diff options
Diffstat (limited to '13233-0.txt')
| -rw-r--r-- | 13233-0.txt | 1711 |
1 files changed, 1711 insertions, 0 deletions
diff --git a/13233-0.txt b/13233-0.txt new file mode 100644 index 0000000..12f45ce --- /dev/null +++ b/13233-0.txt @@ -0,0 +1,1711 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13233 *** + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay +hindi na ginagamit.] + + + +ANG TUNAY NA BÚHAY + +NI + +P. Dr. JOSÉ BURGOS +=at nang man~ga nacasama niya= +=na sina P. Jacinto Zamora,= +=P. Mariano Gómez at ang= +=nadayang Miguel= +=Zaldua= + + +SINULAT NI HONORIO LÓPEZ +Periodistang tagalog, Director artístico sa _Kapisanan_ nang man~ga +autores lírico-dramático _La Juventud Filipina_ at Autor nang maraming +casulatan: Kalendario, istoria, biografia, etc., etc. + + +=ICALÁUANG PAGCAHAYAG.= + +MAYNILA: 1912. + + + +=IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA= +NI +=J. MARTINEZ.= +_Plaza Moraga 34-36, Plaza Calderón 108 at Estraude 7, Binundok._ + + + + +=Ang ala-alang handóg= + + +_Sa cay P. Dr. José Burgós (30 taon), P. Jacinto Zamora (35 taón), +P. Mariano Gómez (85 taón) at sa nadamay na si Miguel Zaldua, lubós +na dinaya nang man~ga fraile, inihahandóg co itong abang ala-ala, +sa canilang pagcamatay sa bibitayáng itinayó sa pooc nang Espaldon ó +Bagumbayan nang icá 28 nang Febrero nang 1872._ + +_HONORIO LÓPEZ_. + + +[Larawan: P. DR. JOSÉ BURGOS.] + + + + +=Sa man~ga nanasang liyag= + +PASIMULA + + + Sa tapát n~g nasang namuco sa dibdib, + tapát na pagsintang namahay sa isip + na maipahayag canilang sinapit, + tanang guni-guni'y linupig na tiquís. + + Cusang pinatuloy tumiim sa hagap + ang pinanghauacan ang nanasang liag + may ganáp na bait camahalang in~gat, + macapagpupuno sa caculan~gang lahat. + + Ito n~ga't hindi iba tunay dinaanan + n~g canilang «búhay» sa Mundong ibabao, + na cusang natapos sa abang bitayan, + sa pagsintang lubós sa tinubuang bayan. + + Sila't hindi iba m~ga sacsing tapat, + unang «monumento» ng pagpapahamac + niyong m~ga fraile sa cainguitang caguiat + n~g dunong at yaman tubong Filipinas. + + Sila namang tunay ang unang larauan + na dapat tularan nating calahatan + sa pag-uusig n~ga n~g caguinhauahan + nitong ating bayang lagui sa ligamgam. + + Caya ang marapat, oh m~ga capatid: + silang m~ga «Martir» alalahaning tiquís, + huag lilimutin laguing isa-isip + alang-alang baga sa m~ga sinapit. + + Gayon din naman sa cailan pa man + dapat casuclaman ... m~ga fraileng tanan + na nagcucunuari «Ministrong» maran~gal + «n~g Dios na Poon», bago'y m~ga hunghang. + + Caya ang mabuti ay tularang lubós + m~ga halimbaua ni na Padre Burgos, + Gómez at Zamora na pauang tagalog + sa tinubuang bayan marunong umirog. + + Sa baua't may nasang ibig na bumatid + n~g canilang búhay tunay na sinapit + basahing tuluyan pagtiagaang tiquís + cusang ipatuloy itong natititic. + + Bahala na sana inyong camahalan + mag lapat nang ganap sa labis at culang + sa baua't talatang inyong matagpuan + uari'y nalilihis doon sa catuiran. + + N~guni't ang samo co bago mo punahín + ang lihís sa uari, maiguing linin~gin + maca ca sacali naman na malinsil + sa daang casamaan malagos na tambing. + + Cung magcacagayon ang pasasalamat + sa camahalan mo aquing iguinagauad + at mag-utos naman sa lahat nang oras + sa laang capatid na casuyong tapat. + + +=Honorio López.= + + + + +=ANG TUNAY NA BÚHAY + +NI + +Dr. JOSÉ BURGOS, Pbro.= + +AT NANG MAN~GA CASAMA. + + +PÚNO NANG SALITÁ + + + + Sa bayan n~g Vigan daraquilang ciudad + Fernandinang sacdál sagana sa galác + sa buong Iloco na ualang catulad + doon naguing tauo si Burgos na hayág. + + Taóng isang libo ualong daang tunay + apat na puo't dalua siyang cabilan~gan + nang siya'y ianác nang ináng hinirang + may tacot sa Dios, mabuting magmahal. + + Siya'y na-uucol sa isang «familia» + na iguinagalang natatan~gi baga + sa buting ugali at gauang maganda + sa ciudad na yaong mayaman sa sayá. + + Mulang camusmusan nitong ating Burgos + sa bait na taglay uala nang aayos + gayon din sa talas nang isip na impóc, + caya't maaga siyang pinaturuang lubós. + + Hindi nalaunan caniyang pag-aaral + naisipan n~gani nang m~ga magulang + dito sa Maynila iluas na tunay + upang pag-aralin sa San Juan de Letran. + + Caya iniluas itinuloy muna + sa bahay nang canyang tióng sinisinta + teniente práctico nang artilleria + Juan Antonio Aelle ang pan~galan baga. + + Siya'y itinirá na hindi naluatan + sa Letrang colegio, ang nacacabagay + ay duc-hang ulila sa m~ga magulang, + sa loob nang Dios tinangap din naman. + + Sisiyám na taón cabilan~gang edad + nang siya'y parito at masoc na cagyat + sa colegiong yaong hinahan~gad-han~gad + nang caniyang budhi at loob na in~gat. + + Doon n~ga nag-aral na hindi nagtahan + hangan sa sinapit at cusang nacamtan + ang gradong "bachiller" gayong pag-aaral + sa "artes" nahayág ang siyang pan~galan. + + Nang ito'y macamtan nitong Burgos natin + gumising sa caniyang puso ang tun~guhin + yaong "Pagpapari Sacerdociong" tambing + sa "eclesiásticong carrerang" mahinhin. + + At hindi na niya tinuloy na lubós + "carrerang derechong" sinisintang puspus + nang m~ga magulang, ang cusang sinunod + ang buco nang dibdib gumising sa loob. + + Caya n~ga't pagdaca ay pinag-aralan + Teologiang mahal sa isang maalam + na fray Ceferino Gonzalez ang n~galan + na hindi nalaon ay naguing Cardenal. + + Dito na tinamó yaong mantong azúl + at belang mapula na ualang caucol, + caya ang caniyang familia n~ga noon + ang toua nang dibdib ay hindi gagayon. + + Madali't salita nang ito'y malaman + na sa Pagpapari ang pag-aaralan + nang caniyang magulang cusang binayaan + tanang hanap buhay sa ciudad nang Vigan. + + Dito sa Maynila sila'y tumahan na + dahil sa pagsunod sa anác na sinta + na di man nangyari caibigán nila + ano mang pamanhic di nangyari baga. + + Ang luhang tumulo sa man~ga magulang + hindi man pinansin at pinagpilitan + ang hilig n~ga niya na mag-paring tunay + Ministro nang Dios sa lupang ibabao. + + Baga ma't gayon ang nangyaring lubós + pag-ibig nang Ama'y lumalalong puspos + sa naquiquita niya't napapanuod + sa caniyang anác carunun~gang impóc. + + Mula sa hindi n~ga na nahuhulog man + sa tanang "exameng" pinagdadaanan, + at caya't baga man may lungcot na taglay + ang galác sa puso'y siyang gumiguitao. + + Gayong pag-aaral ay hindi nagluat + "órdenes menores" ay quinamtang cagyat + caya lalo na n~ga ang "familiang" lahat + toua'y mago't mago sa dibdib namugad. + + N~guni't uala