diff options
Diffstat (limited to '13320-h')
| -rw-r--r-- | 13320-h/13320-h.htm | 1087 | ||||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/001.png | bin | 0 -> 114340 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/002.jpg | bin | 0 -> 40110 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/004.jpg | bin | 0 -> 32450 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13320-h/images/035.jpg | bin | 0 -> 7580 bytes |
5 files changed, 1087 insertions, 0 deletions
diff --git a/13320-h/13320-h.htm b/13320-h/13320-h.htm new file mode 100644 index 0000000..e621171 --- /dev/null +++ b/13320-h/13320-h.htm @@ -0,0 +1,1087 @@ +<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> + +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd" > + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <title> + The Project Gutenberg Ebook of Juan Masili ó ang Pinuno ng Tulisan, by + Patricio Mariano. + </title> + <style type="text/css" xml:space="preserve"> +/*//<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end //]]>*/ + +</style> + </head> + <body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 ***</div> +<pre xml:space="preserve"> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] +</pre> + <p> + + </p> + <p> + <br /> + </p> + <p> + <a href="images/001.png" id="image1" name="image1"><img width="243" + src="images/002.jpg" alt="Juan Masili ó ang pinuno ng tulisan" height="336" /></a> + </p> + <p> + <br /> + </p> + <h1> + PAT. MARIANO. + </h1> + <h1> + JUAN MASILI + </h1> + <h3> + Ó + </h3> + <h1> + Ang pinuno n~g tulisán + </h1> + <p> + <br /> + </p> + <hr style="width: 65%;" /> + <h4> + MAYNILA + </h4> + <h4> + LIBRERÍA. LUZÓNICA<br /> <i>Carriedo núm. 101.—Sta. Cruz.</i> + </h4> + <h4> + <b>1906.</b> + </h4> + <hr style="width: 65%;" /> + <p> + + </p> + <div class="figcenter" style="width:100%;"> + <a href="images/004.jpg"><img width="100%" src="images/004.jpg" + alt="topdesign" /></a> + </div> + <p> + + </p> + <h2> + JUAN MASILI + </h2> + <h3> + Ó + </h3> + <h2> + ANG PINUNO N~G TULISAN + </h2> + <p> + + </p> + <p> + Ang bayan n~g S. José at kanyáng m~ga nayon n~g lalawigang Morong ay balot + katahimikan at ang kadiliman ay naghahari sa m~ga lansan~gan, kaparan~gan + at m~ga bulu-bundukin. + </p> + <p> + Waláng gumagambalà sa piping kapanglawan n~g gabing nangyari ang simulá + n~g kasaysayang itó, liban sa tilaukan n~g m~ga manok na nagsasabing ang + sandalíng iyon ay hating gabi. + </p> + <p> + Walang anó anó, sa gitnâ n~g katahimikan ay nadin~gig ang yabag n~g isang + kabayo sa may hulo n~g nayong Masantol na nalalayo sa bayan n~g may m~ga + limang libong dipá. + </p> + <p> + Ang takbong matulin n~g kabayo'y humina n~g nalalapit na sa nayon, at n~g + natatanaw na ang unang bahay ay huminto at ang nakasakay ay lumunsad. + </p> + <p> + Kung pagmamalasing mabuti ang anyo n~g naglalakbay na iyon sa hating gabi + ay makikita, na, siya'y isang binatang lumabás pumasok sa dalawang pu't + dalawang taon; ang kanyang pagmumukhang nasan~gag sa init n~g araw ay + nagpapahayag n~g isang kalamigang loob na may halong katalaghayang + makaaakit sa sino mang makakaharáp; datapwa't ang kaniyang magandang + tindig, ang anyo niyang banayad at ang kaliwanagan n~g kaniyang noo na + wari'y nagsasabing hindi naugali sa pagyuko, ay nalalaban mandin sa + kanyang kagayakan na binubuo n~g isang <i>mambisa</i> at <i>pantalong</i> + kulay abó, salakót na may palamuting gintô at pilak, <i>botas de montar, + espuelas</i> na pilak, isang <i>balaraw</i>, dalawang revolver sa + magkabilang baywang at isang <i>rifle</i>. + </p> + <p> + Nang makahinto na't maitali ang kabayo sa isang puno ay pinagduop ang + dalawang kamay sa labi at ginayahang makaitló ang huni n~g bahaw. + </p> + <p> + Hindi pa man halos napapawi ang tunóg n~g huni'y nagban~gon ang isá katao + sa isang buntón n~g yagít na nalalayó n~g may m~ga dalawang pung hakbang + ang agwat sa kinatatayuan n~g ating binata. + </p> + <p> + —Bigyán pó ni Bathala n~g magandang gabí ang aking kapitán—ang + bati n~g buman~gon sa buntón n~g yagít. + </p> + <p> + —¿Anó ang balita, kaibigang Patíng? + </p> + <p> + —Kung sa balita po'y marami, n~guni't kakaunti na ang panahón; kung + ibig mo pong masunód ang iyóng han~gád ay kailan~gang makarating tayo n~g + bayan sa loob n~g isang oras. + </p> + <p> + —Kung gayón ay may panahón pa akóng magpahin~gá n~g kaunti at + maisalaysay mo namán sa akin ang lahat n~g namatyagán sa bahay na + pinabantayán ko sa iyó. ¿Nakahandá na bang lahat nang tao? + </p> + <p> + —Opo. + </p> + <p> + —Kung gayón ay umupô muna tayo at ipagsabi mong lahát ang nalalaman. + </p> + <p> + Ang dalawá'y nagtigisang putol na kahoy at nan~gagsiupo sa tabí n~g isang + puno n~g mangáng kalapít. + </p> + <p> + —Ang una ko pong ginawâ ay ang makituloy sa kalapít bahay ni + tininting Moneng at mula roon ay minatyagán ko ang m~ga nangyari. Nakita + ko pong sa maghapong araw ay walang hintô ang paghahanda at pagyayao't + dito n~g m~ga dalaw at kamag-anakan n~g dalagang ikakasal; n~guni't ang + binibini natin ay miminsang lumabas sa kaniyang