+
+--Met u hoevelen zijt gij?
+
+--Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+--Hebt gij nog eene andere kano?
+
+--Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+--Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen." Daarop mijne manschappen
+roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn, een zak
+met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+"Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden
+van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken, dat hij mij morgen
+zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter
+hand stellen. Gaat nu en keert zoo spoedig mogelijk terug!"
+
+Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik
+had niet gerekend op de koorts, die mij juist des morgens aantastte. De
+aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra
+de crisis voorbij was, nam ik eene goede dosis quinine en ging een
+paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij
+toch aan boord dragen; zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De
+anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide;
+slechts met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen
+en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en na eene
+vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de
+rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht. Wij waren ter
+plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal;
+een der Indianen, die wij daar aantroffen, was bereid mij als gids
+te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig
+jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds een Engelschman
+herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam
+gelezen, dien hij kende; hij noemt mij den zijnen: "Alfred Maudsley,
+van Londen"; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was,
+voegde hij er aanstonds bij:
+
+"Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval
+heeft mij eer dan u naar deze ru�nen geleid; het omgekeerde had
+evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te
+vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier; gij zijt een geleerde,
+en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen
+en kopie�n, zoo veel ge wilt; gij zijt hier te huis. Ik ben niet van
+plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding
+van mij, en behoud uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u
+nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken,
+en uwe woning wacht u."
+
+Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht het voorstel van mijn
+nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der
+ontdekking van deze nieuwe stad, waar wij te zamen hebben gearbeid,
+en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van
+den edelmoedigen man, die voor een deel de kosten mijner expeditie
+wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta,
+in een soort van neutraal terrein tusschen Guatemala en de twee
+mexikaansche provinci�n Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks
+twaalf jaren ontdekt door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling
+door de monteros bezocht.
+
+Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang
+der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo dicht begroeid,
+dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige
+middelen, waarover men ter plaatse beschikken kan. Maar voor zoo ver
+men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle
+indiaansche steden, waarvan wij reeds gesproken hebben, hebben bestaan
+uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en
+paleizen, woningen van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven
+door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze
+monumenten verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de
+rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die
+zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren worden gesteund
+en van trappen zijn voorzien.
+
+De schikking is geheel dezelfde als te Palenqu�; de tempels en paleizen
+zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn ook ruwer bewerkt,
+schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen,
+omdat de geheele uitwendige dekoratie, die uit cement bestond, is
+verdwenen.--Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel,
+die op eene pyramide van ongeveer honderd-twintig voet hoogte is
+gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen
+afgodsbeeld bevat, benevens verscheidene nissen, waarin kleinere
+beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook
+der offeranden.
+
+Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is
+deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het schoonste,
+wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt
+een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche wijze, met de beenen
+onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knie�n; de kalme,
+waardige houding doet u onwillekeurig aan Boeddha denken. Op het hoofd
+draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche
+figuur verplettert. De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen
+en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene
+menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende met
+ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden
+versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken van reukwerk;
+wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd
+schijnen geweest te zijn.
+
+Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het
+belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime esplanade
+stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar
+een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen zijn niet meer dan
+vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst
+of eene soort van vesting; in ieder geval was het prachtig gelegen. Van
+het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw
+bewonderde ik den praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden,
+waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche
+lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten en andere
+insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich
+voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende heuvelen, over
+de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den
+anderen kant, naar het zuiden, over de wijde vlakte, aan den horizon
+begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het
+was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg sporen
+van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De
+deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten zijn nu eens,
+zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de
+verdeeling der openingen en der nissen zeer onregelmatig. Van binnen
+is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken;
+in het achterste gedeelte, in een donker souterrain, waarheen een
+sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die
+tot aan de zoldering met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed,
+zijn dit graven. Althans te Palenqu� vond ik in dergelijke vertrekken,
+geraamten en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten,
+in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan, onder
+andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond
+ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen door de
+afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. 157 en 160.
+
+Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste
+poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el twaalf duim
+bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij
+twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge myters met vederen
+versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak,
+zijn hunne schouderen bekleed met een korten mantel met paarlen
+en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli
+omgordt hunne heupen en hunne voeten zijn in laarzen gestoken,
+met lederen riemen bezet.--Deze twee figuren, van verschillende
+grootte, schijnen een man en eene vrouw te moeten voorstellen; uit
+hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige
+handeling verrichten. De grootste heeft in iedere hand een kruis,
+de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde
+latijnsche kruisen, waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die
+van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze
+voorstelling den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en
+de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenqu� vinden
+wij dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+Het tweede bas-relief (bladz. 157) is buiten kijf het merkwaardigste
+monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad
+kunstwaarde heeft. Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide
+figuren--dat trouwens zuiver conventioneel is--zijn de twee beelden
+voortreffelijk van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig
+karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der
+personen, die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft
+zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in
+de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten wij dat de
+Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht
+vergoten zij hun bloed in de tempels, ter eere der goden. Torquemada
+deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen,
+die de priesters van Quetzalcoatl zich zelven aandeden:
+
+"Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en
+die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden. De priesters
+kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner,
+_achcantli_ genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende
+boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel van
+Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als
+een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen timmerlieden,
+die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens
+aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken, waarna men hun buiten
+den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen
+van obsidiaan moesten maken, en zij vervaardigden een aantal messen,
+waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij
+legden die neder op een witten doek.
+
+"Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam
+gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de bekwaamste onder
+de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+"Aanstonds stak nu de voornaamste _achcantli_ in zijne doorboorde tong
+meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden
+gemaakt hadden; de andere oude priesters deden desgelijks, en diegenen
+onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld
+na.
+
+"Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste,
+die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen, om de
+jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie."
+
+Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl
+of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken prijkte,
+was aan dien god gewijd.
+
+Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde
+hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring van het bas-relief.
+
+"Gedurende dien vastentijd--zegt Torquemada--begaf de voornaamste
+_achcantli_ zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen
+tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken droeg
+hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in
+de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische teeken van
+den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij
+vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc en van Quetzalcoatl,
+de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst
+in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij
+onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt verliet ik
+deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik
+was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en misschien belangrijke
+ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden
+verkeerende, zullen de aangevangen taak, naar ik vertrouw, voltooien
+en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan
+ik mij verzekerd houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig,
+om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de rivier
+afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk,
+dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken, worden
+meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had
+beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd had
+iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren
+teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd, hadden te
+zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn
+woord niet zou houden. Den volgenden morgen verscheen hij ook in het
+kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op
+dezelfde wijze gekleed: zij droegen een soort van lang wijd hemd of
+tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer
+plooibaar en wordt door de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden
+roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij,
+dat zij bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof,
+waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezi�n van een
+struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de
+kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk te verven, maken de
+Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder
+privilege is van het opperhoofd en zijne vrouwen, want de hemden van
+de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+
+Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd
+van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen, nagels
+van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen
+in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken daar een paar
+arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen
+schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want al mijne pogingen om
+een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen
+waren zij aanstonds bereid, mij hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de
+boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen. Met
+de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de
+sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens zout,
+waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door
+de asch van eene zekere houtsoort.
+
+De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt;
+eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te oordeelen
+naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan
+bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan zijn van hun
+leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der
+Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst en het bebouwen hunner
+kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd
+een voorraad van tabak en katoen, van ma�s en vruchten; zij hebben
+geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen
+stonden, voor den ondergang van hun volk, op vrij wat hooger trap
+van beschaving.
+
+
+XI
+
+
+Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee
+wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige uren verder den
+naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen,
+den zoogenoemden Camino Real (koninklijke heerbaan) volgen, die
+feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad,
+waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts
+een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad wendt; en hoe
+slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk
+voor onze manschappen, die zwaar beladen kano's tegen stroom moesten
+optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten,
+en die door de dagen van rust, aan den oever der rivier doorgebracht,
+nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even
+mager als vroeger, en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden,
+die door de reis erger zullen worden. Wij slaan dus het pad in,
+dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora,
+den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en ziet er zeer
+afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post
+niet verlaten, voor hij het geheele district heeft onderzocht; hij
+denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels
+en cherimayos gezaaid, waarvan de roode vrucht bijna geen pit heeft;
+hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak
+met gerookt wilde zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man,
+dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan
+onze eerste pleisterplaats.
+
+De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep:
+zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn buitengewoon
+steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna
+loodrechte helling naar beneden, maar eens in het frissche water,
+willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met
+mijne aanteekeningen en clich�s droeg, deed nog beter: hij ging op de
+diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven
+water uitstak. Ik kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want
+ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn;
+gelukkig was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den
+nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografi�n
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij
+een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en een onzer
+paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in
+goeden staat: de apen en andere stroopers hadden onze beschuit en ons
+gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden;
+van het paard konden wij geen spoor ontdekken: het arme dier was
+waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of
+misschien door de tijgers verscheurd.
+
+Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen
+vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt genoemd.
+
+Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde
+vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het draagt geheel
+denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme
+luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met gras begroeide plein,
+dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het
+rond. Er is te Libertad aan alles gebrek, en de hongersnood schijnt er
+permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten
+van de monteria van de heeren Jamet en Sastre van San-Juan Bautista,
+die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun
+voorraad wilden afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft
+het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout
+hier nog aanbrengen.
+
+Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het
+meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is het oude Tayasal;
+het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en
+door zijn gordel van bergen omringd, staat op dezelfde plek, waar eens
+de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad,
+waarvan de inwoners, Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die
+emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de
+stad Chichen-Itza in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken
+hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige
+stammen, die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene
+eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche
+overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn verdwenen;
+maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en
+op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten aan te toonen.
+
+Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in,
+zich van de stad meester te maken en dit kleine volk ten onder te
+brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig:
+opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd, die in rechte
+lijn vam Camp�che naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte
+de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd, met groote tempels vol
+afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna
+kwam, was hij even als Cortez gedwongen, vaartuigen te bouwen om de
+stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden
+Maart 1696, en nog dienzelfden dag werd Tayasal ingenomen.
+
+Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de
+bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten
+verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de
+Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart ons tevens,
+hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op
+een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten zijn. Het is nu ook
+duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten
+bewijze van de oudheid dier steden.
+
+De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij
+er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende eeuw waren
+er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van
+allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre Soto Mayor.
+
+"De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen
+gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van fraai
+bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig _vares_,
+en hij was zeer hoog." Is het niet of men eene beschrijving leest van
+het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal, van dezelfde
+afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van Chichen-Itza; haar
+moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer
+gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing der Itzaes naar het
+zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij
+waren nog in het onzekere omtrent de richting en den voortgang van
+de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare
+bewijzen op onze vragen een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een
+geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed
+der tolteeksche beschaving in de noordelijke steden van Guatemala,
+Coban, Copan, Quiriga.
+
+Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van
+Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan. Deze stad
+werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers:
+door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli werd ontijdig
+door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis
+is verloren gegaan, maar gelukkig heeft hij belangrijke en zeer
+merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten,
+waardoor wij in staat worden gesteld, der stad hare plaats in de
+geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden
+hout, die de reiziger door Indianen van Flores uit de tempels liet
+wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala
+zijne bijzondere studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne
+werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen
+en photografie�n, die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij
+de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden
+gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert;
+de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en de
+achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en
+de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard zoowel als
+te Palenque op.
+
+De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig
+engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig; de trap
+is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte
+van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte van de pyramide zou
+dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed
+en acht-en-twintig voet lang; de hoogte bedraagt ongeveer veertig
+voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel
+begroeid is.
+
+Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende
+eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen ter
+wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling
+van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige van zulk een tempel
+bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die
+door middel van breede openingen gemeenschap hebben met een zaal of
+dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen
+zijn rijk gebeeldhouwd. In de tempels zijn de muren hooger dan in de
+paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is,
+een scherper hoek. Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille
+van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken
+zin verplettert, en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben,
+als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen
+door de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige
+breedte der gangen of kamers.
+
+Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch
+eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist hij
+zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend,
+zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout eene godsdienstige
+beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden
+bekleedden en rechtstreeks in verband stonden met de eeredienst.
+
+Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats
+bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld deel
+uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de
+steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden. Dit paneel
+heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim
+hoog en twee el acht-en-twintig duim breed. Evenals op de gebeeldhouwde
+zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven
+van die wonderlijke, barbaarsche en vaak onverklaarbare ornamenten
+en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn
+verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk tot een
+verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens
+geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque hebben gevonden,
+en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt
+hier het midden van het paneel in, in plaats van aan de rechter of
+linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het
+beeld der godheid het midden inneemt.
+
+Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt
+met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei grillige
+gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen
+of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel, waarvan de
+onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst
+getuigt. In de rechterhand houdt dit personage een soort van schepter,
+gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is
+halverwege bedekt door een soort van schild. Zijne kleeding is zeer
+rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel
+draagt hij eene lange en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot
+aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het
+menschenbeeld zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten,
+waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift ter
+linkerzijde bespeurt men--althans met eenigen goeden wil--eene tweede
+monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden,
+op een soort van trapje gezeten. Maar de voornaamste figuur, hoewel
+zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd
+boven de hoofdfiguur aangebracht, en dat ongetwijfeld de zon moet
+voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere,
+onbegrijpelijke, barbaarsche ornamenten, aan beide zijden van dezen
+monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel
+over; wij mogen dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal
+in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle
+amerikaansche nati�n; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften,
+de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder lokaal karakter,
+dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux
+en ons het recht geeft, ook hier van den invloed der tolteeksche
+beschaving te spreken.
+
+Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal
+eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot
+Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts volgende,
+de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich
+later eenerzijds in Yucatan uit te breiden, waar zij eene vroegere
+tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden
+van Guatemala door te dringen, waar zij Coban, Copan en Quiriga
+zal stichten.
+
+Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk
+jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar zij
+vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze
+zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege in de
+barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam
+in het noorden van het schiereiland door: wij vinden daarvoor niet
+slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg,
+zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan, die Martin Usua op zijn marsch
+naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis
+der historie.
+
+Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste
+tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het land werd
+overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.;
+deze indringers zwierven gedurende veertig jaren door de woestijnen
+van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te
+midden der heuvelen van Uxmal, waar zij prachtige gebouwen oprichtten.
+
+Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd;
+zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen hadden en de
+dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden
+talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren gedrongen;
+naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de
+Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen, maar Landa vermoedt het
+ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig
+jaren in de woestijn en kwamen in de sierra op tien mijlen afstand
+van Mayapan.
+
+Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het
+bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan
+wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van hun ras,
+hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars,
+die zij niet langer konden volhouden, laten varen, en er zich meer op
+toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten,
+te bekeeren en te beschaven. Zij traden meer op als zendelingen en
+predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als
+de Boeddhisten op Java deden, waar zij de taal hunner bekeerlingen
+overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo
+namen ook de Tolteken de taal over van de landen, die zij beschaafden,
+en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met
+de javaansche monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit
+het zuiden in Yucatan zijn gekomen. Wij hadden dus recht te beweren,
+dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door
+hare inwoners, omstreeks het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat
+ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker
+moet de hoofdreden gezocht worden in de nog levende herinnering aan
+de door hunne voorvaderen gestichte koloni�n in het zuiden van het
+schiereiland. Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn
+geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen
+hadden ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen
+zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+XII
+
+
+Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van
+Santa-Cruz del Quich� aan Stephens deed, dan bestond er te Coban eens
+groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing
+gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze stad gesproken, die tot
+dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is
+zeer waarschijnlijk dat Coban eene nederzetting was van dien tak der
+Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten
+richtte, waar hij achtervolgens Copan en Quiriga, in de provincie
+Chiquimula, grondvestte.
+
+Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals
+Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden in Guatemala, door
+Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers,
+kreeg in last zich van Copan meester te maken. Dit geschiedde in
+1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad
+bezocht, was de groote circus van Copan in 1700 nog ongeschonden
+in wezen.
+
+De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit
+��n steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds, zij het ook
+minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan
+dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs en dezelfde godheden,
+als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter
+de jongste van deze steden, daar zij het verst van het uitgangspunt
+der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden
+gezond verstand en zijne buitengewone helderheid van inzicht, heeft
+Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan
+was de eerste stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich
+te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij
+het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten eener oude
+beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders
+en bracht zijn helder inzicht hem van zelf op het spoor der waarheid.
+
+Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan
+gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent te herkennen. Bij
+nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige
+draken- of slangenmuil is gevat, herkennen wij daarin het beeld van den
+god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende
+attributen ontbreken ook hier niet. Hij draagt een hoofddeksel
+van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband,
+dien wij op andere monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij
+bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan,
+en te oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij
+verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden,
+evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen
+hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. De tak van den tolteekschen stam, die
+zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditi�n van het
+gemeenschappelijke vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel
+in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen,
+de oude gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen
+de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een andere
+natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde
+aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere of mindere mate van den
+voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken
+elkander weder, en de bouwstijl onderging eene verandering door het
+opnemen van verschillende elementen.
+
+Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de
+overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het kenmerk is der
+perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle
+volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien wij de in den aanvang zoo
+strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd,
+langzamerhand al rijker en weelderiger worden; de architektonische
+lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer
+en meer voortwoekert en eindelijk tot overlading, gemaaktheid en
+wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld,
+en de arabische kunst in Spanje niet minder.
+
+De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer
+opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog te zijn, om bij
+het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de
+eerste, maar veelmeer tot de laatste periode eener kunstontwikkeling
+behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds
+spraken, hebben hier alle ornamenten en alle architektonische
+motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen,
+hunne tempels hunne bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten,
+zij stellen zelfs in ��n beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men
+gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote middenfiguur,
+die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds
+aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener vrouw, wier kostuum
+ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque,
+met zijne menschenhoofden als gordel versiersels; deze koppen zijn
+hier geplaatst boven een krans of slinger van ma�shalmen, die een der
+attributen is zoowel van Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc,
+als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit
+beeld zou dus tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue
+en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico
+de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde en dat hun feest op
+denzelfden dag werd gevierd.
+
+Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede
+wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan wij op
+bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het
+bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig vakken met hi�roglyfen.
+
+Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met
+gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten; het
+profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk
+uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van tulband, zoo
+als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons,
+maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende typen: een verschijnsel,
+dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het
+tolteeksche ras, na eene lange scheiding van misschien twee eeuwen,
+elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate
+samensmolten. Dit zonderlinge monument is als het ware de uitdrukking
+van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en
+zuiver tolteeksch door de symbolische teekens, die hetzij op iedere
+figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht,
+ons den naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat
+herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna
+geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard. De
+kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego
+Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje, Filips II,
+in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als
+bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen ver verheven te zijn
+boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer
+streken waren gesticht.
+
+"De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft
+de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit Yucatan"; en
+Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst
+in stijl tusschen deze monumenten en die welke men in Yucatan en
+Tabasco aantreft.
+
+Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst
+en hare vermenging met eene andere, niet minder oude kunst. Misschien
+zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou
+de amerikaansche beschaving en de amerikaansche kunst, aan haar
+eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de
+windselen der barbaarschheid, waarin zij nog gevangen lag, hebben
+ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning
+der Spanjaarden maakten aan die ontwikkeling een einde en vernietigden
+de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor
+in de plaats te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur
+der europeesche beschaving.
+
+
+XIII
+
+
+Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden
+noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om dezen langen
+en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera,
+in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen door
+wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar
+hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens gingen wij, zwoegend
+en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten
+wij door menschen gedragen worden; zonder de vriendelijke hulp van de
+pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de
+plaats onzer bestemming te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten
+wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam:
+menschen en beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons
+naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten. Twee mijlen verder
+ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en
+granaatboomen, het aardige, bevallige dorp Santa-Maria del Tule. De
+reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine
+kapel overschaduwt, is door de gansche republiek bekend; van verre
+gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt
+de oude boom onwederstaanbaar onze bewondering door zijn geweldigen
+omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of
+ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den grond behoudt
+hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam,
+en zijne machtige takken, in omvang gelijk aan honderdjarige eiken,
+verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende
+schaduw. Hij is niet zoo hoog, als zijn geweldige omvang eigenlijk
+zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg,
+opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens den Sabino
+eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder
+hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom den voet des
+booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje
+afbrak. Sommige reizigers verklaren dit wonder van het plantenrijk
+door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid
+zouden zijn. Wij hebben den boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan
+een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien,
+nog eeuwen kan leven.
+
+Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula,
+en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele
+bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen, het
+laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene
+bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de ru�nen der
+paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk
+een sterke wind, die alles doet uitdrogen; er groeit hier bijna niets
+dan de zoogenaamde _pitayoles_, die dichte hagen vormen en waarvan
+de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+De ru�nen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke
+ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen van zes
+paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw
+ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene ordelooze
+samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden
+met moza�eken in relief zijn versierd. Onder de uitspringende lijsten
+vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs
+de eenvoudige rechte lijn niet in acht is genomen: het zijn zeer
+ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander
+kruisen, maar waarvan de beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men
+vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis,
+waar zij op eene of andere wijze tegen den invloed van de lucht en
+het weder beschut waren.
+
+De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken
+met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van
+indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd. De
+pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er
+voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den tempel, die weleer
+op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn
+geheel is en waaraan alleen het dak ontbreekt, bestaat uit een groot
+laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel
+het schoonste en belangrijkste, en tevens het best geconserveerde der
+monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig
+meters; daarachter bevindt zich eene zaal van gelijke breedte,
+waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van
+ongeveer veertien voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven
+toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke
+laag cement. Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens
+bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met moza�ekpaneelen en figuren in steenen lijsten
+zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen vier
+lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met moza�eken en
+relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige steenblokken,
+die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het
+tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande gebleven,
+benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral
+de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven. Maar zuidwestwaarts
+bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder
+den grond begraven zijn, waarboven de muren nog slechts ter hoogte
+van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze
+ru�nen en op de binnenplaatsen hunne woningen gevestigd.
+
+De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn
+opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met eene soort
+van steenen tegels bekleed. Onder de ru�nen strekken zich kelders
+uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders
+had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla
+dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die, waarvan
+wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds
+van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij verwoest werden
+door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens
+valt de verwantschap tusschen deze gebouwen en de tolteeksche of
+mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde
+heilige plaats en de begraafplaats der koningen van Teotzapotlan. Toen
+de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde
+kompartimenten boven den grond, waarmede vier andere lokalen onder
+den grond overeen kwamen.
+
+Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van
+den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters; het
+derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde
+eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten. De woning
+van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken,
+want zij bevatte een troonzetel met een kussen en een rugleuning,
+beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond
+uit fijne beschilderde matten, gelooide huiden en stoffen om zich
+gedurende den slaap te dekken.
+
+Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de
+afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die het altaar
+verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het
+derde werden de koningen begraven. Het vierde, dat naar men zegt
+zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote
+zaal boven den grond; de toegang tot dit vertrek werd met eene groote
+zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der
+slachtoffers en der in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige
+vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze
+heilige plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan
+geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en
+sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend begraven werden.
+
+De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote
+schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht bekleed
+en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden
+uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen, zonder hunne
+vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen
+de goden en de menschen, was hij ook de eenige uitdeeler van gaven
+en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ru�nen
+van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt in zijne
+beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog
+acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen, dat de mexikaansche
+regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens,
+geene opgravingen heeft laten doen in de paleizen van Mitla. Men zou
+daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste
+zaken: afgodsbeelden, sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men
+bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne
+prachtigste kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen
+van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand hielden
+zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er
+handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst zeldzaam zijn.
+
+	*	*	*	*
+
+Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een
+uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal het onzen
+lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande,
+niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht van de
+overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in
+Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft hier een veld van studie,
+dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge
+belang voor de algemeene kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten van de eigenaardige
+beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot
+een voorhistorischen tijd, deels tot den tijd der Tolteken en hunner
+opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer
+jaartelling; of wel tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende
+eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch
+als historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche,
+centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten. Van
+de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij
+hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten, die weder
+in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der
+Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap van beschaving
+aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit
+neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika, met name in
+het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van
+gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de onwedersprekelijke
+bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop
+later, bij de aanraking met de Europeanen, de indiaansche stammen
+van Noord-Amerika stonden.
+
+De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving
+bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika, Mexiko,
+Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en
+beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven staande monumenten
+in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd
+als overblijfselen en ru�nen van voormalige steden, de aandacht tot
+zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde
+karakter eener zeer eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch
+in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere
+kunstperiode behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde
+periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die
+van tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode
+behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen binnen
+de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige
+splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is nog aan vele twijfelingen
+en bezwaren onderhevig.
+
+Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van
+Guatemala, de ru�nen van Palenque bezocht, maar vooral sedert zijn
+verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het
+licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden de monumenten
+dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen
+bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste overblijfselen ru�nen
+van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter
+meermalen samenvallen, in zoo verre de tempels ook zelven vestingen
+waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw,
+maar getuigen tevens van smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde
+kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad
+en was zoo groot, dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor
+vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen,
+acht-en-dertig meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter,
+en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ru�nen van oude steden vindt men
+bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz, bij Mopilca
+in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de
+pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het
+licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder zeker opzicht
+reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige,
+nauwkeurig naar de windstreken geori�nteerde, van boven afgeknotte
+pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen
+verrezen. Hare wanden stijgen soms in onafgebroken helling naar boven;
+maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht,
+verdiepingen, die of wel afzonderlijke terrassen vormen, of alleen
+door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar
+het plat voeren breede en steile trappen, die meest aan eene, soms
+ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook
+de verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling
+verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij
+andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden vorm terug,
+en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende
+verdiepingen.
+
+De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge
+kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de
+eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer
+samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen, zigzags
+en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op
+den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel op het plat
+der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige,
+vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte portalen, en
+eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde,
+dikwijls overladen, geweldig groote fries--door Charnay dekoratiemuur
+genoemd--verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een
+soort van gewelf, dat door trapsgewijze over elkander liggende zerken
+wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke
+zuilen maken het aanleggen van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reli�fs,
+hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken, die blijkbaar
+van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn,
+getuigen zoowel van onbeholpenheid als van barbaarschen wansmaak in de
+zonderlinge overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische,
+indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der
+amerikaansche skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat
+alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar
+de navolging der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets
+monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze
+hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere ontwikkeling
+in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis
+der amerikaansche kunst is zeker nog niet te schrijven.
+
+In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan
+antiquiteiten en ru�nen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ru�nen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan
+vijftig ru�nen, die door haar omvang en deels ook door haar pracht
+de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende
+gebouwen boven elkander; kolossale trappen voeren van het eene terras
+naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd,
+wier kop den grond aanraakt, terwijl het reuzenlijf zich naar boven
+kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen
+overladen zijn, kenmerken zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud,
+ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel
+van Palenque in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en
+opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken
+en bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen
+eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica, waar massieve
+sieradi�n van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper,
+en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid eener hooger
+beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en
+vooral in Nicaragua, waar de eilanden in de meren nog belangrijke
+ru�nen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling
+gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk
+gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac verhuisden en
+daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula)
+stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten breidden de
+Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij
+hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde of twaalfde eeuw onzer
+jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en
+macht; door ongelukkige oorlogen en andere rampen geraakte het allengs
+in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken
+uit een deel hunner woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die
+anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der
+Azteken, die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs
+meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars namen ook
+hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de
+Tolteken, over; deze laatsten weken allengs naar zuidelijker streken,
+met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen
+samensmolten of uitstierven.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by D�sir� Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346-8.txt or 13346-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/13346-8.zip b/old/13346-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..8d0fc24
--- /dev/null
+++ b/old/13346-8.zip
diff --git a/old/13346-h.zip b/old/13346-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..8970294
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h.zip
diff --git a/old/13346-h/13346-h.htm b/old/13346-h/13346-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..2e71420
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/13346-h.htm
@@ -0,0 +1,3402 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --><html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
+
+<title>Reis naar Yucatan</title>
+<link href="style/gutenberg.css" rel="stylesheet" type="text/css">
+<link href="style/arctic.css" rel="stylesheet" type="text/css">
+<link href="style/print.css" rel="stylesheet" type="text/css" media="print">
+<link rel="schema.DC" href="http://purl.org/DC/elements/1.0/">
+<meta name="author" content="D&eacute;sir&eacute; Charnay (1828&#8211;1915)">
+<meta name="DC.Creator" content="D&eacute;sir&eacute; Charnay (1828&#8211;1915)">
+<meta name="DC.Title" content="Reis naar Yucatan">
+<meta name="DC.Date" content="### August 2004">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: Desire Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<span class="pageno"><a id="d0e63"></a>Bladzijde 17</span><a id="d0e64"></a><h1>Reis naar Yucatan</h1><a id="d0e67"></a><p id="d0e68"></p>
+<div id="d0e69" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-017.jpg" alt="Het stadhuis te Merida."></p>
+<p class="figureHead">Het stadhuis te Merida.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e73">Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie
+der beschaving en der geschiedenis van Amerika v&oacute;&oacute;r de ontdekking door Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere
+europeesche mogendheden,&#8212;bij die allen is de naam van den heer D&eacute;sir&eacute; Charnay geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studi&euml;n
+over het oude Mexico en andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk met het doel om de nog overgebleven
+sporen en gedenkteekenen eener ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen voor de oplossing van zoo
+menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch gebied. De lezers van <i>De Aarde</i> brachten wij nog niet met den arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen, door hem te vergezellen op
+zijne reis naar het schiereiland Yucatan, niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+</p><a id="d0e78"></a><h1>I</h1>
+<p id="d0e81">Den 1<sup>sten</sup> December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland.
+Er woei een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen, moesten wij het anker uitwerpen op vier &agrave; vijf
+mijlen afstands van den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van Progreso krompen op dien afstand
+tot mikroskopische huisjes samen. Deze kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader naam; evenmin als
+wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk; maar de
+bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e86">Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem
+nog maar met eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het midden wordt de grond, sinds langer gevormd,
+vruchtbaarder en minder vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die in verband staan met de vertakkingen
+van de sierra Madre, welke zich door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch rivieren, noch stroomende
+wateren heeft, strekt zich van het zuiden naar het noorden in de golf <span class="pageno"><a id="d0e88"></a>Bladzijde 18</span>van Mexico uit, tusschen den achtsten en den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en den twee-en-twintigsten
+graad noorderbreedte.
+
+</p>
+<p id="d0e90">De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners, zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30<sup>sten</sup> Juli 1502, toen hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba, vertoefde, van den kant van het westen
+eene groote boot zag naderen, uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers en voerende een cacique
+(opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche kostuum
+droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van ma&iuml;s bevonden, benevens verschillende dranken uit ma&iuml;s bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden
+met sneden van obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde en met levendige verwen gekleurd.
+
+</p>
+<p id="d0e95">Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede
+boot, uit een enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij uitnemendheid droog en, althans in zijn
+noordelijk gedeelte, tamelijk dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die een rotsachtig, vlak en
+droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn, ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet veel te vinden,
+evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis, onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+</p>
+<p id="d0e97">Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet
+minder beschaafd dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt met een weelderigen plantengroei, waar
+de inboorlingen te kiezen hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te vervaardigen, waarvan het verhaal
+melding maakt. Deze inboorlingen gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral pleit ten voordeele van mijne
+onderstelling, want de cacao is in Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste voortbrengselen van
+Tabasco.
+
+</p>
+<p id="d0e99">Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die
+groote sloep met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien
+van waar zij kwamen: hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de beschaafde landen van Amerika had
+ontdekt.
+
+</p>
+<p id="d0e101">De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in
+1506 langs de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511 eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden
+van Darien kwam en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van de Alacranes. De bemanning, in eene
+sloep saamgepakt, werd, na eene omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust geworpen. Dat was de
+kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich aan de oostelijke
+punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd en gegeten
+te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog
+nader spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later
+ondernomen.
+
+</p>
+<p id="d0e103">In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar
+het westen en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat te Camp&ecirc;che aan land, waar hij tempels vindt
+aan Kukulcan, den god Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag hij groote slangen in relief uitgehouwen,
+gelijk aan die waarmede de buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan water gedrongen, landde Cordova
+aan de westkust, te Potonchan, thans Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig zijner manschappen
+verloor, terwijl geen enkele van zijn volk ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen tegenstand en
+zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle indiaansche
+stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet meer dan drie man.
+
+</p>
+<p id="d0e105">In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal
+of Paalmul; vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger, langs de kust van het schiereiland. Ook hij
+houdt te Camp&ecirc;che en Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden Sacrificios en Ulua, vlak tegenover
+de plek, waar later Vera-Cruz zou verrijzen.
+
+</p>
+<p id="d0e107">In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als
+tolk zal dienen, en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique, Marina, het indiaansche meisje, die als
+het ware de beschermengel werd van zijne expeditie.
+
+</p>
+<p id="d0e109">Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam
+Yucatan zou, naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden <i>Chac-Nuitan</i> (wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen
+verklaren dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen, die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens
+dit behoeft ons niet te verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers <span class="pageno"><a id="d0e114"></a>Bladzijde 19</span>op achttien verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend
+waren! Men kan zich eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken gepaard gaat; eerst wanneer men op de
+plaatsen zelve geweest is, is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze gissingen en onderstellingen laten
+rusten, en beproeven of wij met behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den ouden tijd kunnen ontsluieren.
+Juist hier hebben de Indianen tal van herinneringen achtergelaten.