pa siya na apat na buan + n~g pagca tangap niya n~g "órden" quinamtan + nagcaroon nang gulo sa tinatahanan + Colegio nang Letran sa fraileng casaman. + + Mula baga ito sa pagpapasunod + "sa m~ga colegial" pauang filipinos + nang m~ga Fraileng sa samá ay supot + n~g m~ga _abuso_ at gauang pag-ayop. + + Caya nacaisip ang tanang Colegial + gayong pag-aalsá sa pacanáng tunay + binabago nila ang caugalian + na dating paquita sa canilang tanan. + + Oras n~g hapunan n~g mangyari ito + na aquing sinabi na pagcacaguló + caya ang guinaua n~g Fraileng pan~gulo + sa justiciang bayan ay napasaclolo. + + Dahil sa marami ang Fraileng nasactan + may bali ang butó at may nasugatan; + caya yaong habla umano sila rao + ibig na patain nang tanang colegial. + + Naparatan~gan pa na naguing pan~gulo + itong ating Burgos sa nangyaring guló, + datapua uala rin naguing hanga ito + cundi ang pasia iuan ang Colegio. + + Silang calahatan paalisin lamang + sa Colegiong yaon sa iba'y mag-aral + n~guni't di nangyari pagca silang tanang + sa m~ga Fraile curang namanhican. + + Dahil sa marami di nacatapos pa + n~g canicanilang tun~guhing carrera + caya't napilitan nagtiis din sila + sa m~ga pasunód n~g Fraileng lahat na. + + Lalong lalo na n~ga itong ating Burgos + dahil sa _Derecho Cómicong_ lubos + siya'y hindi pa na nacacatapos + caya nagtiaga rin sa iba'y umayos. + + Hindi rin naluatan ang pagca _Decano_ + sa laong panahón cusa ring tinamó + sa aua n~g Dios at dusang totoo + na tinitiis niya sa Fraileng abuso. + + Caya di nalaon siya ay lumipat + n~g hindi na siya tumagal sa hirap + sa m~ga pasunod niyong Fraileng lahat + Colegiong S. José, ang tinun~gong agad. + + Ang namamatnugot sa colegiong itó + ang quilalang doctor si Padre Mariano + García ang caniyang dalang apellido + tunay na tagalog tauong filipino. + + Nang siya'y matira at dito mag-aral + ay hindi nagtagal siya'y inordinan + nang pagca «Diácono» gayong cabataan + mulá sa talino nang isip na tagláy. + + Hindi nacaraan ang ilang panahón + sa madaling sabi nama, i, nagcataon + nagcaron nang isang noong "oposición" + sa tanang Diácono mag "cura" ang layon. + + Noon ay "vacante" yaong catungculan + segundo curato sa sagrariong mahal + nang bunying S. Pedro balitang Catedral + sa sangcapuluan nang Maynilang bayan. + + Sa guinauang ito: "oposicióng" tiquís + nan~guna sa lahat si Burgos na ibig, + caya tinamó niya sa talas nang isip + gayong "Pagcucurang" caloob nang Lan~git. + + Ang tungcol na ito hindi matatamó + nang sino't alin mang cahit may "empeño", + cungdi ang may taglay pagca Presbítero + ay siyang marapat na magcamit nito. + + N~guni at sa dunong nitong ating Burgos + baga ma't Diácono ay quinamtang lubós + palibhasa dising naasa sa Dios + matalinong lubha maganda ang loob. + + Maca ilang buan ay quinamtang cagyat + pagca licenciado sa bunying «faculcad» + niyaong filosofía sa gayong capahat, + gayong pag-aaral na lubhang mahirap. + + Hindi nacaraan ang malaong arao + nahalal na mulí siya, i, maguing "fiscal" + sa "juzgadong" sacdal "eclesiásticong" hirang + at sa "ceremonias" ay "maestro" din naman. + + Ito ay caloob nang daquilang Rector + sa Sto. Tomás n~ga, mula sa di gayong + carunun~gan niya na ualang caucol + na napagquiquita nang tanang naroon. + + Nang ito'y matamó dito na nagcamit + nang dan~gal na lalong ualang cahulilip + caya ang bala na n~ga nagalang na tiquis + baga ma't matanda't caniyang cauan~gis. + + Ang boong Maynila dito na nagtaca + sa dunong na in~gat ualang macapara + nitong ating Burgos na caaya-aya + pati n~g ugali at loob na dala. + + Di pa nagluluat ang panahong ito + n~g caniyang pagtangap ng lahat n~g «grado», + ano't nagcataon sa Españang reino + nagcaron n~g isang malaqui n~gang gulo. + + Ito'y noong taóng isang libong ganap + ualong daan anim na puo't ualong singcad + buan n~g Septiembre sa istoriang saad + n~g ito'y mangyari caguluhang cagyat. + + Dalauang binata ang naguing pan~gulo + na taga Maynila, Manuel at Antonio + Regidor ang n~galan sa nangyaring gulo + sa bayang España niyaong unang daco. + + Caguluhang ito ay ualang ano man, + na hindi n~ga gulo n~g pagpapatayan, + cung di isa lamang na pag-uusapan + n~g Fraile't Tagalog sa Gobiernong mahal. + + Pagtatalong ito ay di nai-iba + cung di yaong gustó nito n~gang dalaua + ang magcaron dito mabuting reforma + n~g pamamahala tayong lahat baga. + + Ang tanang clérigo, ang dapat n~ga lamang + mag cura sa lahat m~ga bayan bayan + nitong Filipinas, at magcaron naman + n~g representacion de Cortes ang n~galan. + + At cusang baguhin, pag-ayusing cagyat + ang escuelang bayan at colegiong lahat, + at ito'y ibigay ang siyang marapat + sa Paring tagalog tubong Filipinas. + + Ang gayong usapín ay lumaquing tunay + ang lahat nang Fraile'y pauang naguluhan, + caya't napilitang sila ay naghalal + n~g Procuradores na Fraile rin naman. + + Si Fray José Checa at Fray Joaquin Coria + ang naguing defensor taga usig baga + ng usapíng ito sa dalaua'y habla + na taga Maynila sa baya'y may sinta. + + Sa lahat n~g «diario» ang usapíng ito + sa Corte n~g Madrid nalagdang totoo't + pauang naaayon tanang artículo + sa tanang tagalog, Fraile siyang talo. + + Baquit ang isa pa naquiayong tunay + isang tubo rito na naguing general + D. José Orosco Zuñiga ang n~galan + at iba pa n~gani na may catungculan. + + Na sina D. Juan Záenz de Vismanos[1] + José Ochoteco[2], Rafael[3] na bantog + García López n~gani ang pan~galang lubós + n~g m~ga nag-usig na pauang tagalog. + + Sa pagtulong nito na lubhang malihim, + ang lahat n~g Fraile ay di napatiguil, + lalong inululan n~g galit na tambing + sa dalauang ito na Regidor natin. + + Lalong lalo na n~ga n~g sila'y lantacan + sa diariong «Discución»[4] halos arao arao + n~g binatang Manuel, Fraileng calahatan + lalong nan~gag-usig panalo'y macamtan. + + Dito na si Burgos cusang sumulat na + ilang «artículong» casagutan baga + sa lagdang sinulat n~g Fraileng si Coriang + naquiquipagtalo mag-uagui ang pita. + + Sa usapíng ito n~g cusang malaman, + ang ating si Burgos dito ay capisan, + ang lahat n~g Fraile lubós n~g tumahan, + tinimpi sa loob yaong cagalitan. + + Dito na umusbong sa canilang dibdib + si José Burgos n~ga ay sinumpang tiquís + at paghigantihan gauan niyaong pan~git + lihim na pacaná na asal balauis. + + Baga ma't gayon na ay cusang tumiguil + ang lahat n~g Fraile sa gayong usapín, + di rin naampat at napatuloy rin + sapagca't tumauid sa lupain natin. + + Sa boong lauigan nitong Filipinas + caguluhang ito cusang lumaganap + dahil sa ang lahat na Fraileng dulin~gás + ay pauang nagbago n~g ugaling in~gat. + + Yaong pan~gan~gamcam siyang natutuhan + nang lupa at buquid sa catagaluga't + cusang pataasin ang dating cabuisan + n~g m~ga hacienda na atin di't tunay. + + Caya siyang mula n~g panghihimagsíc + niyaong si Eduardo Camerinong sulit + na taga Caviteng nahalal na tiquís + pan~gulo sa hocbo na pauang nilupig. + + Isa pang casama ni Eduardong hirang + ay yaong si Luis Parang ang pan~galan + na siyang namuno sa bayan n~g Tan~guay + n~g paghihimagsic sa Fraileng sucaban. + + Ang bayan n~g Imus noo'y gulongulo + sapagca't nacuha nitong si Eduardo + caya't n~g mahuli ang dalauang "lego" + sa "casa hacienda" binitay n~ga nito. + + N~g ito'y matanto n~g bunying general + nagulo ang diua caya't naisipan + tumauag n~g pulong sa lahat n~g mahal + na m~ga tagalog n~g ito'y mahusay. + + Pagca't yaong guló lubhang malaqui na + di na naapula ano mang gauin niya, + hangang sa inabot ang «casa hacienda» + sinilabang tunay n~g nag si pag alsá. + + Caya naisipan n~g upang tumahan + caguluhang ito nasabing general, + ang tanang tagalog na may carunun~gan + at caunting yaman bigyang catungculan. + + Caya n~ga't inipon si Roxas, Vismanos, + Ascarraga't Tuáson, González na lubós, + Padilla't Esquivel, si Calderóng bantog + saca si Icasa pauang filipinos. + + Sila hindi iba ay cusang nahalal + «vocales civiles» na puno sa bayan, + saca n~ga sinunod ang ilang cabanghay + niyong cay Regidor «reformas» na tanan. + + Dito na naghalal sa corte n~g Madrid + n~g isang Comisión sa nag-uusig + nitong si Regidor na di naiidlip + tayong calahatan mapaiguing tiquís. + + Caya ang Ministro de Ultramar noon + ay siyang namuno gayong pagpupulong, + at ang m~ga vocal sa ganitong layon + m~ga generales na ualang caucol. + + Na sina Orosco, Saportillang tunay + Gandara at sina Ochoteco naman, + Coballes na pauang coroneles lamang + Rodriguez, Bona't Pillon iba pang capisan. + + Ang pulong na ito pauang nag caisa + at pinaayunan ang tanang "reforma" + nitong si Regidor na capisan nila + gayong pag-uusap sa guinauang junta. + + Caya n~g matapos itong pag-uusap + dito sa Maynila'y pinahatid agad + niyaong capulun~gan sa Madrid na hayag + ang naguing pasiya n~g upang malutas. + + N~guni sa samá din n~g pamamahala + n~g Gobierno rito'y isinalamuha + sa "junta" n~ga rito yaong fraileng madla + uala n~g inimbot cundi ang masamá. + + Dina naalala itong ating Burgos + doo'y isinama't cusang inilahóc + caya sa uala rin dito'y napanuod + na "caliuanagan" tanang filipinos. + + Sa gayong nangyari yaong caguluhan + dito sa Maynila, Bulacan at Tan~guay + Silan~ga't iba pang m~ga lalauigan + ay lalong lumubha apuy ang cabagay. + + Ang man~ga pinuno't tanang autoridad + dito sa Maynila'y nagulong cagyat + caya napatulong sa loob na tapat + n~g m~ga tagalog may dunong na in~gat. + + N~g upang maampat cusang mapatiguil + caguluhang ito na ualang cahambing + caya sinunod na ang lahat n~g hilíng + n~g tanang tagalog may dunong na tambing. + + Si Padre Gómez n~ga ang siyang guinaua + comisióng nahalal cusang papayapa + sa cay Camerino na naghimagsic n~ga + sa bayan n~g Tan~guay, Imus na daquila. + + N~g ito'y parunan niyaong Padre Gómez + ay hindi nalaon ang paghihimagsic, + dahil sa pan~gaco n~g autoridades + sa tanang tagalog na nag-alsang tiquís. + + Caya ang "tratado" biglang pinirmahan + sa bayang Navotas n~g bunying general + sa pinamansagang balitang tulisan + na si Camerino at si Luis Parang. + + Ang lahat n~g Fraile noo'y nan~gag-galác + pagca't napayapa caguluhang cagyat, + at tanang «hacienda» nilang ini-in~gat, + ay muling babalic na di magluluat. + + Baga ma't sila'y cusang nagastahan + nag-gugol n~g pilac na hindi mabilang, + di na alumana humusay n~ga lamang + lacad n~g panahong man~ga caguluhan. + + Ang general noong balitang D. Cárlos + de la Torre n~gani ang pan~galang lubós + na naguing mabuti sa man~ga tagalog + at sa tanang Fraileng nag-asal balaquiot. + + Nabalita naman sa panahong yaon + ang ating si Gómez cura sa Bacoor + dahil sa guinaua at pag dedefensor + sa tanang tagalog na piniit noon. + + At gayon din naman sa pagpapahusay + sa nangyaring guló sa bayan n~g Tan~guay, + caya yaong puri at uagás na dan~gal + ay tinamó niya sa catagalugan. + + Dahil sa mahiguit na tatlong libong ganap + ang napi-it noon tagalog na lahat + na napacaualan cay Gómez nagbuhat + sa cárcel n~g dusa na dilang bagabag. + + At pati ni Parang sampuo ni Eduardo + cusa ring nagcamit n~g mabuting trato + sa man~ga castila tumirá pa rito + sa bayang Maalat may «pencióng» totoo. + + Saca sinunod pa ang pinag-usapan + niyaong caayusang magcura sa bayan + at yaong "reforma" niyaong pag-aaral + ay pinaghusay din na hindi naluatan. + + Nagcaroon pa noon n~g carrera civil + lahat n~g tagalog may dunong na tambing + caya si Vivencio del Rosario natin + sa Lagunang bayan ay nag alcalde rin. + + At si D. Mariano Villafranca naman + sa bayang Misamis alcaldeng nahalal + na pauang tagalog may dunong na taglay + nagcamit n~g tungcol sa cacastilaan. + + Nagcaroon pa rito n~g m~ga Jueces + pauang filipino't man~ga Relatores, + at lahat pa disin n~g m~ga napiit + dito nacauala't cusang nacaalis. + + Pinatiguil pa n~ga ang pag-eembargo + sa tanang lupain n~g naramay rito, + at pinagalang pa man~ga bahay dito + sa tanang justicia nagalang totoo. + + Sa madali't sabi ating pagbalican: + ang cusang sinapit nitong si Luis Parang + sampuo ni Eduardo Camerinong hirang + niyaong macaraan yaong ilang arao. + + Pagca't di nalaon sila ay piniit + pinatay sa bitay, sa namucong galit + sa dibdib n~g tanang Fraileng m~ga ganid + uala n~g inimbot cung di gauang pan~git. + + Sila'y nag-gasta rin n~g lubhang malihim + sa general ditong lumabo ang tin~gin + sa saganang pilac canilang inyahin + mapapatay lamang dalauang butihin. + + Naualang halaga ang pinag-usapan + tratadong guinaua sa Malabóng bayan + at cusang naniniig lubos na guinitao + pagtin~gin sa yaman nasabing general. + + Nagn~git-n~git na naman n~g ito'y matalós + ang lahat n~g dibdib n~g m~ga tagalog, + n~guni't sa uala rin dito ay inabot + caguluhan baga gaya n~g natapus. + + Sa panahóng ito siyang pagcacamit + nitong ating Burgos «ordeng» ninanais + niyaong Pagcapari sa tanang tiniis + man~ga cahirapan na ualang cauan~gis. + + Hindi n~ga nalaon na nagcantamisa, + sa ating Catedral nahalal na cura, + at siyang pagtamó n~g mahal na «borla» + niyaong pagca "Doctor" sa