diff options
Diffstat (limited to '13156-0.txt')
| -rw-r--r-- | 13156-0.txt | 906 |
1 files changed, 906 insertions, 0 deletions
diff --git a/13156-0.txt b/13156-0.txt new file mode 100644 index 0000000..d6de2f7 --- /dev/null +++ b/13156-0.txt @@ -0,0 +1,906 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13156 *** + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer +used is marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at +iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog +na sa ngayon ay hindi na ginagamit.] + + + + +=ALAMAT= + +N~G + +=ILANG-ILANG= + + + +KATHA NI + +_José N. Sevilla_ +MANUNULAT SA "BUHAY PILIPINAS" + + + +Unang pagkalimbag MAYNILA, S.P.--1908 + +LIMBAGAN NI E.C. ESTRELLA, BUSTILLOS BLG 9, (SAMPALOK) TELEFONO 1199 + + + + +Ilang-Ilang + + +Niaó'y buwán n~g Diciembre at ang malamíg na simoy ay umáanyaya sa +tanáng na sumangap n~g maligayang sandalíng iniáalay n~g kaparan~gan, +at bagá man dito sa ati'y di kaugalian ang magaksayá n~g panahón sa +paglilibáng, ay ilan kong m~ga kaibigan ang nakipagyari sa akin na +kami'y maglakbáy sa kagubatan n~g Mindoro, upang doo'y magparaan n~g +maligayang panahón sa pan~ga~ngaso. + +Hindi naglipat araw at guínanáp namin ang pinagkásunduán at +karakaraka'y ang aming m~ga áso'y naka-amóy n~g lungá marahil n~g usa +kaya't unahán kamíng sumunód sa tun~go n~g kaniláng m~ga tahulan. +Sa pagtugaygáy na iyaó'y nátiwalág akó sa aking m~ga kasama at +sumandalíng humimpíl sa lilim n~g isáng mayabong na kahoy na di +ko alumana kung anó ang kanyang pan~galán, bagá mang labis akóng +nápapataká na sa gayong ilang ay masamyo ko ang di maisaysáy na ban~go +na lubháng laganap sa kagubatan na pinaiibayuhan ang ban~go n~g sa +tanáng sampaga. + +Nakaraán ang isáng malakíng bahagui n~g araw at ang pagkainíp ay +sumagui sa akin, sa di pagkárin~gíg n~g anománg hudyát na amíng +pinagkasunduan, at di ko naman malaman kung saán sila napatun~go, Kung +sukatin ko naman n~g malas ang napakalawak na gubat na namámagitan sa +akin at sa kabayanan, ay lubha akóng nalululá sa di matapós-tapos +na m~ga dawag, na sumasatitig. Ang panglulumó ay naghari sa aking +damdaming di sanáy sa gayóng m~ga ilang at nawalán ako n~g kayang +lumayo pá't tuntunin ang landas, sa pan~gan~ganib na sa pagsasápalaran +kó'y makásalubong n~g mababan~gis na Tamaraw.[1] + +Ano pa't ang pan~gan~gambá'y lumaganap sa aking kalagayan at +sa kadahilanang itó'y inihanda ko ang tagláy na baril, upang +ipagsangalang kung itó'y kákailan~ganin, subli't lalong lumalâ ang +aking pan~gin~gilabot, nang mausisá kong walâ ang m~ga punglong taglay +at nahulog sa aming pagtatakbuhan, n~g di ko man lama~g náalumana. +Gumiyaguis na n~ga sa akin ang lubháng malaking pan~gan~gambá at +n~g tumamà ang aking m~ga titig sa nan~gun~gulimlím na panan~glaw sa +Sandaidig, ay napagsiya kong nan~gun~gubli nang nagmamadali sa likod +n~g isáng matarik na bundok sa kalunuran. + +Ang pag-aalinlan~gan ay namalagui pang sumandali sa pagayóng anyo na +nakapan~gin~gilabot na bantá n~g pagkalun~gi at lubháng binabagabag +ang di ko hirating kalooban sa gayong kasindak-sindak na kalagayan, +nang sa di kawasà'y nakamalas ako n~g isáng matandá, na nagbubuhat +sa kalaliman n~g isáng masukal na yun~gib na makubli't mámatâan ko sa +kasukalan n~g gubat. + +Sa pag-áantay na itó sa inaasahang tagapagtangol marahil sa +kapan~ganibang kong kinalalagyang, ay sumaguí naman sa aking ala-ala +ang m~ga singaw lupang lagui kong narin~gig sa matatandang alamat na +ibinadhâ tuwi na, n~g nan~gamatay ko nang m~ga nuno. Baga mang ang +pagkatakot ay labis na nagpapasakit, ay pinapaghari korin sa sárili +ang mayamang aral n~g CATOLICISMO, na pinagsikapan n~g aking m~ga +magulang na siya kong palaguing panangnan sa anó mang kapan~ganyayang +haharap at ang pakatiwalà kong itó'y siyang bumubuhay n~g aking loob. + +Sa aking mahabang pánanalan~gin ay dumating din ang inaantabayanan +nang hindi man lamang ako nainip at pagkalapit niya sa aking +kinalalagyan, ay naulinig ko pa ang ganitong pag-aawit: + + + Oh hiwagang lagui sa m~ga