silíd at n~g makita ko'y + may bakás na luhá ang m~ga pisn~gí at ang namumugtong m~ga matá ay + nagpapahayag n~g malaking kadalamhatian. Sa pamagitan n~g may ari n~g + baháy na aking tinuluyan, na gaya n~g pagkaalám mo'y aking hipag, ay + pinadatíng ko sa dalaga ang sulat mo pong ipinabigay at inantabayanan ko + ang sagót. May m~ga isang oras at kalahating nagantay, bago ko nakitang + nabuksán ang bintana sa silíd at may isáng maputing kamáy na naghulog n~g + kaputol na papel na aking pinulot at binasa. Ang napapalaman ay ganito: + «Ikaw na wari'y nagdudulot sa maralita kong buhay n~g isang maligayang + lunas ay pinasasalamatan ko n~g labis, n~guni't ... ¡ay!... mahirap n~g + mangyari ang maiwasan ko pa ang hulíng sandalíng ikapupugtó n~g aking + pagasa. Gayón ma'y maraming salamat» Matapos kong mabasa ang sulat ay + inihanda ko na ang lahat n~g tao at pinagbilinan n~g m~ga gagawing + alinsunod sa utos mo. + </p> + <p> + —Mabuti kung gayón. + </p> + <p> + —N~guni't ipahintulot mo po sa akin ginoong kapitan ang isang + tanóng. + </p> + <p> + —¿Anó iyon? + </p> + <p> + —¿Ano't hindi pa po natin utasín ang taong nakukulong sa ating + yun~gib? + </p> + <p> + —¡Matandang Pating! ang buhay n~g taong iyan ay mahal sa akin—ang + sabing matigás n~g ating binata—at ang sumalíng sa kahit isá niyang + buhók ay magkakamit n~g kaparusaháng ikadadala sa boong buhay. ¿Nalalaman + mo kung sino ang taong iyán? + </p> + <p> + —Patawarin mo po akó capitán sa aking sinabi sapagka't ang nagduyók + sa akin sa pagtuturing ay ang han~gad na mawalán tayo n~g isang + binabantayan at ikaw po namán ay maalisan n~g kagambalaan. + </p> + <p> + —¿Alam mo ba matandang Patíng kung bakit ako nápalulong sa pamumuhay + na itong lubhang maligalig? + </p> + <p> + —Hindi po; at wala akong nalalaman, liban sa, ikaw po'y nakisama sa + amin at n~g mahuli ni Villa-Abrille ang ating pámunuang si Tankád ay ikaw + ang kinilalang kapitan n~g lahat n~g tao. + </p> + <p> + —Kung gayo'y pakingan mo at itaním sa puso ang aking isasalaysay. + </p> + <p> + Munting huminto ang nagsasalita; at n~g matapos na mahaplós ang kaniyang + noo na dinalaw mandin n~g isang pag-uulap ay itinuloy ang pagsasaysay. + </p> + <hr /> + <p> + —Ako'y anak n~g isang dukha sa bayan n~g X ... at ang kabataan ko'y + nan~gabay sa maralitang tahanan, na, kahit dampá ay hindi sinisilayan + kailan pa man n~g kahapisan, sa pagka't ang kaligayahan nang isang tunay + na pagmamahalan ni ama't ni ina'y siyang tan~ging naghahari sa aming kubo. + Datapwa't sumapit ang isang araw, ako niyon ay may labing dalawang taon na + at marunong n~g bumasa at sumulat n~g kauntí, na si ama'y nagkasakit at sa + dahiláng kami'y mahirap ay inutusan si ina na sin~gilin sa isang + nagn~gan~galang kapitang Tiago, ang kulang sa kabayaran n~g dalawang pung + kabang palay. Si ina'y umalís sa amin n~g magtatakipsilim at tumun~go sa + bahay n~g mayamang sisin~gilin, n~guni't nakatugtog na ang <i>ánimas</i> + ay hindi pa dumárating kaya't sa kainipán ni amá'y pinasalunuan sa akin. + ¡Oh! n~g ako'y papanaog na sa aming bahay ay siyáng pagdating ni iná, na + humahagulgol at ang pananamít ay halos gulagulanit. Aywan ko kung anó ang + nangyari, n~guni't n~g dumating ay napaluhód sa harapan ni tatay na + kasabáy ang sigaw na: «Ayokong pumayag, ayoko, datapwa't pinagtulun~gan + ako n~g pan~ginoon at dalawang alilang lalaki; ako'y inahiga ni kapitang + Tiago at ... ayoko; ayoko.» Si ina'y ay ulól n~g umuwi. Sa lakí n~g + kasawiang dinanas ay hindi nakatagal at natimbwang na walang diwa sa sahig + n~g aming bahay. Nang makita ang gayón ni amá at maunawa ang nangyari ay + nagban~gon sa pagkakahiga at tinalon halos ang aming hagdanan, na dalá ang + isang iták. ¿Anó ang nangyari? Aywan ko; dátapwa't n~g kinabukasan ay wala + na akong iná at si amá ay nabibilango, dahil sa kasalanang pangloloob. + ¿Saan akó tutun~go sa gulang kong labing dalawang taón at papano ang + pagpapalibing sa aking iná? Ako'y lumapit sa lahát n~g aming kakilala at + ipinanghin~gi n~g limós ang kahalagahan na ipagpapalibing sa bangkáy n~g + aking magulang, dátapwa't n~g ako'y pauwi na sa amin ay násalubong ko ang + taong sinin~gil ni iná at ako'y ipinahuli sa dalawang civil na kasama, + sapagkat ako'y anak n~g mangloloob. Dinala ako sa <i>cuartél</i> at + ipinasok ako sa <i>calaboso</i>; at doo'y aking nakita na si amá'y halos + naghihin~galo na lamang at ang katawá'y tadtad n~g latay. ¡Gayón daw ang + pahirap sa m~ga magnanakaw! + </p> + <p> + Isang buntóng hinin~gang malalim n~g binata ang pumadlang sa pagsasalaysay + at isang nakatanang luha ang namalisbis sa kaniyang pisn~gi, at ang mukha + niyang aliwalas at laging malumanay ay dinalaw n~g isang kaban~gisan. + Napatitig sandali sa lan~git, n~guni't ang titig na iyon ay isang pagsisi + mandin doon sa na sasa kataasan na siyang inaakalang nakakapamahala sa + kalupaan. Ang titig n~g isang Lucifer ang tumapon sa m~ga mata n~g isang + may mukhang banayad. + </p> + <p> + —¡Magnanakaw si ama! ¡Ang taong maninin~gil, n~g puri't kaligayahang + nawalá'y mangloloob! ¡Ay anak ko! ang tan~ging