Santa Teología. + + Saca sa Derecho Canónicong mahal + ay gayon din naman "Doctor" na mahusay + caya sa Tribunal n~g exameng tunay + naquiquialam na sa colegiong tanan. + + Caya bala noong ibig na cumuha + magcamit n~g grado sa facultad baga + sa Santa Teologia't bunying Filosofía + at sa Canónico daraan sa caniya. + + Sapagca't n~ga siya nahalal na cagyat + na "Examinador" at una sa lahat + cusang "eexamen" estudiong facultad + na sino ma't aling ibig macalabas. + + Sa caniyang pagsunod sa tungcol na dala + naguing masamá siya sa fraileng lahat na; + datapua gayon man di cumibo sila + uari hindi pansin tanang naquiquita. + + Cusang nagsaloob higantihan lamang + putulin ang gayong man~ga cahigpitan + n~g pag-eexamen sa sino't alin man + sa Fraileng capua lipós n~g casam-an. + + Caya ang nangyari n~g lumubhang tiquís + yaong pag n~gin~gitn~git cay Burgos na ibig + dito na ang lahat; ang Fraile'y lumupít + sa Paring tagalog na casanib-sanib. + + N~g ito'y malaman nitong Burgos natin. + lahat n~g capua ay inipong tambing + pinaquipagtalo lahat n~g inilíng + na Paring tagalog n~g Fraileng butihin. + + Sa nangyaring ito, dito na inusig + sa Arzobispado ang leyes ni Moret + ay sundin totoo pagca't natititic + sa pinag-usapan ito'y susunding pilit. + + N~g ito'y matanto n~g fraileng si Roxas + Cornejo, Ariaga, Cabrerang dulin~gás, + Pardo, Gala't ibang lumahóc na cagyat + si Padre Burgos n~ga cusang pinaghanap. + + At ipinaglaban canilang catuiran + cahit nalilicó sa magandang daan; + n~guni't sa uala rin silang hinanganan + cung di yaong hiyá na ualang cabagay. + + Sapagca't n~ga sila'y nan~gabilangó pa, + ang canilang ari enembargong sadiya + sa nangyaring ito na usapín nila + sa bunying Juzgado Eclesiástico baga. + + N~g ito'y masapit nilang calahatan + sila'y nacaisip pasaclolong tunay + sa cay P. Burgos at paquiusapan, + n~g sa pagcapiit macalabas lamang. + + Gayon din ang tanang man~ga Presbítero + na pauang linupig man~ga fraileng ito + sampuo niyaong ibang man~ga filipino, + cay P. Burgos din ay napasaclolo. + + Sa nangyaring ito itong ating Burgos + hindi nagmalaqui't pinaquingang lubós, + ang sa tanang Fraile at man~ga tagalog + man~ga paquiusap sa gayong inabot. + + Siya n~ga'y naggugol lubos nagcagasta + na hindi sinin~gil capaguran niya, + sa fraile't tagalog n~g macamtan nila + ang pagcacauala sa cárcel n~g dusa. + + Itong si Fray Galan recoletong hirang + si Fray Ariaga franciscano naman + at si Fray Cornejo Domenicong tunay: + si Padre Burgos n~ga siyang nagsangalang. + + Sila'y napabalic at cusang nagcura + sa bayang tagalog dating lagay nila + at ang ari nila na enembago baga + ay cusang nagbalic na caracaraca. + + Sa panahóng íto lubos nagcaroon din + n~g isang sumbong n~ga taga S. Rafael + sacop n~g Bulacan mula baga't dahil + sa canilang cura na nag-asal suail. + + Caya ang guinaua dagling pinatauag + ni Padre Burgos n~ga't inaralang cagyat + na sa uli't uli ang guinauang lahat + huag n~g gagauin sapagca't di tapat. + + Ito hindi iba ay si Fray Antonio + Piernavieja n~gani bunying agustino + totoong nasinsay, cusang umabuso + sa ipinag-uutos n~g Eclesiástico. + + Macaraan ito ay hindi naluatan + sa Corte n~g Madrid may isang lumitao + diariong casang-ayon n~g catagalugan + «Eco Filipino» ang siyang pan~galan. + + Dito n~ga si Burgos ay cusang tumulong + naggugol n~g yaman at sampuo n~g dunong + upan n~g lumauig at cusang yumabong + magcaroon n~g madla na m~ga suscritor. + + Nagtayó rin naman isang capisanan + dito sa Maynila sa nagpapaaral + sa reinong España filipinong tanan + ibig na dumunong lahat ay malaman. + + Caya sa dalauang Regidor na tiquís + nangyaring lumagda n~g usiguing pilit + tanang filipinos may dunong sa Madrid + magcamit título't condecoraciones. + + At gayon din naman ang catagalugan + cusang natatan~gi't may in~gat na yaman + nagcarón nang uagás bunying catungculan + sa lahat nang poóc nang sangcapuluan. + + Saca isinunod na caniyang inusig + yaong pagcucura nang fraileng balauís + sa bayang tagalog sila'y mapaalis + at pauang clérigo ang siyang mapalit. + + Dito pinasunod utos sa "Concilio + ni Trento" ang tauag at biling totoo + marapat na sundin nang simbahan dito + nang man~ga castila sa silan~ganang daco. + + At sinabi pa niyang ipinagmatigás + sa lahat nang fraile cun ang caniyang han~gad + ay hindi susundin arao'y di lilipas + sila'y pasasacop sa inglés na cagyat. + + Caya ang nangyari lumagdá pagcuan + nang isang "escrito't" inihaying tunay + sa Ministrong hayág nang bunying Ultramar + sa reinong España na cabalitaan. + + N~guni't bago ito ipinadalang lubós + cay Izquierdong hirang general na bantóg + ay nuhang sanguni't bilang pahintulot + nang huag masinsay sa catouirang puspos. + + Ang escritong ito'y pinaayunan niya + at pinapirmahan bago ipinadala + cay Padre Mendoza[5] Lasa[6] at Sevilla[7] + Danda't[8] del Rosario[9] Guevara't[10] Zamora[11]. + + Napisang parito sina Desiderio,[12] + Hilario del Pilar, Gainsa't Gimeno[13] + Roxas,[14] Regidor,[15] Ramirez[16] parito + Calderó't[17] Esquivel[18] iba pang totoo. + + Gaya ni na Tisca[19] at sina de la Rosa[20] + Acuelle[21] at Agustin[22] pauang nagsipirma + sa escritong yaon cusang pinadala + sa Corte nang Madrid nang caracaraca. + + Parang naligalig fraileng calahatan + sa nangyaring itong man~ga caisipan + nitong Burgos natin caya silang tanan + sinilaban n~gani niyaong cagalitan. + + Dito na isinumpá nag-isip nang cagyat + na paghigantihán, caya silang lahat + cusang nagpupulong halos oras-oras + cung anong magaling nang ito'y maampat. + + Lalong-lalo na n~ga fraileng recoleto + at ang dominico siyang gulóng-guló + dito sa nangyaring hindi mamagcano + caya silang tunay ang mausig dito. + + Caya niyaong minsang sila ay magjunta + Prior sa convento nang Recoletos baga + sa bayan nang Tan~guay na ang n~galang dala + Fray Mariano Gómez dito naquisama. + + At gayon din naman ang castilang uldóg + Fray Antonio Rufian órden S. Juan de Dios + ay nacasama rin at silang tibobos + nan~gacong gagauang higanti cay Burgos. + + Sa pan~gacong ito dito nan~gagalac + ang lahat n~g fraileng may galit na in~gat + sa cay Dr. José at maipahahamac + nang dalauang ito na magcapua oslac. + + Hindi na naglicat nang magcahiualay + itong man~ga fraile na aquing sinaysay + mabuting paraan mapapatay lamang + ang naguing catotong quinagagalitan. + + Caya ang na-isip nitong si Fray Gómez + si Miguel Zaldua[23] at ang casing ibig + cusang hinicayat na sulsulang pilit + tanang sa Arcenal jornalerong tiquís. + + Upang silang tanang tumutol na cagyat + sa upahang dati cung hindi itaas + at siyang bahala cusang magliligtas + cung ito'y umabot sa di hinahagap. + + Sa paquiquinyig n~ga ni Miguel Zaldua + sa aral nang fraile'y cusang inaquit na + tanang jornalero sa Arcenal baga + na sila'y tumutol sa ugaling upa. + + Cung sacasacaling ayao na itaas + sila'y man~gag-alsa huag na magulat + sapagca't tutulong ang caual na lahat + sa Maynila't Tan~guay at pauang casabuat. + + Napahinuhod n~ga, ang lahat nang jornal + sa mabuting aquit ni Zalduang nasinsáy + caya ang guinaua nitong Fray Rufian + umisip naman siya nang ibang paraan. + + Caya ang sumagui sa caniyang acala + sina Montesino't Morquechong daquila + pinaquiusapan na tulun~gang sadiya + ang lahat nang jornal sa pag-aalsa n~ga. + + Ang dalauang ito ay castilang taal + na capua tenienteng napipiit lamang + sa Castillong sacdal sa bayan nang Tan~guay + n~gala'y San Felipe lipós cahirapan. + + Sa sabing matamis sa dalauang ito + ay hindi tumangui sumagot nang oo + upang sila lamang macalabas dito + sa pagcacapiit doon sa Castillo. + + Ang lihim na ito ay hindi nagdaan + arao nang sábado dumating na tunay + nang pagbabayaran sa lahat nang jornal + na nagsisigaua doon sa Arcenal. + + Icadalauang puo buan nang Enero + siyang cabilan~gan nang arao na ito + caya nagsitutol, sinunod ang trato + nang sila'y bayaran sa di nila gusto. + + Nang ito'y matanto nang coronel Buttler + bunying Gobernador nang caual na tambing + sa lalauigang Tan~guay ay hindi pinansin + reclamo nang jornal na ualang cahambing. + + Ang caniyang guinaua umaga nang lingo + humin~gi nang "fuerza" sa General dito + hayág na Izquierdo pagca't natanto nito + ang lahat nang jornal ibig na mangulo. + + Naisipang isa pahaliling tunay + nang oras ding ito sa isang capantay + nang coronel Roxas nang di niya camtan + yaong caguluhan naramdamang tunay. + + Saca pinaglirip sa sariling isip + magcaroon man siya nang caual na cabig, + cung uala naman siyang escuadra sa tubig + ay uala rin anyang tunay masasapit. + + Pagca't ang nangyari guinaua ni Mac-Rohon + contra-almirante sa escuadra noon + tanang cañonero nang panahong yaon + ay pauang dinala sa Isla del Sur[24]. + + Sucat na natira dito ay iisa + caya't si Buttler nagpumilit baga + ang lupa nang Tan~guay iuan muna niya + nang huag nang datnin caguluhang sadya. + + Capagdaca naman caniyang cahilin~gan + ay agad inamin biglang pinayagan + nang caniyang general Izquierdong maran~gal + nang umagang yaon na hindi lumiban. + + N~guni't bago siya sa Tan~guay umalis + sina Montesino't Morquechong nasambit + ay caniyang hini~ging dito na mapiit + sa Maynilang Ciudad na sacdal nang diquit. + + Cahilin~gang ito ay di na nahintay + sapagca't guló na ang lahat nang jornal + sa hindi pagpayag sa ibinibigay + dating caupahán, caya binayaan. + + Ugali't salita madaling malutas + nang ito'y matanto ni Rufiang dulin~gás + lalong sinulsulan jornal na alin~gas + sila'y maghimagsic sa castilang lahat. + + Sinabi pa nito huag mag-alaala + sila'y tutulun~gan tanang caual baga + dito sa Maynila Infantería't Guía + sampuong artillero na ualang pagsala. + + At hindi dadaan dugtong na sinambit + ang mamayang gabi mag-aalsang pilit + ang taga Maynila cung inyong marin~gig + ang putucan doon sumabay na tiquís. + + Aco ma'y castila muli pang uinica + nitong si Fray Rufian uldóg na cuhilá, + n~guni't sa aua co sa inyo n~gang paua + dugó co'y naculo sa tanang castila. + + Caya sa hatol co cayo ay sumunod + nang cayo'y lumaya na man~ga tagalog + huag naman cayong magcaroong lubós + niyaong «desconfianza» sa ipinatalós. + + Sapagca n~ga't aco'y catotong mahigpit + ni Burgos n~ga ninyo at caisang isip + sa nilalayon niya na lubhang mapilit + ang pananarili ay macamtang tiquís. + + Caya cun sacali cayo'y man~gagdiuang + ay inyong ihiyao si Burgos mabuhay + at ang Filipinas guilio ninyong bayan + España'y mamatay, mamatay na tunay. + + Sa «enga~nong» ito sa hina nang isip + niyaong man~ga jornal sila ay naquinyig + sa hicayat nitong lalaquing mabait + uala nang inimbot cundi gauang lihis. + + Sa madaling tacbo nang panaho't oras + yaong cagabihan sumapit na cagyat + ano't nagcataon parang pinagtiyap + pista sa San Anton[25] guinauang magalac. + + Nagcaroon nang putoc castillo at bomba + cuites saca luces na ualang capara + sa boong magdamag at iba pang sayá + na nacauiuili sa guinauang pista. + + Caya n~ga't maraming tauong nagsidaló + taga ibang pooc na di mamagcano + sa canilang toua sa pistang ganito + na sa cailan man di naquiquita ito. + + Baquit nasabay pa ang pistá n~g Calmén + na pinagsasayá na ualang cahambing, + fraileng recoleto pauang nahihimpil + sa San Sebastian n~ga pooc na maalio. + + Sa sabing matulin itong casayahan + dito sa Maynila nang cusang malaman + jornales sa Tan~guay paua nang gumalao + hindi naapula nang sino't alin man. + + Sapagca't acala nitong nan~ga-aquit + nang fraileng si Rufian putóc na narin~gig + dito sa Maynila ay paghihimagsic + man~ga taga rito cay Burgos na cabig. + + Ang man~ga marino sampuong infanteria + man~ga artillerong nasa sa muralla + na pauang tagalog dito sumunod na + na naquigalao din sa jornal sumama. + + Dito si Lamadrid sargentong ilongo + hindi nagpabaya't agad sumaclolo + pinatáy ang púno pauang castellano + ang gradong teniente nilagay na rito. + + Sina Montesino at Morquecho naman + lumagay sa lugar sumanib sa caual + caya't pinaghati ang fuerzas na tanan + saca namiyapis nang ualang cabagay. + + Caya ang putucan nang cañón at baríl + sa boong magdamag hindi nagtitiguil + natalacsáng bangcay di maipagturing + nang man~ga castila't tagalog na tambing. + + Gobernador Roxas mabuti na lamang + agad nacatacas at hindi napatáy + caya't nacuha pa sa acay na caual + ni coronel Sawa cusang naquipisan. + + Sila'y nagsihanay hangang umumaga + sa calle principal niyaong Porto Vaga + na naquiquisagót sa putucan baga + nang naghihimagsic na aquing binadya. + + At caracaraca siya'y nagpa-atas + cay Izquierdong hayág n~g isang calatas + ang bagay na ito'y ipinatalastas + upang sila doon abuluyang cagyat. + + Nang ito'y matanto nitong si Izquierdo + sumubó ang galit na di mamagcano + caya capagdaca ang tanang sundalo + dito sa Maynila ay pinasaclolo. + + Ang segundo cabong general Espinar + ay siyang umacay sa dinalang caual + pauang voluntario cubano n~gang tunay + ang iba'y castila't tagalog din naman. + + Silang calahatan nagsilulang cagyat + sa