+
+</p>
+<p id="d0e116">Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden: het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige
+krotten, midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons
+voor verder onderzoek, want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien uren; en de vele koffers van onze
+bagage moeten nog eerst door de beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo beleefd mogelijk: van
+mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een, en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons zoo spoedig
+mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+</p>
+<p id="d0e118">Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien
+kalen dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den weg strekken zich onafzienbare <i>henequen</i>-plantages uit: eene agave met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende draden vervaardigd worden,
+die op de amerikaansche markten grooten aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de woningen van de eigenaars
+der plantages aan; de hooge schoorsteenen, waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de bewerking van de
+henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met riet
+gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+</p>
+<p id="d0e123">Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet, waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene
+zeldzaamheid is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart der stad, want vroeger stonden er een aantal
+huizen leeg. Wij loopen gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan met veel moeite gelukt het ons,
+eene kleine kamer van vijf el in het vierkant te vinden, waar wij met ons drie&euml;n moeten logeeren: mijn secretaris, mijn bediende
+en ik zelf. In de geheele stad is maar een restaurant&#8212;en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan: het is ons om
+de ru&iuml;nen en de oude monumenten te doen, en niet om een lekkere keuken. Bovendien worden wij ge&iuml;ntroduceerd in eene amerikaansche
+club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+</p>
+<p id="d0e125">Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst
+bij deze tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika
+te vernietigen. Hij kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren bezet, en moest zich toen, overwonnen
+en uitgehongerd, terug trekken om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie gelukte het Montejo eindelijk,
+door het verraad van een opperhoofd, vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte inderdaad meer inspanning,
+meer menschenlevens en meer tijd dan de verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar voortdurend
+op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was
+naar de wapenen te grijpen.
+
+</p>
+<p id="d0e127">Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die
+tot zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven, zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van
+die in geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering de authentieke documenten geenszins: manuscripten
+op alo&euml;papier en op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditi&euml;n en overleveringen: ziedaar bouwstoffen
+genoeg, waarvan de toenmalige schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen geputte geschiedenis te geven
+van de oude beschaving der Mayas. Maar de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld van den bisschop
+Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Camp&ecirc;che
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-f&eacute; zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis
+van Yucatan! Zeker eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+</p>
+<p id="d0e129">Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit
+te vorschen en te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs, door vergelijking van deze kunstwerken
+met anderen die ons bekend zijn, te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader bij komt, hoe meer
+men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend: inderdaad
+zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen tocht, hoop te bewijzen.
+<span class="pageno"><a id="d0e131"></a>Bladzijde 20</span></p>
+<p id="d0e132">Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering
+echter ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden, was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven
+schijnt echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden met struiken en distels begroeid, maar de daarop
+rustende gebouwen waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen; en Francisco de Montejo kon in de stad zijn
+intrek nemen met zijne troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt de jongste geschiedschrijver van
+Yucatan, de heer Eligio Ancona, van een beroemden tempel, H-Chum-C&aacute;an genoemd, hetgeen zooveel beteekende als: het middelpunt
+en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die bijgeloovige
+vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan Sint-Antonius
+gewijde kapel.
+
+</p>
+<p id="d0e134"></p>
+<div id="d0e135" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-020.jpg" alt="Het huis van don Francisco de Montejo te Merida. (Blz. 22)"></p>
+<p class="figureHead">Het huis van don Francisco de Montejo te Merida. (<a id="d0e138" href="#d0e146">Blz. 22</a>)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e142">Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten;
+het gezond verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken.
+Laat mij daarvan een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving van het voornaamste gebouw, dat uit vier
+vleugels bestond, rustende op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats, die door hare gedaante herinnerde
+aan het paleis der nonnen, dat wij te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen van Kabah, welke
+wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen honderd-tachtig
+voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor het
+geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen, die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig
+voet: zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding
+van den abt te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet voor het geheele monument. Het is maar een
+nul te veel, doch het maakt nog al eenig verschil!
+
+</p>
+<p id="d0e144">De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken, heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld,
+de gedaante van een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante blokken huizen. In het midden bevindt zich
+een groot plein, dat thans in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein, dorre en verschroeide bloemperken,
+en jonge boompjes, in welker schaduw misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.&#8212;De eene zijde van dit plein wordt
+ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen in
+de spaansche koloni&euml;n. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad,
+welke thans eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk nog geen tienduizend inwoners had toen deze
+kerk werd gesticht. Het heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw, toen de kolonie nog pas in haar
+opkomst was en over zeer weinig hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne godsdienst veel over
+hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend francs:
+eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen, naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.&#8212;De voorgevel wordt
+ter wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime
+schepen, <span class="pageno"><a id="d0e146"></a>Bladzijde 22</span>waarvan de gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden, en door twintig anderen van gelijke afmeting,
+die ten deele in de muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen; en het geheel vertoont dien stempel
+van soliediteit, die aan alle gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+</p>
+<p id="d0e148">Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo: dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering
+uit de eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter wederzijde van de deur dragen twee spaansche
+soldaten; aan iedere zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van een gewapenden ridder, wiens voeten rusten
+op een neergehurkten Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden, zijn wapenschilden, medaillons en lijsten,
+is een aardig staaltje van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een Spanjaard werd geteekend, werd het
+werk zelf waarschijnlijk door Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal der Spanjaarden nog zeer
+gering: zij waren nog een troep soldaten en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben beschouwd, steenhouwersarbeid
+te verrichten. Zij vonden trouwens bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas, die hun land met zoo vele
+merkwaardige monumenten hadden versierd, waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren: nog heden staan
+zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+</p>
+<p id="d0e150">Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn
+zij uitnemend ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door moorsche galerijen omgeven binnenplaats,
+die met bloemen, heesters en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+</p>
+<p id="d0e152">Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk
+heen en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen, op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine
+uitstallingen van vruchten en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op: die schaar van vrouwen, in
+haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders ontbloot of met
+een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet daar
+vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+</p>
+<p id="d0e154"></p>
+<div id="d0e155" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-021.jpg" alt="De kathedraal te Merida."></p>
+<p class="figureHead">De kathedraal te Merida.</p>
+</div><p>
+
+</p><a id="d0e159"></a><h1>II</h1>
+<p id="d0e162">De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren, hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun
+taal onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis
+van Mexico als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid blijkt van de theorie, die alle volken van geheel
+Amerika als tot een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in het bezit waren eener oorspronkelijke
+beschaving, die zich hetzij rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen, in Guatemala, Chiapas en Yucatan
+zou hebben uitgebreid; maar deze hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid van deze kultuur, mist
+allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde theorie zouden de monumenten en de ru&iuml;nen, die men in de gewesten van Centraal-Amerika
+vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen, durven
+wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle traditi&euml;n stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen,
+tegen het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij
+in aanmerking nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen
+bezitten van den architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat bovendien de bouwstijl en de dekoratie
+der monumenten volkomen overeen stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven hebben van de tolteeksche
+tempels en paleizen op de mexicaansche hoogvlakten,&#8212;dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen, dat er in Centraal-Amerika
+nooit eene andere kultuur bestaan heeft dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft, dat daarvan geen
+enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar geene rekening hebben te houden.
+
+</p>
+<p id="d0e164">De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat
+mede zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken, waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige
+nationaliteit vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde overheerschers weerstand bood.
+
+</p>
+<p id="d0e166">Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich
+nog van alle indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende
+klassen in Europa, naar evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en intelligente koppen te vinden
+zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie tanden, een
+vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+</p>
+<p id="d0e168">Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond
+de koning; op hem <span class="pageno"><a id="d0e170"></a>Bladzijde 23</span>volgden de priesters, dan de adel, dan het volk, dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk; de grond was
+gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen dezelfde
+als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel
+steenachtig, maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor den regentijd de boomen om en verbrandde
+ze, nadat zij genoegzaam gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens boorde men met een puntigen
+stok gaten in de aarde om daarin ma&iuml;s te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat de grond lang braak
+moest liggen; de verdeeling der landerijen was dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren weer in
+bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten,
+kon het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan
+elke familie, naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+</p>
+<p id="d0e172">De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles
+onder opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten
+spinnen en weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen
+van allerlei aard; maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om zijn heer in den krijg te volgen.
+De oorlogen waren talrijk genoeg, maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in een enkelen slag beslist.
+Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd en uitgemoord,
+en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden en van
+nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden opgebouwd.
+
+</p>
+<p id="d0e174">Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo,
+die meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die
+de Spanjaarden onder Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen, met lans en schild, met slingers
+en groote houten slagzwaarden. Zij versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden zich het gelaat wit
+en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+</p>
+<p id="d0e176">Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage:
+dit tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan
+hunne heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden; Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden
+met allerlei figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen en anderen. De jeugdige krijgsman begon
+met een of twee van deze symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw teeken worden herdacht, zoodat
+het lichaam van in den krijg vergrijsde helden eindelijk geheel met deze hi&euml;roglyphen bedekt was. Volkomen dezelfde gewoonte
+heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+</p>
+<p id="d0e178">De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats
+verving van het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar,
+een Spanjaard, die acht jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen gewend aan dit primitieve kostuum,
+dat hij met de europeesche kleeding niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt; de kleine meisjes
+droegen om haar middel een koord, waaraan eene schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat het als
+eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd, haar deze schelp te ontnemen v&oacute;&oacute;r haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+</p>
+<p id="d0e180">De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende
+figuren geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd
+boven de wenkbrauwen af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge geboorte en de jongelieden naar
+de mode moesten scheel zien: dit gold in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig te worden, lieten
+de moeders een vlok hair over den neus der kinderen hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en
+andere sieraden.
+
+</p>
+<p id="d0e182">Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenqu&eacute; en de Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming;
+maar dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een privilege voor de adellijke famili&euml;n en de priesterkaste.
+Torquemada verhaalt daaromtrent het volgende: &#8220;Ten einde zich een woest en krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne
+vorsten, in sommige provinci&euml;n, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der vroedvrouwen en der moeders) te
+misvormen, en daaraan eene puntige en langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd.&#8221; Ten aanzien van Tlaxcala
+voegt hij erbij: &#8220;Sommigen hebben een puntig hoofd en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of van een schip (?), die de fraaiste van allen is.&#8221;&#8212;Heel
+duidelijk is <span class="pageno"><a id="d0e184"></a>Bladzijde 24</span>deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven, dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt:
+&#8220;De vrouwen gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden
+het op den grond, op een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden zij het hoofdje tusschen twee plankjes
+en drukten het met kracht, totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten vorm had aangenomen.&#8221; Deze
+operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk, dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de schrijver zelf had
+een kind gezien, waarvan de schedel achter de ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+</p>
+<p id="d0e186">De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de politieke organisatie des lands voor de verovering: &#8220;Een
+of meer vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten het geweten; de edelen bekleedden alle openbare
+betrekkingen; de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld: plebejers, die alle lasten hadden te dragen
+voor het onderhoud der bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den meester waren prijsgegeven.&#8212;Op
+politiek gebied, de autokratie; in stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en ontwikkeling, uitsluitend
+in handen der priesterkaste; bij de massa, onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de vrouw buiten
+de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten; en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen, telken
+dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks doende stroomen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e188">Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man,
+in wiens mond de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is zeker, dat, ondanks al deze gruwelen,
+dit kleine volk niet ongelukkig was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de monumenten leggen nog getuigenis
+af van den bloei der kunst. Wat heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn lot verbeterd; is het
+door hen minder onwetend geworden; is het peil der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan door ettelijke
+millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de
+godsdienst die het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling; elke beschaving is geschikt voor het
+volk, dat haar uit zich zelve ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het zijn eigen karakter daarin
+ontplooien kan en ruimte en vrijheid van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende met zijn aard en zijn
+aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van ondergeschikt
+belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige vraag
+is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk, bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs,
+dat het opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde, laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang
+en den dood van een volk ten gevolge kan hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e190"></p>
+<div id="d0e191" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-024.jpg" alt="Mayas."></p>
+<p class="figureHead">Mayas.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e195">Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida
+en andere steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene kaste op zich zelve en schijnen zonder morren
+de geringschatting te dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten zich echter op verschillende wijze
+daarover te wreken, waarbij de bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen schijnen allen mooi, en
+al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker voor een groot
+deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum, bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst vierkant
+uitgesneden. Deze <span class="pageno"><a id="d0e197"></a>Bladzijde 25</span>tunica, <i>uipile</i> genoemd, is van boven en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels, bloemen, bladeren, vogels, en heeft,
+evenals de uitstaande rok, een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door haar prachtig, gitzwart haar,
+dat in twee zware tressen is verdeeld; haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij lange gouden kettingen,
+vaak haar geheele fortuin.
+
+</p>
+<p id="d0e202">Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst
+met de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude
+paleizen. Van binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers tot berging van de kleedingstukken bij
+feestelijke gelegenheden, en een <i>butaca</i>, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en met leer bekleed.&#8212;Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij iedere woning
+behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder, beplant met eene bijzondere soort van boom, <i>ramon</i> genoemd, waarvan de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+</p>
+<p id="d0e210">Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten,
+die geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere
+afleiding dan het bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje met rijtuig. De eerste kerkdienst begint
+reeds des morgens tusschen drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van alle vreemdelingen, alle klokken
+geluid, hetgeen een allesbehalve aangenaam concert is.
+
+</p>
+<p id="d0e212"></p>
+<div id="d0e213" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-025.jpg" alt="De volan coch&eacute;. (Blz. 26.)"></p>
+<p class="figureHead">De <i>volan coch&eacute;</i>. (<a id="d0e219" href="#d0e225">Blz. 26</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e223">Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen,
+dagbladen en tijdschriften:&#8212;men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van denkbeelden en een opgewekt litterair leven.
+Twee geschiedschrijvers, Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in hunne verhalen de heldendaden der veroveraars,
+het lijden der eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de bloedige episoden van den burgeroorlog.
+De Yucateken zijn niet alleen staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der hoogvlakten: zij drijven
+ook handel en leggen zich toe op industrie: in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders, aan de vreemdelingen
+overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door harde beproevingen geleerd <span class="pageno"><a id="d0e225"></a>Bladzijde 26</span>en gestaald; een jong en levenslustig ras, bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het schijnt, alleen
+toont in de kleine gestalte en het overwicht van het vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien al
+te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit
+eigen ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+</p>
+<p id="d0e227">Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde.
+Wij werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde
+zich overigens geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten,
+een dagbladschrijver, tot ons: &#8220;Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier is de sleutel; gaat het eens zien;
+als het u aanstaat, is het tot uwe beschikking.&#8221; Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet geschikt blijkt; terugkeerende
+loopen wij even bij onzen vriend aan om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Aym&eacute;, de consul, vergeet den sleutel terug
+te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+</p>
+<p id="d0e229">&#8220;O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs van u.
+
+</p>
+<p id="d0e231">&#8212;Dertig francs: waarvoor? vraagt Aym&eacute;.
+
+</p>
+<p id="d0e233">&#8212;Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen, tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij
+dunkt, dat is eenvoudig genoeg.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e235">Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van
+dat heerschap, wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+</p>
+<p id="d0e237">De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest
+bezield, energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten, hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en
+andere openbare werken geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk niet overvloedige middelen
+hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen, dat zij
+er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e239">Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd
+geteisterd en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht, met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt
+en de bittere beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam
+en zuinig: twee onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd tegen de ongunstige omstandigheden, waarin
+zij geplaatst waren: de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale schatten, en die verschrikkelijke
+verdelgingsoorlog, die het volk op den rand des ondergangs bracht.
+
+</p>
+<p id="d0e241">De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat
+de bewegingen onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen algemeenen opstand leidden, die nog niet
+geheel onderdrukt is. Men mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde trekt zich voor de beschaving
+terug en ziet schier met den dag zijn gebied inkrimpen.
+
+
+</p><a id="d0e243"></a><h1>III</h1>
+<p id="d0e246">Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons gereed voor een uitstapje naar Ak&eacute;. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje <i>en famille</i>, want Louis Aym&eacute;, de amerikaansche consul, die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de ru&iuml;nen bezocht
+had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Aym&eacute;, eene Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde dat
+zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven, moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling
+van mevrouw, een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn secretaris en mijn bediende, waren wij dus
+met ons zessen: wij hadden mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+</p>
+<p id="d0e251">Ak&eacute; is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het
+bezichtigen der ru&iuml;nen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo of intendant. Don Alvaro deed meer dan van
+hem verlangd werd: niet tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen bediende met allerlei levensmiddelen
+en benoodigdheden, opdat het ons aan niets ontbreken zou.
+
+</p>
+<p id="d0e253">Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence,
+bij ieder bekend; en den <i>volan coch&eacute;</i>, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen het laatste. De volan coch&eacute; is geheel van hout, met uitzondering alleen van
+de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van langwerpige
+bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder
+aan het net hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen; maar is men met zijn drie&euml;n, dan moet men
+op turksche manier, met samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die daaraan niet gewoon is, in het
+eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De inlanders zitten met hun zessen of achten&#8212;hoe, begrijpt men niet&#8212;in zulk een wagen.
+Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half dronken
+koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo
+hevig, dat de reizigers <span class="pageno"><a id="d0e258"></a>Bladzijde 27</span>door en over elkander geworpen worden. Gevaar is er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het rijtuig
+breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+</p>
+<p id="d0e260">Ak&eacute; ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden
+met agaven beplant, en laten ter rechterhand twee met ru&iuml;nen bekroonde heuvels liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual,
+waar de Spanjaarden in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo
+veel bouwvallige en verwoeste huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat de opstandelingen in
+1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar weinige
+vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei, maakt een zeer somberen indruk.
+
+</p>
+<p id="d0e262">Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob, waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen
+van hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele, blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen;
+deze hangmatten, de eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer goedkoop: zij kosten niet meer dan
+drie &agrave; vijf francs; de mooisten komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+</p>
+<p id="d0e264">Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coch&eacute; nader kennis te maken. De rotsen zijn steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze:
+wij zitten te dansen als de poppen in een poppenkast.&#8212;Het was inmiddels avond geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis
+verloren, waren nog maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer onderhouden wordende vuren; de omtrekken
+der pyramiden teekenden zich in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte een doodelijke stilte, alleen
+afgebroken door het knarsen en kraken van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de hacienda gesloten:
+men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen, die
+de poort barrikadeerden; weldra waren wij ge&iuml;nstalleerd en sliepen in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+
+</p>
+<p id="d0e266">Ak&eacute; is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd, dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten.
+Wij hadden dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij
+knoopten al onze kleeren dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij stopten zoo veel mogelijk alle
+denkbare openingen. Mevrouw Aym&eacute;, in een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend; maar Shuty, de
+aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+</p>
+<p id="d0e268">Wij gaan uit om den c&eacute;not&eacute; op te zoeken; Shuty springt vroolijk blaffend voor ons uit. Wat is een c&eacute;not&eacute;? Yucatan heeft noch
+stroomen, noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen waterplas, meer of minder diep beneden de
+oppervlakte, naarmate de kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht bij den beganen grond, in het
+binnenland vindt men het eerst op aanmerkelijke diepte. Men noemt nu c&eacute;not&eacute;s de inzinkingen van den bodem, die tot dit water
+toegang geven. Is het water op geringe diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen kant verteerd, dan
+verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare dikte en stroomt
+het onderaardsche water in bepaalde richting, dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet langer steun
+vindende, instort; z&oacute;&oacute; ontstaat een reusachtige put, meestal van ronde gedaante, zooals de c&eacute;not&eacute;s van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke, zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor
+somtijds in de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten
+versierd, zooals te Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de c&eacute;not&eacute; niet meer dan eene reusachtige onderaardsche ruimte,
+zooals te Bolonchen.
+
+</p>
+<p id="d0e270">Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want
+in den beginne hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om putten of waterbakken te graven, noch ook
+om kunstmatige reservoirs te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+</p>
+<p id="d0e272">De c&eacute;not&eacute; van Ak&eacute; behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig
+en bijna indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig voet beneden het gewelf, en dertig beneden den
+beganen grond, ziet men een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine vischjes zwemmen, terwijl
+zwermen van zwaluwen in alle richtingen de grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+</p>
+<p id="d0e274">Van den c&eacute;not&eacute; begeven wij ons naar de ru&iuml;nen, die onze bedienden inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei
+te zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden wij rond door de bosschen, uitziende naar ru&iuml;nen, zonder
+eenig kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in
+onze nauw sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen
+gaf van een abnormalen toestand; bij het verlaten van den c&eacute;not&eacute; was hij onrustig geworden; hij stond eensklaps stil en beet
+zich in zijne pooten of maakte zonderlinge <span class="pageno"><a id="d0e276"></a>Bladzijde 28</span>sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig, vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het dichte
+hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem
+opnam: het lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk
+door dit ongedierte aangetast.&#8212;Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend dejeuner, door den chineeschen kok van
+don Alvaro klaar gemaakt; maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een kabinetje om ons van ongedierte
+te zuiveren en op nieuw toilet te maken. Mevrouw Aym&eacute; en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+
+</p>
+<p id="d0e278"></p>
+<div id="d0e279" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-028.jpg" alt="Beeldwerk te Izamal (Blz. 31.)"></p>
+<p class="figureHead">Beeldwerk te Izamal (<a id="d0e282" href="#d0e326">Blz. 31</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e286">De ru&iuml;nen van Ak&eacute; zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk, en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen;
+de ru&iuml;nen hebben, volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij voegt er bij, dat volgens Cogolludo
+de Spanjaarden op hun tocht eene stad ontmoetten, Ak&eacute; genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren tegen eene groote menigte
+Indianen. Stephens vergist zich; als hij Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de stad, waarvan de
+geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ak&eacute; verwijdert haar ten eenemale
+van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+</p>
+<p id="d0e288">Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan, tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar
+het westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte
+eene plaats, C&eacute;-Ak&eacute; genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee
+jaren bleef. Dit geschiedde op zijne eerste expeditie in 1527; het C&eacute;-Ak&eacute; waarvan hier sprake is, lag dus omstreeks vijf-en-dertig
+mijlen oostwaarts van de ru&iuml;nen van Ak&eacute;, waar wij ons thans bevinden.
+
+</p>
+<p id="d0e290">Ak&eacute; was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante mijl verspreid. De belangrijkste ru&iuml;nen schijnen een rechthoek
+te vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig ge&euml;ffend is, en in welks midden nog een steen overeind staat,
+die door de Indianen <i>picot&eacute;</i> wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal, dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor als na
+de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te Tenosiqu&eacute; verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picot&eacute;
+gebonden, om daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op
+den weg van Palenqu&eacute; naar San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf de schuld uit; en ik heb Indianen
+ontmoet, die, om hun geweten tot rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand hun zocht op te leggen.
+
+
+</p>
+<p id="d0e295">Nemen wij thans de ru&iuml;nen nader in oogenschouw. Aan den noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein
+vertrek, waarvan het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind staan. Wij vinden hier dezelfde constructie
+terug, die wij reeds te Tula, te Teotihuacan en te Palenqu&eacute; <span class="pageno"><a id="d0e297"></a>Bladzijde 30</span>hebben opgemerkt, en die wij ook nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+</p>
+<p id="d0e299"></p>
+<div id="d0e300" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-029.jpg" alt="Mestiezen te Merida."></p>
+<p class="figureHead">Mestiezen te Merida.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e304">Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest;
+wij mogen veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt
+uit te maken van het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit laatste monument herinnert door zijne rechthoekige
+gedaante, aan de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien hebben en die men met den naam van citadellen
+bestempelt, maar die inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan, waarvan alle geschiedschrijvers
+melding maken. Het kaatsspel was bij uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco en Yucatan invoerden.
+Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard, te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er, v&oacute;&oacute;r den aanvang
+van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige ceremoni&euml;n plaats.
+
+</p>
+<p id="d0e306">Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige
+pyramide, met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen, de buitengewoon groote trap, die zonderlinge
+architektuur, geheel afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten: dit alles verplaatst ons als het ware
+in eene nieuwe wereld. Het zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er nog negen-en-twintig over zijn,
+geplaatst op het bovenvlak van eene langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men bereikt dat plat langs
+een reusachtige trap van ruwe steenblokken, van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim hoogte. De pilaren
+waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog, te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog voorhanden
+zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+
+</p>
+<p id="d0e308">Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd, en dat de bouwmeesters te Ak&eacute; geen kalk of cement hadden
+gebruikt. Dit is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden
+behouwen, maar dat de binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist op elkander konden passen, moest
+men de ledige ruimten aanvullen met kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot bedekking gebruik gemaakt
+van kalk of cement.
+
+</p>
+<p id="d0e310">De heer Aym&eacute;, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de
+stukken overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren,
+in drie evenwijdige rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan, heeft eene lengte van vijf-en-zestig
+el veertig duim, bij eene breedte van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de uiteinden afgerond is,
+is van het noorden naar het zuiden; de trap bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+</p>
+<p id="d0e312">Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking, dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan
+niets is overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen
+op die vragen geen antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt eenig in zijne soort; maar het draagt
+hoegenaamd geen monumentaal karakter.&#8212;Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het is bekend, dat de commentatoren
+dikwijls de schrijvers en ook de monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van nature zijn zij geneigd,
+het vreemde, het verrassende, het onmogelijke boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige reizigers
+hebben, ten aanzien van de ru&iuml;nen van Ak&eacute;, hunner fantazie den vrijen teugel gevierd en theorie&euml;n verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+</p>
+<p id="d0e314">Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou
+een Ahan Katun of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van
+vier-en-twintig, en een Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren zijn, ieder uit tien blokken
+bestaande, krijgen wij in het eerste geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in het tweede eene periode
+van achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaar gelegd, reeds lang verdwenen zou zijn v&oacute;&oacute;r het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige eeuwen ouder zou zijn
+dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig, over
+dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+</p>
+<p id="d0e316">Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die
+hetzij voor openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremoni&euml;n bestemd was? De ligging midden tusschen de
+andere monumenten schijnt voor deze onderstelling te pleiten.
+
+</p>
+<p id="d0e318">Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere ru&iuml;ne, <i>Akabua</i>, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend ontvangen
+door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar, als overal elders, vinden wij de zoogenaamde <i>boveda</i>, het door vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit
+dusgenoemde, oneigenlijke gewelf is hier te Ak&eacute; sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte materialen, <span class="pageno"><a id="d0e326"></a>Bladzijde 31</span>want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan
+deze monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+</p>
+<p id="d0e328">Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen
+in de ru&iuml;nen van Ak&eacute; hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken, die door aanmerkelijke tusschenruimten
+van elkander gescheiden zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e330">Ik maakte mijn gids, den heer Aym&eacute;, daarop opmerkzaam, en zeide tot hem: &#8220;Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ak&eacute; noch
+kalk, noch cement is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit
+niet toegeven, hoewel de feiten mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een raadsel, dat wij moeten trachten
+op te lossen. De stichters van deze gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost, om hun werk onvoltooid
+te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft afgeknaagd
+en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren, als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier
+in de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren, hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het
+besluit dat al deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met cement bestreken en, volgens de gewoonte,
+ook beschilderd waren.
+
+</p>
+<p id="d0e332">&#8220;Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal u gelooven.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e334">Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met een ru&iuml;ne gekroond.
+
+</p>
+<p id="d0e336">&#8220;Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Aym&eacute;.
+
+</p>
+<p id="d0e338">&#8212;Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+</p>
+<p id="d0e340">&#8212;Laat ons toch maar eens gaan zien,&#8221; hernam ik. En wij gingen.
+
+</p>
+<p id="d0e342">Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine
+ruiten en afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een groot kader, waar binnen verschillende figuren
+geplaatst waren, waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van ongeveer een el dik bedekte de steenen,
+vulde de ledige ruimten en maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog sporen van de oude beschildering.
+
+
+</p>
+<p id="d0e344">&#8220;Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+</p>
+<p id="d0e346">&#8212;Gij hadt gelijk,&#8221; antwoordde hij.
+
+</p>
+<p id="d0e348">Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle tegenspraak.
+
+
+</p><a id="d0e350"></a><h1>IV</h1>
+<p id="d0e353">Van Ak&eacute; begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+</p>
+<p id="d0e355">Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend
+inwoners; het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas het feest van den heiligen schutspatroon had
+gevierd, bij welke gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen muren in de buitenwijken opnieuw waren
+gewit. Behalve zijne nette woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche zuilengangen omringd.
+
+</p>
+<p id="d0e357">Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied, waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving in Yucatan, in tegenspraak
+met de bewering van sommigen, die zich te zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een bespottelijken
+ouderdom toekennen.
+
+</p>
+<p id="d0e362">Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals
+elders, was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen,
+en zoo veel mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk
+over de zaken van Yucatan omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na de verovering, spreekt van de
+gebouwen te Izamal, waarvan er toen nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters dier monumenten onbekend
+waren. Lizana daarentegen, die in 1628, zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de gelegenheid was om
+zich bekend te maken met de oude traditi&euml;n en legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten; van de twaalf
+bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt, kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die Landa
+niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+</p>
+<p id="d0e364">Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande
+ras der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden
+van naakte menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden van bijzonder sterke cement vervaardigen.
+In een graf vindt hij kunstig bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog tegenwoordig bij wijze van
+geld gebruiken. Even als te Merida, waar hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken aan de godsdienstige
+vereering van het oude heiligdom, bestond ook hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding geven op
+<a id="d0e366" href="#d0e460">bladz. 32</a>. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij opgetrokken
+was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde <span class="pageno"><a id="d0e369"></a>Bladzijde 32</span>steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne beschrijving de opmerking toe: &#8220;Dit monument is zoo hoog, dat
+men er versteld van staat.&#8221; Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+</p>
+<p id="d0e371">Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede basis met een ruim terras of platform, en de kleine
+pyramide, aan de noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige te zijn van de godsdienstige plechtigheden,
+die ten aanschouwe van allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan Landa spreekt, stond het afgodsbeeld.
+Wij spreken hier bij analogie: want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der Tolteken, Teotihuacan
+en Cholula.
+
+</p>
+<p id="d0e373"></p>
+<div id="d0e374" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-032.jpg" alt="De groote pyramide te Izamal. (Blz. 31.)"></p>
+<p class="figureHead">De groote pyramide te Izamal. (<a id="d0e377" href="#d0e326">Blz. 31</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e381">Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakm&oacute;, omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van
+een afgod, die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: &#8220;Zon, met het vurig stralende gelaat.&#8221; De tempel
+was dus een zonnetempel, met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+</p>
+<p id="d0e383">Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed, maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan
+de eerste; zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: &#8220;Huis der hoofden en der bliksemstralen.&#8221; Daar woonden de priesters,
+vermoedelijk in een fraai paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus
+gewijd klooster, benevens de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+</p>
+<p id="d0e385">De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den <span class="pageno"><a id="d0e387"></a>Bladzijde 33</span>legendarischen stichter van de stad Izamal. &#8220;Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen voorgesteld onder
+de gedaante van eene hand; zij beweren dat men de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door de aanraking
+met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte; daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame, de
+wondervolle hand.&#8221;&#8212;Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom
+had men naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot aan de grenzen van het land waren doorgetrokken
+en naar Guatemela, naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver, vindt men op verscheidene plaatsen
+sporen van die wegen.
+
+</p>
+<p id="d0e389">Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep,
+tegenover het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken
+eigen was, zoo als wij reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+</p>
+<p id="d0e391"></p>
+<div id="d0e392" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-033.jpg" alt="Beeld van den god Tlaloc, in den omtrek van Tlascala gevonden."></p>
+<p class="figureHead">Beeld van den god Tlaloc, in den omtrek van Tlascala gevonden.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e396">In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen hetzelfde beteekent.
+
+</p>
+<p id="d0e398">De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van
+Hunpictok, hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte,
+dat van gelijke constructie is als de piramide te Ak&eacute;, bevond zich het door Stephens beschreven beeld, dat thans verdwenen
+is, en ziet men nog heden, aan de oostzijde, de figuur, op <a id="d0e400" href="#d0e279">bladz. 28</a> afgebeeld. Aan dit beeld kunnen wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze kolossale kop heeft eene
+hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen, met versche
+cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen, zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem,
+het woord, die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+</p>
+<p id="d0e403">Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs,
+die wij in Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een menschenhoofd; het beeldwerk is van cement;
+de modeleering der figuren is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch herinnert ons aan de teekens der
+mexicaansche ridderorden, arenden, tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van allen; en niets past
+beter bij de bestemming, die het paleis, volgens de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van de kracht
+en den moed: eene waardige versiering der woning van den opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+</p>
+<p id="d0e405">Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der
+priesters, leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering, eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten
+was van de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats
+grepen en door het volk werden bijgewoond. Dit is echter <span class="pageno"><a id="d0e407"></a>Bladzijde 34</span>onbestaanbaar met den hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+</p>
+<p id="d0e409">Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk.
+Op een afstand van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd, eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande
+hutten.
+
+</p>
+<p id="d0e411">In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had
+ik daarvan de ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik zeer duur moest betalen, niet ter plaats
+hunner bestemming kwamen, of althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat de telegraaflijn in geen
+goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer goedkoop
+zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch, vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing
+de draad neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos
+en wanhopig, slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer te beklagen waren zij die betaalden,
+om haar weer in orde te brengen, of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch van tijd tot tijd,
+die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste, en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco, waar
+de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+</p>
+<p id="d0e413">Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet
+meer. Voor onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren blijkbaar met deze verrassing alles behalve
+ingenomen. Waar zouden wij overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die ons ten gebruike afgestaan;
+wij gingen allen te zamen aan den arbeid, zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor onze hangmatten
+en veldbedden. Maar het souper:&#8212;dat is een lastig ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer aan
+het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog
+geschikt; de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons avondmaal gebruiken.