nasambit n~g aking + kaawaawang magulang n~g ako'y matanaw na umiiyak sa kaniyang piling. Ako'y + napayakap sa katawan ni tatay na pigta sa dugo at nawalan n~g diwa. Isang + malakás na palo ng yantok ang nagpabalik sa budhi kong tumanan. ¿Ilang + sandali akong hindi nagkamalay tao? Aywan ko, n~guni't n~g aking imulat + ang m~ga mata ay nakita kong ang bangkay ni amá ay na sa isang munting + papag at pasan n~g apat kataong maglilibing; susundán ko sana, dátapwa't + ang sakít n~g aking m~ga buto'y hindi nagpahintulot sa gayón, kaya't ako'y + naiwan sa <i>calaboso</i>, na, bukod sa salanta ang katawán ay isang araw + n~g sinkád na hindi kumakain. Isang gabí pa akong nakatulog doon sa kalait + lait na kulun~gang kinamatayán ni amá. Nang kinabukasan ay pinalabás akó + sa tulong n~g ilang paló pa, kaya't sa pamagitan n~g muntíng lakás na + nalalabí sa akin katawan ay naginót akong makaratíng sa aming bahay na + inabot kong bukás at wala ang bangkáy ni iná. ¿Sino ang nagpalibing? Sa + aking kamusmusán ay wala akong naisip liban sa akalang baká dinalá n~g + asuang ang bankay, sapagka't dito sa atin ay karaniwan ang paniwalá sa + gayón, lalong lalo na sa m~ga kabataan dahil sa m~ga na didin~gig sa + matatandá. Wala n~g luhang tumutulò sa aking m~ga matá, sampu niyang + mapait na yaman n~g ating panin~gin na wari'y nagpapaginhawa n~g kaunti + kung dumaloy ay nagkait na sa aking kapighatian, sapagka't sa dalawang + araw na itinan~gis ay natuyo na mandin, ¡Gaano ang sising bumukal sa aking + bibíg, sa dahiláng ako'y hindi pa malakí! ¡Higantí at higantí ang + sumusulak sa aking dibdib! Higantí sa mayamang gumagá sa aming pagaari at + humalay sa puri ni iná; higantí sa m~ga <i>justiciang</i> hindí nagtangol + sa nilupigan, kundi bagkús nagpahirap sa naapí. Nang ako'y aalis na sa + aming bahay ay siyang pagdating n~g isang taong nagsalita sa akin n~g + ganitó: + </p> + <p> + —¿Ikaw ba amáng ang anák ni máng Mundó? + </p> + <p> + —Opó. + </p> + <p> + —Nabatid kong lahát ang nangyari sa inyóng magaanak at natantó ko + rin na ikaw ay ulila n~g lubos. Akó ang naglibíng sa bankay n~g iyóng iná. + </p> + <p> + —¡Oh salamat pó.—ang wika kong kasabay ang pagkakaluhód sa + harapan n~g taong iyón. + </p> + <p> + —Ikaw ay waláng kamaganakan dito, sapagka't ang m~ga magulang mo'y + tagá S. José sa Morong ¿ibig mo bang sumama sa anák ko sa Maynila upang + mag-aral doon? Ikáw ay hindi ko ibibilang na alila, kundi pinakakasama + lamang n~g aking anák; ikáw may magaarál din. + </p> + <p> + Sa lakí n~g utang na loob ko sa taong iyón ay hindi ako nakasagót, n~g + ayaw kahit lubos na nálalaban sa loob ko ang maging utusán. + </p> + <p> + Pinasalamatan ko ang himok na iyon at ako'y sumama. + </p> + <p> + Man~ga iláng araw lamang ang nakaraan, at, iyóng batang patáy gutom, iyóng + ulilang walang kamag-anak ay naging isang nagaaral sa S. Juan de Letran at + kasakasama kahit saan pumaroon ng isang kapwá batang anák ng matandáng + maawaín. Hindí alilang utusán ang kanyang lagáy kundi isáng anák dín n~g + nagaampon at kapatid n~g kaniyang anák. + </p> + <p> + Nagdaan ang pitóng taón, at sa panahóng iyón mandín ay naparam sa alaala + ko an~g aking karukhaan at ang kahapishapis na kinahinatnan niyong m~ga + sawing palad kong magulang at nákatulog warí sa loob n~g aking batang puso + iyong higantíng halos sinunpaan ko sa sarili. + </p> + <p> + Dátapwa't dumating ang isang araw na kaming dalawang nagaaral ay + naanyayahang dumaló sa isang piging sa daang Dulumbayan sa Maynila at doon + ay dumaló rin ang isang kasama namin sa Colegio na kaakbáy ang kaniyang + amá, na, mula n~g dumatíng ay waring pumasok sa loob kong ang pagmumukháng + iyón ay aking naaalala. Inanyayahan kaming kumain at sa paguupuan sa + dulang ay nápasiping sa akin ang matanda. Iláng salitaan ang nábuksan at + sa isang paguusap n~g ukol sa m~ga bayánbayán ay napasalin~gít ang + pagkakakílala na kami'y magkababayan. + </p> + <p> + —Iyan man po'y kababayan din natin—ang turing n~g anák ng + nagampon sa akin at itinuro akó sa mantanda. + </p> + <p> + —¿Ito?—ang tanóng na wari'y may muntíng pagkakamangha n~g + kinausap at ako'y pinagmasdan—tila n~ga naaalala ko ang mukhang itó + ¿nagaaral din bang kasama ninyó? + </p> + <p> + —Opo ang tugón n~g aking kasama—iyán po ang anák ni máng + Pitong at ni aling Mensia. + </p> + <p> + —¡Pitong, Mensia!