pan~garap +aliwan n~g laguim na nagpapahirap + Ikaw n~ga ang siyang +wagas kong pag-asa, na magkakandili +sa luoy kong puso na pinakaapi + at tuwi-tuwi na'y + inayop n~g dusa; +at siyang hantungan n~g m~ga paghamak +ang nilun~goy-lun~goy n~g aba kong palad. + + * * * * * + + Ikaw din ang kusang lubos sumiphayo +sa niluhog luhog n~g aba kong puso; + at dina na awang +mag gawad maglagda n~g hatol na imbi +na siyang papatáy sa abang kumasi't + walang kasalanan + kahit na ano man, +kundi ang sa iyo'y lubos na isuyo +ang iyong nalamang hindi man kinuro. + + Kung ang m~ga laguim + at pagkahilahil +siyang magdudulot sa iyo n~g saya + iyo n~g sabihin + at aking gagawin +ang ano mang ibig na ipababata +káhit ikaputi n~g aking hinin~ga. + + +Pagkaraan n~g kanyang pagaawit ay tumanong. + +--Anó, anak ko ang naghatíd sa iyo dito sa ilang na poók? + +--Oh! kagalang-galang na matandâ--ang aking tugon--ang maling akalang +aksayahin ang panahón sa paglilibang at ligaliguin ang nan~gatatahimik +na hayop sa kanilang himpilan. + +--Ikaw baga'y nag-iisa? + +--Sa n~gayon po; pagka't ako'y napatiwalag sa aking m~ga kasamang hindi +ko malaman kung saan nan~gapasuot. + +--Lubhang malayo ang iyong kinapatun~guhan. + +--Anó pong pook ito?--ang usisa ko sa kausap. + +--Itó ang lupalop na pinamagatang Ilang-ilang--ang tugon sa akin. + +--Ilang-ilang! ... Anó po ang kahulugan niyaón? + +--Ah! iyao'y isang buhay,--sumandaling nagkuro ang aking kausap +at saka ipinatuloy--Yamang hindi ka rin makababalik sa kabayanan, +samantalang hindi umúumaga, ay pakingan mong sumandali ang +isasalaysay, kasabay nang anyayang magparaan kamí n~g mapan~glaw na +gabi sa kanyang kublihan. + +Nagkakaakbay kaming lumusong at hinawi ang nan~gan~gapal na talahiban, +samantalang ang sisikdó sikdó kong puso ay nagbabalità sa akin n~g +isang bagay na mahalagá. + +Sarisaring gunità ang sumaisip, bàlintulot yaring loób; n~gunit hindi +ko magawà ang umurong pagkapalibhasà'y lalong ma pan~ganib ang matulog +sa parang. + +Pagkalipas n~g paglusong namin sa madilim na yungib na kinamataan ko +sa matanda, ay sinapit ang kanyang tahanan, doo'y guinanap ang +kanyang pan~gakong ibuhay at ang binanguit na alamat ng Ilang-ilang ay +sinimulan na. + +--Nalaman mo anak ko: Magbuhat nang ako'y gawaran n~g sumpâ n~g +Makapangyarihan, ay hindi na ako nagkapalad na makaulinig n~g tinig +tao. Laguing guimiguiyaguis sa akin ang bigat n~g kahatulang iyaon sa +nagawâng kasalanan, sa hindi rin iba't tunay kong anak na pinag-isipan +kong gahisin, n~guni't ang gayong napakahamak ná gawa'y pinagdurusahan +ko n~gayon n~g isang napakahirap na parusa, gaya n~g tinitiis kong +pagkawalang kamatayan, ó pamamalaguing mabuhay sa ganitong ligalig. + +--Paano po ang nangyari?--ang pahanga kong tanong. + +--Ako'y isang binatà noon--ang tugon n~g aking kausap--na lubhang +mawilihíng paglibangan ang tanang binibini, at lagui kong minamatwid +kan~gino man na hindi ano mang kapanagutan sa m~ga ipinasyang +"_Mabuhay kayo at dumami_." ang auking m~ga guinawa. Sa di +kawasa'y nagkaroón akó n~g isang anak na napakagandang babayi at sa +pag-aakalá kong iligtas sa m~ga hibo n~g mundo, kung siya'y magkaisip, +gayon din sakawikaang, _baka pagbayad_, ay dinala ko n~ga rito sa +masukal na ilang, magbuhat pa sa pagkasangól at n~g huwag n~g makilala +ang katauhan at maiwasan naman ang laguing pagkapahamak na sinasapit +n~g m~ga walang malay. + +Ang pan~gan~galaga sa kanya'y ikinatiwala ko sa isang matandang +babaying pipi, upang huag niyang makilala ang m~ga hiwaga sa buhay, +ang lihim n~g tao, gayon din ang kanyang pinangalin~gan. Sa tuwi tuwi +na'y dinadalhan ko n~g ikabubuhay; n~guni't hindi ako na pakikita, +upang huag magkapanahong ako'y usisain n~g ano man. + +Sa di kawasay nang maglalabing tatlong taón sa gayong pagkakatago ay +tinamaan ako n~g kanyang m~ga titig at pumanaw sa akin ang damdaming +ama. Nabihag ang mawilihin kong hilig na mangibig kan~gino man, na +makapag-aalay sa akin n~g pampawi n~g lagui kong uháw na han~gad, at +ito ang nag-wagui sa aking puso. + +Hindi na ako