+
+</p>
+<p id="d0e415">Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en
+in de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen: daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas
+is in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden.
+Een vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ru&iuml;nen te zien, waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet
+iemand zijn die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan
+zijn niet de eenigen, die zoo redeneeren.&#8212;Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers, tegen een derde boven den gewonen prijs.
+Paarden zijn schaarsch: zij moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk toegestaan. Natuurlijk zijn
+noch de soldaten, noch de paarden gereed; wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis maken. Bovendien
+zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand naar Pist&eacute; bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg, en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar
+wij eerst den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+</p>
+<p id="d0e417">Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst
+werd, ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het
+vlek konden overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging
+aan.
+
+</p>
+<p id="d0e419">De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin
+de vreemdeling zeer gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door twee Indianen geleid, want het
+huis, waar het feest wordt gegeven, is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten pikdonker. Wij komen
+zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+</p>
+<p id="d0e421">In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het
+gereedmaken der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden
+moeten worden. Buiten zijn andere vrouwen bezig met het malen van ma&iuml;s, het kneden van het deeg of het bakken van koeken,
+die warm gegeten worden.
+
+</p>
+<p id="d0e423">Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met
+leder bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte
+pantalon, een wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er vol: het gansche dorp is hier vergaderd;
+althans al de Indianen en mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e425">&#8220;Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt,&#8221; zeide de rechter tot mij; &#8220;zulk een feest, dat dikwijls verscheidene
+dagen of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal, na afloop van alles, misschien driehonderd piasters
+(vijftienhonderd francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan, vertegenwoordigt die som eene heele
+fortuin. Maar voor zulk eene gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op; en eerlang zal het de beurt
+zijn van een anderen Indiaan, om een dergelijk feest te geven.
+<span class="pageno"><a id="d0e427"></a>Bladzijde 35</span></p>
+<p id="d0e428">&#8212;Maar,&#8221; hernam ik, &#8220;dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten zij daarna beginnen?
+
+</p>
+<p id="d0e430">&#8212;Precies hetzelfde wat zij te voren deden,&#8221; antwoordde de rechter; &#8220;zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages,
+terug. Is de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens eenige stuivers besparende om op hunne beurt
+een feest te kunnen geven; mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood, dan sterven zij van gebrek. De
+zorg voor den dag van morgen is hun, als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste ervaringen zijn
+machteloos om hen op dit punt te genezen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e432"></p>
+<div id="d0e433" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-035.jpg" alt="Beeld van den god Tlaloc, te Chichen-Itza gevonden"></p>
+<p class="figureHead">Beeld van den god Tlaloc, te Chichen-Itza gevonden</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e437">Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de taaie levenskracht der aloude traditi&euml;n, waaraan men vasthoudt,
+ook al verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij
+de zonderlinge gewoonte hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden u op die vraag niet kunnen antwoorden:
+wij moeten het voor hen doen.
+
+</p>
+<p id="d0e439">Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht
+voor feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver aldus voort:
+
+</p>
+<p id="d0e441">&#8220;Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij
+vierden hunne feesten op twee&euml;rlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden van aanzien: het gebruik wilde dat ieder
+der gasten, op zijne beurt, een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der gasten gaf men een gebraden
+kip, brood en uit cacao bereiden drank in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te bedekken en een
+kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker, die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te sterven,
+dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne erfgenamen of familie over.&#8221;&#8212;Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: &#8220;Bij deze maaltijden werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen,
+die, na hun den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd
+had. De indiaansche vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e443">Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren
+en dragers hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen.
+Het pad is de oude weg naar Pist&eacute;, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter elkander moeten loopen en niet
+dan met moeite voortkomen. De tocht is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout, vol lianen en doornen,
+waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige boomen zich verheffen.
+
+</p>
+<p id="d0e445">Wij komen te Pist&eacute;, waarvan niets meer over is dan de gehavende en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven,
+eer zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen, die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en
+uit wraak hun overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+<span class="pageno"><a id="d0e447"></a>Bladzijde 36</span></p><a id="d0e448"></a><h1>V</h1>
+<p id="d0e451">Het was laat in den namiddag, toen wij de ru&iuml;nen bereikten. Hoewel ik vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde
+mij toch een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde Castillo ontdekte, tronende op zijne steile
+pyramide van zeventig voet hoogte.
+
+</p>
+<p id="d0e453">Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren, toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel.
+Statig dreef de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel, en goot haar licht uit over de eindelooze
+met bosch bedekte vlakte; op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of dichtbegroeide heuvels en terpen.
+Met deze ru&iuml;nen bekend, kon ik mijn reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+</p>
+<p id="d0e455">Het Castillo vormt het middelpunt der ru&iuml;nen; ten oosten, aan den voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine,
+daartoe behoorende paleizen; ten noorden, de ru&iuml;nen van een fraai gebouw en de gewijde c&eacute;not&eacute;, met den tempel ter bewaking
+van het bassin; ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten, de Chichanchob, de Caracol, de tweede
+c&eacute;not&eacute;, het paleis der Nonnen, de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken half fluisterend over
+het geheimzinnig verleden van die doode stad, die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid steeg uit
+de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+</p>
+<p id="d0e457">Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel, niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel
+overdekt, waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon
+tooide zich, bij het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende nevelwolkjes zweefden door de ruimte,
+telkens wisselend van vorm en tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor de zonnestralen, niets achterlatende
+dan de schitterende droppels, als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+</p>
+<p id="d0e459"></p>
+<div id="d0e460" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-036.jpg" alt="Bas-relief aan de Kaatsbaan te Chichen-Itza."></p>
+<p class="figureHead">Bas-relief aan de Kaatsbaan te Chichen-Itza.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e464">De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste
+steden, die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking
+is toch verre van juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen oordeelen, bestonden deze steden
+uit eenige groepen van gebouwen, die wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van den vorst en van
+de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde, over
+eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+</p>
+<p id="d0e466">Chichen-Itza&#8212;dat wil zeggen, nabij de put van de Itza&#8212;ontleent haar naam aan den c&eacute;not&eacute; of de twee c&eacute;not&eacute;s, aan welker zoom
+de bevolking zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ak&eacute;, maar ouder dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort
+zij tot den tijd, toen men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De berichten, die wij omtrent de stad
+bezitten, zijn zeer schraal en zeer onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit alleen is met zekerheid
+bekend, dat Chichen, <span class="pageno"><a id="d0e468"></a>Bladzijde 38</span>omstreeks de helft der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking verhuisde in massa&#8212;de oorzaak dier
+verhuizing is onbekend&#8212;en stichtte in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein vorstendom, waarvan
+de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697&#8212;alzoo, nog
+geen tweehonderd jaar geleden&#8212;door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+</p>
+<p id="d0e470"></p>
+<div id="d0e471" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-037.jpg" alt="Het paleis der Nonnen te Chichen-Itza."></p>
+<p class="figureHead">Het paleis der Nonnen te Chichen-Itza.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e475">&#8220;Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar v&oacute;&oacute;r de aankomst der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten
+toen nog ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk, dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee
+groote en onuitputtelijke water-reservoirs&#8212;een onschatbaar bezit in een land, dat van water is ontbloot,&#8212;al spoedig nadat
+zij door hare inwoners verlaten was, op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op het tijdstip der
+verovering.
+
+</p>
+<p id="d0e477">De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van
+Yucatan, met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de hoede der matrozen, en trok, onder het geleide
+van een Indiaan van Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia, die zijn verhaal schreef in 1639, te
+Valladolid woonde en van een der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de namen der steden, die Montejo
+doortrok, dat de expeditie haar weg nam van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen, in 1541, toen
+de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van het westen naar het oosten.
+
+</p>
+<p id="d0e479">Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich
+naar Ak&eacute;, een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward met de stad Ak&eacute;, waarvan wij de ru&iuml;nen hebben
+bezocht. Daar stuitte hij op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren; het kwam tot een gevecht,
+het bloedigste dat de Spanjaarden hadden te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk kennen, waartegen
+hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen, die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der Indianen,
+ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ak&eacute; begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens
+Herrera, had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo
+nam te Chichen zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij vestigde zich daar te midden van eene bevolking,
+die ten gevolge van het vreeselijke gevecht bij Ak&eacute;, door den schrik als verlamd was.
+
+</p>
+<p id="d0e481">In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het
+den Indianen te verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden, die ieder per dag meer gebruikten dan voor
+het onderhoud eener geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was; zij weigerden zich langer te onderwerpen
+aan de afpersingen en wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer levensmiddelen naar het kamp gebracht;
+eindelijk verdwenen de Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op den overvloed van straks volgde
+nu gebrek en hongersnood; om zich levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten naar de omliggende dorpen
+ondernemen en daar met geweld nemen, wat men hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten; de Spanjaarden
+hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren, en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk de
+gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen
+bezet, en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht, waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen
+verloren had, volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke
+stilte, liet de hoeven der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet hooren zou; om de waakzaamheid der
+Indianen te verschalken, liet hij vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel bevestigd was, vastbinden;
+en op eenigen afstand, buiten het bereik van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier vergeefs trachtte
+te bereiken. Het gelui van de bel en het janken van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog steeds
+in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag
+werd, bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote
+moeite de zeekust en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun eene schuilplaats bood.
+
+</p>
+<p id="d0e483">Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster
+van gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat
+bij de Azteken in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende
+zekeren tijd aan de goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk te treden; sommigen verbonden zich,
+door plechtige gelofte, voor haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine priesteressen of zusters genoemd,
+in de bijgebouwen van den tempel woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij leidden daar een kloosterleven,
+en waren aan zeer strenge regelen onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan om te bidden en den
+tempel te reinigen; zij vastten bijna <span class="pageno"><a id="d0e485"></a>Bladzijde 39</span>onophoudelijk en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der goden. Zij doorboorden zich de tong en de
+ooren met scherpe doornen, sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te kunnen hervatten, gingen altijd
+met neergeslagen oogen, en moesten de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der godsdienstige tucht.
+Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+</p>
+<p id="d0e487">Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op <a id="d0e489" href="#d0e471">bladz. 37</a> geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen, die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze fa&ccedil;ade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen, waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld.
+Op de eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam
+van den een is gevat in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het midden en aan de hoeken van de
+eerste fries vindt men ook aan de fa&ccedil;ade van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten van Yucatan.&#8212;Het
+hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur, en gescheiden door een gang, die op den westelijken
+uithoek van de pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner afmetingen: het geheel vormt dus een
+paleis van drie verdiepingen.
+
+</p>
+<p id="d0e492">Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk
+een tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier windstreken gekeerd; de plaat op <a id="d0e494" href="#d0e514">bladz. 40</a> stelt den westelijken gevel voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt, bestaat uit negen terrassen,
+door loodrechte muren gedragen; zij is gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en breed zijn, bij
+eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte; de trap
+bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+</p>
+<p id="d0e497">Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting, nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel
+in Yucatan als op de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen; op die reusachtige trappen en terrassen
+verzamelden zich, in den uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden vijand tegen te houden en hun
+leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en wanneer de bezetting
+inderdaad uit onverschrokken mannen bestond, die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer terrassen
+stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens
+de vier terrassen der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het bovenste plat, waar zich de Azteken hadden
+vereenigd, die tot den laatsten man werden gedood.
+
+</p>
+<p id="d0e499">De noordelijke fa&ccedil;ade, die tevens de voornaamste was, moest, nog ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit
+eene portiek met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten, waarop de dubbele kroonlijst van de fries
+rust, in het midden versierd met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij, die de geheele breedte
+van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het heiligdom,
+waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze fa&ccedil;ade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende
+in een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten
+zijn bedekt met beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te Palenqu&eacute;, hadden ook de paleizen te Chichen
+geene deuren, maar werden de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan ook geen sporen van scharnieren,
+maar wel kleine gaten in de zuilen, waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+</p>
+<p id="d0e501">Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen
+van de pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag
+van de twee slangen ter wederzijde van de groote trap. &#8220;De galerij diende voor het ontsteken van reukwerk, en boven de deur
+ziet men een groot in steen uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom dit gebouw bevinden zich
+een aantal anderen, groot en goed gebouwd; de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel vormt en
+geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de cement maken.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e503">Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken.
+Te Chichen zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet
+met planten en kruiden was begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten was. De uitmuntende toestand
+van de gebouwen, van de pyramiden en van dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig en welig
+is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+</p>
+<p id="d0e505">In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs
+op de hoogvlakten, en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn, naar mijne overtuiging, afkomstig van
+de Tolteken, en van betrekkelijk jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+<span class="pageno"><a id="d0e507"></a>Bladzijde 40</span></p>
+<p id="d0e508">De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den
+muur van den tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl, een god der Tolteken en der Azteken: in
+Yucatan was zij het teeken van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen dezelfde beteekenis, namelijk
+die van <i>gepluimde slang</i>. Dit beeld, dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter versiering van de huizen der aanzienlijken
+te Mexico. Clavigero zegt ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en dat men aan sommige gebouwen eene
+reusachtige slang in relief zag, die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve in den staart scheen te
+bijten.
+
+</p>
+<p id="d0e513"></p>
+<div id="d0e514" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-040.jpg" alt="Het Castillo te Chichen-Itza. (Blz. 39.)"></p>
+<p class="figureHead">Het Castillo te Chichen-Itza. (<a id="d0e517" href="#d0e485">Blz. 39</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e521">De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt
+dus dat deze tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is
+geheel gebeeldhouwd: in het midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het entablement schijnt te torsen.
+Deze gestalte met haar langen baard is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl, die onder verschillende
+gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op het hoofd
+een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+<span class="pageno"><a id="d0e523"></a>Bladzijde 137</span></p>
+<p id="d0e524"></p>
+<div id="d0e525" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-137.jpg" alt="Kampement in het bosch."></p>
+<p class="figureHead">Kampement in het bosch.</p>
+</div><p>
+
+
+</p><a id="d0e529"></a><h1>VI</h1>
+<p id="d0e532">Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee c&eacute;not&eacute;s zijn, reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water
+door onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de
+keuze van deze plaats voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke bevolking in den omtrek. De inwoners
+van Chichen konden zich de moeite sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige waterbakken of vijvers
+aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk was en ook
+bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze c&eacute;not&eacute;s bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af;
+de andere, de heilige c&eacute;not&eacute;, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den kring der gebouwen en op de grenzen der stad.
+Om dezen te bereiken, moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden wij de helft van een groot beeld
+van Tlaloc, en in de onmiddellijke nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels, aan wier voet wij weder
+het beeld terugvinden van de gepluimde slang, Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking van Chichen
+schijnt te zijn geweest.
+
+</p>
+<p id="d0e534">De c&eacute;not&eacute;, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig van gedaante; het water is niet te bereiken, want de
+loodrechte wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur:
+dit kan het gevolg zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het dichte gebladerte rondom den put. Deze
+eenzame c&eacute;not&eacute;, waarvan de wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te midden van het bosch, maakt
+een somberen indruk. Deze plek was eens gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad, en deze c&eacute;not&eacute;
+behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine tempel, waarvan wij nog de ru&iuml;nen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar
+ook volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte werden geworpen.
+
+</p>
+<p id="d0e536">Landa maakt zoowel van den c&eacute;not&eacute; als van <span class="pageno"><a id="d0e538"></a>Bladzijde 138</span>den tempel melding; een breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en allerhande soort van offergaven;
+hij voegt er bij, dat er nog in 1560 menschenoffers werden geslacht.
+
+</p>
+<p id="d0e540">Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht; er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet
+er afbeeldingen van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze tempels het werk zijn van een verdwenen
+ras en dagteekenen uit een tijdvak v&oacute;&oacute;r onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa moet iedereen de oogen openen.
+De stad was tijdens de verovering nog betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo haar voor het eerst
+in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels nog door de geloovigen bezocht.
+
+</p>
+<p id="d0e542">Van den heiligen c&eacute;not&eacute; begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke
+gebouwen, die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende,
+zware gemetselde muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen de muren bedraagt vijf-en-dertig el.
+Aan het uiteinde dier muren bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde slechts een enkel vertrek
+bevat, van eene op zuilen rustende galerij of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de brandende
+zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren
+zijn geheel met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate geleden hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e544">Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich
+zelf reeds een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit gebouw komt geheel overeen met de voor het
+kaatsspel bestemde lokalen op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van den Tlachtli te Chichen-Itza,
+waarvan wij bereids eene proeve hebben gegeven (zie <a id="d0e546" href="#d0e447">bladz. 36</a>), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere werd gehouden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e549">Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de beide beelden, op de bladz. <a id="d0e551" href="#d0e392">33</a> en <a id="d0e554" href="#d0e433">35</a> afgebeeld. Het eene is afkomstig van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere is afkomstig uit den
+omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening van
+doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van
+den regen en den overvloed.
+
+</p>
+<p id="d0e557">Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen, dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het
+verschil in de wijze van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon, in dezelfde houding, met dezelfde
+kom op den buik om den regen op te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene beeld is van kalksteen en
+het andere van basalt; dat uit den omtrek van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer oud; maar van
+waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+</p>
+<p id="d0e559">
+
+</p>
+<p id="d0e561">Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit de fraaie ru&iuml;nen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht
+is niets te zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig, de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen.
+In deze streek zijn de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd, maar onderscheiden zich overigens niet van
+de haciendas in andere streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen wij omstreeks negen uren te Uayalceh;
+de muildieren moeten eenige rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+</p>
+<p id="d0e563">In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen; maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert
+zich om u te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh
+is een indiaansch woord, dat &#8220;de rust van het hert&#8221; beteekent; de dusgenoemde plantage is waarschijnlijk de voornaamste in
+Yucatan. Men verbouwt hier, behalve de noodige ma&iuml;s voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend henequen; dit
+gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+</p>
+<p id="d0e565">Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd personen, die allen een of anderen arbeid verrichten.
+De kinderen zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met het schoonmaken van een gewas, waarvan de
+naam mij onbekend is. Hun vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en komen, in lange rijen achter elkander,
+naar en van de noria, om de waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in den tijd der aartsvaders
+verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine den indruk bederven.
+
+</p>
+<p id="d0e567">Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons
+een huis in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+</p>
+<p id="d0e569">Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi, goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het
+noordwesten naar het <span class="pageno"><a id="d0e571"></a>Bladzijde 139</span>zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er splinternieuw
+uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man,
+de broeder van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger ons zoo veel goeds vertelt.
+
+</p>
+<p id="d0e573">De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt
+men ook hier een hotel; maar in de kleine <i>tienda</i>, waarin wij onzen intrek nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel dan te Merida. Daar ontvangen
+wij geregeld bezoek van eenigen der voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met wie wij onze avonden
+op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+</p>
+<p id="d0e578">Ons doel was in de eerste plaats de ru&iuml;nen van Kabah te bezoeken, die tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de ru&iuml;nen strekt zich een bosch
+van vier mijlen uit, waardoor geen enkele weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te zenden,
+om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten.
+Wij zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hac&iuml;enda Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt
+de eigenaar, die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd,
+zoo gedaan.
+
+</p>
+<p id="d0e583">Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd.
+Het feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen, maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei
+soort, niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers
+en <i>volans coch&eacute;s</i>: deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen, schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.&#8212;De hacienda,
+mooi gelegen aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is
+zeer verheugd als ik hem mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+</p>
+<p id="d0e588">Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient
+eene lange galerij, waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde kleederen en met gouden kettingen
+versierd, liggen neergeknield of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de heilige handeling. Nauwelijks
+heeft de priester het <i>Ita missa est</i> uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+</p>
+<p id="d0e593">Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien
+tot achttien jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen
+gepresenteerd; en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+
+</p>
+<p id="d0e595">Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte
+terrein voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten, een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke
+vlugheid door de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken, palmbladen, lianen, zonder een enkelen
+spijker: en toch zit alles vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken, het gewicht kunnen torschen van
+ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+</p>
+<p id="d0e597">Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt; en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal
+kraampjes en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de
+dorstige klanten elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt hand over hand toe; het is een geraas,
+een geschreeuw een gejuich, dat hooren en zien vergaat.
+
+</p>
+<p id="d0e599">Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol; voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder
+in de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost
+in haar fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode, gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen
+tegen de sneeuwwitte jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen en edelgesteenten vonkelen. Welk
+een betooverende aanblik! En, vreemd, niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder hoogstens drie- of
+vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen het mannelijk
+en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd heeft.
+Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden, gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking
+van honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke
+wanverhouding, het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering van het ras, komt natuurlijk niet voor
+bij de indiaansche bevolking, die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het evenwicht eenigermate zou
+helpen herstellen. Men moet echter ook niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige gevechten met
+de Indianen onder de mannelijke bevolking groote verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel het
+ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+</p>
+<p id="d0e601">Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos herhaalde dansen, keer <span class="pageno"><a id="d0e603"></a>Bladzijde 140</span>ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad dat de
+weg naar de ru&iuml;nen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer het mij behaagt.
+
+
+</p><a id="d0e605"></a><h1>VII</h1>
+<p id="d0e608">Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen,
+en de volans-coch&eacute;s zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de ru&iuml;nen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul
+verwijderd; Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint
+zich tegenwoordig weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de onmiddellijke nabijheid voor het grijpen;
+zij zijn afkomstig uit een groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond, welke thans geheel in puin
+liggen. Onder die materialen merken wij vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en, hetgeen opmerkelijk
+is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen werktuig,
+dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne beeldwerken
+en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen
+van koper met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+</p>
+<p id="d0e610"></p>
+<div id="d0e611" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-140.jpg" alt="Ru&iuml;nen van het eerste paleis te Kabah (Blz. 142.)"></p>
+<p class="figureHead">Ru&iuml;nen van het eerste paleis te Kabah (<a id="d0e614" href="#d0e618">Blz. 142</a>.)
+</p>
+</div><p>
+<span class="pageno"><a id="d0e618"></a>Bladzijde 142</span></p>
+<p id="d0e619">De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ru&iuml;nen van Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide
+en vele andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken
+zij van de vorsten dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken of steden aan de andere zijde waren gelegen
+van de heuvelketen, die Yucatan doorsnijdt.
+
+</p>
+<p id="d0e621"></p>
+<div id="d0e622" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-141.jpg" alt="Het paleis van den gouverneur te Uxmal. (Blz. 142.)"></p>
+<p class="figureHead">Het paleis van den gouverneur te Uxmal. (<a id="d0e625" href="#d0e618">Blz. 142</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e629">Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ru&iuml;nen bedekt, triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte.
+Deze gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken, en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen,
+kunnen ons een volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren tevens het afdoend bewijs voor de eenheid
+der beschaving in het schiereiland.
+
+</p>
+<p id="d0e631">Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen
+allen, met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste
+wijze versierd, maar wij vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben gezien, en die het best zijn
+te vergelijken met die reusachtige houten afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van de eilanden
+in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen
+toestand, waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het geheel te vellen; maar deze vijftig el breede
+voorgevel met zijne alles overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+</p>
+<p id="d0e633">Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte
+zich eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de
+strafoefeningen, de <i>picot&eacute;</i>. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd
+en met beelden en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk,
+dat de gebouwen geheel beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik, even als bij de volken der oude
+wereld. Ook bij hen werd, even als in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst gescheiden: die beide
+kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte plaats.
+Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in
+zoo weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de warreling der monsterachtige figuren, niet weinig
+hebben bijgedragen tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke gebouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e638">Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft
+ook zijne esplanade met twee waterbakken en een <i>picot&eacute;</i>; maar het staat bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel zijn verwoest. In het midden bevindt
+zich de trap, gedragen door een soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+</p>
+<p id="d0e643">Dit zeer lage paleis&#8212;de hoogte bedraagt niet meer dan vijf el&#8212;onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien
+gevel zijn zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den
+muur is zonder versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd,
+met een vlakken muur tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel vernield.
+
+</p>
+<p id="d0e645">Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste
+terrassen voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is omringd door vertrekken van verschillende afmetingen,
+waarvan de deuren of toegangen soms door pilaren in twee&euml;n gescheiden zijn. De posten en drempels der deuren zijn van steen,
+even als in het tweede paleis; voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+</p>
+<p id="d0e647">Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning
+der Spanjaarden, Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden was verdeeld. Maar een eeuw vroeger
+voerde de vorst van eene zekere stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland: hij had de aan zijn vorstendom
+grenzende gewesten onderworpen en, als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de Sierra, waartoe ook de
+vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden, waren onder de verwonnelingen.
+
+</p>
+<p id="d0e649">De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum.
+Wij weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering
+van Itzcoatl, omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij echter eerst onder de regeering van Montezuma
+I, omstreeks 1440, invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in dezen tijd aan den vorst van Mayapan
+hulptroepen zenden.
+
+</p>
+<p id="d0e651">Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der
+voornaamste famili&euml;n om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der overheersching drukte des te <span class="pageno"><a id="d0e653"></a>Bladzijde 143</span>zwaarder en scheen te hatelijker, omdat de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere vorsten sloten onderling
+een verbond, waaraan ook de bewoners van de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan werd overwonnen
+en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+</p>
+<p id="d0e655">Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen
+gestaafd, in 1460. &#8220;Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting van Mayapan en de komst der Spanjaarden:
+Montejo nu hield van 1528 tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling van het land in onafhankelijke
+gewesten, de bevolking zich zoo sterk vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen; men bouwde overal
+tempels en paleizen: &#8220;het is daarom dat er zoo velen van zijn.&#8221; Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden, &#8220;zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon bewerkte paleizen vindt.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e657">De monumenten, waarvan wij de ru&iuml;nen nog heden kunnen bestudeeren, zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit
+voorhistorische tijden afkomstig.
+
+</p>
+<p id="d0e659">De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet
+al te oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing, eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige
+indiaansche dorp Santa-Helena bereikten.
+
+</p>
+<p id="d0e661">Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die, even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen
+vormen kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en
+op palen rustende, waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten.
+Een zwerm van gevogelte stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van eenden en het geklok van kalkoenen
+vermengt zich met het geknor van varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+</p>
+<p id="d0e663">Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet, zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben
+uitgezien. Uit hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan waarschijnlijkheid tot de vroegere
+toestanden besluiten; de eeuwenoude traditi&euml;n, de overge&euml;rfde begrippen en voorstellingen, geheel de omgeving oefenen een
+zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar zou
+ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel, ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde
+meer door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch
+de zeden, noch de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het onderworpen ras, gaandeweg eene zeer
+wezenlijke verandering; en indien het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des lands, zoo traden
+zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+</p>
+<p id="d0e665">Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt
+men de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene
+groote plantage: de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt, stellen ons nog in staat ons een denkbeeld
+te maken van de macht en het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+</p>
+<p id="d0e667">Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan
+een tiende geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars; maar de steden, dorpen en haciendas hebben
+dezelfde bestemming &eacute;n staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier onmiddellijke nabijheid men geen ru&iuml;nen
+vindt en die niet zijn gebouwd met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal heeft de Spanjaard de plaats
+ingenomen van den overwonnen cacique; er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot armoede en slavernij
+is vervallen.
+
+</p>
+<p id="d0e669">In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen
+van het paleis der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als vroeger, omgeven de hutten der arbeiders
+en onderhoorigen ook nu het huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der vroegeren: ook zij zijn langwerpig
+van vorm, met riet gedekt, en, wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die kleine ruitvormige teekeningen,
+eene flauwe afschaduwing der rijke dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.&#8212;Alleen de godsdienst is veranderd: de kerk
+heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen, in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de harten
+dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar ons de administrateur, Don Lu&iuml;z Perez, wachtte. De hacienda
+is niet meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid.
+In plaats van eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen en vertrekken bevat en met eene op kolommen
+rustende veranda prijkt. In de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een spoorweg loopt van de hacienda
+naar de plantages en de met muildieren bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is een rustelooze
+<span class="pageno"><a id="d0e671"></a>Bladzijde 144</span>beweging, een komen en gaan van menschen en paarden en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de woning
+ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen, die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+</p>
+<p id="d0e673">De ru&iuml;nen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+</p>
+<p id="d0e675">Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven; wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder
+komt de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur, buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle
+oude monumenten in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel ongeschonden
+zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e680"></p>
+<div id="d0e681" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-144.jpg" alt="Afgodsbeelden in terra cotta van Tabasco."></p>
+<p class="figureHead">Afgodsbeelden in terra cotta van Tabasco.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e685">Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram, gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid
+rijke ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld
+ouder gebouw: naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis, dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal,
+die, naar men zegt, verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den tijd na den val van Mayapan.
+
+</p>
+<p id="d0e687">Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd, is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras;
+het andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel
+was zeer rijk versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste goden gewijd. Twee groote trappen, een ten
+oosten en een ten westen, voeren naar de beide gebouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e689">Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat
+hij in een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit
+blijkt dus, dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering, nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt
+ook, dat de tempel nog in wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+</p>
+<p id="d0e691">Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo <span class="pageno"><a id="d0e693"></a>Bladzijde 145</span>geplaatst zijn, dat men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht getrokken door eene groote pyramide zonder
+monument, met eene breede vlakke kruin, die den naam draagt van <i>Cerro de los sacrificios</i>, heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche
+tempels, welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin de beelden van de afgoden stonden, en den <i>techcatl</i>, een blok steen met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat de vooruitstekende borst gemakkelijk
+door het mes van den priester kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het menschenoffer geschiedde altijd
+ten aanschouwe van het volk, aan den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden wierp, opdat de toeschouwers
+het onder zich zouden kunnen verdeelen en verslinden.
+
+</p>
+<p id="d0e701"></p>
+<div id="d0e702" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-145.jpg" alt="Ru&iuml;ne van een paleis te Uxmal."></p>
+<p class="figureHead">Ru&iuml;ne van een paleis te Uxmal.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e706">De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was, hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar
+de beschrijving te oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet, waar zij deze wijze van bouwen invoerden
+en ontwikkelden. Vinden wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden anthropophagie, dan kunnen wij dit
+gebruik alleen aan mexikaansche invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook eenstemmig dat het de Azteken
+waren, die deze afschuwelijke gewoonte in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet voor het jaar 1440
+als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet ouder
+zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+</p>
+<p id="d0e708">Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op
+deugdelijke gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op verschillende tijden door de veroverende Tolteken
+gesticht, voor het meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+</p>
+<p id="d0e710">Wij nemen afscheid van de ru&iuml;nen en slaan den weg in naar Muna, een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een
+aantal feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het
+wemelt van beschonkenen en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw
+en ziet geen vechtpartijen of ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil en vreedzaam. De een
+gaat op den grond liggen; een ander ziet u met verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+<span class="pageno"><a id="d0e712"></a>Bladzijde 146</span></p>
+<p id="d0e713">Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en
+trachten weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge
+Indiaan zich op: aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar
+lokt met al die gevulde flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem wacht, en hem met haar zachte stem
+toefluistert, &#8221;<i>Coox....</i> laat ons gaan.&#8221; Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij keert in de herberg terug en komt naar buiten met
+een gevuld glas, dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om, omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas
+leeg, en zegt tot haar gemaal, maar op nog zachter toon: &#8221;<i>Co.....ox</i>.&#8221; Hij, denkende haar overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt nog een glas en gaat nu, bijna
+bewusteloos, met dof starende oogen, weer op de trap liggen. &#8221;<i>Co....ox....coox</i>,&#8221; herhaalde de vrouw op klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal daar misschien den geheelen nacht
+blijven liggen, en zijne vrouw zal bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+</p>
+<p id="d0e724">Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+</p><a id="d0e726"></a><h1>VIII</h1>
+<p id="d0e729">Wij gaan te Progreso aan boord van de <i>Asturias</i>, een stoombootje zoo groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn wij de eenige passagiers. De zee
+is kalm, en den volgenden morgen vroeg komen wij te Camp&ecirc;che. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft, kunnen wij
+dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust, van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+</p>
+<p id="d0e734">Camp&ecirc;che werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne
+eerste ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, &#8220;zij
+geleidden ons naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men
+bas-reliefs, reusachtige slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van goden, rondom een soort van altaar,
+waarop nog versche bloeddroppelen zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij, glimlachende en vriendelijk;
+naar het scheen, enkel gedreven door de begeerte om ons te zien.&#8221;&#8212;Maar het tooneel veranderde weldra: men bracht vuurpotten,
+waarin geurig riet brandde, en priesters, wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat zij deze kust
+moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand, anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Camp&ecirc;che terug. Tempels en pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen
+als de eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremoni&euml;n, die priesters met hunne bloedige haren&#8212;dit alles herinnert ons
+levendig aan Mexico. Wat is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs de kust of in de onmiddellijke
+nabijheid der spaansche nederzettingen, zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde als de monumenten
+in het binnenland, die aan de vernielingswoede der veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ru&iuml;nen, nog bestaan.
+
+</p>
+<p id="d0e736">Toen Camp&ecirc;che later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers
+geplunderd; om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur
+en bracht haar in staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid dankte, beknelt en benauwt haar nu,
+en verhindert hare uitbreiding. Het voorkomen van Camp&ecirc;che verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige straten der voorsteden,
+de grachten met haar ophaalbruggen en de zware muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt: metterdaad
+werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche
+steden, geven aan Camp&ecirc;che een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+
+</p>
+<p id="d0e738">De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en buitenverblijven, <i>fincas</i> genoemd, waar de tropische flora al haar weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad met een krans
+van groen omringen.&#8212;Uit zee gezien, maakt Camp&ecirc;che, zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai gevormde
+heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+</p>
+<p id="d0e743">De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jos&eacute; Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne
+studi&euml;n mij naar Camp&ecirc;che mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur, en bracht in den blijden familiekring,
+onder zang en muziek en vroolijk gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+</p>
+<p id="d0e745">Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde
+ik er mij over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol passagiers de boot naderde. Het was een troep
+tooneelspelers, achttien personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een ramp! Het vooruitzicht toch,
+in dit gezelschap, een paar dagen op zee te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij vriendelijk
+verzocht werden, de hutten <span class="pageno"><a id="d0e747"></a>Bladzijde 147</span>te ontruimen, die de troep reeds voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men mijn secretaris Lucien
+ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen maakten
+zich ongerust over de nabijheid van den zieke. &#8220;Wat scheelt hem toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de
+gele koorts?