—anáng—matanda na wari'y hinahalungkat + sa kaniyang pagiisíp ang gayóng m~ga pan~galan—¡Ah! naalala ko na, + kung gayón ay itó ang anak ng nagnasang mangloob sa akin. + </p> + <p> + Nang madin~gig ang sabing iyon ay nalitó akó, ang lahat n~g dugo ko mandin + ay sumulák sa aking mukha at ang noo ko'y nagalab. + </p> + <p> + Sa isang kisáp matá halos ay tuminbuang ang matanda sa tabí n~g dulang + dahil sa sugat na gawa n~g sundang na kagamitán sa pagkain. Ang sumunod na + bumulagta sa isá pang saksák ay ang anák na nagnasang magsangalang sa amá. + </p> + <p> + Pagkatapos niyón, ako'y nagtatakbó na hindi alám kun saan tutun~go, at + daig ko pa ang ulol. + </p> + <p> + Ako'y hindi nahuli at nakarating akó sa Novaliches n~g gabí ring yaón. + Nang kinámakalawahán ay isá na akó sa inyó at magmula niyón ay ... + </p> + <p> + —Nagbago ang palakad—ang putol ni Patíng—magmula niyon + ay dumalang na ang panghaharang sa m~ga daanan, n~guni't lumimit ang + paghahati n~g m~ga salapíng nágagahís sa pangloloob. Magmula noo'y bayan + ang tirahan n~g lahát, ang bundók ay nagíng isáng tagpuan n~g m~ga + magkakasama at ang yun~gíb na dating tahanan n~g m~ga pinaguusíg n~g civil + ay naging tahanan n~g m~ga binibining binibihag, na matapos maalagaang + wari'y m~ga <i>princesa</i> ay pinauuwing hindi man pinakikinaban~gan n~g + sino man sa atin at wala mang tubós. Itóng ating inaabatan n~gayon na + ilang sandali na lamang at ikakasal, ay babantayan na namán marahil at + pagkatapos ay ibabalik na muli sa kaniyang magulang n~g ... walang anó + man. + </p> + <p> + —Ang gayon ay hindi dapat ipagdamdam n~g isá man sa inyo, sapagka't + kahit hindi ko hinihin~gan n~g tubós ang m~ga binibining binibihag ay + hindi namán nawawala ang inyong kahati sa pagpapagod. + </p> + <p> + —Oo, n~ga po; n~guni't ang dinaramdam naming lahat ay ang hindi mo + man lamang pinakikinaban~gan ang m~ga bihag na iyán, dahil sa kung + makaraan ang dalawang araw sa pagkakapiit at matanong mo kung may isá man + lamang na lumapastan~gan, umaglahi ó nagkulang sa balang násabi ay + pakakawalan mo na't pababalikin sa kaniyang bahay na may kaakbáy pang + magsasangaláng sa paglakad hangang sa makaratíng sa kanila. Kung gayón ay + ¿bakit pa nagbabayó at nagsasaing kung hindi din lamang kakanin? + </p> + <p> + -¡Ah ...matanda kong Patíng! ¿Nalalaman mo bagá kung bakit ako nangbibihag + n~g m~ga binibining anák n~g mayayaman? Upang malasap n~g m~ga mayayamang + iyán ang pait n~g magdamdam n~g dahil sa kapurihán. Lahat n~g makaalam n~g + pagkabihag sa isáng binibini'y magsasapantaha na hindi na dapat asahang + mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, kahit tunay na alám mong kung + sakali't may dalagang nagluwat n~g apat na araw sa ating yun~gib ay hindi + dahil sa ating pinipiit ó dahil sa ikinahihiya niya ang mabalik sa + sariling tahanan, sapagka't wala na ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa + talagang nasa lamang n~g may katawan ang lumagi pa n~g isang araw sa ating + tahanan. + </p> + <p> + —¡Oh! hindi mo lamang po batid kapitan ang sanhi ng ipinagkakagayón. + Tunay at sila'y ating iginagalang at waláng makapan~gahás na umaglahi man + lamang dahil sa pan~gin~gilag sa inyó, n~guni't ang gayón ay ¿makapipigil + kaya na ikaw ay ibigin n~g dalagang nabihagan n~g puso? at itó ang sanhi + n~g kanilang hindi pagbalik na kusa sa sariling tahanan; at kung hindi + dahil sa n~galang pagirog ¿mangyayari pa kayáng tayo'y makatahán sa + yun~gib na iyón sa karamihan n~g dalagang nakaaalam, sa dahiláng hindi + naman natin tinatakpan ang m~ga mata kung pauwiin? ¿At anó ang sanhi n~g + pagkaalam natin n~g m~ga nangyayari sa bayanbayan sa pamagitan n~g m~ga + Ichay, Marcela, Juana, Ción at ibá pa? Hindi mo lamang alám ginoong + capitán na ang m~ga binibining ating pinawawalan ay piit din kahit na + mábalik sa kanilang tahanan. Itóng sasalakayin natin n~gayon ay ¿isá rin + kayang titinagin at pagkatapos ay pauuwiin? + </p> + <p> + —Hindi. Itóng sa n~gayón ay hindi bibihagin kundi ililigtás sa m~ga + kamay n~g ganid na magulang na pinipilit ang anák na pakasal sa hindi + iniirog, n~g dahil lamang sa paglin~gap sa yaman n~g magiging manugang. + </p> + <p> + —¿Ay ano po ang mayroon sa atin sakaling mangyari man ang gayón? + </p> + <p> + —Wala n~ga kung sa bagay, n~guni't ibig kong ipabatid sa m~ga + masasakím na iyán na kung siláng m~ga tulisáng bayan ay may kalakasang + makapawi n~g isang damdaming tinataglay sa puso n~g isang umiibig ay may + tulisáng bundók namáng may lalo pang lakás upang makapagsangalang sa m~ga + naaapi't nalulúpigan. Ang binatáng magbibigtí sana kung hindi natin + nátagpuan, at nákukulong n~gayon sa ating yun~gíb ay siyang iniibig n~g + binibining ating aagawin. + </p> + <p> + —¡Ah!... + </p> + <p> + —¿Alám mo kung sino ang bagongtaong iyón at kung bakit iniwasan ko + ang ako'y kaniyang mákilala? Iyón ang dati kong kasamahan sa pagaaral; + iyón ang anák n~g maawaing nagampón sa akin. + </p> + <p> + —¡Oh! + </p> + <p> + —N~gayo'y kapanahunang dapat kong bayaran sa kaniya ang malakí kong + utang na loob. + </p> + <p> + —Kapitan—ang bigláng putol n~g matanda na napatin~gin sa + dakong Silan~gan—tila oras na, sapagka't ang talang bakero ay + nakasipót na sa Silan~ganan at ang ating m~ga kasama marahil ay + nan~gagaantay. + </p> + <p> + —Tunay. + </p> + <p> + Nang masabi ang gayon ay nagtindíg ang dalawá sa pagkakaupo at + nan~gagsilakad na tinun~go ang bayan. + </p> + <hr /> + <p> + Wala pang ika apat n~g magmamadaling araw. + </p> + <p> + Sa bahay ni tininting Moneng ay malakí ang kaguluhan; ang m~ga bataan ay + hindi halos magkamayaw sa pagmamadalian, sa pagaayos, dahil sa n~g araw na + iyón ikakasal ang anák na dalaga n~g mayamang matanda at ang magiging + asawa kahit kasingulang n~g amá ay siya namáng pinakapan~gulo sa yaman sa + bayang iyón. ¿Papanong hindi malakí ang handa at marami ang magsisidaló? + </p> + <p> + N~guni't sa gitna n~g kaguluhang iyón, ang tan~ging tahimik ay ang silíd + na kinalalagyan n~g dalagang ikakasal. + </p> + <p> + ¿Nalutulog pa kaya? + </p> + <p> + Itó ang ating alamin. + </p> + <p> + Sa silid ay walang tao kundi si Benita lamang at siya'y nakaluhód sa harap + n~g isáng larawan n~g Iná n~g Dios, at doo'y nanálan~ging kasabay ang + isang timpíng panaghóy. + </p> + <p> + Makaraan ang sandali ay nagtindig at tinanaw ang isang orasang na sa tapát + n~g pintuan. + </p> + <p> + —¡Sandali na lamang!