lumusong sa kabayanan; ang kanyang kagandahan ay bumihag +sa akin, at lubhang sumasal ang paghahan~gad kong putihin ang impok +niyang ganda na hindi ko nakita sa boong pinagdaanan sa buhay. + +Lumipas ang ilang sandali n~g alinlan~gang itaguyod ang napakahamak +kong hinan~gad at naghari din sa akin ang dating iminamatwid na, +"_tayo'y galing sa magkakapatid mag-aama, at magkakamag-anak_" +at pinapaghari ko ang kanyang pagkahan~gal na di ipinahihiwatig ang +katotohanan n~g aming pagkamag-ama. Siya naman, pagkapalibhasa'y hindi +nagkapalad makaulinig n~g tin~gig n~g kanyang kapwa, ay lubhang na +aliw sa aking m~ga pangungusap, lalo na n~g maulinig ang matamis na +inaawit n~g kanyang ina na napaukit sa aking budhi at siya namang +lagui kong inuulit, ay ginawaran ako n~g mahinhing lambing inilin~gay +ang kanyang ulo sa aking balikat at lalong naghapdi ang sugat n~g +aking puso at sumasal ang aking masamang han~gad. + +--Ano pong awit iyaon? Iyaon pu bagang naulinig ko kan~gina. + +--Oo; yaon n~ga at inulit ang magandang kundiman. + +Pagkatapos ay ipinatuloy ang pagbubuhay. + +Dumating ang mapan~ganib na sandali at gumiyaguis na nag-ulol sa +akin ang hibo ni Satanas, at inakala ko nang ganapin ang maru~gis na +isinabudhi, datapwa't nang isasagawa ko na, ay di naman nagkaroon n~g +bahagya man lamang na pagsalansang ang aking anak, pagkapalibhasa'y +di natatahong iyao'y sawi sa m~ga kautusan. Inanyayahan kong sumama +sa lihim n~g kahoy na ating pinan~galin~gan, na siya kong napiling +maguing saksi n~g kapaslan~gan kong kakamtin; anyayang hindi +sinalansang kahit bahagyâ at malugod pinaunlakan; n~guni't di +pinahintulutan n~g pagkakataon na maganap, ang aking aasalin at isang +malakas na buhawi'y binakli ang marupok na kahoy, na niyaong una, +ay di man lamang nagagamit sa ano mang kailangan n~g tao at siyang +humadlang na nagbigay wakas sa aking kaawa-awang anak. + +Kapwa kami napatigalgal sa sumandalin iyaon at ipinatuloy n~g matandâ +ang nauntól na ibinubuhay. + +--Nang maganap ang malupit na hatol n~g pagkakataon akin nang +isinaysay pagdaka'y lumabas ang isang sugo n~g Makapangyarihan at +bumigkas n~g ganito: + +"Di mo matutuklas ang kamatayan at mabubuhay kang tagapag alaga n~g +kahoy na iyang humadlang sa iyong karumaldumal na aasalin." + +Lumipas ang ilang panahon at nang aking datnan ang kahoy na yaon +ay labis akona napahan~gà sa pagkakamalas na hitik na hitik n~g +mababan~gong sampaga at isang hibik ang mamutawi sa akin: "ILANG! + ... ILANG! na naguing saksí n~g akin~g pagkalun~gi kailan mo ako +patatawarin?"--Muling lumabas ang isa~g sugo at ibinadha ang ganito: +_Kung kailan, may mapatungo ritong isang tao na mapagsalaysayan mo +ng guinanap na sala ay asahan mong pinatawad ka na ng Diyos_ at +biglang nawala ang angel na aking kausap at ang binanguit na taong +iyaon na aking pagkukumpisalan ay ikao at dili iba marahil na sugo +ring nang Maykàpal, upang pahintulutan Niyang ako'y umakyat sa +kaloalhatian n~g lan~git. + +Pagkaraan n~g m~ga salaysay na ito'y nawala ang aking kausap at nang +aking pinaghahanap, ako'y nagsising. + +Ako pala'y nan~gan~garap lamang. + + + + +Ang hitsó + + +Isang ugaling hanga n~gayon ay taglay n~g m~ga tagarito sa atin ang +ipanalubong sa m~ga panauhin ang n~gátaing _hitso_. + +Ang lahat n~g bagay ay maáaring malimutan; datapwa't ang alay na ito +na pinagkagawian na lalonglalo na sa m~ga lalawigan ay tunay na hindi +nakakalin~gantan, at naguiguing catungkulan na halos, ang maghanda, at +gumamit na man, lubha pa't kung ang mag-aalay ay isang binibini. + +Dahil sa bagay na itó'y pinag-ukulan ko tuloy ng isang pagkakaabala +ang pagtunton kung bakit natuklás ang tatlong bagay na pinaglahok at +pinamagatang _hitso_. + +Bakit ang _ikmo, bunga_ at _apog_ ay nagawáng +pagsamasamahin, at nagagamit na pang-alay sa m~ga pánauhin? + +Itó ang hindi abutin n~g aking pag-hahaká at siya namang +pinagpumilitang, kahit banaag ay matuklas ang sanhi, at sa matiyagang +katatanong sa m~ga palan~gân~gâ, ay nahalaw ko ang ibubuhay n~gayon; +n~guni't totoo kaya ang sinalita sa