man~ga vapores na hindi nagluat + at doon huminto na cusang sumadsad + sa Puerto nang Tan~guay na ualang bagabag. + + Nang sa Kabite n~ga sila'y magsidating + general Espinar nag-utos na tambing + na aniya't panhiqui't agad salacayin + ang muog na yaong ualang macahambing. + + At ang baua't doo'y inyong maabutan + babaye ma't báta ay pataying tanán + huag paligtasin ang sino't alin man + tungcól filipino naguing cautusán. + + Ang utos na ito ay biglang sinunod + nang lahat nang caual na pauang cubanos + caya naman dito ang man~ga tagalog + cusang nagpaquita nang tapang na impoc. + + Ang pagpapatayan sabihin pa baga + dugó'y umaagos batis ang capara + bangcay natalacsán sa guitna nang plaza + niyaong Porto Vaga gayong pagbabaca. + + N~guni't sa dayucdóc at quinamtang puyat + nang man~ga tagalog sa boong magdamag + quinulang nang palad caya't napahamac + sila ay nagapi nang man~ga calamas. + + Baquit quinulang pa nang polvora't bala + lalong cailan~gan sa paquiquibaca + caya di mangyaring tumagal pa sila + sa paghihimagsic nilang lahat baga. + + Utos ni Espinar dito na sinunód + militar ma't hindi ay cusang tinapos + sargento Lamadrid at si Montesinos + siyang unang unang namatáy na lubós. + + Yaong si Morquecho ang quinana naman + nang caniyang maquita na uala nang daan + nirevolver niya caniyang palipisan + sa nasang matapos ang in~gat na búhay. + + Dapoua't di nangyaring namatáy na tiquís + cung di nang icatlong arao nang sumapit + siyang pagcatapos nang búhay na quipquip + nitong si Morquecho na aquing sinambit. + + Lahat nang naculong na di nacalabás + sa muog nang Tan~guay ay pauang nautás + parang hinocoman ang nacacatulad + canilang sinapit gayong paglalamas. + + Ang iba'y sa tacot sa dagat nagtalón + nasang mailigtas ang búhay sa lan~góy + n~guni't nahuli rin nang cañonero roon + cusang nagtatanod na ualang caucol. + + Ang ibang nagtago at hindi gumalao + sa sariling bahay tinacas na tanan + at pinagbabaril yaong iba naman + dito sa Maynila ay dinalang tunay. + + Hindi n~ga nalao't binitay na cagyat + nang icadalauang puo't isa ang saad + nang buang Enero't ualang nacaligtas + ni isa man lamang sa canilang lahat. + + Tanang man~ga presong cusang nagdudusa + doon sa Arcenal di nacalabas baga + sa paghihimagsic ay biglang dinala + cusang dinestierro doon sa Paragua. + + Ang fraileng si Rufian na umaquit dito + sa nan~gapahamac doon sa Castillo + nang magcagulo na'y nagtagong totoo + ang toua'y malaqui na di mamagcano. + + Pagca't inacala'y cusang masusunod + ang bumucong nais nang capua balaquiot + fraileng solopicá caisa nang suot + na maipabitay ang ating si Burgos. + + Caya nang maquita at siya'y matuclás + nang capua castila inalpasang agad + pagca't quinatuiran siya rao'y nalalabas + sa alsahang yaon nang nan~gapahamac. + + Dito sa Maynila ay hindi nagtagal + sa Reinong España'y omoui pagcuan + sapagca't inisip maca pa macunan + niyaong _declaración_ gayong caguluhan. + + Sa nangyaring ito ang lahat nang fraile + pauang nan~gagalac hindi mapacali + at cusang nilacad lihim sa sarili + si P. Burgos n~ga'y cusang ipaputi. + + Ugali't salita caguluhang ito + ipagpatuloy co sa man~ga marino + na nasa Arcenal nang matanto ito + dito nagsilaban nang di mamagcano. + + Halos patay na n~ga nagsisilaban pa + sa man~ga castilang canilang cabaca + at isinusumpa fraileng lahat baga + hangang ipiniquit yaong man~ga matá. + + Ang ibang nahuli doon sa Arcenal + babaye at bata matanda't hindi man + sa cañonero n~ga'y pauang isinacay + saca ipiniit na pinarusahan. + + Hindi naluata't sa corte nang Madrid + ibinigay alam ang paghihimagsic + nang taga Kabite ni Izquierdong tiquís + general na hayag na sacdal nang lupít. + + Sa bunying Ministro n~g Guerra't Marina + doon n~ga dumatal bigay alam niya + caya capagdaca ay sinagót siya + maghalál nang Fiscal taga usig baga. + + Dito na inusig at cusang hinusay + nang naturang Fiscal ang tanang nadamay + sa nan~gaghimagsic sa lauigang Tan~guay + at pinarusahan ang may casalanan. + + Binigyang _indulto_ iba naman dito + ualang man~ga malay sa nangyaring guló + n~guni't yaong ibang may salang totoo + lalong nahigpitan sa pagcaca-preso. + + Dito na hinuli si Miguel Zaldua + naguing artillero nang panahóng una, + na nan~gan~galacal nang talacsang baga + doon sa Kañacaw, sa Udiong ang cuha. + + Caya nang piniit siya'y cabubuhat + sa pan~gan~galacal na dati niyang hanap + nasa _lorcha_ pa n~ga nang dacping cagyat + pati nang asauang pinacaliliyag. + + Sila'y itinuloy nang caracaraca + doon sa Bilibid na piitang sadiya + na di man quinunan declaración baga + at caagad-agad sila'y pinagdusa. + + Yaong diligencia'y cusang itinuloy + nang nasabing Fiscal nahalál n~ga noon, + upang mapag-usig nan~gulo sa gayong + man~ga caguluhan na ualang caucol. + + Nang maliuanagan dito lumabas na + sa declaraciones na guinaua nila + ang cusang nan~gulo sa caguluhan baga + na nangyari noon na ualang capara. + + Ang unang lumabas di umano'y _Imperio_ + ang nasang itayó tanang filipino, + at ang Emperador na lumabas dito + si D. Joaquin Pardo de Taverang totoo. + + Ang man~ga ministros si Burgos at Basa + Antonio Regidor, Paraiso't iba + dito ay nadamay ualang malay baga + caya nang dinaquip pauang napataca. + + Nang ito'y matanto man~ga fraileng lahat + pauang nan~gaguló ang isip na in~gat + caya ang guinaua'y canilang nilacad + upang nang mabago ang sa unang hagap. + + Dito na n~ga sila gumaua nang pulong + anila'y mabuti magcontribución + nang ang ating nasang nilalayon-layon + ay cusang matupad sa habang panahón. + + Sa pasiyang ito'y pauang nagsi-amin + ni isa'y uala mang tumutol na tambing + caya't nan~gag-gugol nang lubhang malihim + sambuntong salapi cay Izquierdong saquím. + + Ipinagpilitan ang nan~gulo dito + ang bunying si Burgos sa nangyaring guló + caya ang marapat baguhing totoo + ang sa diligenciang guinaua nang daco. + + Caya sa pagdin~gig at cusang pagtitig + niyong si Izquierdo sa salaping tiquís + yaong diligencia ay binagong pilit + sinunod ang nasa nang fraileng balauis. + + Dito na lumabas nang ito'y mabago + caya nan~gag-alsá man~ga filipino + sa lalauigang Tan~guay ang nasang totoo + maguing República ang lupaing itó. + + At cusang nahalál Presidenteng lubós + ang ating marunong na si Dr. Burgos + at ang man~ga hayag na m~ga Ministros + ay ang natatalá dito ay casunod. + + Si Pardo Tavera siyang sa Estado + sa Hacienda naman ay si Paraiso + si A. Regidor siyang sa Gobierno + si María Basa nama'y siyang sa