—aniyá at nalugmók sa isáng uupán—Sandali + na lamang at ang mapaít na taning ay matutupád na. ¡Ay iná ko! Kung ikáw + ay buháy ay hindi ko disin sasapitin ang magkáganito na mápapakasal sa + isang taong kinasusuklaman. + </p> + <p> + Masabi ang gayón ay lumapit sa isang <i>mesa</i> na kinapapatun~gan n~g + isang <i>botellítang</i> may lamán, isang <i>tintero, pluma</i> at <i>papel</i>. + </p> + <p> + Umupo sa piling n~g dulang at itinitik sa kaharap na papel ang ganitong + talata: + </p> + <p> + «Huwag ninyong sisihin ang sino man n~g dahil sa aking pagkamatay, sa + pagka't waláng may kagagawán kundi akong mag-isá lamang. + </p> + <p> + «Hindi ko maamín ang mápakasal sa taong kinasusuklaman. + </p> + <p> + «¡Ay Enrique! + </p> + <p> + «Sa kabilang buhay na kitá mag-isáng puso. «Benita». + </p> + <p> + Matapos maisulat ang gayón ay sinungabán n~g nan~gin~ginig niyang kamáy + ang botellítang may lason. + </p> + <p> + N~guni't n~g nasasabibig na ang labi n~g botella ay may nadin~gig na + kaluskos sa nakalapat na durun~gawan at ito'y nabuksán upang makaraan ang + katawan n~g isang binata. + </p> + <p> + —¡Oh!—aní Benita at waring tatakbó n~gunit natigilan, at sa + pagkagulat ay nawalán n~g diwa. + </p> + <p> + Sandali na lamang sana't natupad n~g binibini ang nasang pagpapatiwakal. + </p> + <p> + —Lalong mabuti—ang wika sa sarili n~g pan~gahas na pumasok sa + durun~gawan, na dili iba't ang binatang tinawag na kapitán ni matandáng + Patíng.—Lalong mabuti ang ganitó at waláng sagabal sa pagdadalá. + </p> + <p> + Nang matapos na masulatan ang kaputol na papel na iniwan sa ibabaw n~g + altar ay kinandóng ang katawán n~g nábulagtang dalaga at inilabás sa + durun~gawan. + </p> + <p> + Iwan natin siya na dalá ang mayamang pasán at ang ipatuloy ay ang + pagsasalaysay n~g nangyayari sa kabahayán. + </p> + <hr /> + <p> + Tumugtog ang ika apat at kalahati at ang m~ga gawain ay lalong nag úlol + sapagka't nagdatin~gan na ang novio at ilang panaohin. + </p> + <p> + Isa't isa'y nagaalay n~g maligayang bati sa matandáng mapalad na magaari + sa kagandahan ni Benita. + </p> + <p> + Si matandáng Moneng ay hindi magkasiya sa katuwaan; at n~g masalubong ang + m~ga hulíng dumating ay lumapit sa pinto n~g silíd at tumugtóg dahil oras + na n~g pagbibihis n~g ikakasal. + </p> + <p> + Kinatóg ang pintuan, n~guni't waláng sumagot; kinatóg na muli at gayón + din. + </p> + <p> + —Baka po nákakatulog pa.—aní kapitang Ape, na dili iba't + siyang magiging asawa. + </p> + <p> + —Inyó pong tawagan—ang payo naman n~g isá. + </p> + <p> + —¡Benita! ¡Benita!—anáng amá na kasabay ang katóg. + </p> + <p> + Wala ring tumútugon sa loob. + </p> + <p> + —¡Benita! ang halos sigáw ni tininting Moneng na may munti n~g galit + dahil sa baka uulitin na namán n~g kaniyang anák ang pagpapahayag n~g + hindi pagsang-ayon sa kasalang iyón. + </p> + <p> + Wala n~g oras na ipagaantay, sapagka't magliliwanág na at ang pari marahil + ay nakahanda na rin. + </p> + <p> + —¡Benita!—ang sigáw n~g amáng nagagalit at bigláng itinulak + ang pintong nakalapat. + </p> + <p> + Nasira ang <i>cerradura</i> at ang dalawáng dahon n~g pinto ay nábukas. + </p> + <p> + Ang lahát ay nagitlá, n~guni't ang pagkamangha ay nagtalo n~g matanaw na + waláng tao ang silíd. + </p> + <p> + Lahat ay patakbóng pumasok sa pook na iyon dátapwa't walang natagpuan + kundi isang botellitang may tatak na <i>arsênico</i> at ang dalawang sulat + na kilalá na n~g bumabasa ang lamán n~g isá, sapagka't siyang sinulat ni + Benita bago nagtankang magpakamatay, at ang isá namán ay ganito ang + nasusulat: + </p> + <p> + «Sa <i>lakás</i> n~g pilak ay mayroon pang dumádaig; ang <i>lakás</i> n~g + <i>lakás</i>.==Juan Masili». + </p> + <p> + —¡Juan Masili! Ang hari n~g m~ga tulisán—ang bulóng na bumukal + sa lahat n~g bibíg. + </p> + <p> + Marahil ay nan~gapahinto n~g malaon ang m~ga nároon kundi siyang + pakadin~gig n~g isang sigawang galing sa daan. + </p> + <p> + —¡Sunog! ¡sunog!