akin? + +Sa ano ma'y tahoin natin. + +Isang hapon sa nais kong sumagap n~g malamig na simoy na nakaaanya sa +m~ga naaalinsan~ganan, ay nilisan kong sumandali ang lubhang maraming +gáwâin at tinun~gong sumandali ang kalapit na nayon n~g Pasay, na +siyang nababalitang may malalawak na "ikmuhan." + +Dalawang bagay ang nais kong maganap sa isang kilos, at ito n~ga'y +ang makasagap n~g malamig na simoy at mapanood naman ang maayos +napagkakatanim n~g halamang "ikmo," na, halos maituturing ayon sa +kabalitaan, na ang bayang iyaon ay siyang sinisibulan n~g pinakabuting +"ikmo" na pinagkakabalahan kong alamin; n~gun't di lamang iyaon ang +nápalâ n~g aking paglilibáng at hindi ko man kinukusà ay nakaulinig +ako ng isang nakalalaguim na pag-aawit na nagbubuhat sa isang masukal +na bulaos na nákakalun~gan n~g makapal na gubat n~g "ikmo." + +Tumiguil akong sandali at pinalad namang masapol buhat sa simula ang +talaytay n~g _kundimang_ ganitó ang hanay; + + + Malasin guiliw ko ang daloy n~g tubig +na nagki-kinan~gan sa galaw n~g batis, +malasin ang bula sa pamimilansik + at iyong itulad + sa iyong paglin~gap, +at kung yaon n~ga ang siyang kawan~gis +daglíng kamataya'y akin masasapit. + + Gayon din masdan mong napa iitaas +ang maputing asóng naglalakbay ulap, +siyá't pan~ganorin iisa sa malas; + yaon ba'y kawan~gis + n~g iyong pag~ibig? +Kung tunay na gayon, akin n~g talastas +na ang pag-ibig mo'y madaling man~gupas. + + * * * * * + + Ang paro't parito n~g simoy n~g hangin, +nakapagdudulot n~g lamig at aliw +datapwa't kung gayon ang iyong pag-guiliw, + ay lubos katulad + n~g isang pag-hamak +at wala na akong hihintáy hintaying +matapat sumintang hantun~gan n~g daing. + + * * * * * + + +Lubos akong nasiyahan sa kataong iyaon, at n~g matapos ang mapan~glaw +na pag-aawit ay pinapaglakbay ko ang isipan sa kalawakan n~g m~ga +hiwaga, hinahalaw doón sa tanang malikmatà, ang isang kagandahang +mapag-uukulan n~g matimyas na tin~gig na aking nápakingán. + +Pagkalipas n~g ilang sandali, ay sumatitig ko na naman ang nagdidilim +na "ikmuhan" at nanariwàng muli ang sanhing ikinapatun~go ko roon, +ang dati ring nais na matalos ang pinagbuhatan n~g paggamit at +pakikinabang sa isang halamang sakdal han~galay, na gaya n~g "ikmo"; +sa di kawasa ay lumapit sa akin at malugod na bumati ang isang +matandâ, na tila tunay na kakilala kasabay n~g malugod na anyayang +magtuloy sa kalooban n~g kanilang bakuran. + +Nang unang bugso, ay suma~gui sa aking loob ang isang malaking +alinlan~gan; n~guni't dagling napawi at nanagumpay ang mapiling amuki +na ako'y magtuloy. + +Pagdating namin sa loob n~g halamanan ay dinatnang nakaluklok sa isang +papag-papagan ang isang binibining nápakahinhín ang anyo, na marahil +ay siyang pinan~galin~gan n~g mapanglaw na pag-aawit na aking +kináhan~gâan. + +Matalagháy ang kabuuan n~g kanyang maamong mukhâ; malamlam ang titig +kayumanguing kaligatan ang kulay, mahayap ang ilong at nakabibihag ang +maramot na n~giting nanasnaw sa kanyang guinumamelang labi. + +Isang sulyap na panakáw at pagdaka'y binawi ang biglang tumudlâ sa +aking puso at n~g m~ga sandaling yaon ay kanyang binihag. + +Tumalilis na biglang tinun~go ang halamanan pagkakita sa akin at +pagkua'y pumitas n~g ilang dahong "ikmo." + +Di naglao't bumalik sa aming kinaroroonan, muling lumuklok at +mabihasang pinagpilas ang m~ga dahong taglay at pinirot na guinawang +"hitso." + +Di ko sinawaang panoorin ang mahayap na m~ga daliri at tunay kong +kinahan~gaan, ang kainamang tumangap n~g panauhin, na, baga mang di +lubhang kilala, ay pinagkaabalahang kawan~gis n~g isang lalong matalik +na kaibigan; sa biglang sabi ang kaugaliang mag-alay n~g "hitso" ay +kanyang tinupad; n~guni't hindi ako marunong n~guman~gà; at sa nais +kong mapaunlakan ang kanyang pagkaka-ala-ala, ay kumuha ako n~g +kanyang malugod na iniaalay, kasabay n~g isang maguiliw na usisà +sa matandâ na kung bakit nátuklás, na ang bun~ga, iyaong mapakla at +walang saysay na bun~gang kahoy na di nagtamo n~g ano mang pamagat, +at ang "ikmo" na lubhang mahanglay, ay kung mapalahok