Fomento. + + At si Maurante siyang sa Marina + at si Mauricio siyang sa de Guerra + marami pang iba dito ay nasama + cusang idinamay binigyan nang sala. + + Caya n~ga pagdaca ang lahat nang ito + sa lacás nang cuarta ay pauang napreso + ang abang catuiran nalugmoc na rito + sa abáng candun~gan nang dusang totoo. + + Bucód pa sa rito ay pauang nadamay + sina Padre Lara, Sevilla at Dandan, + Rosario, Guevarra, Hilario del Pilar, + Tuason, Desiderio tagalog na tanán. + + Saca sina Sánchez, León at Carrillo, + Enriquez at Serra, Máximo Paterno + ay pauang natapon cusang dinestierro + sa iba't iba n~gang bahagui nang Mundo. + + Natan~gi n~ga lamang sina Padre Burgos, + Gómez at Zamora at si Zalduang puspos + ang hindi natapon at cusang násunod + sa nan~ga destierrong balót nang himutóc. + + Palibhasa disin sa salaping lacás + sa diligencia n~ga pilit na lumabas + ang apat na ito sa castillong cagyat + sila ay mapasoc na cusang maghirap. + + Madali't salita ay hindi nagdaan + yaong isang buan apat na tinuran + sa sadyang _Consejo de Guerra_ ang n~galan + sila'y ipinasoc nang pinunong tanán. + + Lahat nang matouid ni na Padre Burgos, + Gómez at Zamora ay pauang naayop + nang lacás at bisa nang salaping handóg + niyong man~ga fraileng asal ay balaquiot. + + Ang Consejong ito nang cusang minulán + icadalauang puo't anim yaong bilang + nang buang Febrero hapon yaong lagay + nang panahóng lubós na lubhang mapanglao. + + Baquit ang nahalal Presidenteng tiquís + sa gayong Consejo ang sacdal nang lupít + Coronel nang hocbó, ang n~galan at sambit + Francisco Moscoso na ualang cauan~gis. + + Fiscal instructor si Manuel Boscasa + Comandante naman catungculan niya + na isa sa man~ga caututan bagá + nang dila nang fraileng man~ga palamara. + + A las cuatro n~gani nang ito'y minulán, + si Padre Burgos n~ga ang una sa tanán + sacá isinunod si Zamorang hirang + at sacá si Gómez na casamang tunay. + + Anopa't ang lahat na man~ga defensor + ay ualang nagaua sa Consejong yaon + palibhasa disin caalam nang pusóng + na fraileng sucaban caya-napagayón. + + Pagca't ang lumabás ó hatol na tunay + ang _Pena de Muerte_ ang siyang cacamtán + nang apat na ito sa pagcacadamay + na parang namuno sa gulóng nagdaan. + + Ang hatol na ito matanto ni Burgos + ay cusang tumugón sa Consejong bantóg + siya'y di papayag sa defensang lubós + nang caniyang defensor sa fraileng caumpóc. + + Pagca't aniya siya'y hindi umaamin + na siyang namuno sa bintang na tambing + caya't ang tutol niya sa tanáng casalio + siya'y ualang malay niyaong pagtatacsil. + + Ang bagay na itó di rin pinaquingán + nang tanáng doroon cay Burgos na saysay + palibhasa n~gani sila'y binayaran + niyong man~ga fraileng higuít sa halimao. + + Uala ring nangyari cundi ang maghari + sa canilang dibdib ang masamáng budhi + na maipapatáy si Burgos na bunyi + at pati nang tatló na casamang tan~gi. + + Caya n~ga't ang hatol n~g Consejong hirang + apat na may sala alisán nang búhay + dalhin sa Capilla doon ay ilagay + hangáng may panahón macapan~gumpisál. + + Sumunód na arao nang pagca-umaga + ang plaza de armas pinatanuran na + isang regimiento hocbóng infantería + sacá ang escuadrón niyaong caballería. + + Caramihang tauo ang siyang casunód + na pauang nagtaglay n~g muc-hang malungcot + sa pagcacaabá nang palad na capós + niyaong tatlóng paring bibitaying lubós. + + Si padre Burgos n~ga siyang unang una + at si padre Gómez at padre Zamora + pauang ualang malay sa atáng na sala + saca ang dinayang Francisco Zaldua. + + Ang apat na ito't pauang filipinos + sa bayang tinubua'y maalam umirog + lalong lalo na n~ga ang daquilang Burgos + na anác na tunay tubo sa Ilocos. + + Si padre Zamora tagalog na tunay + at tubong Maynila sa dacong Pandacan + na naguing Rector n~ga't Cura sa Catedral + niyaong nacaraang panahón at arao. + + Si P. Gómez naman ay tauong Sta. Crúz + sacop nang Maynila sa diquít ay puspós + sa lahing mabuti nagbuhat na lubós + ang amá at iná mabuti ang loob. + + Sa gremiong Mestizo nang m~ga Sangleyes + siyang nasasacop cusang natititic + pagca't siya'y ancán nang man~ga japonés + sa unang daco pa dito'y nagsi-alís. + + Nang ito'y mag-aral camusmusang edad + dahil sa naquita sa gayong capahát + man~ga catalasan nang isip na in~gat + at bait na tan~gi na ualang catulad. + + Caya sa talino at dunong na taglay + siya ay nagpari at nagcurang tunay + saca nag Vicario Foráneo naman + sa bayang Bacoor na sacop n~g Tan~guay. + + Cahulihulihan nacamtáng tibobos + pagca Examinador Sinodal na lubós + sa Arzobispado na ualang caayos + m~ga carunun~gan na caniyang inimpóc. + + At siya rin naman naguing sugong tunay + nang m~ga castila sa cay Luis Parang + cusang naghimagsic niyaong dacong arao + caya siyang mula nang capayapaan. + + Tumulong din naman sa m~ga pag-usig + nang m~ga tagalog sa córte nang Madrid + ang lahat nang fraile dito'y mapa-alis + siyang naguing dahil caniyang pagcapiit. + + Ang naguing sundalong si Miguel Zaldua + taga Camarines Vicol na talagá + cusang naguing quintos na nahulog bagá + sa batallóng hayág niyaong Artilleria. + + Ito'y nadestino sa lauigang Tan~guay + naguing asistente nang tenienteng hirang + na si Faustino Villabrilleng tunay + saca nag-asaua sa isang timtiman. + + Ang timtimang ito na naguing asaua + ay isang babaye lubós caquilala + nang fraileng si Gómez Recoleto baga + na Prior sa Tan~guay sa simbahan nila. + + Ito't hindi iba siyang humicayat + na masamáng fraile sa magcasing liyag + na paghimagsiquin jornalerong lahat + doon sa Arsenal cusang napahamac. + + Ito'y siyang mula nang pagcacasama + at pagcacadamay nang cauauang Zaldua + na cusang nadaya pati nang asaua + nitong m~ga fraileng lilo't palamara. + + Sa sabi at saad nang m~ga nagsulit + ang babayeng ito ay cusang napiit + sa cárcel nang dusa n~galan ay Bilibid + siya ay napasoc nagtiis nang sáquit. + + Bayaang co ito ang ipagtuturing + ang oras nang gabi nang cusang dumating + may isang dalaga na lubhang mahinhing + nag-isip ang tatlo ay cusang agauin. + + Ang n~gala'y Clarita na sacdál nang gandá + cusang nagmasaquit nagnasang iadyá + si na P. Burgos, Gómez at Zamora + nang gabí ring yaon doon sa Capilla. + + Caya n~ga humanap nang macacatulong + at may anim na puo ang caniyang naipon + pauang sandatahan nang m~ga talibóng + ang iba'y revolver pistola't remington. + + A las doce n~gani canilang tiapan + ang lahat nang cuartel cusang lolooban + n~guni't di nangyari pagca't piniguilan + nang iláng clérigo cusang nacaalám. + + Caya