—anáng m~ga taong na sa lansan~gan. + </p> + <p> + Nagkaguló at nagpanakbuhan ang lahat, dátapwa't isang alilang + humahaman~gos at halos wala n~g hinin~gá, dahil sa pagtakbó, ang lalong + nagpalala n~g gitlá. + </p> + <p> + —Kapitang Ape, kapitang Ape—ang sigáw n~g bagong dating—ang + bahay mo po'y nilooban n~g tulisán pagkaalis mo at pagkatapos ay sinunog; + ang pinakapan~gulo po n~g nangloob na nakakabayó ay may kandóng na isang + babaying diwa'y dalagang ikakasal dahil sa kagayakan. + </p> + <p> + Si tininting Moneng ay nalugmók sa isang uupan at si kapitang Ape ay + kumutkot n~g takbó na patun~go sa kaniyang bahay. Wala siyang dinatnan + kundi ang pagkabatid n~g katunayan n~g kaniyang kasawian at wala siyang + nátanaw kundi ang pagaalab na n~g may kalahati n~g dati niyang magandáng + tahanan. + </p> + <p> + —Umakyát kayó—ang sigáw n~g matanda sa m~ga taong + nan~gagsisitakbó—umakyat kayó at maraming salapi sa cajón n~g + aparador. + </p> + <p> + N~guni't ¿sino ang man~gan~gahas na pumasok sa isang bahay na ang kalahati + ay nagaalab? kaya't n~g waláng makin~gíg ay siya ang pumasok. + </p> + <p> + Sandali lamang at nakita sa kabahayan, n~g m~ga nasa daan, ang anino n~g + pumasok, at pagkatapos ay isang ¡oh! ang bumukal sa lahat n~g bibíg. + </p> + <p> + Siyang pagbagsák n~g bahay na nagdidin~gas. + </p> + <hr /> + <p> + Nang kinabukasan ay nakita sa buntón n~g abó ang katawáng tupók n~g + mayamang kapitán. + </p> + <p> + Nang kinabukasang iyón ay dapat sanang siya'y sumásaligaya, kung matatawag + na kaligayahan din ang magpasasa sa kagandahan n~g isang babaying napilit + lamang. + </p> + <p> + ¡Kay daling humalay n~g kapalaran at kay daling magbago n~g kulay n~g + isang pag-asa! + </p> + <hr /> + <p> + N~guni't ¿saan napatun~go si Benita? + </p> + <p> + Itó ang alamín natin. + </p> + <p> + —Lalong mabuti—ang wika n~g binatang tulisan n~g mákita na ang + dalaga'y nawalán n~g diwa, at masabi ang gayo'y kinandong at inilabás sa + bintana. + </p> + <p> + Apat na lalaking kasama ni Patíng ang sumaló sa pan~gahás na kapitan at + matapos na makasakay sa kabayo ay sinapupo ang binibini. + </p> + <p> + —N~gayon Patíng—ang wika n~g kapitan sa kaniyang matandáng + kabig—ay dapat mo nang sundín ang pan~galawang bahagi n~g aking m~ga + utos at nasa kong tanglawan n~g isang sulóng malaki ang aking pagdadaanang + lansan~gan sa pagdadalá nitong mayamang pasanin. + </p> + <p> + Ang salitaang ito'y nangyari sa dakong likuran n~g bahay ni tininting + Moneng n~g kasalukuyang nagdadatin~gan ang man~ga unang daló na kasabay + ang <i>noviong</i> si matandang Ape. Matapos ang salitá nang binata ay + pinalakad na ang m~ga kausap; siya'y lumiko sa isang daán na patun~go sa + bahay n~g kapitáng ikakasal, na, sapupo ang babaying walang malay-tao at + nang nálalapit na sa tinurang bahay ay nag-utos sa m~ga taong nakita roon, + na pawa niyang kampon. + </p> + <p> + —Kunin ninyo ang lahát ng madadalá—ang wika niya—at + aantabayanan ko ang paglalagabláb nang sulóng tatanglaw sa aking + lalakaran, sapagka't diwa'y tinamád n~gayón sa pagsikat ang araw. + </p> + <p> + Sa utos na ito'y nan~gag galawan ang may dalawang pung lalaki na pawang + sandatahan, na nan~gakahanay sa dalawang panig n~g daan at nagsitun~go sa + bahay ni kapitang Ape, na sa m~ga sandalíng iyón ay násabahay ni Moneng na + kaniyang bibiyinanin. + </p> + <p> + Makaraan ang sandali'y nan~gakapasok ang ilán sa bahay na lolooban, at + nagsimula ang pagkakagulo, sapagka't ang m~ga alilang nabiglaanan sa gayón + ay walang ibáng ginawa liban sa tumakas; n~guni't hindi nan~gakalayo ang + m~ga nagulat na utusan, sa dahiláng sila'y nádakip n~g m~ga na sa labás + nang bahay, kaya't nagíng saksí siláng lahát sa pag-uutos ng binatang + nan~gan~gabayo na pagpapadin~gas n~g bahay, nang makitang ang m~ga + nagsipasok ay lumabás na may dalang tigiisang balutan. + </p> + <p> + Pumasok ang isang naiwan sa labás at mayamaya'y nagsilakad n~g lahát ang + magkakasama sapagka't sa kadilimang hindi pa hinahawi n~g kaliwanagan n~g + sisikat na araw ay namukod ang puláng ibinugá n~g nag-aalab na bahay. + </p> + <p> + Ang sigawan n~g ¡tulisán! at ¡sunog! ay nádin~gig halos sa lahat n~g pook + n~g bayan at ang m~ga <i>justicia</i> ay lumipana sa paghabol, sa may + dakong luwasan, sa m~ga tulisang nagtun~go sa hulo. + </p> + <p> + Alam na nating ang isá sa m~ga alila ang nagbalita kay kapitang Ape sa + nangyaring loob at alám din natin ang kinasapitan n~g matandang ikakasal + sana, kaya't ang sundan natin ay ang pan~gulo nang tulisan na + nan~gan~gabayo't dalá si Benita. + </p> + <p> + —N~gayon di'y dapat magsitun~gong lahat sa yun~gib at doon ko kayó + aantabayanan upang magawa ang lahát n~g kailan~gan—ang wika n~g + binata sa m~ga tulisan n~g sila'y malayólayo na sa bayan—Matandang + Patíng umangkas ka kung ibig mo, sapagka't kailan~gan kung dumating kang + aking kasabáy sa kinalalagyán n~g binatang binábantayan. + </p> + <p> + —Magpatakbo ka na po kahit hindi ako kaankás at pamumuntután kitá—ang + wika ni Patíng n~g maiabót sa isang kasama ang kaniyang dalá. + </p> + <p> + —Kung gayo'y halina—anang binata at pinatakbó ang sinasakyang + kabayo na wari'y hindi nagiindáng kapagalan sa bigát na dalá. + </p> + <hr /> + <p> + Ang yun~gib n~g bundók S. Mateo ay tahimik at waláng gumagambalá sa + kaniyang kapanglawan liban sa ang lagaslás n~g m~ga san~gá at dahon n~g + kakáhuyan na pinagagalaw n~g simuy na malumanay n~g han~gin sa paguumagá. + Sino mang málalapít sa pook na iyón ay magsasabing walá isá mang táo, + n~guni't kung mamataan ang isáng sulok n~g yun~gib ay makikita na may + isáng