sa nakapapasong +"apog" ay napag-ayaw, at ayon sa naguing hilig na kinaguisnan ay +siyang naguing panalubong panauhin. + +Nang una, ay inakalà kong ang pag-uusisà ay naaksayá at di ko batid +na ang itutugon sa akin ay lubhang mapakinabang at mandi'y +mapaniniwalaang iyaon n~gâ marahil ang pinagbuhatan n~g "viciong" +n~guman~gá. + +Isang ganap na kasáysayan ang kaniyang sinalitâ na uulitin ko n~gayon +ayon sa nalabi sa aking ala ala: + +Anya'y nang m~ga unang dako, na ang pagn~gan~gà ay hindi pa +kilala; ang halamang =ìkmo=, ay lubhang gumugubat, at sampuong +nan~gaglaboy na hayop sa kaparan~gan, ay hindi magtamong pakinabang sa +halamang tinutukoy. + +Bakit kaya siya pinasibol kung walang kapakinaban~gan? + +Maraming pagsusumikap ang guinawa, upang huag n~g muling sumibol, +datapua't isang halamang hindi maagad n~g maglilináng pagkapalibhasa'y +walang pakinabang at isang himutók na inulit n~g m~ga nahuhuli ang sa +kanya'y iguinawad n~g m~ga nauna sa atin. + +"_Halamang walang pakinabang, kailan ma'y di mamamatay_" at ang +himutok na tinukoy ay naguing sumpang iniukol n~g m~ga nahuhuli sa ano +mang bagay na walang maidulot na kapakinaban~gan. + +Isa pang halamang lubhang nanghahaguay na may masagananang bun~ga, ang +hindi rin pakinaban~gan at siya namang pinag-uukyabitan n~g halamang +"ikmo". + +Sa kasaganaan n~g bun~ga n~g halamang ito na, walang mápaggamitan, ay +hindi pinágkalooban n~g ano mang pan~galang pagkákakilanlán, gaya n~g +sa ibang bun~gang kahoy, yamang hindi rin lamang siya nagagamit, +at nan~gasyahan na ang nan~ga-una sa atin na pamagatan siya n~g +pan~galang: _Bunga_. + +Ang lahat n~g nakilalang halamang bumubun~ga at nag-dudulot sa m~ga +tao n~g ano mang pakinabang, ay nagtamo n~g pan~galawang pan~galang ó +pinakasaguisag na pagkakakilanlan; datapwa't ang halamang "bun~ga" +ay siyang napakatan~gi na hindi nagtamo n~g biyaya mabinyagan, at ang +kanyang puno ay pinamagatan na lamang n~g "bun~ga" + +Lubhang maraming salin-saling kaugalian ang yumaon--ang idinugtong +n~g matanda--ang m~ga bagong sibul na batbat n~g katalinuhan, ay di +nan~gasiyahang siya'y panoorin na lamang at gamiting palamuti sa m~ga +kaparan~gan, hindi nayag na siya'y hindi magámit, at lahat n~g sikap +ay guinugol upang maangkapán n~g ikapakikinabang sa kaniya; n~guni't +ang kanyang tingtin~ging puno ay hindi maagpang sa ano mang paggamitan +dahil sa napakarupok, datapwa't isang kataon, (yamang n~ginan~ganlan +kataon ang m~ga bagay na nangyayari n~g hindi kinukusà, baga mang ang +lahat ng bagay ay nakatakda, na talagang mangyayari) ay isang tanghali +umano na ang isang taong hindi pa nakasasapit sa m~ga lupalop na yaon +at hindi pa nakakikilala sa dalawang halamang ating ibinubuhay (ang +=ikmo= at _bunga_), ay sinumpong n~g pagkadayukdok at walang +malamang sulin~gan n~g katutuklasan n~g ipagpapatid gutom. + +Tinamâan n~g kanyang malas ang puno n~g halamang hitik na hitik n~g +mapupulang anaki'y hinog na bun~ga, at sa paniwalang makapagdudulot +sa kanyang kagutuman n~g malinamnam na pagkain, ay dagling pumitas at +linasa ang pinakalamán; subali't tan~gi sa isang matigas at mapakláng +nakapaglalaway, ay walâ siyang nalasap; bagama'y binayaan na sa +kanyang bibig yamang lubhang nanunuyo ang kanyang lalamunan at iyao'y +nakapananariwà. + +Sa malaking kagutuman n~g abang nápaligáw na yaon n~g landasin, ay +lumabnot n~g ilang dahon n~g _ikmo_ na nagsusumawang lumingkis +sa puno n~g _bunga_, n~ginatâ rin at ninamnam ang mahan~glay na +dahon n~g _ikmo_, n~guni't hindi tangapin n~g kanyang sikmara +at ang laway niya ay lubhang kumakatay; subali't ang hindi kinukusang +pagkakahalo n~g _ikmo_ sa _bunga_, ay nagkatalo at ang pakla +at ang han~glay ay nakaayaw at nalasap niya ang isang panglibang na +n~gataing nakapagpapasariwa n~g lalamunan. Sa di kawasa ay dumating +siya sa isang bahay at sa masidhing han~gad na makakain kahit na anó, +ay tinikman ang isang bagay na maputing nasa isang munting pasu-pasuan +sa ibabaw n~g bintanà; ang maputing kanyang tinikman, ay =apog= +na ipinanguguhit n~g may bahay sa m~ga panakot n~g halaman. + +Hindi niya sinasadya ang pagkakahalo halo n~g tatlong bagay na +hindi kilala; n~gunit wari'y pinagtiyap ó itinuro sa kanya n~g +pan~gan~gailan~gan ang isang n~gatâing panglibang sa gutom. + +Tinaglay niya hangang bayan ang tatlong bagay na kanyang nátuklás at +ipinagparan~galan sa m~ga dinatnan. + +--Aanhin mo iyan?