+
+</p>
+<p id="d0e749">&#8212;Waarschijnlijk wel;&#8221; antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht; en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om
+zich naar het andere einde van het schip terug te trekken.&#8212;Wij namen weer bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen
+nacht door, zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+</p>
+<p id="d0e751">Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van Camp&ecirc;chehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal handelshuizen
+hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen, met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen
+is dat van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend: hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn
+zoon don Pancho waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren gezien, en wij waren dus alle drie vrij
+wat veranderd: men herkende mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds een lid der familie; ik
+knoopte met don Benito een gesprek aan over de ru&iuml;nen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene zeer merkwaardige
+ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men oude
+pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken
+aarde, anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon
+schijnt inderdaad iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het
+schijnt mij zeer natuurlijk, dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen van Tabasco moest leveren
+bij Centla&#8212;tegenwoordig Comalcalco&#8212;waarbij hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie uitstekende
+diensten bewees,&#8212;het schijnt mij natuurlijk, zeg ik, dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van
+het kruit en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig
+wapentuig in aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als de Spanjaarden met hun geschut.
+
+</p>
+<p id="d0e753">Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt
+de jonge dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+</p>
+<p id="d0e755">De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er
+weer aan land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en
+de slechte herberg, waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen boven het slijkerig bed der rivier,
+waarvan zij de verderfelijke uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus: deze afschuwelijke fonda
+is de eenige, en overal elders zouden wij ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in de hoogste mate
+ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten om
+strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven
+gespaard en zetten onze studi&euml;n voort, in afwachting dat eene stoomboot of een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal
+kunnen brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e757">Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen,
+waar de oude hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen met de rivier van vroeger: zij liep toen
+meer dan twintig mijlen meer westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco, waarvan wij de ru&iuml;nen hebben
+bezocht; hetzij door eene werking der natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb daarvan het bewijs.
+Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van eene
+rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas, een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding
+van de rio Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen
+loopen schepen van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De geschiedschrijver bericht ons dat Cortez
+zich terugtrok op een klein eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een zeer groot eiland, maar dat
+ligt ongeveer een mijl lager.
+
+</p>
+<p id="d0e759">Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de
+verschansingen der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt, kan er in de Grysalva nimmer eene voorde
+zijn geweest: overal is de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit andere bijzonderheden, die Herrera
+mededeelt, blijkt dat de groote veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar ook de indiaansche hoofdstad
+Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+</p>
+<p id="d0e761">Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij
+volledige verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan
+elders,&#8212;men vindt er eene menigte in de bosschen&#8212;maar in den regel slaat men ze stuk; <span class="pageno"><a id="d0e763"></a>Bladzijde 148</span>tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen; in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar
+van.
+
+</p>
+<p id="d0e765">Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten.
+Ik voeg hier (<a id="d0e767" href="#d0e681">blz. 144</a>) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur
+op toelegden om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen,
+en dus als historische dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+</p>
+<p id="d0e770">Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken.
+De dood velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt
+en gedanst. De jonge meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende voor de kosten van het bal; onder
+haar zijn er die er heel aardig uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen, bij wijze van maskerade
+in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om hunne kwinkslagen;
+er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren: het bal
+begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest: hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen
+van Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog
+verliest, maar hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig, dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen
+beter dan iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is
+een twist uitgebarsten, doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door een dolkstoot of een pistoolschot.
+Eensklaps knalt een schot te midden der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers; men schiet toe; de
+moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan de linkerzijde
+van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+</p>
+<p id="d0e772">Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren, de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich
+tot iets te verbinden en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen prijs te weten te komen; men zal
+niet meer van ons vragen dan billijk is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden: wij ondervonden dat later.
+
+
+</p>
+<p id="d0e774">Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt,
+of hij de reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk onverschillig; eindelijk besluit hij toch
+voort te stoomen, vooral omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen en koopwaren. Deze sloep is
+intusschen eene belemmering te meer voor onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den blinde door de
+ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken: wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het
+sleeptouw zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+</p>
+<p id="d0e776">Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning, en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden
+dat de schroef omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de boot; omstreeks tien uren raken wij weer
+vlot, en wij sukkelen voort tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de Usumacinta, waar de kapitein
+ons aan wal zet.
+
+</p>
+<p id="d0e778">Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. &#8220;Vijfhonderd francs,&#8221;
+antwoordt de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de
+groote zware sloep op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en eene vracht koopwaren, en dat men van
+dien man niet meer dan vijftig francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten, waarom men mij zoo veel
+meer rekent;&#8212;maar de kapitein geeft eenvoudig ten antwoord: &#8220;Het is vijfhonderd francs.&#8221; Er schiet niet anders over dan te
+betalen.
+
+</p>
+<p id="d0e780">Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om T&eacute;nosiqu&eacute;
+te bereiken; over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan vier-en-twintig uren.
+
+</p>
+<p id="d0e782">Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano
+met de noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons geld en al onze verdere bagage aan de hoede van
+mijn getrouwen Julien, die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen een gids en paarden, en gaan den
+volgenden morgen op weg.
+
+</p>
+<p id="d0e784"></p>
+<div id="d0e785" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-149.jpg" alt="Camp&ecirc;che."></p>
+<p class="figureHead">Camp&ecirc;che.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e789">Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te
+zijn gereden, volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot aan de monding van de Chacamas, die wij
+doorwaden. Toen kwamen wij in het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename <span class="pageno"><a id="d0e791"></a>Bladzijde 150</span>manier draven, vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van reizen gewoon is, wil ons zeker in &eacute;&eacute;n stuk
+de twintig mijlen laten afleggen, die ons van T&eacute;nosiqu&eacute; scheiden; daarom maakt hij zooveel mogelijk spoed. Wij hebben moeite
+om hem te volgen, en de weg dunkt ons minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden telkens over
+rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent
+maar altijd door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis,
+laten wij onze paarden voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+</p>
+<p id="d0e793">Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk den gids weder vonden, die ons aan den oever eener
+beek wachtte, was de eerste vraag:
+
+</p>
+<p id="d0e795">&#8220;Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+</p>
+<p id="d0e797">&#8212;Welke levensmiddelen?
+
+</p>
+<p id="d0e799">&#8212;Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed gemaakt.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e801">De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen, moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+</p>
+<p id="d0e803">Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich
+de hut van den veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig
+maal met groote plassen posol&eacute;, een mengsel van gemalen ma&iuml;s en water, maar zonder onzen brandenden dorst te lesschen.
+
+</p>
+<p id="d0e805">Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen
+afstands van T&eacute;nosiqu&eacute;. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig, en worden gastvrij ontvangen door twee oude
+dames, die ons kippensoep en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij rustigen nacht kwamen wij den
+volgenden morgen vroeg te T&eacute;nosiqu&eacute;.
+
+
+</p><a id="d0e807"></a><h1>IX</h1>
+<p id="d0e810">T&eacute;nosiqu&eacute; is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de
+Usumacinta komt daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen twee bergen te voorschijn. Een weinig verder
+begint de sierra met haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf hebben gevestigd. Dat is de plaats
+onzer bestemming; maar om er te komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+</p>
+<p id="d0e812">T&eacute;nosiqu&eacute; ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan
+het rieten dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden
+wij toch opgegeten door het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen enkel meubel: gelukkig hebben
+wij onze hangmatten en veldbedden bij ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden na de verovering,
+en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten dorp eene
+zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn
+de handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas,
+naar de oevers van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. T&eacute;nosiqu&eacute; is daardoor de stapelplaats geworden voor alle
+produkten van dien aard, die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de ge&euml;mploieerden der beide huizen, die tot dusver
+dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e814">De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg: ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+
+</p>
+<p id="d0e816">Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis
+van de plaatselijke gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie men in aanraking komt, om te gaan. Meer
+dan een, verlokt door het vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan kennis en ondervinding, geru&iuml;neerd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e818">Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt
+u slechts eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid.
+Vooreerst moet een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale
+agenten, <i>monteros</i> genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man, gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen
+alle vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij
+neemt zijn revolver en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om te kunnen jagen, want als de levensmiddelen
+zijn opgeteerd, moet hij op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat de bekende paden, en trekt
+het oerwoud in, waar hij zich met behulp van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter hem aanstonds weer
+sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en bladeren
+bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens, vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij
+overal naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft, als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal
+op.
+<span class="pageno"><a id="d0e823"></a>Bladzijde 151</span></p>
+<p id="d0e824">Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de
+kosten van transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen
+heeft hij niet op zijn zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd, die toch voor hem onbereikbaar
+zijn! Volslagen gemis van wegen, een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende plantengroei, ziedaar de bezwaren,
+die men moet overwinnen, om den schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken; maar er moet noodzakelijk
+eene rivier in de onmiddellijke nabijheid zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de exploitatie,
+met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer belast:
+zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+</p>
+<p id="d0e826"></p>
+<div id="d0e827" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-152.jpg" alt="Het vellen der mahonieboomen. (Blz. 151.)"></p>
+<p class="figureHead">Het vellen der mahonieboomen. (<a id="d0e830" href="#d0e823">Blz. 151.</a>)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e834">Het terrein is nu verkend; een be&euml;edigd landmeter gaat er heen om de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het
+werk gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen; de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd&#8212;dat
+wil zeggen, moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder dit van ouds in zwang zijnde stelsel,
+niemamd zouden kunnen vinden om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen bij hen in schuld komen; en
+is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is, zorgeloos en
+op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld, en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude
+wet der Mayas, die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge werkloonen, geen mahoniehout hebben;
+want evenmin als de bewoners van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en het geld heeft voor hem weinig
+bekoring. Daar de Indiaan zijn meester niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt de nieuwe ondernemer
+die ten einde zich werklieden te verschaffen; zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en somwijlen heeft
+men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus, dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+</p>
+<p id="d0e836">De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op
+dertig, veertig, zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende
+konvooien voorzien de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat is nog niet alles; de boomen worden
+geveld; men ontdoet ze van het spint&#8212;het zachte hout onder de schors&#8212;; men zaagt ze in blokken, en de kostbare waar groeit
+tot stapels: maar de rivier is verre, en de stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen stam moet
+een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen; maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn
+daar niet duur: voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten hebben; maar de afstand, de bezwaren van
+de reis, het onvoldoende voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud ligt bezaaid met lijken, en de
+weinige ossen, die eindelijk behouden ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen toestand en kosten
+ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+</p>
+<p id="d0e838">Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en <i>ramon</i> bestaat. Bovendien maken de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen bedwingen, dikwijls met opzet dat
+er een ongeluk gebeurt, zoodat een os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd, en het blok mahoniehout
+wordt aardig duur.
+
+</p>
+<p id="d0e843"></p>
+<div id="d0e844" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-153.jpg" alt="Lacandons. (Blz. 159 vg.)"></p>
+<p class="figureHead">Lacandons. (<a id="d0e847" href="#d0e823">Blz. 159 vg.</a>)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e851">Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen
+oever in de bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een
+hier en daar, op een rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in het volgende jaar medegevoerd.
+
+</p>
+<p id="d0e853">In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen van T&eacute;nosiqu&eacute; zich met lichte kanos naar de plaats, waar
+de Usumacinta uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio, om daar de mahonie blokken op te wachten,
+die de rivier bij honderden medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het is onder hen een hartstochtelijke
+wedstrijd, wie de moeste blokken machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar de eigenaars, binden
+ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig, waarde
+lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet gesproken van de epidemie&euml;n, die het vee doen sterven, van
+de koortsen, waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op den loop gaan of het verspillen, en van andere
+kwade kansen meer.
+
+</p>
+<p id="d0e855">Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen, die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ru&iuml;nen, wier ontdekking ik mij ten doel heb gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ru&iuml;nen bestaan; de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan
+de uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker
+oever van de Usumacinta; een weg <span class="pageno"><a id="d0e857"></a>Bladzijde 154</span>is er niet, maar de richting, die ik volgen moet, is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor den tocht,
+maar mijne handen zijn gebonden.
+
+</p>
+<p id="d0e859">Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke
+beloften gedaan, maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien manschappen noodig, benevens veertien muildieren
+en drie paarden; er waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten te verkrijgen, liet ik twintig mijlen
+in het rond nasporingen doen, onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men mij te kennen, dat er eerlang
+een konvooi uit Peten verwacht werd: na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht geschikt zijn. Ik
+had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit, maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden, die geslacht
+werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden, gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch, <i>tasajo</i> genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+</p>
+<p id="d0e864">Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap,
+hooren wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn
+er twaalf; wij zijn gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn schrik, in welken rampzaligen
+toestand de arme dieren verkeerden. Zij waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende wonden, half
+dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+</p>
+<p id="d0e866">De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van
+de gewone vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid die verzekering geven, daar hij er vast op rekende
+dat de meeste muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen den prijs van nieuwe dieren, zou moeten
+vergoeden: hetgeen later ook inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening, en wij hielden ons onledig
+met onze laatste toebereidselen.
+
+</p>
+<p id="d0e868">De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren;
+men verdeelde de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die het bestuur der karavaan op zich zou nemen,
+en ik moest een gedeelte van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die ons als gids zou dienen, verzekerde
+mij dat wij niet rechtstreeks naar de ru&iuml;nen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de rivier gekomen, moesten
+wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten, aan land te
+gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano
+te timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+</p>
+<p id="d0e870">Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen
+voor het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den
+vijftienden Maart 1882 vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden gewasschen, dat is alles; en onder
+den druk der nieuwe vrachten zullen deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat enkele dieren bezwijken
+zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus: reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen hebbende,
+schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+</p>
+<p id="d0e872">Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever, er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal, dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor
+hunne vracht wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet zijn om het spoor niet geheel bijster te
+raken. Wij komen slechts zeer langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men moet de muildieren, die
+zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een middel om te
+ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e874">Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt
+prachtig: reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen
+met kolossale bladeren, vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze eiken herinnert, vormen een
+schilderachtig, grootsch en indrukwekkend geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in deze bosschen
+zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+</p>
+<p id="d0e876">De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats, waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen
+met het woud bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze muildieren te vinden is en ook dien boom,
+<i>ramon</i> genaamd, waarvan de bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert men op eene kleine hoogte, te midden
+van eene ruime open plek, waar reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen en kreupelhout gezuiverd
+is. De hooge boomen blijven alleen staan, en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken dauw. Deze
+kampementen dragen op de kaart een naam, <span class="pageno"><a id="d0e881"></a>Bladzijde 155</span>hoewel er noch eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten
+op hunne tochten van Peten naar T&eacute;nosiqu&eacute;. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt, worden de beesten ontladen; de bagage wordt
+met de pakzadels op rijen geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste dag heeft hunne wonden op
+schromelijke wijze verergerd. De mannen gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen tegen den stam, vervolgens,
+het gekraak van den neervallenden boom, overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug, gebogen onder eene
+geweldige vracht van groenende takken, die onder de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze veldbedden
+gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate
+wij op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, p&eacute;caris, alles is ons welkom.
+
+</p>
+<p id="d0e883">De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op
+een bed van groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge
+geluiden: het brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.&#8212;Voor
+het aanbreken van den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der muildieren en het verdeelen der bagage
+zijn ruim twee uren gemoeid, en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op weg begeeft.
+
+</p>
+<p id="d0e885">De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger.
+Deze geheele streek is rijk aan ru&iuml;nen, en alles bewijst dat zij vroeger, voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt
+was; te midden van deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote steden, waarvan de geschiedschrijvers
+der verovering nog melding maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen, en de eens zoo talrijke bevolking
+is geslonken tot enkele famili&euml;n, in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen van het ongelukkige
+ras.
+
+</p>
+<p id="d0e887">Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der
+jaguars zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk
+te verlichten, gaan wij beurtelings te voet.
+
+</p>
+<p id="d0e889">Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen
+niet hooger waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote
+inspanning vorderde. Kort daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers van de rio Chotal, die zich
+in de Usumacinta uitstort. Het woud is hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en aras doen de lucht
+weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote brulapen
+ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+</p>
+<p id="d0e891">Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen
+wij eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan, en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+
+</p><a id="d0e893"></a><h1>X</h1>
+<p id="d0e896">Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren
+allen uitgeput van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden
+wij geen spoor van de mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten met de door hen getimmerde boot;
+hunne afwezigheid boezemde mij eenige ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor ons eene soort van
+woning gereed; anderen gingen weer het bosch in, om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden het arme
+dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige dier had niet lang genot van die welwillendheid, want
+de jager die den troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar het kamp moest dragen, en dat daar met
+groot gejuich ontvangen werd.
+
+</p>
+<p id="d0e898">Tegen den middag verschenen eindelijk de cano&euml;ros; aanstonds vroeg ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De
+timmerman antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was; dat zij verschillende boomen hadden omgehakt,
+die later bij de bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne
+schuld; maar binnen eenige dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne werkplaats, omstreeks een mijl
+stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken, de gedaante van
+eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover te
+brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met
+jagen en visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+</p>
+<p id="d0e900">Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, <span class="pageno"><a id="d0e902"></a>Bladzijde 156</span>want de levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood
+voor twintig toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar het kamp terug, niet wetende wat te doen.
+Ik kon wel den oever der rivier volgen tot tegenover de ru&iuml;nen, die aan de overzijde lagen: daartoe moest een pad van omstreeks
+twintig kilometers lengte door het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier over te steken. Maar
+ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij en
+de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij
+zijn van niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+</p>
+<p id="d0e904">Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin
+een onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad
+tegen de zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon&#8212;want het was een Lacandon&#8212;ons bespeurd, of hij greep zijne
+pagaai en wendde zijne boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep den cayuco toe, en beloofde hem
+allerlei moois, als hij bij ons wilde komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange tuniek of hemd met
+wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve zijne
+van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en
+pijlen.
+
+</p>
+<p id="d0e906">De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen,
+sabels, katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen
+met mij in aanraking zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij had er twee, en de tolk ging dadelijk
+met hem mede, om de booten te halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+</p>
+<p id="d0e908">Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij
+heen? Een bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen behoorden tot eene andere expeditie, die mij v&oacute;&oacute;r
+was geweest. Dat was het gevolg van mijn lang oponthoud te T&eacute;nosiqu&eacute;!
+
+</p>
+<p id="d0e910">Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de
+Lacandons, maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar de ru&iuml;nen terugkeerden, waar zich een zekere
+don Alfredo bevond.
+
+</p>
+<p id="d0e912">&#8220;Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+</p>
+<p id="d0e914">&#8212;Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+</p>
+<p id="d0e916">&#8212;Heel goed: maar wat voert hij daar in de ru&iuml;nen uit?
+
+</p>
+<p id="d0e918">&#8212;Hij wandelt.
+
+</p>
+<p id="d0e920">&#8212;Met u hoevelen zijt gij?
+
+</p>
+<p id="d0e922">&#8212;Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+</p>
+<p id="d0e924">&#8212;Hebt gij nog eene andere kano?
+
+</p>
+<p id="d0e926">&#8212;Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+</p>
+<p id="d0e928">&#8212;Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen.&#8221; Daarop mijne manschappen roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn,
+een zak met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+</p>
+<p id="d0e930">&#8220;Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken,
+dat hij mij morgen zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter hand stellen. Gaat nu en keert zoo
+spoedig mogelijk terug!&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e932">Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik had niet gerekend op de koorts, die mij juist des
+morgens aantastte. De aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra de crisis voorbij was, nam ik eene
+goede dosis quinine en ging een paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij toch aan boord dragen;
+zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide; slechts
+met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en
+na eene vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht.
+Wij waren ter plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal; een der Indianen, die wij daar aantroffen,
+was bereid mij als gids te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+</p>
+<p id="d0e934">Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds
+een Engelschman herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam gelezen, dien hij kende; hij noemt
+mij den zijnen: &#8220;Alfred Maudsley, van Londen&#8221;; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was, voegde hij er aanstonds
+bij:
+
+</p>
+<p id="d0e936">&#8220;Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval heeft mij eer dan u naar deze ru&iuml;nen geleid; het omgekeerde
+had evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier;
+gij zijt een geleerde, en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen en kopie&euml;n, zoo veel ge wilt;
+gij zijt hier te huis. Ik ben niet van plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding van mij, en behoud
+uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken, en
+uwe woning wacht u.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e938"></p>
+<div id="d0e939" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-157.jpg" alt="Bas-relief te Lorillard."></p>
+<p class="figureHead">Bas-relief te Lorillard.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e943">Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht <span class="pageno"><a id="d0e945"></a>Bladzijde 158</span>het voorstel van mijn nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der ontdekking van deze nieuwe stad, waar
+wij te zamen hebben gearbeid, en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van den edelmoedigen man, die voor
+een deel de kosten mijner expeditie wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta, in een soort van neutraal
+terrein tusschen Guatemala en de twee mexikaansche provinci&euml;n Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks twaalf jaren ontdekt
+door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling door de monteros bezocht.
+
+</p>
+<p id="d0e947">Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo
+dicht begroeid, dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige middelen, waarover men ter plaatse beschikken
+kan. Maar voor zoo ver men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle indiaansche steden, waarvan wij
+reeds gesproken hebben, hebben bestaan uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en paleizen, woningen
+van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze monumenten
+verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren
+worden gesteund en van trappen zijn voorzien.
+
+</p>
+<p id="d0e949">De schikking is geheel dezelfde als te Palenqu&eacute;; de tempels en paleizen zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn
+ook ruwer bewerkt, schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen, omdat de geheele uitwendige dekoratie,
+die uit cement bestond, is verdwenen.&#8212;Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel, die op eene pyramide van ongeveer
+honderd-twintig voet hoogte is gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen afgodsbeeld bevat, benevens
+verscheidene nissen, waarin kleinere beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook der offeranden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e951">Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het
+schoonste, wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche
+wijze, met de beenen onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knie&euml;n; de kalme, waardige houding doet u onwillekeurig
+aan Boeddha denken. Op het hoofd draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche figuur verplettert.
+De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+</p>
+<p id="d0e953">Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende
+met ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken
+van reukwerk; wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd schijnen geweest te zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e955">Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime
+esplanade stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen
+zijn niet meer dan vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst of eene soort van vesting; in ieder
+geval was het prachtig gelegen. Van het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw bewonderde ik den
+praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden, waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten
+en andere insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende
+heuvelen, over de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den anderen kant, naar het zuiden, over de
+wijde vlakte, aan den horizon begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+</p>
+<p id="d0e957">Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg
+sporen van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten
+zijn nu eens, zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de verdeeling der openingen en der nissen
+zeer onregelmatig. Van binnen is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken; in het achterste gedeelte,
+in een donker souterrain, waarheen een sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die tot aan de zoldering
+met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed, zijn dit graven. Althans te Palenqu&eacute; vond ik in dergelijke vertrekken, geraamten
+en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+</p>
+<p id="d0e959">Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten, in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan,
+onder andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen
+door de afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. <a id="d0e961" href="#d0e939">157</a> en <a id="d0e964" href="#d0e1013">160</a>.
+
+</p>
+<p id="d0e967">Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el
+twaalf duim bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge
+myters met vederen versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak, zijn hunne schouderen bekleed met een
+korten mantel met paarlen en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli omgordt hunne heupen en hunne
+voeten zijn in laarzen gestoken, met lederen riemen bezet.&#8212;Deze twee figuren, van verschillende grootte, schijnen een man
+en eene <span class="pageno"><a id="d0e969"></a>Bladzijde 159</span>vrouw te moeten voorstellen; uit hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige handeling verrichten. De
+grootste heeft in iedere hand een kruis, de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde latijnsche kruisen,
+waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze voorstelling
+den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenqu&eacute; vinden wij
+dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+</p>
+<p id="d0e971">Het tweede bas-relief (<a id="d0e973" href="#d0e939">bladz. 157</a>) is buiten kijf het merkwaardigste monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad kunstwaarde heeft.
+Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide figuren&#8212;dat trouwens zuiver conventioneel is&#8212;zijn de twee beelden voortreffelijk
+van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der personen,
+die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten
+wij dat de Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht vergoten zij hun bloed in de tempels, ter
+eere der goden. Torquemada deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen, die de priesters van Quetzalcoatl
+zich zelven aandeden:
+
+</p>
+<p id="d0e976">&#8220;Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden.
+De priesters kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner, <i>achcantli</i> genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel
+van Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen
+timmerlieden, die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken,
+waarna men hun buiten den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen van obsidiaan moesten maken, en
+zij vervaardigden een aantal messen, waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij legden die neder op
+een witten doek.
+
+</p>
+<p id="d0e981">&#8220;Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de
+bekwaamste onder de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+</p>
+<p id="d0e983">&#8220;Aanstonds stak nu de voornaamste <i>achcantli</i> in zijne doorboorde tong meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden gemaakt hadden; de andere oude
+priesters deden desgelijks, en diegenen onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld na.
+
+</p>
+<p id="d0e988">&#8220;Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste, die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen,
+om de jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e990">Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken
+prijkte, was aan dien god gewijd.
+
+</p>
+<p id="d0e992">Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring
+van het bas-relief.
+
+</p>
+<p id="d0e994">&#8220;Gedurende dien vastentijd&#8212;zegt Torquemada&#8212;begaf de voornaamste <i>achcantli</i> zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken
+droeg hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+</p>
+<p id="d0e999">Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische
+teeken van den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc
+en van Quetzalcoatl, de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1001">Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt
+verliet ik deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en
+misschien belangrijke ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden verkeerende, zullen de aangevangen
+taak, naar ik vertrouw, voltooien en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan ik mij verzekerd
+houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+</p>
+<p id="d0e1003">Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig, om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de
+rivier afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk, dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken,
+worden meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+</p>
+<p id="d0e1005">Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd
+had iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd,
+hadden te zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn woord niet zou houden. Den volgenden morgen
+verscheen hij ook in het kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op dezelfde wijze gekleed: zij droegen
+een soort van lang wijd hemd of tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer plooibaar en wordt door
+de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij, dat zij
+bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof, waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezi&euml;n van
+een struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk
+te verven, maken de Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder privilege is van het opperhoofd en
+zijne vrouwen, want de hemden van de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+<span class="pageno"><a id="d0e1007"></a>Bladzijde 160</span></p>
+<p id="d0e1008">Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen,
+nagels van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken
+daar een paar arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want
+al mijne pogingen om een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen waren zij aanstonds bereid, mij
+hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+</p>
+<p id="d0e1010">De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen.
+Met de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens
+zout, waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door de asch van eene zekere houtsoort.
+
+</p>
+<p id="d0e1012"></p>
+<div id="d0e1013" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-160.jpg" alt="Bas-relief te Lorillard."></p>
+<p class="figureHead">Bas-relief te Lorillard.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1017">De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt; eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te
+oordeelen naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan
+zijn van hun leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst
+en het bebouwen hunner kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd een voorraad van tabak en katoen,
+van ma&iuml;s en vruchten; zij hebben geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen stonden, voor den ondergang
+van hun volk, op vrij wat hooger trap van beschaving.
+
+<span class="pageno"><a id="d0e1019"></a>Bladzijde 301</span></p>
+<p id="d0e1020"></p>
+<div id="d0e1021" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-301.jpg" alt="Tempel vau Tikal."></p>
+<p class="figureHead">Tempel vau Tikal.</p>
+</div><p>
+
+
+</p><a id="d0e1025"></a><h1>XI</h1>
+<p id="d0e1028">Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige
+uren verder den naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen, den zoogenoemden Camino Real (koninklijke
+heerbaan) volgen, die feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad, waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1030">Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad
+wendt; en hoe slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk voor onze manschappen, die zwaar beladen
+kano's tegen stroom moesten optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten, en die door de dagen van
+rust, aan den oever der rivier doorgebracht, nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even mager als vroeger,
+en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden, die door de reis erger zullen worden. <span class="pageno"><a id="d0e1032"></a>Bladzijde 302</span>Wij slaan dus het pad in, dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+</p>
+<p id="d0e1034">Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora, den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en
+ziet er zeer afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post niet verlaten, voor hij het geheele district
+heeft onderzocht; hij denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels en cherimayos gezaaid, waarvan
+de roode vrucht bijna geen pit heeft; hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak met gerookt wilde
+zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man, dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan onze eerste
+pleisterplaats.
+
+</p>
+<p id="d0e1036">De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep: zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn
+buitengewoon steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna loodrechte helling naar beneden, maar
+eens in het frissche water, willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met mijne aanteekeningen en clich&eacute;s
+droeg, deed nog beter: hij ging op de diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven water uitstak. Ik
+kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn; gelukkig
+was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografi&euml;n
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+</p>
+<p id="d0e1038">Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en
+een onzer paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in goeden staat: de apen en andere stroopers
+hadden onze beschuit en ons gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden; van het paard konden wij
+geen spoor ontdekken: het arme dier was waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of misschien door de
+tijgers verscheurd.
+
+</p>
+<p id="d0e1040">Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt
+genoemd.
+
+</p>
+<p id="d0e1042">Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het
+draagt geheel denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met
+gras begroeide plein, dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het rond. Er is te Libertad aan alles gebrek,
+en de hongersnood schijnt er permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten van de monteria van de heeren
+Jamet en Sastre van San-Juan Bautista, die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun voorraad wilden
+afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout hier
+nog aanbrengen.
+
+</p>
+<p id="d0e1044">Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is
+het oude Tayasal; het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en door zijn gordel van bergen omringd,
+staat op dezelfde plek, waar eens de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad, waarvan de inwoners,
+Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de stad Chichen-Itza
+in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige stammen,
+die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn
+verdwenen; maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten
+aan te toonen.
+
+</p>
+<p id="d0e1046">Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in, zich van de stad meester te maken en dit kleine volk
+ten onder te brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig: opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd,
+die in rechte lijn vam Camp&ecirc;che naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd,
+met groote tempels vol afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna kwam, was hij even als Cortez gedwongen,
+vaartuigen te bouwen om de stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden Maart 1696, en nog dienzelfden
+dag werd Tayasal ingenomen.
+
+</p>
+<p id="d0e1048">Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1050">Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart
+ons tevens, hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten
+zijn. Het is nu ook duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten bewijze van de oudheid dier steden.
+
+
+</p>
+<p id="d0e1052">De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende
+eeuw waren er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre
+Soto Mayor.
+
+</p>
+<p id="d0e1054">&#8220;De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van
+fraai bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig <i>vares</i>, en hij was zeer hoog.&#8221; Is het niet of men eene beschrijving leest van het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal,
+van dezelfde afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+</p>
+<p id="d0e1059">Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van <span class="pageno"><a id="d0e1061"></a>Bladzijde 303</span>Chichen-Itza; haar moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing
+der Itzaes naar het zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij waren nog in het onzekere omtrent de
+richting en den voortgang van de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare bewijzen op onze vragen
+een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed der tolteeksche
+beschaving in de noordelijke steden van Guatemala, Coban, Copan, Quiriga.
+
+</p>
+<p id="d0e1063">Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan.
+Deze stad werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers: door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli
+werd ontijdig door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis is verloren gegaan, maar gelukkig heeft
+hij belangrijke en zeer merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten, waardoor wij in staat worden gesteld,
+der stad hare plaats in de geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden hout, die de reiziger door
+Indianen van Flores uit de tempels liet wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala zijne bijzondere
+studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen en photografie&euml;n,
+die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+</p>
+<p id="d0e1065">De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert; de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en
+de achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard
+zoowel als te Palenque op.
+
+</p>
+<p id="d0e1067">De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig;
+de trap is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte
+van de pyramide zou dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed en acht-en-twintig voet lang; de hoogte
+bedraagt ongeveer veertig voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel begroeid is.
+
+</p>
+<p id="d0e1069">Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen
+ter wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige
+van zulk een tempel bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die door middel van breede openingen gemeenschap
+hebben met een zaal of dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen zijn rijk gebeeldhouwd. In de
+tempels zijn de muren hooger dan in de paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is, een scherper hoek.
+Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken zin verplettert,
+en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben, als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen door
+de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige breedte der gangen of kamers.
+
+</p>
+<p id="d0e1071">Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist
+hij zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend, zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout
+eene godsdienstige beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden bekleedden en rechtstreeks in verband
+stonden met de eeredienst.
+
+</p>
+<p id="d0e1073">Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld
+deel uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden.
+Dit paneel heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim hoog en twee el acht-en-twintig duim breed.
+Evenals op de gebeeldhouwde zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven van die wonderlijke, barbaarsche
+en vaak onverklaarbare ornamenten en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+</p>
+<p id="d0e1075">De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk
+tot een verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque
+hebben gevonden, en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt hier het midden van het paneel in, in
+plaats van aan de rechter of linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het beeld der godheid het midden
+inneemt.