nakapan~galunkót. + </p> + <p> + Waláng anó anó'y bigláng tumindig ang bantáy at waring may pinakingán. + </p> + <p> + —Naritó na silá—ang sabi sa sarili n~g taong nagiisá sa + kasukalang iyón na waláng ibang dumadalaw liban sa m~ga hayop n~g + kagubatan. + </p> + <p> + Hindi pa man halos natatapos ang kaniyang pagsasalitá ay siyang pagdatíng + n~g nan~gan~gabayo. + </p> + <p> + —Wala pong anó man—ang wika n~g dinatnán. + </p> + <p> + —Tulungan mo akó—anáng binata—at iniabót ang magandá + niyang dalahin na hindi pa pinagsasaulan n~g hinin~ga—ating ilagáy + sa dati kong tinutulugán. + </p> + <p> + Ang dalawa'y pumasok sa loob n~g yun~gib at n~g napapaloob na nang mahigit + sa dalawang pung dipá sa pintuan ay pinisíl n~g binata ang isáng un~gós + n~g bató. + </p> + <p> + Nakadin~gig n~g lagitík na wari'y gawa n~g isáng bagay na mabigát at + bigláng nabuksan ang malapad na batóng hindi mákikita n~g sino mang hindi + nakatataho n~g lihim na iyón. + </p> + <p> + Pumasok ang magkatuwang at inilapág n~g marahan ang dalaga sa isáng + hihigan. + </p> + <p> + —¿Ang iyong binabantayan?—ang tanóng sa kasama n~g pinuno ng + tulisán. + </p> + <p> + —Nakakatulog pa po sapagka't gabí na n~g magpahin~gá, sa dahilang + wari'y malakí ang han~gad na huwag na siyang umagahing buháy. + </p> + <p> + —Ipinainóm mo ang ibinigáy ko sa iyong tubig? + </p> + <p> + —Hindi po, dahil sa hindi kumain. + </p> + <p> + —Kung gayón ay magbalík ka na sa iyóng pagbabantay sa pinto at + bayaan mo akong mag-isá; patuluyín mo agad si Patíng. + </p> + <p> + Ang pan~galang sinambít ay naging wari isang tawag sapagka't siyang + pagdating n~g matandang tulisán, kaya't ang inuutusan ay bumalik na lamang + sa pinto n~g yun~gib. + </p> + <p> + —Mabuti n~ga't dumating ka; ating tingnán ang dating bilango. + </p> + <p> + —Malaon na pong hindi pinagsasaulan ito—ang wika ni Patíng n~g + makita si Benita. + </p> + <p> + —Bayaan mo't hindi iyán mágigising hangang hindi ko ibig: pinaamoy + ko n~g pangpatulog. + </p> + <p> + Masabi ang gayón ay tinun~go niláng dalawá ang sungki n~g isáng bató at + pumasok sa isáng puang na hindi mahahalata n~g isáng hindi bihasa sa pook + na iyón. Nang makapasok na't makapan~gabila sa bató ay naglagay n~g takip + sa mukha ang ating binata. + </p> + <p> + Ang pinasukan ay isang pook na nakukulong n~g bató at ang tan~ging + nilulusutan n~g han~gin ay isáng butas sa bubun~gán na may limáng dipá ang + taas. Isáng tinghóy na nakasabit n~g mataas ang tan~ging tumatanglaw sa + pook na iyón na kinalalagyan n~g isang bagong taong bigláng nagulat at + nágising dahil sa kaluskos n~g m~ga nagsipasok. + </p> + <p> + —Wala kayóng m~ga damdaming lalaki—ang wika n~g dinatnan, na + wari'y may talagang malaking kagalitan sa m~ga kaharap. + </p> + <p> + —Masasabi mo ang ibig sabihin at hindi ka namin papatulan; alám mong + sa gaya naming may pamumuhay n~g ganito ay walang kabuluhan ang buhay; + ikáw ay isang kaawaawang nagnanasang magpatiwakal ¿at dahil sa anó? + </p> + <p> + —Sa dahiláng hindi kailan~gang matanto n~g ibá—anáng napipiit. + </p> + <p> + —Hindi n~ga kailan~gang matanto ng ibá, dátapwa't alám ko ang sanhi, + at dahil doo'y humadlang akó sa han~gad mong pagpapakamatáy. Ang wika mo'y + wala akong damdamin; námamali ka. + </p> + <p> + —Kung mayroon kang damdamin ¿anó't di mo payagang bigyán kong hangán + yaring pagkataong naubusan na n~g pag-asa? ¿Anó ang masakit sa iyo kung + ako'y mamatay ó mabuhay? + </p> + <p> + —¿Naubusan ka n~g pagasa? Alam ko, na dahil sa pagkamatáy n~g iyong + amá ay nagisá ka na sa mundó at lubos kang naghirap sapagka't ang taong + pinagkatiwalaan n~g magulang mo upang pasapitin sa iyong kamay ang + kayamanang pamana ay nagtaksil, at ninakaw ang salapíng dapat sanang + ibigáy sa iyó; hindi lamang iyón; sumapit ang isang panahón na ikaw ay + nápalulong sa pagirog at ang iyóng inibig ay tinankang agawin n~g ... + </p> + <p> + —Hindi lamang tinanká—anáng bagong-taong kausap—kundi sa + m~ga sandaling ito'y nilalasap na marahil n~g matandáng mayaman sa + kandun~gan n~g aking giliw, ang tamís n~g kaligayahan. ¡Oh, kay hirap n~g + mahirap! Ikaw marahil ay inupahan n~g taksíl na umagaw sa aking pagirog + upang sumalansang sa aking han~gad at n~g maragdagan pa ang talagáng + kapaitan n~g pagkabatid na naglilo sa kaniyang pan~gako ang babaying + pinaglaanan n~g boong buhay. N~gayón ay inaantáy kong ibalita mo sa akin + kung naganáp na ang kasal ni Benita kay kapitáng Ape. + </p> + <p> + Ang pinuno n~g tulisán ay napan~giti sa salitáng iyón n~g kaharáp. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nananan~gan sa Dios? + </p> + <p> + —Waláng Dios ang mahirap—ang tugón n~g may nasang + magpatiwakal. + </p> + <p> + —¿Hindi ka na umaasa sa pagibig n~g iyong sintá? + </p> + <p> + —¿May pagibig bagang maaasahan sa katawang waláng puso? + </p> + <p> + —¿Hindi ka naniniwalang may kabihisang lan~git ang naghihirap? + </p> + <p> + —Hindi, sapagka't ang langit ay bukás lamang sa m~ga may pilak. + </p> + <p> + —¡Taong walang panalig! Sumunod ka sa akin at n~g matantó mong ikaw + ay nagkamali sa lahát n~g iyóng hinaka. + </p> + <p> + —Sukat na—ang tugón n~g bilango—kung papayagan mong + ako'y magpatiwakal ay susunod akó sa iyó, n~guni't kung hindi, ay bayaan + mo na akong magpakamatay dito sa gutom. + </p> + <p> + —Siya, ikaw ang bahala—anáng pinuno n~g tulisan—kung + ibig mo ang magpakamatay ay gawin mo, n~guni't sumama ka sa akin. + </p> + <p> + —Kung gayón ay oo.