--ang usisá n~g kanyang m~ga kasama sa bahay. + +--Ah!--ang tugon kung nalalaman ninyo ang kapakinaban~gan n~g tatlong +ito kung magkahalo--at ipinakitang muli ang _ikmo, bunga_ at +_apog_,--ay walang salang di ninyo pakamamahalin. + +--Anong pakinabang ang maidudulot n~g tatlong bagay na iyan? + +Bilang tugon ay naglahok at inialay na pinatikmán sa m~ga kasangbahay. + +Labis daw na napahan~gà ang m~ga dinulutan sa pagkakalasap n~g isang +mabisang pampasariwa n~g lalamunan, at buhat na noo'y pinasimulan na +ang pagpapatikim sa bawa't dumating na kasambahay, hangang sa naguing +kaugaliang ipanalubong sa panauhin ang _hitso_. + +Ang salitang paglahukin ay itinutumbas nila sa salitang +=pahitso=, at hanga n~gayon ang m~ga panday n~g pilak ay +tinataglay pa, ang salitang _pahitso_ sa paglalahok n~g guinto. + +Sa pamamag-itan n~g salinsaling kaugalián ay binawas na ang salitang +PA, sa _hitso_ yamang yaon ay pangdugtong pan~gun~gusap n~ga +lamang. + +Pagkatapos n~g malawig na salaysay n~g matanda ay tinikman ko +kapagdaka ang inaalay sa akin n~g binibini at doon ko napagsiyá na +tunay n~gang nakalilibang at nakapananariwa n~g lalamunan, at kung +mahirati na sa pagn~gatâ niyaon ay naipampapawi na raw n~g uhaw at +gutom, ang pinagpalang _hitso_. + +Sa lahat n~g iyaon, at sa pan~gan~ga-nib kong ako'y kayamutan ay +napaalam na, at nan~gakong muling babalik. + +Samantalang binabagtas ko ang ikmuhan ay muli kong naulinig ang +mapan~glaw na pag-aawit na bumihag sa aking puso. + +Sino kaya ang pinag-uukulan niya n~g m~ga panambitang iyaon? + +Siya kaya'y may katipang tumatakuil sa m~ga ipinangako? + +Ito ang bumabagabag sa aking sarili nang papauwi na sa bahay at siyang +umaanyayang muli siyang sàdyain; n~guni't lubos na nagpasakit ang +mabisang panibugho sa kanyang pinag-uukulan at siyang sanhi n~g di ko +na muling idinalaw. + +Oh! sabay kong natuklas ang pag-ibig at ang HITSO. + + + + +=HIMIG N~G PIGHATI=[2] + +_Hinihiling sa aking kasayaha'y tulain_. + + + + Saan man ibaling yaring pag-iisip +nákikita'y luhà at m~ga pasakit +kahit sa sariling buhay na tahimik +gayon din sa Bayang pinakaiibig +ay walang lumual sa kudyaping tin~gig +liban na sa lungkót at m~ga ligalig. + + * * * * * + + Sa Bayan ang malas kung aking itanaw +ang nan~gakikita'y pawang kapan~glawan, +magkabi-kabila'y ang pag-íirin~gan +na inihahasik n~g buhíng makamkám at +nan~gagnanais tanghali't igalang +kahit na mahamak ang sariling Bayan. + + * * * * * + + + Sa kabila noon ay bilang pamana +na kanilang alay sa Bayan at Ina, +ay ang pang-aapí at pag-alimura; +ang gayó'y kung aking mapag ala-ala +tinis n~g kudyapi ay n~gán~gapa-n~gapa +at ayaw magbigáy n~g lugod at sayá. + + At paghamak lamang, pagsumpa't pag-ayop +daing n~g hinagpís ang itinitibók +nalilimot tuloy ang ugaling bantog +na mahinhi't wagás n~g lahing Tagalog, +dahil sa iilang asal na sumalot +n~g sariling yaman hindi man inimpók. + + * * * * * + + Ano kayá n~gayon ang aking gágawín +sa iyong napitang ako'y paawitin +guinaganáp ko man n~g boong pag-guiliw +ay ang lumuluwal na tinis ay daing +at hindi pumulas ang mithi mong hiling... +kasayaha'y nanaw sa aking damdamin. + + Pagtamanan mo na ang taghóy n~g puso +kahít napípigtâ sa luhang tumulo, +pagka't ang ligaya ay hindi makurong +kusang magwawagui sa madlang siphayo, +na nan~gin~gibabaw sa puring nag-laho, +sa puring salantáng, lugami at hapo. + + * * * * * + + Nakasunod kaya sa hin~gi mo't pita +ang anák na busóng sabík sa ligaya? +Hindi man nasiyahan sapagka't di kaya +ang daliting n~gayon ang iyong ligaya +ay lubos tangapin n~g boong pag sinta: +"HIMIG NG PIGHATING" larawan ng dusa ... + + + + + +=Ang Tubó= + + +Ang m~ga alamat kung minsan ay tunay na salat sa