+
+</p>
+<p id="d0e1077">Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei
+grillige gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel,
+waarvan de onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst getuigt. In de rechterhand houdt dit personage
+een soort van schepter, gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is halverwege bedekt door een soort
+van schild. Zijne kleeding is zeer rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel draagt hij eene lange
+en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het menschenbeeld
+zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+</p>
+<p id="d0e1079">Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten, waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift
+ter linkerzijde bespeurt men&#8212;althans met eenigen goeden <span class="pageno"><a id="d0e1081"></a>Bladzijde 304</span>wil&#8212;eene tweede monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden, op een soort van trapje gezeten. Maar
+de voornaamste figuur, hoewel zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd boven de hoofdfiguur aangebracht,
+en dat ongetwijfeld de zon moet voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere, onbegrijpelijke, barbaarsche
+ornamenten, aan beide zijden van dezen monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel over; wij mogen
+dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+</p>
+<p id="d0e1083"></p>
+<div id="d0e1084" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-304.jpg" alt="Afgodsbeeld te Copan."></p>
+<p class="figureHead">Afgodsbeeld te Copan.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1088">Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle amerikaansche nati&euml;n; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften, de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder
+lokaal karakter, dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux en ons het recht geeft, ook hier van
+den invloed der tolteeksche beschaving te spreken.
+
+</p>
+<p id="d0e1090">Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts
+volgende, de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich later eenerzijds in Yucatan uit te breiden,
+waar zij eene vroegere tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden van Guatemala door te dringen, waar
+zij Coban, Copan en Quiriga zal stichten.
+
+</p>
+<p id="d0e1092">Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar
+zij vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege
+in de barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam in het noorden van het schiereiland door: wij vinden
+daarvoor niet slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg, zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan,
+die Martin Usua op zijn marsch naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis der historie.
+
+</p>
+<p id="d0e1094">Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het
+land werd overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.; deze indringers zwierven gedurende veertig jaren
+door de woestijnen van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te midden der heuvelen van Uxmal, waar zij
+prachtige gebouwen oprichtten.
+
+</p>
+<p id="d0e1096">Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd; zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen
+hadden en de dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+</p>
+<p id="d0e1098">Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren
+gedrongen; naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen,
+maar Landa vermoedt het ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig jaren in de woestijn en kwamen
+in de sierra op tien mijlen afstand van Mayapan.
+
+</p>
+<p id="d0e1100">Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van
+hun ras, hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars, die zij niet langer konden volhouden, laten varen,
+en er zich meer op toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten, te bekeeren en te beschaven. Zij traden
+meer op als zendelingen en predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als de Boeddhisten op Java deden,
+waar zij de taal hunner bekeerlingen overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo namen ook de Tolteken
+de taal over van de landen, die zij beschaafden, en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met de javaansche
+monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+</p>
+<p id="d0e1102">Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit het zuiden in Yucatan zijn <span class="pageno"><a id="d0e1104"></a>Bladzijde 305</span>gekomen. Wij hadden dus recht te beweren, dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door hare inwoners, omstreeks
+het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker moet de hoofdreden
+gezocht worden in de nog levende herinnering aan de door hunne voorvaderen gestichte koloni&euml;n in het zuiden van het schiereiland.
+Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen hadden
+ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+</p><a id="d0e1106"></a><h1>XII</h1>
+<p id="d0e1109">Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van Santa-Cruz del Quich&eacute; aan Stephens deed, dan bestond er te
+Coban eens groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze
+stad gesproken, die tot dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is zeer waarschijnlijk dat Coban eene
+nederzetting was van dien tak der Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten richtte, waar hij achtervolgens
+Copan en Quiriga, in de provincie Chiquimula, grondvestte.
+
+</p>
+<p id="d0e1111">Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden
+in Guatemala, door Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers, kreeg in last zich van Copan meester
+te maken. Dit geschiedde in 1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad bezocht, was de groote circus
+van Copan in 1700 nog ongeschonden in wezen.
+
+</p>
+<p id="d0e1113">De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit &eacute;&eacute;n steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds,
+zij het ook minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs
+en dezelfde godheden, als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter de jongste van deze steden, daar zij
+het verst van het uitgangspunt der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden gezond verstand en zijne
+buitengewone helderheid van inzicht, heeft Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan was de eerste
+stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten
+eener oude beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders en bracht zijn helder inzicht hem van zelf
+op het spoor der waarheid.
+
+</p>
+<p id="d0e1115"></p>
+<div id="d0e1116" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-305.jpg" alt="Afgodsbeeld te Copan"></p>
+<p class="figureHead">Afgodsbeeld te Copan</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1120">Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent
+te herkennen. Bij nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige draken- of slangenmuil is gevat, herkennen
+wij daarin het beeld van den god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende attributen ontbreken ook
+hier niet. Hij draagt een hoofddeksel van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband, dien wij op andere
+monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan, en te
+oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden, evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. <span class="pageno"><a id="d0e1122"></a>Bladzijde 306</span>De tak van den tolteekschen stam, die zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditi&euml;n van het gemeenschappelijke
+vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen, de oude
+gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een
+andere natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere
+of mindere mate van den voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken elkander weder, en de bouwstijl
+onderging eene verandering door het opnemen van verschillende elementen.
+
+</p>
+<p id="d0e1124">Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het
+kenmerk is der perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien
+wij de in den aanvang zoo strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd, langzamerhand al rijker en weelderiger
+worden; de architektonische lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer en meer voortwoekert en eindelijk
+tot overlading, gemaaktheid en wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld, en de arabische kunst
+in Spanje niet minder.
+
+</p>
+<p id="d0e1126">De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog
+te zijn, om bij het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de eerste, maar veelmeer tot de laatste
+periode eener kunstontwikkeling behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds spraken, hebben hier alle
+ornamenten en alle architektonische motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen, hunne tempels hunne
+bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+</p>
+<p id="d0e1128">En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten, zij stellen zelfs in &eacute;&eacute;n beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote
+middenfiguur, die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener
+vrouw, wier kostuum ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque, met zijne menschenhoofden als gordel
+versiersels; deze koppen zijn hier geplaatst boven een krans of slinger van ma&iuml;shalmen, die een der attributen is zoowel van
+Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc, als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit beeld zou dus
+tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde
+en dat hun feest op denzelfden dag werd gevierd.
+
+</p>
+<p id="d0e1133">Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan
+wij op bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig
+vakken met hi&euml;roglyfen.
+
+</p>
+<p id="d0e1135">Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten;
+het profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van
+tulband, zoo als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons, maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende
+typen: een verschijnsel, dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het tolteeksche ras, na eene lange
+scheiding van misschien twee eeuwen, elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate samensmolten. Dit zonderlinge
+monument is als het ware de uitdrukking van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en zuiver tolteeksch
+door de symbolische teekens, die hetzij op iedere figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht, ons den
+naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard.
+De kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje,
+Filips II, in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen
+ver verheven te zijn boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer streken waren gesticht.
+
+</p>
+<p id="d0e1137">&#8220;De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit
+Yucatan&#8221;; en Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst in stijl tusschen deze monumenten en die
+welke men in Yucatan en Tabasco aantreft.
+
+</p>
+<p id="d0e1139">Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst en hare vermenging met eene andere, niet minder oude
+kunst. Misschien zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou de amerikaansche beschaving en de amerikaansche
+kunst, aan haar eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de windselen der barbaarschheid, waarin zij nog
+gevangen lag, hebben ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning der Spanjaarden maakten aan die
+ontwikkeling een einde en vernietigden de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor in de plaats
+te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur der europeesche beschaving.
+
+
+</p><a id="d0e1141"></a><h1>XIII</h1>
+<p id="d0e1144">Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om
+dezen langen <span class="pageno"><a id="d0e1146"></a>Bladzijde 307</span>en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera, in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen
+door wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens
+gingen wij, zwoegend en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten wij door menschen gedragen worden;
+zonder de vriendelijke hulp van de pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de plaats onzer bestemming
+te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam: menschen en
+beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+</p>
+<p id="d0e1148">Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten.
+Twee mijlen verder ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en granaatboomen, het aardige, bevallige
+dorp Santa-Maria del Tule. De reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine kapel overschaduwt, is door
+de gansche republiek bekend; van verre gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt de oude boom onwederstaanbaar
+onze bewondering door zijn geweldigen omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+</p>
+<p id="d0e1150">Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den
+grond behoudt hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam, en zijne machtige takken, in omvang gelijk
+aan honderdjarige eiken, verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende schaduw. Hij is niet zoo hoog, als
+zijn geweldige omvang eigenlijk zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+</p>
+<p id="d0e1152">De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg, opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens
+den Sabino eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom
+den voet des booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje afbrak. Sommige reizigers verklaren dit
+wonder van het plantenrijk door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid zouden zijn. Wij hebben den
+boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien, nog eeuwen kan
+leven.
+
+</p>
+<p id="d0e1154">Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula, en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen,
+het laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de
+ru&iuml;nen der paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk een sterke wind, die alles doet uitdrogen;
+er groeit hier bijna niets dan de zoogenaamde <i>pitayoles</i>, die dichte hagen vormen en waarvan de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+</p>
+<p id="d0e1159">De ru&iuml;nen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen
+van zes paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene
+ordelooze samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden met moza&iuml;eken in relief zijn versierd. Onder
+de uitspringende lijsten vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs de eenvoudige rechte lijn niet in
+acht is genomen: het zijn zeer ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander kruisen, maar waarvan de
+beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis, waar zij op eene
+of andere wijze tegen den invloed van de lucht en het weder beschut waren.
+
+</p>
+<p id="d0e1161">De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+</p>
+<p id="d0e1163">Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd.
+De pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den
+tempel, die weleer op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn geheel is en waaraan alleen het dak
+ontbreekt, bestaat uit een groot laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel het schoonste en belangrijkste,
+en tevens het best geconserveerde der monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig meters; daarachter
+bevindt zich eene zaal van gelijke breedte, waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van ongeveer veertien
+voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke laag cement.
+Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met moza&iuml;ekpaneelen en figuren in steenen lijsten zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen
+vier lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met moza&iuml;eken en relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige
+steenblokken, die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+</p>
+<p id="d0e1165">Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande
+gebleven, benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven.
+Maar zuidwestwaarts bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder den grond begraven zijn, waarboven
+de muren nog slechts ter hoogte van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze ru&iuml;nen en op de binnenplaatsen
+hunne woningen gevestigd.
+
+</p>
+<p id="d0e1167">De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met
+eene soort van steenen <span class="pageno"><a id="d0e1169"></a>Bladzijde 308</span>tegels bekleed. Onder de ru&iuml;nen strekken zich kelders uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+</p>
+<p id="d0e1171">Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die,
+waarvan wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij
+verwoest werden door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens valt de verwantschap tusschen deze gebouwen
+en de tolteeksche of mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde heilige plaats en de begraafplaats
+der koningen van Teotzapotlan. Toen de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde kompartimenten boven
+den grond, waarmede vier andere lokalen onder den grond overeen kwamen.
+
+</p>
+<p id="d0e1173">Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters;
+het derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten.
+De woning van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken, want zij bevatte een troonzetel met een kussen
+en een rugleuning, beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond uit fijne beschilderde matten, gelooide
+huiden en stoffen om zich gedurende den slaap te dekken.
+
+</p>
+<p id="d0e1175">Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die
+het altaar verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het derde werden de koningen begraven. Het vierde,
+dat naar men zegt zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote zaal boven den grond; de toegang tot
+dit vertrek werd met eene groote zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der slachtoffers en der
+in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze heilige
+plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend
+begraven werden.
+
+</p>
+<p id="d0e1177"></p>
+<div id="d0e1178" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-308-1.jpg" alt="Altaar te Copan (voorzijde) (Blz. 306.)"></p>
+<p class="figureHead">Altaar te Copan (voorzijde) (<a id="d0e1181" href="#d0e1122">Blz. 306</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1185">De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht
+bekleed en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen,
+zonder hunne vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen de goden en de menschen, was hij ook de
+eenige uitdeeler van gaven en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+</p>
+<p id="d0e1187">Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ru&iuml;nen van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt
+in zijne beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen,
+dat de mexikaansche regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens, geene opgravingen heeft laten doen
+in de paleizen van Mitla. Men zou daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste zaken: afgodsbeelden,
+sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne prachtigste
+kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand
+hielden zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst
+zeldzaam zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e1189"></p>
+<div id="d0e1190" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-308-2.jpg" alt="Altaar te Copan (achterzijde). (Blz. 306.)"></p>
+<p class="figureHead">Altaar te Copan (achterzijde). (<a id="d0e1193" href="#d0e1122">Blz. 306</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1197">
+
+</p>
+<p id="d0e1199">Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal
+het onzen lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande, niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht
+van de overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft
+hier een veld van studie, dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge belang voor de algemeene
+kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+</p>
+<p id="d0e1201">De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten <span class="pageno"><a id="d0e1203"></a>Bladzijde 310</span>van de eigenaardige beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot een voorhistorischen tijd, deels
+tot den tijd der Tolteken en hunner opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer jaartelling; of wel
+tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch als
+historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche, centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten.
+Van de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten,
+die weder in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap
+van beschaving aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika,
+met name in het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de
+onwedersprekelijke bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop later, bij de aanraking met de Europeanen,
+de indiaansche stammen van Noord-Amerika stonden.
+
+</p>
+<p id="d0e1205"></p>
+<div id="d0e1206" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1886-309.jpg" alt="Boom te Santa-Maria del Tule. (Blz. 307.)"></p>
+<p class="figureHead">Boom te Santa-Maria del Tule. (<a id="d0e1209" href="#d0e1146">Blz. 307</a>.)
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e1213">De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika,
+Mexiko, Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven
+staande monumenten in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd als overblijfselen en ru&iuml;nen van
+voormalige steden, de aandacht tot zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde karakter eener zeer
+eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere kunstperiode
+behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die van
+tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen
+binnen de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is
+nog aan vele twijfelingen en bezwaren onderhevig.
+
+</p>
+<p id="d0e1215">Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van Guatemala, de ru&iuml;nen van Palenque bezocht, maar vooral sedert
+zijn verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden
+de monumenten dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste
+overblijfselen ru&iuml;nen van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter meermalen samenvallen, in zoo
+verre de tempels ook zelven vestingen waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw, maar getuigen tevens van
+smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad en was zoo groot,
+dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen, acht-en-dertig
+meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter, en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ru&iuml;nen van oude steden vindt men bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz,
+bij Mopilca in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+</p>
+<p id="d0e1217">Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder
+zeker opzicht reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige, nauwkeurig naar de windstreken geori&euml;nteerde,
+van boven afgeknotte pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen verrezen. Hare wanden stijgen soms in
+onafgebroken helling naar boven; maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht, verdiepingen, die of wel
+afzonderlijke terrassen vormen, of alleen door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar het plat voeren
+breede en steile trappen, die meest aan eene, soms ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook de
+verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden
+vorm terug, en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende verdiepingen.
+
+</p>
+<p id="d0e1219">De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen,
+zigzags en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel
+op het plat der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige, vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte
+portalen, en eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde, dikwijls overladen, geweldig groote fries&#8212;door
+Charnay dekoratiemuur genoemd&#8212;verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een soort van gewelf, dat door trapsgewijze
+over elkander liggende zerken wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke zuilen maken het aanleggen
+van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+</p>
+<p id="d0e1221">De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reli&euml;fs, hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken,
+die blijkbaar van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn, getuigen zoowel van onbeholpenheid als
+van barbaarschen wansmaak in de zonderlinge <span class="pageno"><a id="d0e1223"></a>Bladzijde 311</span>overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische, indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der amerikaansche
+skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar de navolging
+der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere
+ontwikkeling in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis der amerikaansche kunst is zeker nog niet
+te schrijven.
+
+</p>
+<p id="d0e1225">In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan antiquiteiten en ru&iuml;nen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ru&iuml;nen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan vijftig ru&iuml;nen, die door haar omvang en deels ook door
+haar pracht de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende gebouwen boven elkander; kolossale trappen
+voeren van het eene terras naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd, wier kop den grond aanraakt,
+terwijl het reuzenlijf zich naar boven kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen overladen zijn, kenmerken
+zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud, ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel van Palenque
+in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken en
+bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+</p>
+<p id="d0e1227">Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica,
+waar massieve sieradi&euml;n van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper, en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid
+eener hooger beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en vooral in Nicaragua, waar de eilanden in
+de meren nog belangrijke ru&iuml;nen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e1229">De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac
+verhuisden en daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula) stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten
+breidden de Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde
+of twaalfde eeuw onzer jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en macht; door ongelukkige oorlogen
+en andere rampen geraakte het allengs in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken uit een deel hunner
+woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der Azteken,
+die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars
+namen ook hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de Tolteken, over; deze laatsten weken allengs
+naar zuidelijker streken, met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen samensmolten of uitstierven.
+
+
+</p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346-h.htm or 13346-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-017.jpg b/old/13346-h/img/p1886-017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2832e41
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-017.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-020.jpg b/old/13346-h/img/p1886-020.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0621bec
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-020.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-021.jpg b/old/13346-h/img/p1886-021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f59bca1
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-021.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-024.jpg b/old/13346-h/img/p1886-024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5606d35
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-024.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-025.jpg b/old/13346-h/img/p1886-025.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cd9e6af
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-025.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-028.jpg b/old/13346-h/img/p1886-028.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0a910af
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-028.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-029.jpg b/old/13346-h/img/p1886-029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bdbca67
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-029.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-032.jpg b/old/13346-h/img/p1886-032.jpg
new file mode 100644
index 0000000..40f62ca
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-032.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-033.jpg b/old/13346-h/img/p1886-033.jpg
new file mode 100644
index 0000000..abb2acb
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-033.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-035.jpg b/old/13346-h/img/p1886-035.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fa3f397
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-035.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-036.jpg b/old/13346-h/img/p1886-036.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2a43913
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-036.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-037.jpg b/old/13346-h/img/p1886-037.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7fe6076
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-037.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-040.jpg b/old/13346-h/img/p1886-040.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f0ca136
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-040.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-137.jpg b/old/13346-h/img/p1886-137.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5d03fc7
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-137.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-140.jpg b/old/13346-h/img/p1886-140.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fb09f4a
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-140.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-141.jpg b/old/13346-h/img/p1886-141.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fe80787
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-141.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-144.jpg b/old/13346-h/img/p1886-144.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bab8b07
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-144.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-145.jpg b/old/13346-h/img/p1886-145.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1521ffd
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-145.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-149.jpg b/old/13346-h/img/p1886-149.jpg
new file mode 100644
index 0000000..53088d6
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-149.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-152.jpg b/old/13346-h/img/p1886-152.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8c6e910
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-152.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-153.jpg b/old/13346-h/img/p1886-153.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1ca7165
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-153.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-157.jpg b/old/13346-h/img/p1886-157.jpg
new file mode 100644
index 0000000..00e262f
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-157.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-160.jpg b/old/13346-h/img/p1886-160.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a205a95
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-160.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-301.jpg b/old/13346-h/img/p1886-301.jpg
new file mode 100644
index 0000000..75004aa
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-301.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-304.jpg b/old/13346-h/img/p1886-304.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4021846
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-304.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-305.jpg b/old/13346-h/img/p1886-305.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8cb9f7d
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-305.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-308-1.jpg b/old/13346-h/img/p1886-308-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..61f9ae6
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-308-1.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-308-2.jpg b/old/13346-h/img/p1886-308-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a89de4a
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-308-2.jpg
diff --git a/old/13346-h/img/p1886-309.jpg b/old/13346-h/img/p1886-309.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8cb4705
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/img/p1886-309.jpg
diff --git a/old/13346-h/style/amazonia.css b/old/13346-h/style/amazonia.css
new file mode 100644
index 0000000..f3a05a3
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/style/amazonia.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* amazonia.css -- color scheme Amazonia, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFF5; /* #FFFFF5; very light green */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend, hr.noteseparator
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #808000; /* #808000;  olive green */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/old/13346-h/style/arctic.css b/old/13346-h/style/arctic.css
new file mode 100644
index 0000000..63bc14d
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/style/arctic.css
@@ -0,0 +1,33 @@
+/* arctic.css -- color scheme Arctic, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFFF;
+	font-family: Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+	color: #001FA4;
+	font-family: Arial, sans-serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #001FA4;
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #AAAAAA;
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/old/13346-h/style/borneo.css b/old/13346-h/style/borneo.css
new file mode 100644
index 0000000..51cc9bc
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/style/borneo.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* borneo.css -- color scheme Borneo, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFEE; /* #FFFFEE;  light yellowish brown */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno
+{
+	color:  #AC8D70; /* #AC8D70; sepia */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: #D25C00; /* #D25C00; orange brown */
+}
+\ No newline at end of file
diff --git a/old/13346-h/style/gutenberg.css b/old/13346-h/style/gutenberg.css
new file mode 100644
index 0000000..77dfded
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/style/gutenberg.css
@@ -0,0 +1,364 @@
+/* 
+	gutenberg.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+
+/*
+body - body of html page; define overall properties
+*/
+
+body
+{
+	line-height: 1.44em;
+	font-family: times, serif;
+	font-size: 1em;
+	font-weight: normal;
+	margin: 1.58em 16% 1.58em 16%; 
+	width: auto;
+	letter-spacing: normal;
+	text-transform: none;
+	word-spacing: normal;
+	font-size-adjust: 0.58;
+}
+
+/* title Page headers */
+
+h2.docImprint, h1.docTitle, h2.byline
+{
+	text-align: center;
+}
+
+h2.byline
+{
+	font-size: 1.14em;
+	line-height: 2em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+	font-size: 1.44em;
+	font-weight: bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+	font-size: 1.14em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+/*
+
+h1..h5 headers
+
+class
+	sub		subtitle	
+
+*/
+
+h1
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 2em; 
+	font-style: normal; 
+	font-weight: 600; 
+	letter-spacing: normal; 
+	text-decoration: none; 
+	text-transform: none; 
+	word-spacing: normal; 
+	font-size-adjust: .4;
+
+	line-height: 1.5em;
+
+	margin-bottom: 0.33em; 
+	margin-top: 1.33em; 
+}
+
+h2
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.44em; 
+	line-height: 1.2em;
+
+}
+
+h3
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.2em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+h4
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+h5
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-style: italic;
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+
+/*
+p -- paragraph
+
+class
+	initial		initial paragraph of chapter, i.e. no indentation
+	argument	argument, the list of topics at the head of a chapter
+	note		footnote
+	quote		quoted material, like blockquote
+	stb		small thematic break
+	mtb		medium thematic break
+	ltb		large thematic break
+	navline		navigation line
+	figure		figure, plate, illustration
+	legend		legend with figure, plate, or other type of illustration
+*/
+
+p
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.poetry
+{
+	margin: 0em 10% 1.58em 10%;
+	/* font-style: italic; */
+}
+
+p.initial
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.argument, p.note
+{
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+p.argument
+{
+	margin: 1.58em 10% 1.58em 10%;
+}
+
+p.quote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.blockquote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.notetext
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+}
+
+div.divFigure
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figureHead
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figure, p.legend
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.legend
+{
+	font-size: 0.9em;
+	margin-top: 0;
+}
+
+p.navline
+{
+	text-indent: 0em;
+	text-align: center;
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.smallprint, li.smallprint
+{
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.1em;
+	color: #666666;
+}
+
+/*
+// span -- used for special effects in formatting.
+//
+// class
+//	 leftnote	note in the left margin
+//	 rightnote	note in the right margin
+//	 pageno		page number, inserted at location of original page break.
+//
+// Note that the positioning only works properly in IE 5.0.
+*/
+
+span.leftnote 
+{
+	position:absolute;
+	left:1%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	font-size:0.8em; 
+	text-indent: 0em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.rightnote, span.pageno
+{
+	position:absolute;
+	left:86%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	text-align:right;
+	text-indent:0em;
+	font-size:0.8em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.lineno
+{
+	position: absolute;
+	left: 12%;
+	height: 0em;
+	width: 12%;
+	text-align: right;
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.6em; 
+	line-height: 1em;
+	font-style: normal;
+}
+
+.Greek
+{
+	font-family: Gentium, Arial Unicode MS, serif;	/* font that supports classical Greek */
+}
+
+.Arabic
+{
+	font-family: Arial Unicode MS, sans-serif;	/* font that supports Arabic */
+}
+
+.letterspaced
+{
+	letter-spacing: 0.2em;
+}
+
+span.smallcaps
+{
+	font-variant: small-caps;
+}
+
+/*
+a -- anchor
+
+class
+  offsite
+  gloss	glossary entry; should be less visible
+  noteref	(foot) note reference.
+  hidden
+  navline
+*/
+
+a.navline
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.navline:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.hidden:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.noteref:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.noteref
+{
+	text-decoration: none;
+	font-size: 0.7em;
+	vertical-align: super;
+}
+
+a.hidden
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+hr
+{
+	width: 100%;
+	height: 1px;
+	color: black;
+}
+
+hr.noteseparator
+{
+	width: 25%;
+	height: 1px;
+	text-align: left;
+}
+
+/*
+// ol ul -- ordered list, unordered list
+//
+// class
+//	toc	table of contents
+*/
+
+
+/*
+// li -- list item
+//
+// class
+//	toc_h1	table of contents h1
+//	toc_h2
+
+// table -- table
+*/
+
+table.navline
+{
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: 'TITUS Cyberbit Basic', helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
diff --git a/old/13346-h/style/print.css b/old/13346-h/style/print.css
new file mode 100644
index 0000000..764ba41
--- /dev/null
+++ b/old/13346-h/style/print.css
@@ -0,0 +1,36 @@
+/* 
+	print.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files, optimized for printing.
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+body
+{
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+	margin: 12pt 1cm 12pt 1cm; 
+	font-size: 11pt;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5
+{
+	color: black;
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: black;
+}
+
+a, a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: black;
+	text-decoration: none;
+}
+
+span.pageno
+{
+	font-size: 6pt;
+}
+\ No newline at end of file
diff --git a/old/13346.txt b/old/13346.txt
new file mode 100644
index 0000000..e86242b
--- /dev/null
+++ b/old/13346.txt
@@ -0,0 +1,4445 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: Desire Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Reis naar Yucatan
+
+door
+
+Desire Charnay
+
+
+(uit "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886)
+
+
+
+Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie
+van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie der
+beschaving en der geschiedenis van Amerika voor de ontdekking door
+Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere europeesche
+mogendheden,--bij die allen is de naam van den heer Desire Charnay
+geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studien over het oude Mexico en
+andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk
+met het doel om de nog overgebleven sporen en gedenkteekenen eener
+ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen
+voor de oplossing van zoo menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch
+gebied. De lezers van _De Aarde_ brachten wij nog niet met den
+arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen,
+door hem te vergezellen op zijne reis naar het schiereiland Yucatan,
+niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+I
+
+
+Den 1_sten_ December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van
+het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland. Er woei
+een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen,
+moesten wij het anker uitwerpen op vier a vijf mijlen afstands van
+den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van
+Progreso krompen op dien afstand tot mikroskopische huisjes samen. Deze
+kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader
+naam; evenmin als wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar
+van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk;
+maar de bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons
+zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid
+is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem nog maar met
+eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het
+midden wordt de grond, sinds langer gevormd, vruchtbaarder en minder
+vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die
+in verband staan met de vertakkingen van de sierra Madre, welke zich
+door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch
+rivieren, noch stroomende wateren heeft, strekt zich van het zuiden
+naar het noorden in de golf van Mexico uit, tusschen den achtsten en
+den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en
+den twee-en-twintigsten graad noorderbreedte.
+
+De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners,
+zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30_sten_ Juli 1502, toen
+hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba,
+vertoefde, van den kant van het westen eene groote boot zag naderen,
+uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers
+en voerende een cacique (opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder
+wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche
+kostuum droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten
+gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van mais bevonden, benevens verschillende dranken
+uit mais bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden met sneden van
+obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde
+en met levendige verwen gekleurd.
+
+Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken
+of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede boot, uit een
+enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij
+uitnemendheid droog en, althans in zijn noordelijk gedeelte, tamelijk
+dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die
+een rotsachtig, vlak en droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn,
+ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet
+veel te vinden, evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis,
+onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus
+spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet minder beschaafd
+dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt
+met een weelderigen plantengroei, waar de inboorlingen te kiezen
+hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te
+vervaardigen, waarvan het verhaal melding maakt. Deze inboorlingen
+gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral
+pleit ten voordeele van mijne onderstelling, want de cacao is in
+Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste
+voortbrengselen van Tabasco.
+
+Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij
+de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die groote sloep
+met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om
+deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien van waar zij kwamen:
+hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de
+beschaafde landen van Amerika had ontdekt.
+
+De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente
+Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in 1506 langs
+de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511
+eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden van Darien kwam
+en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van
+de Alacranes. De bemanning, in eene sloep saamgepakt, werd, na eene
+omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust
+geworpen. Dat was de kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier
+aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich
+aan de oostelijke punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij
+werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd
+en gegeten te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van
+twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog nader
+spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke
+ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later ondernomen.
+
+In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van
+het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar het westen
+en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat
+te Campeche aan land, waar hij tempels vindt aan Kukulcan, den god
+Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag
+hij groote slangen in relief uitgehouwen, gelijk aan die waarmede de
+buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan
+water gedrongen, landde Cordova aan de westkust, te Potonchan, thans
+Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig
+zijner manschappen verloor, terwijl geen enkele van zijn volk
+ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen
+tegenstand en zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij
+vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle
+indiaansche stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet
+meer dan drie man.
+
+In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar
+verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal of Paalmul;
+vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger,
+langs de kust van het schiereiland. Ook hij houdt te Campeche en
+Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden
+Sacrificios en Ulua, vlak tegenover de plek, waar later Vera-Cruz
+zou verrijzen.
+
+In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide
+voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als tolk zal dienen,
+en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique,
+Marina, het indiaansche meisje, die als het ware de beschermengel
+werd van zijne expeditie.
+
+Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben
+geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam Yucatan zou,
+naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden _Chac-Nuitan_
+(wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de
+vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen verklaren
+dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen,
+die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens dit behoeft ons niet te
+verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers op achttien
+verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer
+met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend waren! Men kan zich
+eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken
+gepaard gaat; eerst wanneer men op de plaatsen zelve geweest is,
+is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze
+gissingen en onderstellingen laten rusten, en beproeven of wij met
+behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den
+ouden tijd kunnen ontsluieren. Juist hier hebben de Indianen tal van
+herinneringen achtergelaten.
+
+Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden:
+het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige krotten,
+midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer
+verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons voor verder onderzoek,
+want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien
+uren; en de vele koffers van onze bagage moeten nog eerst door de
+beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo
+beleefd mogelijk: van mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een,
+en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons
+zoo spoedig mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet
+uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De
+stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer
+treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een
+eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien kalen
+dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den
+weg strekken zich onafzienbare _henequen_-plantages uit: eene agave
+met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende
+draden vervaardigd worden, die op de amerikaansche markten grooten
+aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de
+woningen van de eigenaars der plantages aan; de hooge schoorsteenen,
+waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de
+bewerking van de henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op
+onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met
+riet gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken
+en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet,
+waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene zeldzaamheid
+is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart
+der stad, want vroeger stonden er een aantal huizen leeg. Wij loopen
+gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan
+met veel moeite gelukt het ons, eene kleine kamer van vijf el in het
+vierkant te vinden, waar wij met ons drieen moeten logeeren: mijn
+secretaris, mijn bediende en ik zelf. In de geheele stad is maar een
+restaurant--en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan:
+het is ons om de ruinen en de oude monumenten te doen, en niet om
+een lekkere keuken. Bovendien worden wij geintroduceerd in eene
+amerikaansche club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens
+zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst bij deze
+tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene
+der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika te vernietigen. Hij
+kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren
+bezet, en moest zich toen, overwonnen en uitgehongerd, terug trekken
+om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie
+gelukte het Montejo eindelijk, door het verraad van een opperhoofd,
+vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte
+inderdaad meer inspanning, meer menschenlevens en meer tijd dan de
+verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar
+voortdurend op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van
+een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was naar
+de wapenen te grijpen.
+
+Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze
+langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke
+schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die tot
+zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven,
+zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van die in
+geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering
+de authentieke documenten geenszins: manuscripten op aloepapier en
+op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditien
+en overleveringen: ziedaar bouwstoffen genoeg, waarvan de toenmalige
+schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen
+geputte geschiedenis te geven van de oude beschaving der Mayas. Maar
+de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld
+van den bisschop Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken
+vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Campeche
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-fe
+zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis van Yucatan! Zeker
+eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle
+sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit te vorschen en
+te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs,
+door vergelijking van deze kunstwerken met anderen die ons bekend zijn,
+te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader
+bij komt, hoe meer men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze
+monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend:
+inderdaad zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen
+tocht, hoop te bewijzen.
+
+Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene
+der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering echter
+ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden,
+was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven schijnt
+echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden
+met struiken en distels begroeid, maar de daarop rustende gebouwen
+waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen;
+en Francisco de Montejo kon in de stad zijn intrek nemen met zijne
+troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt
+de jongste geschiedschrijver van Yucatan, de heer Eligio Ancona, van
+een beroemden tempel, H-Chum-Caan genoemd, hetgeen zooveel beteekende
+als: het middelpunt en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo
+waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die
+bijgeloovige vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo
+noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan
+Sint-Antonius gewijde kapel.