—ang sagót nang bilango at tumindig sa + kinauupan. + </p> + <p> + Kinalág ni Pating ang tanikalang nakapipigil sa binata at ito'y sumunód sa + pinuno n~g tulisán na tumun~go sa kinalalagyan ni Benita. + </p> + <p> + —Ibig mo ang magbigtí—anyá sa bagong kawalá—n~gayo'y + tinutulutan na kitá, n~guni't sa tabí ng babaying iyan ka dapat + magpakamatáy sapagka't siya man ay nagnasa ring magpatiwakal n~g dahil sa + iyó. + </p> + <p> + Ang binata'y nápaluhod sa piling ng dalaga't biglang nápasigaw nang: + </p> + <p> + —¡Benita! ¡Aking irog! ¡Oh, patáy!—anyá n~g mákitang hindi + kumikilos. + </p> + <p> + —Hindi—anang tulisán—natutulog lamang. + </p> + <p> + Masabi ang gayón ay winiligán n~g kaunting tubig ang mukha n~g dalaga at + itó nama'y nágising. + </p> + <p> + —¿Saan ako naroroon?—aniya. + </p> + <p> + —¡Itang!—anang binata. + </p> + <p> + —¡Enrique!—ani Benita n~g makilala ang kaharap—¡Aking + buhay! + </p> + <p> + —¡Aking irog! + </p> + <p> + Ang dalawang dibdib na naghirap ay nan~gagpahin~galay sa isang mahigpit na + yakap. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nagpatiwakal?—ang tanong ni Benita sa kaniyang + giliw. + </p> + <p> + —Hindi ka ba nápakasal?—anang binata. + </p> + <p> + —Hindi—ang sagot n~g tulisán—sapagka't humadlang ako, + upang sumapit ang sandaling itó, na ikagaganti ko sa isang malaking utang. + Ako ang sumulat kay Benita, ako ang nagpapadalá sa iyó Enrique n~g + salaping hindi mo matalós kung saan nangagaling niyóng ikaw ay nasasalát, + ako ang sumalansang sa pagpapatiwakál mo, akó ang numakaw kay Benita bago + sumapit ang oras na pag-inóm niyá n~g lason, at sa isang sabi, ako ang + nagnakaw n~g kayamanan ni kapitang Ape. + </p> + <p> + —At sino ang makagagawa n~g gayón?—ang halos panaba'y na + tanóng n~g dalawa. + </p> + <p> + —Si Juan Masili—anang tulisán at inalis ang takip n~g mukha. + </p> + <p> + —¡Si Pedro!—ang wika ni Enrique. + </p> + <p> + —Oo n~ga: akó ang Pedro mong kaibigan at kapatid na inampón n~g + iyong magulang niyong magisá na sa mundó, n~guni't sa bundók ay ako ang + Juan Masili. + </p> + <p> + Nang kinabukasan ay tumangap si tinintíng Moneng n~g isang lihim na + pabalita na ang kaniyang anak na dalaga ay na sa Colegio n~g Concordia at + doon mangagaling bago ikasal kay Enrique Manapát na siyang tunay na + iniibig. + </p> + <hr /> + <p> + Nakaraan ang dalawang buwan. + </p> + <p> + Ang panahong ito'y ginugol n~g m~ga civil sa paghanap sa «Hari n~g m~ga + tulisán»; n~guni't n~g walang mangyari sa kanilang paghabol ay humuli na + lamang n~g apat na taong bukid at siyang pinaratan~gan na nangloob kay + kapitáng Ape. Ilang <i>cruz del mérito militar</i> ang naging pinakagantí + sa pagkakahuling iyón. + </p> + <p> + Dátapuwa't ang sundán natin ay si tinintíng Moneng na n~g araw na iyón ay + lumuwas sa Maynila. + </p> + <p> + ¿Anó ang dahilán n~g gayón? + </p> + <p> + Kung ating unawain ang lihim na kagalakáng nalalarawan sa mukha n~g ating + matanda na nagbago na n~g asal mula n~g araw na hindi natuloy ang kasal + n~g kaniyang anák na si Benita kay kapitáng Ape, ay makikilala natin na + ang kasayahang iyón ay galing sa pagkabatid na ang bugtóng na bunso ay + ikakasal kinabukasan sa tunay na iniibig. + </p> + <p> + Nang kinabukasan n~g pagdating ni tinintí sa Maynila ay ikinasal si Benita + at si Enrique sa Simbahan n~g Kiapo. + </p> + <hr /> + <p> + Ang naganák sa m~ga ikinasal ay isang nagngangalang Pedro Gatmaitan; + n~guni't kung pagwawariin ang kaniyang mukha ay mákikilala na siya'y + kamukha n~g binatang kausap ni matandáng Patíng niyong madaling araw na + nasunog ang bahay ni kapitáng Ape. + </p> + <p> + Sa bayan ay Pedro Gatmaitan at sa bundók ay Juan Masili na pan~gulo n~g + m~ga tulisán. + </p> + <p> + Ang taong ito'y nabubuhay pa n~g taóng 1892, dátapuwa't n~g magkaguló sa + Kabite ay hindi na nádin~gíg ang kaniyang pan~galan. + </p> + <p> + <a href="images/035.jpg"><img width="50%" src="images/035.jpg" + alt="enddesign" /></a> + </p> + <div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13320 ***</div> +</body> +</html> diff --git a/13320-h/images/001.png b/13320-h/images/001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a919deb --- /dev/null +++ b/13320-h/images/001.png diff --git a/13320-h/images/002.jpg b/13320-h/images/002.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2655ed5 --- /dev/null +++ b/13320-h/images/002.jpg diff --git a/13320-h/images/004.jpg b/13320-h/images/004.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7189e53 --- /dev/null +++ b/13320-h/images/004.jpg diff --git a/13320-h/images/035.jpg b/13320-h/images/035.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..49c2e76 --- /dev/null +++ b/13320-h/images/035.jpg |