katotohanan; +datapuwa't lubhang kailan~gang buhayin ang m~ga salinsaling balità +yamang ang karamihan n~g ating pinaniniwalaan ay badhâ niyaon, at n~g +m~ga pangyayari; kaya't ang sasalaysayin n~gayon ay tunay na hindi ko +na malaman kung saan ko narin~gig ó kung sa aling kasaysayan ko nabasa +bagamang sariwang sariwa sa aking ala-ala ang pagkakapangyayari. + +Katanghalian dáw noon n~g buan n~g Marzo, mainit na lubha ang +daloy n~g m~ga sinag n~g araw, kaya't ang kaalinsan~ganan, ay +di magpatiwasay sa madlâ, lalong lalo na doon sa m~ga pangkating +pinag-uusig n~g m~ga batas, doon sa nan~gabubuhay sa pamamag-itan +n~g pawis n~g iba at walang bilang himpilan kungdi ang madadawag at +masukal na yun~gib sa kaparan~gan; doon sa lupalop na pan~gublihan +man ay wala, at paubayang pinasasaksihan sa tumutunghay na lan~git ang +tanang kabuhun~gan kanilang lagui nang ikinaaaliw. + +Sa panig n~g sansinukob na pinangyarihan n~g buhay na ito, ay wala +niyaong mayayabong na halamang karaniwang sumibol sa m~ga kabundukan, +na nagkakandili sa tanang magnais na sa kanya'y man~ganlong, doo'y +wala n~ga, iyaong malalabay na san~gá n~g nan~gag-lalakihang punong +kahoy na naggagawad sa madlâ n~g malalamig na lilim kung katanghalian, +at tan~gi sa ilang halamang gumugubat na kawangki n~g palasan ay wala +n~g iba pang sumisibol. Ang halamang ito'y mabulo ang pinakakatawan +matatalim at nakasusugat ang kanyang m~ga dahon, at walang munti +mang maituturing na pakinabang sa kanyá; ang sino mang mapasagui, +ay dumadanas n~g isang di magpatahimik na kakatihán kawangki n~g +tinatawag nating NALILIPA. + +Umano'y sa m~ga kadawagang iyaón nan~gun~gublí ang m~ga may malalaking +sagutin sa pamahalaan, pagka't doo'y hindi nakasasapit ang lalong +masigasig na kagawad. Apat kataong nagkaisá n~g ugali, at nan~gasawing +mamuhay sa pamamag-itan n~g panghaharang, ang kasalukuyang +tumatalaktak sa matutulis at nakakapasong batong maliliit na +nan~gag-sambulat sa m~ga landasin; ang mainit na simoy n~g +katanghalian ay tumutupok sa kanilang m~ga noó at nagparamdam n~g +malaking kauhawan; datapwa't ang kanugnog na yaon n~g m~ga lupalop +na di sinasapit n~g may matahimik na kabuhayan, ay di sinibulan n~g +tubig; doo'y walang m~ga bukal, walang batisan, at walang ano mang +pampawing uhaw na matutuklas; kaya't ang pagn~gan~galit ay siyang +pinagbubuntuhan, kaayaw n~g pakikiayon, yamang wala namang ibang +magawâ. + +Sa di kawasa'y nakásalubong sila n~g isang matandang lalaki na +sa kanyang anyo, ay tila may isang malaking katan~gian at mandi'y +umaanyayang siya'y pakagalan~gin, datapwa't ang sibul na marun~gis na +budhing taglay n~g apat na tinutugaygayan natin, ay siyang nanaig, at +inakalang pagliban~gan~g uruyin ang kagalang-galang na matandâ. + +Ang isa sa kanílá ay siyang unang umaglahi. + +--Matandang hukluban, saan ka paro-roon sa ganitong kainitan?--ang +pang-unang tanong. + +--Ang dugo nito ang ating inumin--ang saad n~g pan~galawa--Kasabay +nang bunot n~g itak sa sukbitan na biglang iniyambâ. + +--Antabayanan muna nating siya'y tumugon, bago ganapin ang nais--ang +saló n~g pan~gatló. + +--Magsalita ka--ang paklí n~g pang-apat. + +--Aking hinahanap--anang matanda--ang panig na aking tinutuklasan n~g +pampawing uhaw. + +Sa tuwing hapon--ang dugtong--kung sumasapit ang ikatlong oras ay +pinagkakalooban ako n~g Makapangyarihan na makásimsím n~g pampawing +uhaw. + +--At saan ka naman kukuha n~g maiinóm sa kadawagang ito, na kinaigahan +n~g tubig at kinaitan n~g kanyang balong? + +--Tingnan natin at tila ito ang makapag-aalay n~g ating kailan~gang di +matuklas--ang anas n~g isa sa kanyang kasama. + +--Kung ang pagkakatiwala sa kanya'y ating ilalagáy ay matitirá tayo sa +isang kabiguan--ang paan~gíl na tugón. + +--Narito--anang matandâ--ang lagui kong iniinom kung dumarating ang +oras na aking sinambit. + +--Dito'y walang batisan... + +--Hindi ko kailan~gan ang makikináng na daloy n~g batis, upang ipamawi +n~g kauhawan; sa aki'y sukat ang m~ga halamang inyong namamalas, +pagka't sa kanya'y nánanamnam ko ang matamis at masaganang