+
+Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de
+tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels
+en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het
+zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten; het gezond
+verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant
+ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken. Laat mij daarvan
+een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving
+van het voornaamste gebouw, dat uit vier vleugels bestond, rustende
+op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats,
+die door hare gedaante herinnerde aan het paleis der nonnen, dat wij
+te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen
+van Kabah, welke wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu
+bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen
+honderd-tachtig voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor
+de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor
+het geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen,
+die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig voet:
+zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het
+paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding van den abt
+te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet
+voor het geheele monument. Het is maar een nul te veel, doch het
+maakt nog al eenig verschil!
+
+De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken,
+heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld, de gedaante van
+een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante
+blokken huizen. In het midden bevindt zich een groot plein, dat thans
+in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein,
+dorre en verschroeide bloemperken, en jonge boompjes, in welker schaduw
+misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.--De eene zijde
+van dit plein wordt ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met
+twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen
+in de spaansche kolonien. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die
+inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad, welke thans
+eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk
+nog geen tienduizend inwoners had toen deze kerk werd gesticht. Het
+heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw,
+toen de kolonie nog pas in haar opkomst was en over zeer weinig
+hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne
+godsdienst veel over hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen
+bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend
+francs: eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen,
+naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.--De voorgevel wordt ter
+wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt
+een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime schepen, waarvan de
+gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden,
+en door twintig anderen van gelijke afmeting, die ten deele in de
+muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen;
+en het geheel vertoont dien stempel van soliediteit, die aan alle
+gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo:
+dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering uit de
+eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter
+wederzijde van de deur dragen twee spaansche soldaten; aan iedere
+zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van
+een gewapenden ridder, wiens voeten rusten op een neergehurkten
+Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden,
+zijn wapenschilden, medaillons en lijsten, is een aardig staaltje
+van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een
+Spanjaard werd geteekend, werd het werk zelf waarschijnlijk door
+Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal
+der Spanjaarden nog zeer gering: zij waren nog een troep soldaten
+en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben
+beschouwd, steenhouwersarbeid te verrichten. Zij vonden trouwens
+bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas,
+die hun land met zoo vele merkwaardige monumenten hadden versierd,
+waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren:
+nog heden staan zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene
+verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten
+trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn zij uitnemend
+ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door
+moorsche galerijen omgeven binnenplaats, die met bloemen, heesters
+en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal
+elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen
+zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk heen
+en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen,
+op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine uitstallingen van vruchten
+en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op:
+die schaar van vrouwen, in haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt
+een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders
+ontbloot of met een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend
+of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet
+daar vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de
+smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+II
+
+
+De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren,
+hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun taal
+onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der
+hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis van Mexico
+als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid
+blijkt van de theorie, die alle volken van geheel Amerika als tot
+een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in
+het bezit waren eener oorspronkelijke beschaving, die zich hetzij
+rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen,
+in Guatemala, Chiapas en Yucatan zou hebben uitgebreid; maar deze
+hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid
+van deze kultuur, mist allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde
+theorie zouden de monumenten en de ruinen, die men in de gewesten van
+Centraal-Amerika vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke
+inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen,
+durven wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle
+traditien stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen, tegen
+het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken
+werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij in aanmerking
+nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde
+ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen bezitten van den
+architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat
+bovendien de bouwstijl en de dekoratie der monumenten volkomen overeen
+stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven
+hebben van de tolteeksche tempels en paleizen op de mexicaansche
+hoogvlakten,--dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen,
+dat er in Centraal-Amerika nooit eene andere kultuur bestaan heeft
+dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft,
+dat daarvan geen enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar
+geene rekening hebben te houden.
+
+De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij
+waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat mede
+zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken,
+waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige nationaliteit
+vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde
+overheerschers weerstand bood.
+
+Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige
+onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich nog van alle
+indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en
+ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende klassen in Europa, naar
+evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en
+intelligente koppen te vinden zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte
+oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie
+tanden, een vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is
+vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op
+eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond de
+koning; op hem volgden de priesters, dan de adel, dan het volk,
+dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk;
+de grond was gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde
+het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen
+dezelfde als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het
+schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen
+gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel steenachtig,
+maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor
+den regentijd de boomen om en verbrandde ze, nadat zij genoegzaam
+gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens
+boorde men met een puntigen stok gaten in de aarde om daarin mais
+te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat
+de grond lang braak moest liggen; de verdeeling der landerijen was
+dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren
+weer in bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond
+werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten, kon
+het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den
+oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan elke familie,
+naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en
+visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles onder
+opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over
+de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten spinnen en
+weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en
+onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen van allerlei aard;
+maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om
+zijn heer in den krijg te volgen. De oorlogen waren talrijk genoeg,
+maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in
+een enkelen slag beslist. Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende
+geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd
+en uitgemoord, en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of
+verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden
+en van nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden
+opgebouwd.
+
+Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele
+andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo, die
+meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van
+gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die de Spanjaarden onder
+Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen,
+met lans en schild, met slingers en groote houten slagzwaarden. Zij
+versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden
+zich het gelaat wit en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf
+weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage: dit
+tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen
+en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan hunne
+heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden;
+Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden met allerlei
+figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen
+en anderen. De jeugdige krijgsman begon met een of twee van deze
+symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw
+teeken worden herdacht, zoodat het lichaam van in den krijg vergrijsde
+helden eindelijk geheel met deze hieroglyphen bedekt was. Volkomen
+dezelfde gewoonte heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op
+andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek
+eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats verving van
+het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat
+liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar, een Spanjaard, die acht
+jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen
+gewend aan dit primitieve kostuum, dat hij met de europeesche kleeding
+niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt;
+de kleine meisjes droegen om haar middel een koord, waaraan eene
+schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat
+het als eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd,
+haar deze schelp te ontnemen voor haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond
+uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende figuren
+geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun
+haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd boven de wenkbrauwen
+af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge
+geboorte en de jongelieden naar de mode moesten scheel zien: dit gold
+in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig
+te worden, lieten de moeders een vlok hair over den neus der kinderen
+hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun
+neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en andere sieraden.
+
+Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenque en de
+Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming; maar
+dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een
+privilege voor de adellijke familien en de priesterkaste. Torquemada
+verhaalt daaromtrent het volgende: "Ten einde zich een woest en
+krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne vorsten, in sommige
+provincien, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der
+vroedvrouwen en der moeders) te misvormen, en daaraan eene puntige en
+langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd." Ten
+aanzien van Tlaxcala voegt hij erbij: "Sommigen hebben een puntig hoofd
+en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of
+van een schip (?), die de fraaiste van allen is."--Heel duidelijk is
+deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven,
+dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt: "De vrouwen
+gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was
+nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden het op den grond, op
+een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden
+zij het hoofdje tusschen twee plankjes en drukten het met kracht,
+totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten
+vorm had aangenomen." Deze operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk,
+dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de
+schrijver zelf had een kind gezien, waarvan de schedel achter de
+ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de
+politieke organisatie des lands voor de verovering: "Een of meer
+vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten
+het geweten; de edelen bekleedden alle openbare betrekkingen;
+de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld:
+plebejers, die alle lasten hadden te dragen voor het onderhoud der
+bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den
+meester waren prijsgegeven.--Op politiek gebied, de autokratie; in
+stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en
+ontwikkeling, uitsluitend in handen der priesterkaste; bij de massa,
+onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de
+vrouw buiten de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten;
+en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen,
+telken dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks
+doende stroomen."
+
+Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair
+karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man, in wiens mond
+de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is
+zeker, dat, ondanks al deze gruwelen, dit kleine volk niet ongelukkig
+was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de
+monumenten leggen nog getuigenis af van den bloei der kunst. Wat
+heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn
+lot verbeterd; is het door hen minder onwetend geworden; is het peil
+der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan
+door ettelijke millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter
+nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De
+verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de godsdienst die
+het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling;
+elke beschaving is geschikt voor het volk, dat haar uit zich zelve
+ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het
+zijn eigen karakter daarin ontplooien kan en ruimte en vrijheid
+van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende
+met zijn aard en zijn aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en
+gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van
+ondergeschikt belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van
+eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige
+vraag is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk,
+bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen
+van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs, dat het
+opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde,
+laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang en den dood van een
+volk ten gevolge kan hebben.
+
+Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd
+bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida en andere
+steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene
+kaste op zich zelve en schijnen zonder morren de geringschatting te
+dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten
+zich echter op verschillende wijze daarover te wreken, waarbij de
+bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen
+schijnen allen mooi, en al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij
+toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker
+voor een groot deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum,
+bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst
+vierkant uitgesneden. Deze tunica, _uipile_ genoemd, is van boven
+en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels,
+bloemen, bladeren, vogels, en heeft, evenals de uitstaande rok,
+een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door
+haar prachtig, gitzwart haar, dat in twee zware tressen is verdeeld;
+haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij
+lange gouden kettingen, vaak haar geheele fortuin.
+
+Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige
+huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten
+der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst met
+de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van
+decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude paleizen. Van
+binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers
+tot berging van de kleedingstukken bij feestelijke gelegenheden,
+en een _butaca_, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en
+met leer bekleed.--Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij
+iedere woning behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder,
+beplant met eene bijzondere soort van boom, _ramon_ genoemd, waarvan
+de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de
+dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten, die
+geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in
+moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere afleiding dan het
+bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje
+met rijtuig. De eerste kerkdienst begint reeds des morgens tusschen
+drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van
+alle vreemdelingen, alle klokken geluid, hetgeen een allesbehalve
+aangenaam concert is.
+
+Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige
+bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen, dagbladen
+en tijdschriften:--men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van
+denkbeelden en een opgewekt litterair leven. Twee geschiedschrijvers,
+Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in
+hunne verhalen de heldendaden der veroveraars, het lijden der
+eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de
+bloedige episoden van den burgeroorlog. De Yucateken zijn niet alleen
+staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der
+hoogvlakten: zij drijven ook handel en leggen zich toe op industrie:
+in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders,
+aan de vreemdelingen overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door
+harde beproevingen geleerd en gestaald; een jong en levenslustig ras,
+bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het
+schijnt, alleen toont in de kleine gestalte en het overwicht van het
+vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien
+al te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den
+vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit eigen
+ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal
+rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde. Wij
+werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde
+zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde zich overigens
+geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk
+zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten, een dagbladschrijver,
+tot ons: "Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier
+is de sleutel; gaat het eens zien; als het u aanstaat, is het tot
+uwe beschikking." Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet
+geschikt blijkt; terugkeerende loopen wij even bij onzen vriend aan
+om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Ayme, de consul, vergeet
+den sleutel terug te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf
+dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+"O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs
+van u.
+
+--Dertig francs: waarvoor? vraagt Ayme.
+
+--Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen,
+tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij dunkt, dat is
+eenvoudig genoeg."
+
+Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan
+te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van dat heerschap,
+wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven
+en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest bezield,
+energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten,
+hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en andere openbare werken
+geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk
+niet overvloedige middelen hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen
+de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen,
+dat zij er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo
+vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd geteisterd
+en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht,
+met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt en de bittere
+beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage
+en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam en zuinig: twee
+onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd
+tegen de ongunstige omstandigheden, waarin zij geplaatst waren:
+de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale
+schatten, en die verschrikkelijke verdelgingsoorlog, die het volk op
+den rand des ondergangs bracht.
+
+De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal
+haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat de bewegingen
+onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen
+algemeenen opstand leidden, die nog niet geheel onderdrukt is. Men
+mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde
+trekt zich voor de beschaving terug en ziet schier met den dag zijn
+gebied inkrimpen.
+
+
+III
+
+
+Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons
+gereed voor een uitstapje naar Ake. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje _en famille_, want Louis Ayme, de amerikaansche consul,
+die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de
+ruinen bezocht had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Ayme, eene
+Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde
+dat zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven,
+moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling van mevrouw,
+een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn
+secretaris en mijn bediende, waren wij dus met ons zessen: wij hadden
+mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+Ake is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een
+bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het bezichtigen
+der ruinen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo
+of intendant. Don Alvaro deed meer dan van hem verlangd werd: niet
+tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen
+bediende met allerlei levensmiddelen en benoodigdheden, opdat het
+ons aan niets ontbreken zou.
+
+Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen
+te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence, bij ieder bekend;
+en den _volan coche_, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen
+het laatste. De volan coche is geheel van hout, met uitzondering
+alleen van de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp
+onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van
+langwerpige bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net
+wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats
+voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder aan het net
+hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen;
+maar is men met zijn drieen, dan moet men op turksche manier, met
+samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die
+daaraan niet gewoon is, in het eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De
+inlanders zitten met hun zessen of achten--hoe, begrijpt men niet--in
+zulk een wagen. Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt
+en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half
+dronken koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over
+de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo hevig,
+dat de reizigers door en over elkander geworpen worden. Gevaar is
+er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het
+rijtuig breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+Ake ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar
+Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden met agaven
+beplant, en laten ter rechterhand twee met ruinen bekroonde heuvels
+liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual, waar de Spanjaarden
+in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp
+ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo veel bouwvallige en verwoeste
+huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat
+de opstandelingen in 1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen
+en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar
+weinige vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei,
+maakt een zeer somberen indruk.
+
+Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob,
+waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen van
+hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele,
+blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen; deze hangmatten, de
+eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer
+goedkoop: zij kosten niet meer dan drie a vijf francs; de mooisten
+komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den
+grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coche nader kennis te maken. De rotsen zijn
+steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze: wij zitten
+te dansen als de poppen in een poppenkast.--Het was inmiddels avond
+geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis verloren, waren nog
+maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer
+onderhouden wordende vuren; de omtrekken der pyramiden teekenden zich
+in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte
+een doodelijke stilte, alleen afgebroken door het knarsen en kraken
+van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de
+hacienda gesloten: men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf
+der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen,
+die de poort barrikadeerden; weldra waren wij geinstalleerd en sliepen
+in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+Ake is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd,
+dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten. Wij hadden
+dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis
+is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij knoopten al onze kleeren
+dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij
+stopten zoo veel mogelijk alle denkbare openingen. Mevrouw Ayme, in
+een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend;
+maar Shuty, de aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte
+bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan
+een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+Wij gaan uit om den cenote op te zoeken; Shuty springt vroolijk
+blaffend voor ons uit. Wat is een cenote? Yucatan heeft noch stroomen,
+noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen
+waterplas, meer of minder diep beneden de oppervlakte, naarmate de
+kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht
+bij den beganen grond, in het binnenland vindt men het eerst op
+aanmerkelijke diepte. Men noemt nu cenotes de inzinkingen van den
+bodem, die tot dit water toegang geven. Is het water op geringe
+diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen
+kant verteerd, dan verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die
+over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare
+dikte en stroomt het onderaardsche water in bepaalde richting,
+dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet
+langer steun vindende, instort; zoo ontstaat een reusachtige put,
+meestal van ronde gedaante, zooals de cenotes van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke,
+zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor somtijds in
+de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene
+werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten versierd, zooals te
+Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de cenote niet meer dan
+eene reusachtige onderaardsche ruimte, zooals te Bolonchen.
+
+Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich
+hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want in den beginne
+hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om
+putten of waterbakken te graven, noch ook om kunstmatige reservoirs
+te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+De cenote van Ake behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt
+als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig en bijna
+indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig
+voet beneden het gewelf, en dertig beneden den beganen grond, ziet men
+een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine
+vischjes zwemmen, terwijl zwermen van zwaluwen in alle richtingen de
+grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+Van den cenote begeven wij ons naar de ruinen, die onze bedienden
+inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei te
+zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden
+wij rond door de bosschen, uitziende naar ruinen, zonder eenig
+kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken
+der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in onze nauw
+sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets
+buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen gaf van een abnormalen
+toestand; bij het verlaten van den cenote was hij onrustig geworden;
+hij stond eensklaps stil en beet zich in zijne pooten of maakte
+zonderlinge sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig,
+vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het
+dichte hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty
+maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras
+en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem opnam: het
+lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende
+garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk door dit ongedierte
+aangetast.--Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend
+dejeuner, door den chineeschen kok van don Alvaro klaar gemaakt;
+maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een
+kabinetje om ons van ongedierte te zuiveren en op nieuw toilet te
+maken. Mevrouw Ayme en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich
+niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+De ruinen van Ake zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de
+amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk,
+en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen; de ruinen hebben,
+volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij
+voegt er bij, dat volgens Cogolludo de Spanjaarden op hun tocht eene
+stad ontmoetten, Ake genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren
+tegen eene groote menigte Indianen. Stephens vergist zich; als hij
+Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de
+stad, waarvan de geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die
+hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ake verwijdert haar ten
+eenemale van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan,
+tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar het
+westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen
+afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte eene plaats,
+Ce-Ake genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar
+ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee jaren bleef. Dit geschiedde
+op zijne eerste expeditie in 1527; het Ce-Ake waarvan hier sprake is,
+lag dus omstreeks vijf-en-dertig mijlen oostwaarts van de ruinen van
+Ake, waar wij ons thans bevinden.
+
+Ake was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig
+pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante
+mijl verspreid. De belangrijkste ruinen schijnen een rechthoek te
+vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig geeffend
+is, en in welks midden nog een steen overeind staat, die door de
+Indianen _picote_ wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal,
+dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor
+als na de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te
+Tenosique verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De
+veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picote gebonden, om
+daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde
+gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op den weg van Palenque naar
+San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf
+de schuld uit; en ik heb Indianen ontmoet, die, om hun geweten tot
+rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand
+hun zocht op te leggen.
+
+Nemen wij thans de ruinen nader in oogenschouw. Aan den
+noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte
+van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein vertrek, waarvan
+het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind
+staan. Wij vinden hier dezelfde constructie terug, die wij reeds te
+Tula, te Teotihuacan en te Palenque hebben opgemerkt, en die wij ook
+nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale
+ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest; wij mogen
+veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en
+dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt uit te maken van
+het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit
+laatste monument herinnert door zijne rechthoekige gedaante, aan
+de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien
+hebben en die men met den naam van citadellen bestempelt, maar die
+inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan,
+waarvan alle geschiedschrijvers melding maken. Het kaatsspel was bij
+uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco
+en Yucatan invoerden. Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard,
+te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er,
+voor den aanvang van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige
+ceremonien plaats.
+
+Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei
+gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige pyramide,
+met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen,
+de buitengewoon groote trap, die zonderlinge architektuur, geheel
+afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten:
+dit alles verplaatst ons als het ware in eene nieuwe wereld. Het
+zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er
+nog negen-en-twintig over zijn, geplaatst op het bovenvlak van eene
+langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men
+bereikt dat plat langs een reusachtige trap van ruwe steenblokken,
+van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim
+hoogte. De pilaren waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog,
+te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog
+voorhanden zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim
+in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd,
+en dat de bouwmeesters te Ake geen kalk of cement hadden gebruikt. Dit
+is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der
+blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden behouwen, maar dat de
+binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist
+op elkander konden passen, moest men de ledige ruimten aanvullen met
+kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot
+bedekking gebruik gemaakt van kalk of cement.
+
+De heer Ayme, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit
+laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de stukken
+overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid
+mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren, in drie evenwijdige
+rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan,
+heeft eene lengte van vijf-en-zestig el veertig duim, bij eene breedte
+van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de
+uiteinden afgerond is, is van het noorden naar het zuiden; de trap
+bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het
+eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking,
+dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan niets is
+overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een
+of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen op die vragen geen
+antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt
+eenig in zijne soort; maar het draagt hoegenaamd geen monumentaal
+karakter.--Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het
+is bekend, dat de commentatoren dikwijls de schrijvers en ook de
+monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van
+nature zijn zij geneigd, het vreemde, het verrassende, het onmogelijke
+boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige
+reizigers hebben, ten aanzien van de ruinen van Ake, hunner fantazie
+den vrijen teugel gevierd en theorieen verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren
+aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou een Ahan Katun
+of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der
+Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van vier-en-twintig, en een
+Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren
+zijn, ieder uit tien blokken bestaande, krijgen wij in het eerste
+geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in
+het tweede eene periode van achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor
+achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaar gelegd, reeds lang verdwenen
+zou zijn voor het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige
+eeuwen ouder zou zijn dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken
+het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig,
+over dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument
+eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die hetzij voor
+openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremonien
+bestemd was? De ligging midden tusschen de andere monumenten schijnt
+voor deze onderstelling te pleiten.
+
+Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere
+ruine, _Akabua_, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De
+vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend
+ontvangen door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar,
+als overal elders, vinden wij de zoogenaamde _boveda_, het door
+vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten
+der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit dusgenoemde, oneigenlijke
+gewelf is hier te Ake sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte
+materialen, want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit
+die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan deze
+monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde
+cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men
+er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen in de ruinen van
+Ake hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken,
+die door aanmerkelijke tusschenruimten van elkander gescheiden zijn.
+
+Ik maakte mijn gids, den heer Ayme, daarop opmerkzaam, en zeide tot
+hem: "Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ake noch kalk, noch cement
+is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie
+welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit niet toegeven, hoewel de feiten
+mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een
+raadsel, dat wij moeten trachten op te lossen. De stichters van deze
+gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost,
+om hun werk onvoltooid te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze
+zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft
+afgeknaagd en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een
+ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren,
+als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier in
+de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren,
+hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het besluit dat al
+deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met
+cement bestreken en, volgens de gewoonte, ook beschilderd waren.
+
+"Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal
+u gelooven."
+
+Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met
+een ruine gekroond.
+
+"Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Ayme.
+
+--Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het
+vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+--Laat ons toch maar eens gaan zien," hernam ik. En wij gingen.
+
+Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een
+zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine ruiten en
+afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een
+groot kader, waar binnen verschillende figuren geplaatst waren,
+waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van
+ongeveer een el dik bedekte de steenen, vulde de ledige ruimten en
+maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog
+sporen van de oude beschildering.
+
+"Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+--Gij hadt gelijk," antwoordde hij.
+
+Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle
+tegenspraak.
+
+
+IV
+
+
+Van Ake begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever
+een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend inwoners;
+het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas
+het feest van den heiligen schutspatroon had gevierd, bij welke
+gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen
+muren in de buitenwijken opnieuw waren gewit. Behalve zijne nette
+woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche
+zuilengangen omringd.
+
+Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied,
+waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving
+in Yucatan, in tegenspraak met de bewering van sommigen, die zich te
+zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een
+bespottelijken ouderdom toekennen.
+
+Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook
+Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals elders,
+was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen
+te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen, en zoo veel
+mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving
+uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk over de zaken van Yucatan
+omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na
+de verovering, spreekt van de gebouwen te Izamal, waarvan er toen
+nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters
+dier monumenten onbekend waren. Lizana daarentegen, die in 1628,
+zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de
+gelegenheid was om zich bekend te maken met de oude traditien en
+legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten;
+van de twaalf bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt,
+kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die
+Landa niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet
+kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande ras
+der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin
+der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden van naakte
+menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden
+van bijzonder sterke cement vervaardigen. In een graf vindt hij kunstig
+bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog
+tegenwoordig bij wijze van geld gebruiken. Even als te Merida, waar
+hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken
+aan de godsdienstige vereering van het oude heiligdom, bestond ook
+hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding
+geven op bladz. 32. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond
+in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij
+opgetrokken was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde
+steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne
+beschrijving de opmerking toe: "Dit monument is zoo hoog, dat men er
+versteld van staat." Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede
+basis met een ruim terras of platform, en de kleine pyramide, aan de
+noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige
+te zijn van de godsdienstige plechtigheden, die ten aanschouwe van
+allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan
+Landa spreekt, stond het afgodsbeeld. Wij spreken hier bij analogie:
+want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der
+Tolteken, Teotihuacan en Cholula.
+
+Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakmo,
+omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van een afgod,
+die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: "Zon,
+met het vurig stralende gelaat." De tempel was dus een zonnetempel,
+met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed,
+maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan de eerste;
+zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: "Huis der hoofden en der
+bliksemstralen." Daar woonden de priesters, vermoedelijk in een fraai
+paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden
+bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus gewijd klooster, benevens
+de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan
+Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den legendarischen stichter van de stad
+Izamal. "Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen
+voorgesteld onder de gedaante van eene hand; zij beweren dat men
+de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door
+de aanraking met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte;
+daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame,
+de wondervolle hand."--Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht
+werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom had men
+naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot
+aan de grenzen van het land waren doorgetrokken en naar Guatemela,
+naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver,
+vindt men op verscheidene plaatsen sporen van die wegen.
+
+Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement
+geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep, tegenover
+het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van
+wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken eigen was, zoo als wij
+reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen
+wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende
+geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen
+hetzelfde beteekent.
+
+De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den
+opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van Hunpictok,
+hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide
+vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte, dat van gelijke
+constructie is als de piramide te Ake, bevond zich het door Stephens
+beschreven beeld, dat thans verdwenen is, en ziet men nog heden, aan
+de oostzijde, de figuur, op bladz. 28 afgebeeld. Aan dit beeld kunnen
+wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze
+kolossale kop heeft eene hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de
+onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen,
+met versche cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter
+linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen,
+zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem, het woord,
+die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die
+wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis
+heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs, die wij in
+Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een
+menschenhoofd; het beeldwerk is van cement; de modeleering der figuren
+is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch
+herinnert ons aan de teekens der mexicaansche ridderorden, arenden,
+tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van
+allen; en niets past beter bij de bestemming, die het paleis, volgens
+de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van
+de kracht en den moed: eene waardige versiering der woning van den
+opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van
+Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der priesters,
+leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering,
+eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten was van
+de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de
+godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats grepen en
+door het volk werden bijgewoond. Dit is echter onbestaanbaar met den
+hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap
+maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk. Op een afstand
+van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd,
+eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande hutten.
+
+In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de
+dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had ik daarvan de
+ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik
+zeer duur moest betalen, niet ter plaats hunner bestemming kwamen, of
+althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat
+de telegraaflijn in geen goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon
+ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer
+goedkoop zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk
+gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch,
+vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing de draad
+neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij
+even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos en wanhopig,
+slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer
+te beklagen waren zij die betaalden, om haar weer in orde te brengen,
+of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch
+van tijd tot tijd, die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste,
+en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco,
+waar de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat
+de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te
+Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet meer. Voor
+onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren
+blijkbaar met deze verrassing alles behalve ingenomen. Waar zouden wij
+overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die
+ons ten gebruike afgestaan; wij gingen allen te zamen aan den arbeid,
+zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor
+onze hangmatten en veldbedden. Maar het souper:--dat is een lastig
+ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer
+aan het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons
+bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog geschikt;
+de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons
+avondmaal gebruiken.
+
+Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in
+te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en in
+de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen:
+daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas is
+in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij
+vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden. Een
+vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ruinen te zien,
+waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet iemand zijn
+die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk
+dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan zijn niet de eenigen,
+die zoo redeneeren.--Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers,
+tegen een derde boven den gewonen prijs. Paarden zijn schaarsch: zij
+moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk
+toegestaan. Natuurlijk zijn noch de soldaten, noch de paarden gereed;
+wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis
+maken. Bovendien zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand
+naar Piste bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg,
+en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar wij eerst
+den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van
+een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst werd,
+ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge
+van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het vlek konden
+overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of
+medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging aan.
+
+De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile
+rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin de vreemdeling zeer
+gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door
+twee Indianen geleid, want het huis, waar het feest wordt gegeven,
+is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten
+pikdonker. Wij komen zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van
+drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het gereedmaken
+der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote
+stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden moeten worden. Buiten
+zijn andere vrouwen bezig met het malen van mais, het kneden van het
+deeg of het bakken van koeken, die warm gegeten worden.
+
+Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen
+hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met leder
+bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het
+lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte pantalon, een
+wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er
+vol: het gansche dorp is hier vergaderd; althans al de Indianen en
+mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+"Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt," zeide
+de rechter tot mij; "zulk een feest, dat dikwijls verscheidene dagen
+of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal,
+na afloop van alles, misschien driehonderd piasters (vijftienhonderd
+francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan,
+vertegenwoordigt die som eene heele fortuin. Maar voor zulk eene
+gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op;
+en eerlang zal het de beurt zijn van een anderen Indiaan, om een
+dergelijk feest te geven.
+
+--Maar," hernam ik, "dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten
+zij daarna beginnen?
+
+--Precies hetzelfde wat zij te voren deden," antwoordde de rechter;
+"zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages, terug. Is
+de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens
+eenige stuivers besparende om op hunne beurt een feest te kunnen geven;
+mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood,
+dan sterven zij van gebrek. De zorg voor den dag van morgen is hun,
+als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste
+ervaringen zijn machteloos om hen op dit punt te genezen."
+
+Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de
+taaie levenskracht der aloude traditien, waaraan men vasthoudt, ook al
+verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs
+tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij de zonderlinge gewoonte
+hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden
+u op die vraag niet kunnen antwoorden: wij moeten het voor hen doen.
+
+Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken
+te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht voor
+feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver
+aldus voort:
+
+"Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende
+een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij vierden hunne
+feesten op tweeerlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden
+van aanzien: het gebruik wilde dat ieder der gasten, op zijne beurt,
+een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der
+gasten gaf men een gebraden kip, brood en uit cacao bereiden drank
+in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te
+bedekken en een kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker,
+die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te
+sterven, dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne
+erfgenamen of familie over."--Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: "Bij deze maaltijden
+werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen, die, na hun
+den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend
+gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd had. De indiaansche
+vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen."
+
+Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend
+vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren en dragers
+hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair
+geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen. Het pad is de oude weg
+naar Piste, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter
+elkander moeten loopen en niet dan met moeite voortkomen. De tocht
+is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout,
+vol lianen en doornen, waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige
+boomen zich verheffen.
+
+Wij komen te Piste, waarvan niets meer over is dan de gehavende
+en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De
+manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven, eer
+zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen,
+die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en uit wraak hun
+overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+
+V
+
+
+Het was laat in den namiddag, toen wij de ruinen bereikten. Hoewel ik
+vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde mij toch
+een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde
+Castillo ontdekte, tronende op zijne steile pyramide van zeventig
+voet hoogte.
+
+Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren,
+toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel. Statig dreef
+de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel,
+en goot haar licht uit over de eindelooze met bosch bedekte vlakte;
+op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of
+dichtbegroeide heuvels en terpen. Met deze ruinen bekend, kon ik mijn
+reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+Het Castillo vormt het middelpunt der ruinen; ten oosten, aan den
+voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine, daartoe
+behoorende paleizen; ten noorden, de ruinen van een fraai gebouw
+en de gewijde cenote, met den tempel ter bewaking van het bassin;
+ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten,
+de Chichanchob, de Caracol, de tweede cenote, het paleis der Nonnen,
+de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken
+half fluisterend over het geheimzinnig verleden van die doode stad,
+die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid
+steeg uit de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als
+op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel,
+niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel overdekt,
+waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een
+kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon tooide zich, bij
+het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende
+nevelwolkjes zweefden door de ruimte, telkens wisselend van vorm en
+tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor
+de zonnestralen, niets achterlatende dan de schitterende droppels,
+als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze
+tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste steden,
+die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij
+voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking is toch verre van
+juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen
+oordeelen, bestonden deze steden uit eenige groepen van gebouwen, die
+wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van
+den vorst en van de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare
+dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde,
+over eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten
+werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+Chichen-Itza--dat wil zeggen, nabij de put van de Itza--ontleent haar
+naam aan den cenote of de twee cenotes, aan welker zoom de bevolking
+zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ake, maar ouder
+dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort zij tot den tijd, toen
+men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De
+berichten, die wij omtrent de stad bezitten, zijn zeer schraal en zeer
+onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit
+alleen is met zekerheid bekend, dat Chichen, omstreeks de helft
+der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking
+verhuisde in massa--de oorzaak dier verhuizing is onbekend--en stichtte
+in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein
+vorstendom, waarvan de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez
+op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697--alzoo,
+nog geen tweehonderd jaar geleden--door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+"Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar voor de aankomst
+der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten toen nog
+ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk,
+dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee groote en onuitputtelijke
+water-reservoirs--een onschatbaar bezit in een land, dat van water
+is ontbloot,--al spoedig nadat zij door hare inwoners verlaten was,
+op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op
+het tijdstip der verovering.
+
+De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo
+landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van Yucatan,
+met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de
+hoede der matrozen, en trok, onder het geleide van een Indiaan van
+Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia,
+die zijn verhaal schreef in 1639, te Valladolid woonde en van een
+der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de
+namen der steden, die Montejo doortrok, dat de expeditie haar weg nam
+van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen,
+in 1541, toen de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van
+het westen naar het oosten.
+
+Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de
+provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich naar Ake,
+een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward
+met de stad Ake, waarvan wij de ruinen hebben bezocht. Daar stuitte hij
+op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren;
+het kwam tot een gevecht, het bloedigste dat de Spanjaarden hadden
+te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk
+kennen, waartegen hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen,
+die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der
+Indianen, ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar
+maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ake
+begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens Herrera,
+had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich
+daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo nam te Chichen
+zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij
+vestigde zich daar te midden van eene bevolking, die ten gevolge van
+het vreeselijke gevecht bij Ake, door den schrik als verlamd was.