pa n~ga ito nang maalamang lubós + nang m~ga clérigong nasabi cong puspós + suot lalaqui na sa bay-uang may sucsoc + nang isang magara't mainam na guloc. + + Ang bagay na ito dapat n~gang pagmasdán + at tularan sana nang babayeng tanán + man~ga filipinang aquing cababayan + marunong umibig sa tinubuang bayan. + + Ang bagay na itó ay iiuan co na + at ang sasabihin madaling umaga + nang arao nang sáquit binatbát nang dusa + ang apat n~gang itó bibitaing sadya. + + Ito't hindi ibá di dapat limutin + mapanglao na arao na calaguim-laguim + dalauang puo't ualó ang bilang na tambing + nang Febrerong buan sa sabi at turing. + + Nang mag á las seis ang lahat n~g caual + nang man~ga castila cusang pinatahán + sa Santa Lucía n~ga at sa Bagumbayan + na pauang barilán at may cañóng tagláy. + + Sacá sa muralla nang Fuerza Santiago + ang hocbóng castilang man~ga artillero + pauang naca-abáng sa maguiguing guló + na nababalita sa panahóng ito. + + Nang cusang sumapit á las sieteng oras + yaong bibitayáng binacod na cagyat + nang man~ga sundalo na dalá't aquibat + nang Segundo Cabo Espinar na hayag. + + Bitayáng nasabi itinayóng tunay + doon sa Espaldón pooc na malumbay + at may sampuong metro yaong cataasan + sa lupang tuntun~gan sa sabi at saysay. + + Ang tugtóg nang tambor at m~ga corneta + dito na minulán na hinipan baga + casabáy ang ayos nang man~ga música + sa tinig nang marcha ang pagcacabadyá. + + Dito na quinuha ang na sa Capilla + apat na taan na namamatáy bagá, + ang man~ga sundalo nagbihis de gala + saca n~ga barilán na may bayoneta. + + Casama sa lacad ang m~ga Cofradía + nang Misericordia na caacbáy bagá + tanang Comunidad nang Religión Santa + nang Poong si Cristong sumacop sa sala. + + Si Miguel Zaldua ang una sa lahat + cusang inalacad balót niyaong posas + isang Franciscano at Recoletong cagyat + siyang caagapay na cumacausap. + + Sacá ang casunod yaong isang lupong + sari-saring órden nang fraileng pulutóng + dalauang Jesuita na capulong-pulong + ni Padre Zamora na nagcura Rector. + + Isang Agustino at Recoleto naman + ang siyang casunód cusang umaacbay + sa cay Padre Gómez na nagcura naman + at Examinador Vicario sa Tan~guay. + + Cahuli-hulihan ay si padre Burgos + na ina-acbayán nang dalauang puspós + na m~ga Jesuitang natauag sa Dios + na nananalan~gin nang lubhang tibobos. + + Baua't isa n~gani sa apat na ito + ay binabantayán apat na sundalo + at isang oficial sacá isang cabo + at may m~ga hauac isang crucifijo. + + Nang sila'y dumating sa laang bitayán + sila'y inahintó sacá binasahan + nang bunying sentenciang sila'y mamamatay + cusang bibitayin sa salang quinamtan. + + Matapos mabasa ang sentenciang titic + ang nadayang Zaldua unang ipinanhic + doon sa bitayán at inaupong tiquís + sacá yaong liig ay cusang inipit. + + Si Padre Zamora ang siyang sumunód + si Padre Gómez naman ang icatlong puspós + na cusang tumutol hangang sa matapos + ang hinin~gang ibig sa m~ga balaquiot. + + Bilang na icapat at huling binitay + ay si Doctor Burgos na di nagulat man + nagturing sa haráp nang caniyang calaban + aniya; _¡Miserables!_ cayong fraileng tanán. + + Saca nang maupo sa uupang cagyat + tumin~gin sa lan~git sa Dios tumauag + _¡Poon co, Iná co, caloloua co'y tangáp + nang camahalan mo't ito'y di co tatap!_ + + Nang masabi ito panaho'y nagdilím + at parang naglucsa ang lan~git na tabing + sucat isang sinag sa Arao na ningning + ang siyang tumitig sa apat na MARTIR. + + Ang tanang nanood na m~ga tagalog + pauang lumuluha sa quinamtang lungcót + caya ang iba n~ga naglucsang tibobos + bilang na pagdamay sa m~ga natapos. + + Nang ito'y mangyari ay nagsi-ouing lahat + yaong m~ga fraile masayá't magalác + baga ma't ang sindác sa dibdib namugad + hindi ini-inó niyaong man~ga sucáb. + + Di naman nalaon ang apat na bangcay + nitong ualang palad ay quinuhang tunay + nang carro fúnebre nang bunying Hospital + ni San Juan de Dios cusang nalalaan. + + Saca n~ga dinalá tunay inihatid + niyaong sa Hermandad Misericordiang tiquís + sa Pacong libin~gan cusang nalilibid + nang Caballería't sundalong maquisig. + + Hangáng nilalacad nagsunod-sunoran + ang maraming tauo hangang sa libin~gan + at ualang usapan na bulong-bulon~gan + cundi ang sa fraile na man~ga casamán. + + Sucat hangáng dito ititiguil co na + itong pag-aauit nang abá cong _Musa_ + yamang natanto na guilio cong nanasa + ang abáng sinapit nitong apat baga. + + Ang hiling co lamang huag lilimutin + sa cailan pa man ualang pagmamalio + n~g m~ga KAPATID abáng m~ga MARTIR + sa tinubuang lupa (PATRIANG) guiniguilio. + + At cung mangyayari atin pang alayan + sa taón-taón n~ga isang capistahan + bilang pa ala-ala sa canilang tanán + touing 28 N~G FEBRERONG buan. + + Para baga naman ating guinagaua + cung cusang nadating arao na mistula + n~g _pagcacabaril_ sa MAPAGPALAYA + nitong FILIPINAS, RIZAL na daquila. + + Cung magcacagayón cusang nalalaan + sa m~ga Capatid pag-utusang tunay + acong inyong lingcód, magpacailan man + at HONORIO LÓPEZ ang aquing pan~galan. + + +Katapusán + + + + +Mga Talababa: + +[1] Isang mayaman. + +[2] Coronel. + +[3] Naguing alcalde sa Kagayan. + +[4] Periódicong castila na inihayag sa Madrid. + +[5] Si P. Agustin Mendoza, nagcura sa Sta. Cruz sa Maynila. + +[6] Si P. Miguel Lasa, Prbro. + +[7] Si Dr. Mariano Sevilla, Prbro. + +[8] Si P. Pedro-Dandan, Prbro. + +[9] Si P. Vicente del Rosario, Capellan Militar. + +[10] Si P. José Guevara, cura sa Kiapo. + +[11] Si P. Jacinto Zamora, Prbro. + +[12] Si P. Anacleto Desiderio, Prbro. + +[13] Man~ga castilang obispo. + +[14] Si D. José Bonifacio Roxas, Alcalde na icalauang halál sa +Ayuntamiento. + +[15] Si D. Antonio Regidor. + +[16] Si D. Ramón Ramirez, Provisor. + +[17] Si D. Ramón González Calderón, Concejero sa Administración. + +[18] Si D. José Gabriel González Esquivel na Naguing-Alcalde na unang +halal sa Ayuntamiento. + +[19] Si D. Javier Tiscar, castila. + +[20] Si D. José de la Rosa. + +[21] Si D. Juan Antonio Aenlle, amain ni Burgos coronel retirado. + +[22] D. Gimeno Agustin, Intendente de Hacienda. + +[23] Hindi _Francisco_ gaya nang hula ni Eulogio Julian Tandiama. + +[24] Isla del Sur: ang man~ga pulong cabisayaan at camorohan. + +[25] San Anton ay isang nayon nang bayang Sampaloc (Maynila). + + +[Patalastas: Imprenta at Librería ni J. Martinez] + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Tunay na Buhay ni P. Dr. Jose +Burgos, by Honorio Lopez + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13233 *** |