+
+In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden
+en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het den Indianen te
+verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden,
+die ieder per dag meer gebruikten dan voor het onderhoud eener
+geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was;
+zij weigerden zich langer te onderwerpen aan de afpersingen en
+wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer
+levensmiddelen naar het kamp gebracht; eindelijk verdwenen de
+Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op
+den overvloed van straks volgde nu gebrek en hongersnood; om zich
+levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten
+naar de omliggende dorpen ondernemen en daar met geweld nemen, wat men
+hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten;
+de Spanjaarden hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren,
+en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk
+de gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot
+den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen bezet,
+en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht,
+waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen verloren had,
+volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor
+de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke stilte, liet de hoeven
+der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet
+hooren zou; om de waakzaamheid der Indianen te verschalken, liet hij
+vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel
+bevestigd was, vastbinden; en op eenigen afstand, buiten het bereik
+van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier
+vergeefs trachtte te bereiken. Het gelui van de bel en het janken
+van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog
+steeds in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle
+stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag werd,
+bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten
+zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote moeite de zeekust
+en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun
+eene schuilplaats bood.
+
+Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der
+voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster van
+gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam
+draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat bij de Azteken
+in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke
+familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende zekeren tijd aan de
+goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk
+te treden; sommigen verbonden zich, door plechtige gelofte, voor
+haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine
+priesteressen of zusters genoemd, in de bijgebouwen van den tempel
+woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij
+leidden daar een kloosterleven, en waren aan zeer strenge regelen
+onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan
+om te bidden en den tempel te reinigen; zij vastten bijna onophoudelijk
+en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der
+goden. Zij doorboorden zich de tong en de ooren met scherpe doornen,
+sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te
+kunnen hervatten, gingen altijd met neergeslagen oogen, en moesten
+de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der
+godsdienstige tucht. Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op
+bladz. 37 geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen,
+die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze facade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen,
+waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld. Op de
+eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn
+voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam van den een is gevat
+in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het
+midden en aan de hoeken van de eerste fries vindt men ook aan de facade
+van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten
+van Yucatan.--Het hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen
+eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur,
+en gescheiden door een gang, die op den westelijken uithoek van de
+pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner
+afmetingen: het geheel vormt dus een paleis van drie verdiepingen.
+
+Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen
+hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk een
+tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier
+windstreken gekeerd; de plaat op bladz. 40 stelt den westelijken gevel
+voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt,
+bestaat uit negen terrassen, door loodrechte muren gedragen; zij is
+gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en
+breed zijn, bij eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak
+van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte;
+de trap bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting,
+nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel in Yucatan als op
+de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen;
+op die reusachtige trappen en terrassen verzamelden zich, in den
+uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden
+vijand tegen te houden en hun leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De
+verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en
+wanneer de bezetting inderdaad uit onverschrokken mannen bestond,
+die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer
+terrassen stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld
+bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de
+spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens de vier terrassen
+der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het
+bovenste plat, waar zich de Azteken hadden vereenigd, die tot den
+laatsten man werden gedood.
+
+De noordelijke facade, die tevens de voornaamste was, moest, nog
+ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit eene portiek
+met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten,
+waarop de dubbele kroonlijst van de fries rust, in het midden versierd
+met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij,
+die de geheele breedte van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men
+door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het
+heiligdom, waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren
+met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze facade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van
+leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende in
+een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De
+kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten zijn bedekt met
+beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te
+Palenque, hadden ook de paleizen te Chichen geene deuren, maar werden
+de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan
+ook geen sporen van scharnieren, maar wel kleine gaten in de zuilen,
+waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog
+ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen van de
+pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand
+der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag van de twee
+slangen ter wederzijde van de groote trap. "De galerij diende voor het
+ontsteken van reukwerk, en boven de deur ziet men een groot in steen
+uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom
+dit gebouw bevinden zich een aantal anderen, groot en goed gebouwd;
+de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel
+vormt en geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de
+cement maken."
+
+Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene
+kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken. Te Chichen
+zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa
+blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet met planten en kruiden was
+begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten
+was. De uitmuntende toestand van de gebouwen, van de pyramiden en van
+dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig
+en welig is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming
+tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs op de hoogvlakten,
+en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn,
+naar mijne overtuiging, afkomstig van de Tolteken, en van betrekkelijk
+jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+
+De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene
+gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den muur van den
+tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl,
+een god der Tolteken en der Azteken: in Yucatan was zij het teeken
+van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen
+dezelfde beteekenis, namelijk die van _gepluimde slang_. Dit beeld,
+dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter
+versiering van de huizen der aanzienlijken te Mexico. Clavigero zegt
+ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en
+dat men aan sommige gebouwen eene reusachtige slang in relief zag,
+die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve
+in den staart scheen te bijten.
+
+De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare
+overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen
+de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt dus dat deze
+tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te
+Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is geheel gebeeldhouwd: in het
+midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het
+entablement schijnt te torsen. Deze gestalte met haar langen baard
+is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl,
+die onder verschillende gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is
+buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op
+het hoofd een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een
+lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+
+
+VI
+
+
+Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee cenotes zijn,
+reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water door
+onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs
+hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de keuze van deze plaats
+voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke
+bevolking in den omtrek. De inwoners van Chichen konden zich de moeite
+sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige
+waterbakken of vijvers aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd
+voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk
+was en ook bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze
+cenotes bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene
+soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af; de andere,
+de heilige cenote, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den
+kring der gebouwen en op de grenzen der stad. Om dezen te bereiken,
+moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden
+wij de helft van een groot beeld van Tlaloc, en in de onmiddellijke
+nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels,
+aan wier voet wij weder het beeld terugvinden van de gepluimde slang,
+Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking
+van Chichen schijnt te zijn geweest.
+
+De cenote, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig
+van gedaante; het water is niet te bereiken, want de loodrechte
+wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid
+tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur: dit kan het gevolg
+zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het
+dichte gebladerte rondom den put. Deze eenzame cenote, waarvan de
+wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te
+midden van het bosch, maakt een somberen indruk. Deze plek was eens
+gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad,
+en deze cenote behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine
+tempel, waarvan wij nog de ruinen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen
+van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar ook
+volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte
+werden geworpen.
+
+Landa maakt zoowel van den cenote als van den tempel melding; een
+breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en
+allerhande soort van offergaven; hij voegt er bij, dat er nog in 1560
+menschenoffers werden geslacht.
+
+Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de
+verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht;
+er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet er afbeeldingen
+van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze
+tempels het werk zijn van een verdwenen ras en dagteekenen uit een
+tijdvak voor onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa
+moet iedereen de oogen openen. De stad was tijdens de verovering nog
+betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo
+haar voor het eerst in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels
+nog door de geloovigen bezocht.
+
+Van den heiligen cenote begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het
+voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke gebouwen,
+die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren
+bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende, zware gemetselde
+muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen
+de muren bedraagt vijf-en-dertig el. Aan het uiteinde dier muren
+bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde
+slechts een enkel vertrek bevat, van eene op zuilen rustende galerij
+of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de
+brandende zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over
+de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van
+binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren zijn geheel
+met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate
+geleden hebben.
+
+Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding
+maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich zelf reeds
+een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit
+gebouw komt geheel overeen met de voor het kaatsspel bestemde lokalen
+op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van
+den Tlachtli te Chichen-Itza, waarvan wij bereids eene proeve hebben
+gegeven (zie bladz. 36), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde
+spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere
+werd gehouden.
+
+Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de
+beide beelden, op de bladz. 33 en 35 afgebeeld. Het eene is afkomstig
+van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere
+is afkomstig uit den omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid
+van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening
+van doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de
+beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van den regen
+en den overvloed.
+
+Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen,
+dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het verschil in de wijze
+van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon,
+in dezelfde houding, met dezelfde kom op den buik om den regen op
+te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene
+beeld is van kalksteen en het andere van basalt; dat uit den omtrek
+van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer
+oud; maar van waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig
+tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+
+
+
+
+Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit
+de fraaie ruinen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht is niets te
+zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig,
+de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen. In deze streek zijn
+de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd,
+maar onderscheiden zich overigens niet van de haciendas in andere
+streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen
+wij omstreeks negen uren te Uayalceh; de muildieren moeten eenige
+rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen;
+maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert zich om u
+te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed
+gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh is een indiaansch
+woord, dat "de rust van het hert" beteekent; de dusgenoemde plantage
+is waarschijnlijk de voornaamste in Yucatan. Men verbouwt hier, behalve
+de noodige mais voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend
+henequen; dit gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert
+mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor
+een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd
+personen, die allen een of anderen arbeid verrichten. De kinderen
+zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met
+het schoonmaken van een gewas, waarvan de naam mij onbekend is. Hun
+vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en
+komen, in lange rijen achter elkander, naar en van de noria, om de
+waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in
+den tijd der aartsvaders verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine
+den indruk bederven.
+
+Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de
+goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons een huis
+in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi,
+goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het noordwesten
+naar het zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van
+den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er
+splinternieuw uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar
+de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de
+nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man, de broeder
+van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger
+ons zoo veel goeds vertelt.
+
+De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met
+groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt men ook
+hier een hotel; maar in de kleine _tienda_, waarin wij onzen intrek
+nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel
+dan te Merida. Daar ontvangen wij geregeld bezoek van eenigen der
+voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met
+wie wij onze avonden op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+Ons doel was in de eerste plaats de ruinen van Kabah te bezoeken, die
+tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de
+ruinen strekt zich een bosch van vier mijlen uit, waardoor geen enkele
+weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een
+troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten. Wij
+zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hacienda
+Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt de eigenaar,
+die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij
+daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd, zoo gedaan.
+
+Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een
+aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd. Het
+feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen,
+maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei soort,
+niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de
+bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers en _volans coches_:
+deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen,
+schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.--De hacienda, mooi gelegen
+aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en
+prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is zeer verheugd als ik hem
+mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die
+zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient eene lange galerij,
+waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde
+kleederen en met gouden kettingen versierd, liggen neergeknield
+of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de
+heilige handeling. Nauwelijks heeft de priester het _Ita missa est_
+uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der
+koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien tot achttien
+jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten
+rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen gepresenteerd;
+en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan
+mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult
+de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte terrein
+voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten,
+een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke vlugheid door
+de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken,
+palmbladen, lianen, zonder een enkelen spijker: en toch zit alles
+vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken,
+het gewicht kunnen torschen van ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt;
+en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal kraampjes
+en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig
+engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de dorstige klanten
+elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt
+hand over hand toe; het is een geraas, een geschreeuw een gejuich,
+dat hooren en zien vergaat.
+
+Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol;
+voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder in
+de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit
+mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost in haar
+fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode,
+gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen tegen de sneeuwwitte
+jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen
+en edelgesteenten vonkelen. Welk een betooverende aanblik! En, vreemd,
+niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder
+hoogstens drie- of vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich
+in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen
+het mannelijk en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men
+in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd
+heeft. Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden,
+gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn
+gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking van
+honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood
+twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke wanverhouding,
+het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering
+van het ras, komt natuurlijk niet voor bij de indiaansche bevolking,
+die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het
+evenwicht eenigermate zou helpen herstellen. Men moet echter ook
+niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige
+gevechten met de Indianen onder de mannelijke bevolking groote
+verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel
+het ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos
+herhaalde dansen, keer ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te
+vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad
+dat de weg naar de ruinen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer
+het mij behaagt.
+
+
+VII
+
+
+Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij
+administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen, en
+de volans-coches zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de
+ruinen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul verwijderd;
+Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd
+gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint zich tegenwoordig
+weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de
+onmiddellijke nabijheid voor het grijpen; zij zijn afkomstig uit een
+groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond,
+welke thans geheel in puin liggen. Onder die materialen merken wij
+vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en,
+hetgeen opmerkelijk is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze
+steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen
+werktuig, dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij
+onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne
+beeldwerken en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden
+zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij
+gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen van koper
+met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ruinen van
+Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide en vele
+andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig
+mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken zij van de vorsten
+dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken
+of steden aan de andere zijde waren gelegen van de heuvelketen,
+die Yucatan doorsnijdt.
+
+Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van
+de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ruinen bedekt,
+triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte. Deze
+gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken,
+en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen, kunnen ons een
+volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren
+tevens het afdoend bewijs voor de eenheid der beschaving in het
+schiereiland.
+
+Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden
+oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen allen,
+met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis
+van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste wijze versierd, maar wij
+vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben
+gezien, en die het best zijn te vergelijken met die reusachtige houten
+afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van
+de eilanden in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit
+monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en
+al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen toestand,
+waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het
+geheel te vellen; maar deze vijftig el breede voorgevel met zijne alles
+overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op
+eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte zich
+eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede
+waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de strafoefeningen,
+de _picote_. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks
+van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn
+zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd en met beelden
+en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog
+zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk, dat de gebouwen geheel
+beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik,
+even als bij de volken der oude wereld. Ook bij hen werd, even als
+in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst
+gescheiden: die beide kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu
+eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte
+plaats. Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan
+de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in zoo
+weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de
+warreling der monsterachtige figuren, niet weinig hebben bijgedragen
+tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke
+gebouwen.
+
+Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het
+eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft ook
+zijne esplanade met twee waterbakken en een _picote_; maar het staat
+bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel
+zijn verwoest. In het midden bevindt zich de trap, gedragen door een
+soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+Dit zeer lage paleis--de hoogte bedraagt niet meer dan vijf
+el--onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel
+aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien gevel zijn
+zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en
+nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den muur is zonder
+versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat
+uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd, met een vlakken muur
+tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel
+vernield.
+
+Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende
+verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste terrassen
+voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is
+omringd door vertrekken van verschillende afmetingen, waarvan de deuren
+of toegangen soms door pilaren in tweeen gescheiden zijn. De posten
+en drempels der deuren zijn van steen, even als in het tweede paleis;
+voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in
+het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning der Spanjaarden,
+Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden
+was verdeeld. Maar een eeuw vroeger voerde de vorst van eene zekere
+stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland:
+hij had de aan zijn vorstendom grenzende gewesten onderworpen en,
+als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de
+Sierra, waartoe ook de vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden,
+waren onder de verwonnelingen.
+
+De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp
+van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum. Wij
+weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning
+van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering van Itzcoatl,
+omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij
+echter eerst onder de regeering van Montezuma I, omstreeks 1440,
+invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in
+dezen tijd aan den vorst van Mayapan hulptroepen zenden.
+
+Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping
+te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der voornaamste
+familien om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der
+overheersching drukte des te zwaarder en scheen te hatelijker, omdat
+de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere
+vorsten sloten onderling een verbond, waaraan ook de bewoners van
+de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan
+werd overwonnen en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden
+caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens
+chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen gestaafd, in
+1460. "Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting
+van Mayapan en de komst der Spanjaarden: Montejo nu hield van 1528
+tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling
+van het land in onafhankelijke gewesten, de bevolking zich zoo sterk
+vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen;
+men bouwde overal tempels en paleizen: "het is daarom dat er zoo velen
+van zijn." Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden,
+"zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon
+bewerkte paleizen vindt."
+
+De monumenten, waarvan wij de ruinen nog heden kunnen bestudeeren,
+zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit voorhistorische
+tijden afkomstig.
+
+De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog
+ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet al te
+oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing,
+eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige indiaansche
+dorp Santa-Helena bereikten.
+
+Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die,
+even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder
+gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den
+eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen vormen
+kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote
+horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en op palen rustende,
+waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje
+kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten. Een zwerm van gevogelte
+stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van
+eenden en het geklok van kalkoenen vermengt zich met het geknor van
+varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet,
+zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben uitgezien. Uit
+hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan
+waarschijnlijkheid tot de vroegere toestanden besluiten; de eeuwenoude
+traditien, de overgeerfde begrippen en voorstellingen, geheel de
+omgeving oefenen een zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er
+in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar
+zou ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel,
+ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde meer
+door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch
+de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch de zeden, noch
+de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het
+onderworpen ras, gaandeweg eene zeer wezenlijke verandering; en indien
+het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des
+lands, zoo traden zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te
+herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt men
+de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het
+middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene groote plantage:
+de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt,
+stellen ons nog in staat ons een denkbeeld te maken van de macht en
+het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en
+minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan een tiende
+geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars;
+maar de steden, dorpen en haciendas hebben dezelfde bestemming en
+staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier
+onmiddellijke nabijheid men geen ruinen vindt en die niet zijn gebouwd
+met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal
+heeft de Spanjaard de plaats ingenomen van den overwonnen cacique;
+er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot
+armoede en slavernij is vervallen.
+
+In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen
+in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen van het paleis
+der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als
+vroeger, omgeven de hutten der arbeiders en onderhoorigen ook nu het
+huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der
+vroegeren: ook zij zijn langwerpig van vorm, met riet gedekt, en,
+wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die
+kleine ruitvormige teekeningen, eene flauwe afschaduwing der rijke
+dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.--Alleen de godsdienst
+is veranderd: de kerk heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen,
+in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de
+harten dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar
+ons de administrateur, Don Luiz Perez, wachtte. De hacienda is niet
+meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven
+en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid. In plaats van
+eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen
+en vertrekken bevat en met eene op kolommen rustende veranda prijkt. In
+de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een
+spoorweg loopt van de hacienda naar de plantages en de met muildieren
+bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is
+een rustelooze beweging, een komen en gaan van menschen en paarden
+en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de
+woning ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen,
+die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+De ruinen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven;
+wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder komt
+de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur,
+buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle oude monumenten
+in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog
+het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie
+eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel
+ongeschonden zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van
+het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram,
+gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid rijke
+ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van
+dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld ouder gebouw:
+naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis,
+dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal, die, naar men zegt,
+verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den
+tijd na den val van Mayapan.
+
+Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd,
+is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat
+uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras; het
+andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den
+gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel was zeer rijk
+versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste
+goden gewijd. Twee groote trappen, een ten oosten en een ten westen,
+voeren naar de beide gebouwen.
+
+Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat
+de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat hij in
+een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen
+van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit blijkt dus,
+dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering,
+nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt ook, dat de tempel nog in
+wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo geplaatst zijn, dat
+men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht
+getrokken door eene groote pyramide zonder monument, met eene breede
+vlakke kruin, die den naam draagt van _Cerro de los sacrificios_,
+heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze
+pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche tempels,
+welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin
+de beelden van de afgoden stonden, en den _techcatl_, een blok steen
+met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat
+de vooruitstekende borst gemakkelijk door het mes van den priester
+kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het
+menschenoffer geschiedde altijd ten aanschouwe van het volk, aan
+den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden
+wierp, opdat de toeschouwers het onder zich zouden kunnen verdeelen
+en verslinden.
+
+De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was,
+hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar de beschrijving te
+oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet,
+waar zij deze wijze van bouwen invoerden en ontwikkelden. Vinden
+wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden
+anthropophagie, dan kunnen wij dit gebruik alleen aan mexikaansche
+invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook
+eenstemmig dat het de Azteken waren, die deze afschuwelijke gewoonte
+in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet
+voor het jaar 1440 als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor
+het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet
+ouder zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten
+van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op deugdelijke
+gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op
+verschillende tijden door de veroverende Tolteken gesticht, voor het
+meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit
+de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+Wij nemen afscheid van de ruinen en slaan den weg in naar Muna,
+een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een aantal
+feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is
+eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het wemelt van beschonkenen
+en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier
+drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw en ziet geen vechtpartijen of
+ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil
+en vreedzaam. De een gaat op den grond liggen; een ander ziet u met
+verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+
+Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een
+blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en
+zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en trachten
+weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar
+wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge Indiaan zich op:
+aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is
+getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar lokt met al die gevulde
+flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem
+wacht, en hem met haar zachte stem toefluistert, "_Coox...._ laat
+ons gaan." Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij
+keert in de herberg terug en komt naar buiten met een gevuld glas,
+dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om,
+omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas leeg, en zegt tot haar
+gemaal, maar op nog zachter toon: "_Co.....ox_." Hij, denkende haar
+overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt
+nog een glas en gaat nu, bijna bewusteloos, met dof starende oogen,
+weer op de trap liggen. "_Co....ox....coox_," herhaalde de vrouw op
+klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal
+daar misschien den geheelen nacht blijven liggen, en zijne vrouw zal
+bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden
+morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+VIII
+
+
+Wij gaan te Progreso aan boord van de _Asturias_, een stoombootje zoo
+groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn
+wij de eenige passagiers. De zee is kalm, en den volgenden morgen vroeg
+komen wij te Campeche. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft,
+kunnen wij dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad
+te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust,
+van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+Campeche werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad
+stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne eerste
+ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen
+tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, "zij geleidden ons
+naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden
+bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men bas-reliefs, reusachtige
+slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van
+goden, rondom een soort van altaar, waarop nog versche bloeddroppelen
+zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij,
+glimlachende en vriendelijk; naar het scheen, enkel gedreven door
+de begeerte om ons te zien."--Maar het tooneel veranderde weldra:
+men bracht vuurpotten, waarin geurig riet brandde, en priesters,
+wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat
+zij deze kust moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand,
+anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Campeche terug. Tempels en
+pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen als de
+eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremonien, die priesters met
+hunne bloedige haren--dit alles herinnert ons levendig aan Mexico. Wat
+is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs
+de kust of in de onmiddellijke nabijheid der spaansche nederzettingen,
+zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde
+als de monumenten in het binnenland, die aan de vernielingswoede der
+veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ruinen, nog bestaan.
+
+Toen Campeche later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd
+zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers geplunderd;
+om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te
+beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur en bracht haar in
+staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid
+dankte, beknelt en benauwt haar nu, en verhindert hare uitbreiding. Het
+voorkomen van Campeche verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige
+straten der voorsteden, de grachten met haar ophaalbruggen en de zware
+muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt:
+metterdaad werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners
+van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de
+ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche steden,
+geven aan Campeche een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn
+er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en
+buitenverblijven, _fincas_ genoemd, waar de tropische flora al haar
+weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad
+met een krans van groen omringen.--Uit zee gezien, maakt Campeche,
+zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai
+gevormde heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan
+om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jose Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten
+aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne studien mij naar
+Campeche mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur,
+en bracht in den blijden familiekring, onder zang en muziek en vroolijk
+gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop
+terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde ik er mij
+over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol
+passagiers de boot naderde. Het was een troep tooneelspelers, achttien
+personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een
+ramp! Het vooruitzicht toch, in dit gezelschap, een paar dagen op zee
+te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij
+vriendelijk verzocht werden, de hutten te ontruimen, die de troep reeds
+voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men
+mijn secretaris Lucien ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te
+bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen
+maakten zich ongerust over de nabijheid van den zieke. "Wat scheelt hem
+toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de gele koorts?
+
+--Waarschijnlijk wel;" antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht;
+en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om zich naar
+het andere einde van het schip terug te trekken.--Wij namen weer
+bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen nacht door,
+zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van
+Campechehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal
+handelshuizen hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden
+handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen,
+met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen is dat
+van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend:
+hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn zoon don Pancho
+waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren
+gezien, en wij waren dus alle drie vrij wat veranderd: men herkende
+mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds
+een lid der familie; ik knoopte met don Benito een gesprek aan over
+de ruinen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene
+zeer merkwaardige ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een
+zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men
+oude pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het
+doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken aarde,
+anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan
+hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon schijnt inderdaad
+iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan
+ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het schijnt mij zeer natuurlijk,
+dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen
+van Tabasco moest leveren bij Centla--tegenwoordig Comalcalco--waarbij
+hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie
+uitstekende diensten bewees,--het schijnt mij natuurlijk, zeg ik,
+dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te
+maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van het kruit
+en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve
+onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig wapentuig in
+aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als
+de Spanjaarden met hun geschut.
+
+Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van
+gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt de jonge
+dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar
+nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er weer aan
+land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog
+wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en de slechte herberg,
+waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen
+boven het slijkerig bed der rivier, waarvan zij de verderfelijke
+uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus:
+deze afschuwelijke fonda is de eenige, en overal elders zouden wij
+ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in
+de hoogste mate ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne
+afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten
+om strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren
+had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven gespaard
+en zetten onze studien voort, in afwachting dat eene stoomboot of
+een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal kunnen brengen.
+
+Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat
+gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen, waar de oude
+hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen
+met de rivier van vroeger: zij liep toen meer dan twintig mijlen meer
+westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco,
+waarvan wij de ruinen hebben bezocht; hetzij door eene werking der
+natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb
+daarvan het bewijs. Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag
+tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van
+eene rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas,
+een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding van de rio
+Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den
+mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen loopen schepen
+van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De
+geschiedschrijver bericht ons dat Cortez zich terugtrok op een klein
+eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een
+zeer groot eiland, maar dat ligt ongeveer een mijl lager.
+
+Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez
+gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de verschansingen
+der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt,
+kan er in de Grysalva nimmer eene voorde zijn geweest: overal is
+de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit
+andere bijzonderheden, die Herrera mededeelt, blijkt dat de groote
+veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar
+ook de indiaansche hoofdstad Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het
+opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij volledige
+verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden
+van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan elders,--men vindt er
+eene menigte in de bosschen--maar in den regel slaat men ze stuk;
+tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen;
+in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar van.
+
+Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende
+beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten. Ik
+voeg hier (blz. 144) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste
+bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en
+men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur op toelegden
+om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van
+de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen, en dus als historische
+dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op
+elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken. De dood
+velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het
+karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt en gedanst. De jonge
+meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende
+voor de kosten van het bal; onder haar zijn er die er heel aardig
+uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen,
+bij wijze van maskerade in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de
+straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om
+hunne kwinkslagen; er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten
+schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren:
+het bal begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen
+te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest:
+hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen van
+Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins
+tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog verliest, maar
+hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig,
+dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen beter dan
+iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren
+onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is een twist uitgebarsten,
+doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door
+een dolkstoot of een pistoolschot. Eensklaps knalt een schot te midden
+der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers;
+men schiet toe; de moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die
+hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan
+de linkerzijde van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt
+hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren,
+de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich tot iets te verbinden
+en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen
+prijs te weten te komen; men zal niet meer van ons vragen dan billijk
+is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden:
+wij ondervonden dat later.
+
+Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de
+kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt, of hij de
+reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk
+onverschillig; eindelijk besluit hij toch voort te stoomen, vooral
+omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen
+en koopwaren. Deze sloep is intusschen eene belemmering te meer voor
+onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den
+blinde door de ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den
+grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken:
+wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het sleeptouw
+zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning,
+en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende
+saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een
+mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden dat de schroef
+omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de
+boot; omstreeks tien uren raken wij weer vlot, en wij sukkelen voort
+tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de
+Usumacinta, waar de kapitein ons aan wal zet.
+
+Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen
+aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. "Vijfhonderd francs," antwoordt
+de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch
+veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de groote zware sloep
+op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en
+eene vracht koopwaren, en dat men van dien man niet meer dan vijftig
+francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten,
+waarom men mij zoo veel meer rekent;--maar de kapitein geeft eenvoudig
+ten antwoord: "Het is vijfhonderd francs." Er schiet niet anders over
+dan te betalen.
+
+Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier
+volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om Tenosique te bereiken;
+over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan
+vier-en-twintig uren.
+
+Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek
+verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano met de
+noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons
+geld en al onze verdere bagage aan de hoede van mijn getrouwen Julien,
+die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen
+een gids en paarden, en gaan den volgenden morgen op weg.
+
+Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles
+gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te zijn gereden,
+volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot
+aan de monding van de Chacamas, die wij doorwaden. Toen kwamen wij in
+het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename manier draven,
+vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van
+reizen gewoon is, wil ons zeker in een stuk de twintig mijlen laten
+afleggen, die ons van Tenosique scheiden; daarom maakt hij zooveel
+mogelijk spoed. Wij hebben moeite om hem te volgen, en de weg dunkt ons
+minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden
+telkens over rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan
+ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren
+of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent maar altijd
+door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen
+hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis, laten wij onze paarden
+voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk
+den gids weder vonden, die ons aan den oever eener beek wachtte,
+was de eerste vraag:
+
+"Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+--Welke levensmiddelen?
+
+--Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed
+gemaakt."
+
+De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen,
+moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der
+krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich de hut van den
+veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de
+arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig maal met groote plassen
+posole, een mengsel van gemalen mais en water, maar zonder onzen
+brandenden dorst te lesschen.
+
+Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee
+uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen afstands van
+Tenosique. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig,
+en worden gastvrij ontvangen door twee oude dames, die ons kippensoep
+en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij
+rustigen nacht kwamen wij den volgenden morgen vroeg te Tenosique.
+
+
+IX
+
+
+Tenosique is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de
+Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de Usumacinta komt
+daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen
+twee bergen te voorschijn. Een weinig verder begint de sierra met
+haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf
+hebben gevestigd. Dat is de plaats onzer bestemming; maar om er te
+komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+Tenosique ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke
+overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er
+een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan het rieten
+dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit
+lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden wij toch opgegeten door
+het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen
+enkel meubel: gelukkig hebben wij onze hangmatten en veldbedden bij
+ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden
+na de verovering, en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien
+tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten
+dorp eene zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende
+zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn de
+handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten
+tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas, naar de oevers
+van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. Tenosique is
+daardoor de stapelplaats geworden voor alle produkten van dien aard,
+die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de geemploieerden der
+beide huizen, die tot dusver dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg:
+ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort
+een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis van de plaatselijke
+gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie
+men in aanraking komt, om te gaan. Meer dan een, verlokt door het
+vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan
+kennis en ondervinding, geruineerd.
+
+Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte
+gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt u slechts
+eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze
+voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid. Vooreerst moet
+een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden
+zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale agenten, _monteros_
+genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man,
+gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen alle
+vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen
+en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij neemt zijn revolver
+en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om
+te kunnen jagen, want als de levensmiddelen zijn opgeteerd, moet hij
+op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat
+de bekende paden, en trekt het oerwoud in, waar hij zich met behulp
+van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter
+hem aanstonds weer sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden
+lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en
+bladeren bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens,
+vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen
+uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij overal
+naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft,
+als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal op.
+
+Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven
+van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de kosten van
+transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan
+niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen heeft hij niet op zijn
+zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd,
+die toch voor hem onbereikbaar zijn! Volslagen gemis van wegen,
+een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende
+plantengroei, ziedaar de bezwaren, die men moet overwinnen, om den
+schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken;
+maar er moet noodzakelijk eene rivier in de onmiddellijke nabijheid
+zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de
+exploitatie, met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de
+steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer
+belast: zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle
+hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+Het terrein is nu verkend; een beeedigd landmeter gaat er heen om
+de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het werk
+gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen;
+de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd--dat wil zeggen,
+moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder
+dit van ouds in zwang zijnde stelsel, niemamd zouden kunnen vinden
+om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen
+bij hen in schuld komen; en is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de
+slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is,
+zorgeloos en op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld,
+en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den
+vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude wet der Mayas,
+die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge
+werkloonen, geen mahoniehout hebben; want evenmin als de bewoners
+van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en
+het geld heeft voor hem weinig bekoring. Daar de Indiaan zijn meester
+niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt
+de nieuwe ondernemer die ten einde zich werklieden te verschaffen;
+zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en
+somwijlen heeft men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus,
+dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de
+bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op dertig, veertig,
+zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos
+opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende konvooien voorzien
+de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat
+is nog niet alles; de boomen worden geveld; men ontdoet ze van het
+spint--het zachte hout onder de schors--; men zaagt ze in blokken,
+en de kostbare waar groeit tot stapels: maar de rivier is verre, en de
+stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen
+stam moet een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen;
+maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van
+Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn daar niet duur:
+voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten
+hebben; maar de afstand, de bezwaren van de reis, het onvoldoende
+voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud
+ligt bezaaid met lijken, en de weinige ossen, die eindelijk behouden
+ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen
+toestand en kosten ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten
+gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en _ramon_ bestaat. Bovendien maken
+de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen
+bedwingen, dikwijls met opzet dat er een ongeluk gebeurt, zoodat een
+os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd,
+en het blok mahoniehout wordt aardig duur.
+
+Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan
+de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen oever in de
+bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die
+blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een hier en daar, op een
+rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in
+het volgende jaar medegevoerd.
+
+In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen
+van Tenosique zich met lichte kanos naar de plaats, waar de Usumacinta
+uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio,
+om daar de mahonie blokken op te wachten, die de rivier bij honderden
+medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het
+is onder hen een hartstochtelijke wedstrijd, wie de moeste blokken
+machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar
+de eigenaars, binden ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al
+die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig,
+waarde lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet
+gesproken van de epidemieen, die het vee doen sterven, van de koortsen,
+waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op
+den loop gaan of het verspillen, en van andere kwade kansen meer.
+
+Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen,
+die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ruinen, wier ontdekking ik mij ten doel heb
+gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ruinen bestaan;
+de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan de
+uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen
+ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker oever van de
+Usumacinta; een weg is er niet, maar de richting, die ik volgen moet,
+is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor
+den tocht, maar mijne handen zijn gebonden.
+
+Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in
+het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke beloften gedaan,
+maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien
+manschappen noodig, benevens veertien muildieren en drie paarden; er
+waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten
+te verkrijgen, liet ik twintig mijlen in het rond nasporingen doen,
+onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men
+mij te kennen, dat er eerlang een konvooi uit Peten verwacht werd:
+na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht
+geschikt zijn. Ik had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit,
+maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden,
+die geslacht werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden,
+gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch,
+_tasajo_ genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en
+men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een
+avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap, hooren
+wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat
+waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn er twaalf; wij zijn
+gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn
+schrik, in welken rampzaligen toestand de arme dieren verkeerden. Zij
+waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende
+wonden, half dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige
+en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder
+zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van de gewone
+vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid
+die verzekering geven, daar hij er vast op rekende dat de meeste
+muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen
+den prijs van nieuwe dieren, zou moeten vergoeden: hetgeen later ook
+inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening,
+en wij hielden ons onledig met onze laatste toebereidselen.
+
+De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels
+en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren; men verdeelde
+de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die
+het bestuur der karavaan op zich zou nemen, en ik moest een gedeelte
+van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die
+ons als gids zou dienen, verzekerde mij dat wij niet rechtstreeks naar
+de ruinen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de
+rivier gekomen, moesten wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver
+afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten,
+aan land te gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano te
+timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste
+muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen voor
+het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob
+en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den vijftienden Maart 1882
+vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden
+gewasschen, dat is alles; en onder den druk der nieuwe vrachten zullen
+deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat
+enkele dieren bezwijken zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus:
+reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen
+hebbende, schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever,
+er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal,
+dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor hunne vracht
+wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet
+zijn om het spoor niet geheel bijster te raken. Wij komen slechts zeer
+langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men
+moet de muildieren, die zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij
+zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een
+middel om te ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er
+twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting
+voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt prachtig:
+reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen
+van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen met kolossale bladeren,
+vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze
+eiken herinnert, vormen een schilderachtig, grootsch en indrukwekkend
+geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in
+deze bosschen zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk
+te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats,
+waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen met het woud
+bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze
+muildieren te vinden is en ook dien boom, _ramon_ genaamd, waarvan de
+bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert
+men op eene kleine hoogte, te midden van eene ruime open plek, waar
+reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen
+en kreupelhout gezuiverd is. De hooge boomen blijven alleen staan,
+en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken
+dauw. Deze kampementen dragen op de kaart een naam, hoewel er noch
+eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den
+muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten op hunne tochten
+van Peten naar Tenosique. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt,
+worden de beesten ontladen; de bagage wordt met de pakzadels op rijen
+geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste
+dag heeft hunne wonden op schromelijke wijze verergerd. De mannen
+gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen
+tegen den stam, vervolgens, het gekraak van den neervallenden boom,
+overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug,
+gebogen onder eene geweldige vracht van groenende takken, die onder
+de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze
+veldbedden gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons
+souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift
+een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate wij
+op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, pecaris,
+alles is ons welkom.
+
+De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en
+praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op een bed van
+groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is
+niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge geluiden: het
+brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels
+en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.--Voor het aanbreken van
+den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der
+muildieren en het verdeelen der bagage zijn ruim twee uren gemoeid,
+en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op
+weg begeeft.
+
+De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst
+zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger. Deze
+geheele streek is rijk aan ruinen, en alles bewijst dat zij vroeger,
+voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt was; te midden van
+deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote
+steden, waarvan de geschiedschrijvers der verovering nog melding
+maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen,
+en de eens zoo talrijke bevolking is geslonken tot enkele familien,
+in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen
+van het ongelukkige ras.
+
+Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee
+muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der jaguars
+zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld
+moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk te verlichten,
+gaan wij beurtelings te voet.
+
+Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te
+voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen niet hooger
+waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch
+een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote inspanning vorderde. Kort
+daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers
+van de rio Chotal, die zich in de Usumacinta uitstort. Het woud is
+hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en
+aras doen de lucht weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde
+hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote
+brulapen ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde
+zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken
+wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek
+teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen wij
+eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan,
+en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+X
+
+
+Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van
+menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren allen uitgeput
+van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke
+orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden wij geen spoor van de
+mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten
+met de door hen getimmerde boot; hunne afwezigheid boezemde mij eenige
+ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor
+ons eene soort van woning gereed; anderen gingen weer het bosch in,
+om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden
+het arme dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half
+dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige
+dier had niet lang genot van die welwillendheid, want de jager die den
+troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar
+het kamp moest dragen, en dat daar met groot gejuich ontvangen werd.
+
+Tegen den middag verschenen eindelijk de canoeros; aanstonds vroeg
+ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De timmerman
+antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was;
+dat zij verschillende boomen hadden omgehakt, die later bij de
+bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de
+canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne schuld; maar binnen eenige
+dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne
+werkplaats, omstreeks een mijl stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad
+twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken,
+de gedaante van eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest
+worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover
+te brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk
+te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met jagen en
+visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, want de
+levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor
+veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood voor twintig
+toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar
+het kamp terug, niet wetende wat te doen. Ik kon wel den oever der
+rivier volgen tot tegenover de ruinen, die aan de overzijde lagen:
+daartoe moest een pad van omstreeks twintig kilometers lengte door
+het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier
+over te steken. Maar ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel
+medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij
+en de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer
+vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij zijn van
+niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier
+dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin een
+onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met
+den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad tegen de
+zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon--want het was
+een Lacandon--ons bespeurd, of hij greep zijne pagaai en wendde zijne
+boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep
+den cayuco toe, en beloofde hem allerlei moois, als hij bij ons wilde
+komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange
+tuniek of hemd met wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand
+en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve
+zijne van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een
+doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en
+eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en pijlen.
+
+De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken
+zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen, sabels,
+katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel
+verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen met mij in aanraking
+zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij
+had er twee, en de tolk ging dadelijk met hem mede, om de booten te
+halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan
+den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen
+Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij heen? Een
+bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen
+behoorden tot eene andere expeditie, die mij voor was geweest. Dat
+was het gevolg van mijn lang oponthoud te Tenosique!
+
+Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die
+onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de Lacandons,
+maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar
+de ruinen terugkeerden, waar zich een zekere don Alfredo bevond.
+
+"Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+--Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+--Heel goed: maar wat voert hij daar in de ruinen uit?
+
+--Hij wandelt.
+
+--Met u hoevelen zijt gij?
+
+--Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+--Hebt gij nog eene andere kano?
+
+--Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+--Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen." Daarop mijne manschappen
+roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn, een zak
+met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+"Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden
+van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken, dat hij mij morgen
+zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter
+hand stellen. Gaat nu en keert zoo spoedig mogelijk terug!"
+
+Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik
+had niet gerekend op de koorts, die mij juist des morgens aantastte. De
+aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra
+de crisis voorbij was, nam ik eene goede dosis quinine en ging een
+paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij
+toch aan boord dragen; zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De
+anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide;
+slechts met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen
+en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en na eene
+vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de
+rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht. Wij waren ter
+plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal;
+een der Indianen, die wij daar aantroffen, was bereid mij als gids
+te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig
+jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds een Engelschman
+herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam
+gelezen, dien hij kende; hij noemt mij den zijnen: "Alfred Maudsley,
+van Londen"; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was,
+voegde hij er aanstonds bij:
+
+"Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval
+heeft mij eer dan u naar deze ruinen geleid; het omgekeerde had
+evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te
+vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier; gij zijt een geleerde,
+en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen
+en kopieen, zoo veel ge wilt; gij zijt hier te huis. Ik ben niet van
+plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding
+van mij, en behoud uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u
+nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken,
+en uwe woning wacht u."
+
+Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht het voorstel van mijn
+nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der
+ontdekking van deze nieuwe stad, waar wij te zamen hebben gearbeid,
+en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van
+den edelmoedigen man, die voor een deel de kosten mijner expeditie
+wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta,
+in een soort van neutraal terrein tusschen Guatemala en de twee
+mexikaansche provincien Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks
+twaalf jaren ontdekt door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling
+door de monteros bezocht.
+
+Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang
+der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo dicht begroeid,
+dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige
+middelen, waarover men ter plaatse beschikken kan. Maar voor zoo ver
+men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle
+indiaansche steden, waarvan wij reeds gesproken hebben, hebben bestaan
+uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en
+paleizen, woningen van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven
+door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze
+monumenten verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de
+rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die
+zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren worden gesteund
+en van trappen zijn voorzien.
+
+De schikking is geheel dezelfde als te Palenque; de tempels en paleizen
+zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn ook ruwer bewerkt,
+schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen,
+omdat de geheele uitwendige dekoratie, die uit cement bestond, is
+verdwenen.--Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel,
+die op eene pyramide van ongeveer honderd-twintig voet hoogte is
+gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen
+afgodsbeeld bevat, benevens verscheidene nissen, waarin kleinere
+beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook
+der offeranden.
+
+Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is
+deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het schoonste,
+wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt
+een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche wijze, met de beenen
+onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knieen; de kalme,
+waardige houding doet u onwillekeurig aan Boeddha denken. Op het hoofd
+draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche
+figuur verplettert. De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen
+en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene
+menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende met
+ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden
+versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken van reukwerk;
+wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd
+schijnen geweest te zijn.
+
+Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het
+belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime esplanade
+stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar
+een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen zijn niet meer dan
+vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst
+of eene soort van vesting; in ieder geval was het prachtig gelegen. Van
+het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw
+bewonderde ik den praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden,
+waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche
+lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten en andere
+insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich
+voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende heuvelen, over
+de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den
+anderen kant, naar het zuiden, over de wijde vlakte, aan den horizon
+begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het
+was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg sporen
+van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De
+deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten zijn nu eens,
+zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de
+verdeeling der openingen en der nissen zeer onregelmatig. Van binnen
+is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken;
+in het achterste gedeelte, in een donker souterrain, waarheen een
+sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die
+tot aan de zoldering met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed,
+zijn dit graven. Althans te Palenque vond ik in dergelijke vertrekken,
+geraamten en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten,
+in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan, onder
+andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond
+ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen door de
+afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. 157 en 160.
+
+Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste
+poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el twaalf duim
+bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij
+twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge myters met vederen
+versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak,
+zijn hunne schouderen bekleed met een korten mantel met paarlen
+en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli
+omgordt hunne heupen en hunne voeten zijn in laarzen gestoken,
+met lederen riemen bezet.--Deze twee figuren, van verschillende
+grootte, schijnen een man en eene vrouw te moeten voorstellen; uit
+hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige
+handeling verrichten. De grootste heeft in iedere hand een kruis,
+de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde
+latijnsche kruisen, waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die
+van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze
+voorstelling den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en
+de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenque vinden
+wij dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+Het tweede bas-relief (bladz. 157) is buiten kijf het merkwaardigste
+monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad
+kunstwaarde heeft. Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide
+figuren--dat trouwens zuiver conventioneel is--zijn de twee beelden
+voortreffelijk van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig
+karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der
+personen, die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft
+zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in
+de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten wij dat de
+Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht
+vergoten zij hun bloed in de tempels, ter eere der goden. Torquemada
+deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen,
+die de priesters van Quetzalcoatl zich zelven aandeden:
+
+"Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en
+die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden. De priesters
+kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner,
+_achcantli_ genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende
+boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel van
+Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als
+een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen timmerlieden,
+die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens
+aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken, waarna men hun buiten
+den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen
+van obsidiaan moesten maken, en zij vervaardigden een aantal messen,
+waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij
+legden die neder op een witten doek.
+
+"Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam
+gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de bekwaamste onder
+de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+"Aanstonds stak nu de voornaamste _achcantli_ in zijne doorboorde tong
+meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden
+gemaakt hadden; de andere oude priesters deden desgelijks, en diegenen
+onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld
+na.
+
+"Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste,
+die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen, om de
+jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie."
+
+Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl
+of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken prijkte,
+was aan dien god gewijd.
+
+Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde
+hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring van het bas-relief.
+
+"Gedurende dien vastentijd--zegt Torquemada--begaf de voornaamste
+_achcantli_ zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen
+tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken droeg
+hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in
+de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische teeken van
+den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij
+vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc en van Quetzalcoatl,
+de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst
+in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij
+onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt verliet ik
+deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik
+was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en misschien belangrijke
+ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden
+verkeerende, zullen de aangevangen taak, naar ik vertrouw, voltooien
+en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan
+ik mij verzekerd houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig,
+om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de rivier
+afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk,
+dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken, worden
+meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had
+beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd had
+iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren
+teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd, hadden te
+zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn
+woord niet zou houden. Den volgenden morgen verscheen hij ook in het
+kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op
+dezelfde wijze gekleed: zij droegen een soort van lang wijd hemd of
+tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer
+plooibaar en wordt door de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden
+roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij,
+dat zij bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof,
+waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezien van een
+struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de
+kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk te verven, maken de
+Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder
+privilege is van het opperhoofd en zijne vrouwen, want de hemden van
+de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+
+Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd
+van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen, nagels
+van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen
+in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken daar een paar
+arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen
+schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want al mijne pogingen om
+een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen
+waren zij aanstonds bereid, mij hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de
+boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen. Met
+de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de
+sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens zout,
+waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door
+de asch van eene zekere houtsoort.
+
+De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt;
+eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te oordeelen
+naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan
+bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan zijn van hun
+leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der
+Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst en het bebouwen hunner
+kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd
+een voorraad van tabak en katoen, van mais en vruchten; zij hebben
+geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen
+stonden, voor den ondergang van hun volk, op vrij wat hooger trap
+van beschaving.
+
+
+XI
+
+
+Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee
+wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige uren verder den
+naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen,
+den zoogenoemden Camino Real (koninklijke heerbaan) volgen, die
+feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad,
+waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts
+een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad wendt; en hoe
+slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk
+voor onze manschappen, die zwaar beladen kano's tegen stroom moesten
+optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten,
+en die door de dagen van rust, aan den oever der rivier doorgebracht,
+nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even
+mager als vroeger, en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden,
+die door de reis erger zullen worden. Wij slaan dus het pad in,
+dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora,
+den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en ziet er zeer
+afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post
+niet verlaten, voor hij het geheele district heeft onderzocht; hij
+denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels
+en cherimayos gezaaid, waarvan de roode vrucht bijna geen pit heeft;
+hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak
+met gerookt wilde zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man,
+dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan
+onze eerste pleisterplaats.
+
+De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep:
+zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn buitengewoon
+steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna
+loodrechte helling naar beneden, maar eens in het frissche water,
+willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met
+mijne aanteekeningen en cliches droeg, deed nog beter: hij ging op de
+diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven
+water uitstak. Ik kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want
+ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn;
+gelukkig was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den
+nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografien
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij
+een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en een onzer
+paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in
+goeden staat: de apen en andere stroopers hadden onze beschuit en ons
+gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden;
+van het paard konden wij geen spoor ontdekken: het arme dier was
+waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of
+misschien door de tijgers verscheurd.
+
+Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen
+vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt genoemd.
+
+Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde
+vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het draagt geheel
+denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme
+luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met gras begroeide plein,
+dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het
+rond. Er is te Libertad aan alles gebrek, en de hongersnood schijnt er
+permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten
+van de monteria van de heeren Jamet en Sastre van San-Juan Bautista,
+die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun
+voorraad wilden afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft
+het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout
+hier nog aanbrengen.
+
+Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het
+meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is het oude Tayasal;
+het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en
+door zijn gordel van bergen omringd, staat op dezelfde plek, waar eens
+de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad,
+waarvan de inwoners, Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die
+emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de
+stad Chichen-Itza in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken
+hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige
+stammen, die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene
+eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche
+overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn verdwenen;
+maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en
+op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten aan te toonen.
+
+Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in,
+zich van de stad meester te maken en dit kleine volk ten onder te
+brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig:
+opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd, die in rechte
+lijn vam Campeche naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte
+de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd, met groote tempels vol
+afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna
+kwam, was hij even als Cortez gedwongen, vaartuigen te bouwen om de
+stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden
+Maart 1696, en nog dienzelfden dag werd Tayasal ingenomen.
+
+Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de
+bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten
+verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de
+Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart ons tevens,
+hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op
+een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten zijn. Het is nu ook
+duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten
+bewijze van de oudheid dier steden.
+
+De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij
+er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende eeuw waren
+er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van
+allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre Soto Mayor.
+
+"De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen
+gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van fraai
+bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig _vares_,
+en hij was zeer hoog." Is het niet of men eene beschrijving leest van
+het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal, van dezelfde
+afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van Chichen-Itza; haar
+moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer
+gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing der Itzaes naar het
+zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij
+waren nog in het onzekere omtrent de richting en den voortgang van
+de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare
+bewijzen op onze vragen een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een
+geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed
+der tolteeksche beschaving in de noordelijke steden van Guatemala,
+Coban, Copan, Quiriga.
+
+Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van
+Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan. Deze stad
+werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers:
+door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli werd ontijdig
+door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis
+is verloren gegaan, maar gelukkig heeft hij belangrijke en zeer
+merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten,
+waardoor wij in staat worden gesteld, der stad hare plaats in de
+geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden
+hout, die de reiziger door Indianen van Flores uit de tempels liet
+wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala
+zijne bijzondere studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne
+werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen
+en photografieen, die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij
+de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden
+gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert;
+de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en de
+achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en
+de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard zoowel als
+te Palenque op.
+
+De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig
+engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig; de trap
+is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte
+van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte van de pyramide zou
+dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed
+en acht-en-twintig voet lang; de hoogte bedraagt ongeveer veertig
+voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel
+begroeid is.
+
+Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende
+eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen ter
+wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling
+van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige van zulk een tempel
+bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die
+door middel van breede openingen gemeenschap hebben met een zaal of
+dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen
+zijn rijk gebeeldhouwd. In de tempels zijn de muren hooger dan in de
+paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is,
+een scherper hoek. Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille
+van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken
+zin verplettert, en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben,
+als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen
+door de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige
+breedte der gangen of kamers.
+
+Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch
+eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist hij
+zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend,
+zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout eene godsdienstige
+beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden
+bekleedden en rechtstreeks in verband stonden met de eeredienst.
+
+Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats
+bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld deel
+uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de
+steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden. Dit paneel
+heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim
+hoog en twee el acht-en-twintig duim breed. Evenals op de gebeeldhouwde
+zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven
+van die wonderlijke, barbaarsche en vaak onverklaarbare ornamenten
+en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn
+verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk tot een
+verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens
+geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque hebben gevonden,
+en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt
+hier het midden van het paneel in, in plaats van aan de rechter of
+linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het
+beeld der godheid het midden inneemt.
+
+Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt
+met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei grillige
+gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen
+of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel, waarvan de
+onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst
+getuigt. In de rechterhand houdt dit personage een soort van schepter,
+gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is
+halverwege bedekt door een soort van schild. Zijne kleeding is zeer
+rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel
+draagt hij eene lange en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot
+aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het
+menschenbeeld zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten,
+waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift ter
+linkerzijde bespeurt men--althans met eenigen goeden wil--eene tweede
+monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden,
+op een soort van trapje gezeten. Maar de voornaamste figuur, hoewel
+zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd
+boven de hoofdfiguur aangebracht, en dat ongetwijfeld de zon moet
+voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere,
+onbegrijpelijke, barbaarsche ornamenten, aan beide zijden van dezen
+monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel
+over; wij mogen dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal
+in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle
+amerikaansche natien; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften,
+de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder lokaal karakter,
+dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux
+en ons het recht geeft, ook hier van den invloed der tolteeksche
+beschaving te spreken.
+
+Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal
+eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot
+Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts volgende,
+de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich
+later eenerzijds in Yucatan uit te breiden, waar zij eene vroegere
+tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden
+van Guatemala door te dringen, waar zij Coban, Copan en Quiriga
+zal stichten.
+
+Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk
+jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar zij
+vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze
+zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege in de
+barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam
+in het noorden van het schiereiland door: wij vinden daarvoor niet
+slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg,
+zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan, die Martin Usua op zijn marsch
+naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis
+der historie.
+
+Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste
+tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het land werd
+overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.;
+deze indringers zwierven gedurende veertig jaren door de woestijnen
+van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te
+midden der heuvelen van Uxmal, waar zij prachtige gebouwen oprichtten.
+
+Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd;
+zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen hadden en de
+dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden
+talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren gedrongen;
+naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de
+Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen, maar Landa vermoedt het
+ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig
+jaren in de woestijn en kwamen in de sierra op tien mijlen afstand
+van Mayapan.
+
+Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het
+bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan
+wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van hun ras,
+hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars,
+die zij niet langer konden volhouden, laten varen, en er zich meer op
+toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten,
+te bekeeren en te beschaven. Zij traden meer op als zendelingen en
+predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als
+de Boeddhisten op Java deden, waar zij de taal hunner bekeerlingen
+overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo
+namen ook de Tolteken de taal over van de landen, die zij beschaafden,
+en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met
+de javaansche monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit
+het zuiden in Yucatan zijn gekomen. Wij hadden dus recht te beweren,
+dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door
+hare inwoners, omstreeks het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat
+ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker
+moet de hoofdreden gezocht worden in de nog levende herinnering aan
+de door hunne voorvaderen gestichte kolonien in het zuiden van het
+schiereiland. Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn
+geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen
+hadden ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen
+zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+XII
+
+
+Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van
+Santa-Cruz del Quiche aan Stephens deed, dan bestond er te Coban eens
+groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing
+gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze stad gesproken, die tot
+dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is
+zeer waarschijnlijk dat Coban eene nederzetting was van dien tak der
+Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten
+richtte, waar hij achtervolgens Copan en Quiriga, in de provincie
+Chiquimula, grondvestte.
+
+Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals
+Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden in Guatemala, door
+Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers,
+kreeg in last zich van Copan meester te maken. Dit geschiedde in
+1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad
+bezocht, was de groote circus van Copan in 1700 nog ongeschonden
+in wezen.
+
+De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit
+een steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds, zij het ook
+minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan
+dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs en dezelfde godheden,
+als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter
+de jongste van deze steden, daar zij het verst van het uitgangspunt
+der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden
+gezond verstand en zijne buitengewone helderheid van inzicht, heeft
+Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan
+was de eerste stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich
+te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij
+het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten eener oude
+beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders
+en bracht zijn helder inzicht hem van zelf op het spoor der waarheid.
+
+Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan
+gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent te herkennen. Bij
+nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige
+draken- of slangenmuil is gevat, herkennen wij daarin het beeld van den
+god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende
+attributen ontbreken ook hier niet. Hij draagt een hoofddeksel
+van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband,
+dien wij op andere monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij
+bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan,
+en te oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij
+verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden,
+evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen
+hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. De tak van den tolteekschen stam, die
+zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditien van het
+gemeenschappelijke vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel
+in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen,
+de oude gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen
+de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een andere
+natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde
+aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere of mindere mate van den
+voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken
+elkander weder, en de bouwstijl onderging eene verandering door het
+opnemen van verschillende elementen.
+
+Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de
+overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het kenmerk is der
+perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle
+volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien wij de in den aanvang zoo
+strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd,
+langzamerhand al rijker en weelderiger worden; de architektonische
+lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer
+en meer voortwoekert en eindelijk tot overlading, gemaaktheid en
+wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld,
+en de arabische kunst in Spanje niet minder.
+
+De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer
+opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog te zijn, om bij
+het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de
+eerste, maar veelmeer tot de laatste periode eener kunstontwikkeling
+behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds
+spraken, hebben hier alle ornamenten en alle architektonische
+motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen,
+hunne tempels hunne bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten,
+zij stellen zelfs in een beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men
+gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote middenfiguur,
+die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds
+aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener vrouw, wier kostuum
+ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque,
+met zijne menschenhoofden als gordel versiersels; deze koppen zijn
+hier geplaatst boven een krans of slinger van maishalmen, die een der
+attributen is zoowel van Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc,
+als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit
+beeld zou dus tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue
+en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico
+de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde en dat hun feest op
+denzelfden dag werd gevierd.
+
+Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede
+wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan wij op
+bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het
+bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig vakken met hieroglyfen.
+
+Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met
+gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten; het
+profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk
+uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van tulband, zoo
+als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons,
+maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende typen: een verschijnsel,
+dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het
+tolteeksche ras, na eene lange scheiding van misschien twee eeuwen,
+elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate
+samensmolten. Dit zonderlinge monument is als het ware de uitdrukking
+van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en
+zuiver tolteeksch door de symbolische teekens, die hetzij op iedere
+figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht,
+ons den naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat
+herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna
+geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard. De
+kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego
+Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje, Filips II,
+in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als
+bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen ver verheven te zijn
+boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer
+streken waren gesticht.
+
+"De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft
+de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit Yucatan"; en
+Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst
+in stijl tusschen deze monumenten en die welke men in Yucatan en
+Tabasco aantreft.
+
+Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst
+en hare vermenging met eene andere, niet minder oude kunst. Misschien
+zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou
+de amerikaansche beschaving en de amerikaansche kunst, aan haar
+eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de
+windselen der barbaarschheid, waarin zij nog gevangen lag, hebben
+ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning
+der Spanjaarden maakten aan die ontwikkeling een einde en vernietigden
+de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor
+in de plaats te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur
+der europeesche beschaving.
+
+
+XIII
+
+
+Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden
+noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om dezen langen
+en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera,
+in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen door
+wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar
+hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens gingen wij, zwoegend
+en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten
+wij door menschen gedragen worden; zonder de vriendelijke hulp van de
+pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de
+plaats onzer bestemming te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten
+wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam:
+menschen en beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons
+naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten. Twee mijlen verder
+ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en
+granaatboomen, het aardige, bevallige dorp Santa-Maria del Tule. De
+reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine
+kapel overschaduwt, is door de gansche republiek bekend; van verre
+gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt
+de oude boom onwederstaanbaar onze bewondering door zijn geweldigen
+omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of
+ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den grond behoudt
+hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam,
+en zijne machtige takken, in omvang gelijk aan honderdjarige eiken,
+verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende
+schaduw. Hij is niet zoo hoog, als zijn geweldige omvang eigenlijk
+zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg,
+opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens den Sabino
+eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder
+hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom den voet des
+booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje
+afbrak. Sommige reizigers verklaren dit wonder van het plantenrijk
+door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid
+zouden zijn. Wij hebben den boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan
+een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien,
+nog eeuwen kan leven.
+
+Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula,
+en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele
+bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen, het
+laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene
+bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de ruinen der
+paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk
+een sterke wind, die alles doet uitdrogen; er groeit hier bijna niets
+dan de zoogenaamde _pitayoles_, die dichte hagen vormen en waarvan
+de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+De ruinen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke
+ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen van zes
+paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw
+ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene ordelooze
+samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden
+met mozaieken in relief zijn versierd. Onder de uitspringende lijsten
+vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs
+de eenvoudige rechte lijn niet in acht is genomen: het zijn zeer
+ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander
+kruisen, maar waarvan de beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men
+vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis,
+waar zij op eene of andere wijze tegen den invloed van de lucht en
+het weder beschut waren.
+
+De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken
+met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van
+indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd. De
+pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er
+voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den tempel, die weleer
+op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn
+geheel is en waaraan alleen het dak ontbreekt, bestaat uit een groot
+laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel
+het schoonste en belangrijkste, en tevens het best geconserveerde der
+monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig
+meters; daarachter bevindt zich eene zaal van gelijke breedte,
+waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van
+ongeveer veertien voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven
+toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke
+laag cement. Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens
+bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met mozaiekpaneelen en figuren in steenen lijsten
+zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen vier
+lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met mozaieken en
+relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige steenblokken,
+die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het
+tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande gebleven,
+benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral
+de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven. Maar zuidwestwaarts
+bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder
+den grond begraven zijn, waarboven de muren nog slechts ter hoogte
+van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze
+ruinen en op de binnenplaatsen hunne woningen gevestigd.
+
+De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn
+opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met eene soort
+van steenen tegels bekleed. Onder de ruinen strekken zich kelders
+uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders
+had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla
+dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die, waarvan
+wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds
+van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij verwoest werden
+door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens
+valt de verwantschap tusschen deze gebouwen en de tolteeksche of
+mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde
+heilige plaats en de begraafplaats der koningen van Teotzapotlan. Toen
+de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde
+kompartimenten boven den grond, waarmede vier andere lokalen onder
+den grond overeen kwamen.
+
+Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van
+den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters; het
+derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde
+eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten. De woning
+van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken,
+want zij bevatte een troonzetel met een kussen en een rugleuning,
+beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond
+uit fijne beschilderde matten, gelooide huiden en stoffen om zich
+gedurende den slaap te dekken.
+
+Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de
+afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die het altaar
+verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het
+derde werden de koningen begraven. Het vierde, dat naar men zegt
+zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote
+zaal boven den grond; de toegang tot dit vertrek werd met eene groote
+zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der
+slachtoffers en der in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige
+vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze
+heilige plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan
+geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en
+sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend begraven werden.
+
+De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote
+schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht bekleed
+en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden
+uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen, zonder hunne
+vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen
+de goden en de menschen, was hij ook de eenige uitdeeler van gaven
+en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ruinen
+van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt in zijne
+beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog
+acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen, dat de mexikaansche
+regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens,
+geene opgravingen heeft laten doen in de paleizen van Mitla. Men zou
+daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste
+zaken: afgodsbeelden, sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men
+bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne
+prachtigste kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen
+van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand hielden
+zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er
+handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst zeldzaam zijn.
+
+	*	*	*	*
+
+Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een
+uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal het onzen
+lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande,
+niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht van de
+overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in
+Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft hier een veld van studie,
+dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge
+belang voor de algemeene kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten van de eigenaardige
+beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot
+een voorhistorischen tijd, deels tot den tijd der Tolteken en hunner
+opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer
+jaartelling; of wel tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende
+eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch
+als historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche,
+centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten. Van
+de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij
+hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten, die weder
+in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der
+Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap van beschaving
+aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit
+neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika, met name in
+het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van
+gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de onwedersprekelijke
+bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop
+later, bij de aanraking met de Europeanen, de indiaansche stammen
+van Noord-Amerika stonden.
+
+De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving
+bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika, Mexiko,
+Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en
+beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven staande monumenten
+in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd
+als overblijfselen en ruinen van voormalige steden, de aandacht tot
+zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde
+karakter eener zeer eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch
+in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere
+kunstperiode behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde
+periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die
+van tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode
+behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen binnen
+de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige
+splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is nog aan vele twijfelingen
+en bezwaren onderhevig.
+
+Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van
+Guatemala, de ruinen van Palenque bezocht, maar vooral sedert zijn
+verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het
+licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden de monumenten
+dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen
+bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste overblijfselen ruinen
+van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter
+meermalen samenvallen, in zoo verre de tempels ook zelven vestingen
+waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw,
+maar getuigen tevens van smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde
+kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad
+en was zoo groot, dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor
+vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen,
+acht-en-dertig meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter,
+en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ruinen van oude steden vindt men
+bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz, bij Mopilca
+in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de
+pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het
+licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder zeker opzicht
+reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige,
+nauwkeurig naar de windstreken georienteerde, van boven afgeknotte
+pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen
+verrezen. Hare wanden stijgen soms in onafgebroken helling naar boven;
+maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht,
+verdiepingen, die of wel afzonderlijke terrassen vormen, of alleen
+door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar
+het plat voeren breede en steile trappen, die meest aan eene, soms
+ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook
+de verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling
+verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij
+andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden vorm terug,
+en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende
+verdiepingen.
+
+De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge
+kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de
+eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer
+samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen, zigzags
+en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op
+den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel op het plat
+der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige,
+vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte portalen, en
+eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde,
+dikwijls overladen, geweldig groote fries--door Charnay dekoratiemuur
+genoemd--verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een
+soort van gewelf, dat door trapsgewijze over elkander liggende zerken
+wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke
+zuilen maken het aanleggen van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reliefs,
+hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken, die blijkbaar
+van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn,
+getuigen zoowel van onbeholpenheid als van barbaarschen wansmaak in de
+zonderlinge overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische,
+indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der
+amerikaansche skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat
+alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar
+de navolging der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets
+monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze
+hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere ontwikkeling
+in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis
+der amerikaansche kunst is zeker nog niet te schrijven.
+
+In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan
+antiquiteiten en ruinen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ruinen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan
+vijftig ruinen, die door haar omvang en deels ook door haar pracht
+de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende
+gebouwen boven elkander; kolossale trappen voeren van het eene terras
+naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd,
+wier kop den grond aanraakt, terwijl het reuzenlijf zich naar boven
+kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen
+overladen zijn, kenmerken zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud,
+ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel
+van Palenque in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en
+opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken
+en bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen
+eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica, waar massieve
+sieradien van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper,
+en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid eener hooger
+beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en
+vooral in Nicaragua, waar de eilanden in de meren nog belangrijke
+ruinen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling
+gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk
+gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac verhuisden en
+daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula)
+stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten breidden de
+Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij
+hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde of twaalfde eeuw onzer
+jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en
+macht; door ongelukkige oorlogen en andere rampen geraakte het allengs
+in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken
+uit een deel hunner woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die
+anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der
+Azteken, die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs
+meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars namen ook
+hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de
+Tolteken, over; deze laatsten weken allengs naar zuidelijker streken,
+met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen
+samensmolten of uitstierven.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346.txt or 13346.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/13346.zip b/old/13346.zip
new file mode 100644
index 0000000..f6d0c54
--- /dev/null
+++ b/old/13346.zip
author	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-15 04:41:56 -0700
committer	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-15 04:41:56 -0700
commit	bd8c591ee958a84641b0de53816682ed4fa62eb7 (patch)
tree	09947270d8812540a012ac9f4359e56077909957