katás, sa +m~ga oras na ang Sumakop sa tanán, ay nagsabing "AKO'Y NAUUHAW", sa +kanyáng Pitóng Wikà, bago naglakbay sa kalowalhatian n~g Lan~git at +tinalíkdán ang pagkatáo. + +--Tila ito'y may nais magpalaganap dito n~g m~ga katâkatá niyaong m~ga +mapagsampalataya n~g kung ano anong kadayaan. + +--Ang táong ito'y tila tayo ang pag-lalaruan--ang sabád n~g isá. + +--May orasán ba kayong tagláy--ang malumanay na usisà ng matandàng +inaaglahi. + +--Ang orasán namin ay anyo n~g araw na lumiliglig sa boong Tinakpan. + +--¿Anó na kayang bahagui ang ating kinalalagyán? + +--Tayo'y nasa ikatatló na n~g tanghali; yaong oras na inaantabayanan +mo upang numamnam n~g pinakananais naming pampawing uhaw ... Hayo +ipakita mo sa amin ang pagsipsip n~g katás n~g halamang iyong sinambit +at kapagkayao'y aglahi lamang ay kaawâ-awa ang iyong sasapitin. + +Pagkarin~gig n~g bihigkás na ito n~g nagtatapangtapan~gan tulisan +ay lumuhod pagdaka ang matanda at idinaing sa Lumikha ang kanyang +kalagayan; at pagkaraos n~g pananalan~gin ay nagtuluyan bumakli n~g +m~ga halamanang naroon at pinan~gós na sinipsip ang katás. + +Pagkakita nito n~g m~ga tulisan ay nan~gágsitulad sa matandâ at +nakipan~gos naman; datapwa't ang kanilang nalan~gap, ay ang di +masaysay na hanglay at sa kadahilanang ito'y inasod n~g palo ang +kagalanggalang na matandâ hangang sa nalugmok sa m~ga nagkabalibaling +san~ga n~g halaman. + +Sa gayóng kahabag habag na anyo'y nagturing: + +--¡Oh m~ga kulang palad! Darating ang panahón na inyong pagsisisihan +ang inasal na kaimbihan; págka't sa inyong panunumbalik sa puok na ito +sakaling kayo'y magkapalad na tan~glawan ng pananampalataya sa ating +Mánanakop, ay inyong mapagkikitang ang bawa't tilamsik n~g m~ga dugo +ko ay sisibulan n~g ganyan ding halamán; subali't ang bawa't dito'y +tumubo, ay magdudulot sa katauhan n~g isang malinamnam at matamis na +katas, na siyang katutuklasan n~g tanan, n~g isang mabisang pampawing +uhaw, pampatid gutom at sangkap sa ano mang kakailan~ganin n~g +katauhan, Pinaslang ninyo ang isáng nahilig sa pagninilay n~g +mahalagang "PITONG WIKA" n~g ating MANANAKOP, nawá'y siya ninyong +laguing pakinaban~gan. + + * * * * * + + +Nakaraan ang isang munting bahagui n~g panahón, ang pagkakataon ay +naguing tagapamag-itan upáng ang apat na buhóng ay muling mápabalík sa +kanilang pinagdausan n~g huling kalupitan at nang magunitâ nila an~g +m~ga hulíng binikás n~g napan~ganyayang matandáng kanilang inumog, +ay dumanas silá n~g isáng pagnanais na alamin kung tunay n~gâ ang +kaniyang m~ga huling panambitan, at di nalaunan, ay su-matitig nilá +ang mayayabong na halamang nagsisupling na pawang malulusog, matatabâ +at lubhang mayabong, at siláng lahát ay di nakapiguil n~g gayong +bigkás: + +¡Tumubo! ... Naganap ang kanyang huling tagubilín. + +At sabay na nan~gagsibaklí n~g naturang halaman at kanilang pinan~gós. + +Isáng malinamnám at matamís na katás ang kanilang nálasap, at +paulit-ulit na binigkás na-matamís ang _tubo_, na siyang +kaipala'y sumapit sa ating kapanahunan at ang salitàng iyaon +na niyaong una'y pinalalawig upang ang maguing kahulugan ay +_supling_, n~gayo'y biglâ na kung bigkasín at nakikilala sa +pan~galang tubó. + +Bilang pasasalamat ay isáng mataós na dalan~gin ang kaniláng +pinailanláng sa kalawakan n~g hiwagà at isáng matamís na pag-aawit ang +kanilang naulinig na ganitó ang badhâ: + + + "Ano kayâ yaong tinamâang malas +na nan~gin~gibabaw sa tanang liwanag +nagtaboy na bigla't humawi sa ulap +na pinaglagusan n~g ningning at sinag +at umaanyayang lubusang magalák +yaring abang pusong sinupil n~g hirap?" + + "Siya kayâ yaong maningning na Ilaw +na pumapatnugot sa Sangkatauhan, +panan~glaw sa gabí n~g nadidiliman +at sa may pighati'y pang-aliw na tunay +Badhang taga-turo n~g iisang daan +sa m~ga alagad na nan~galiligaw?" + + "Oh kulang na kulang yaring pan~gun~gusap +upang patunayan nakikitang sinag, +ayo't nagniningning, anaki'y busilak +sa ibabaw niyaong buntón buntóng ulap, +ayó't bawa't anyo ay isang pagliyag +ang isinasaboy sa puso n~g lahat." + + "Siya yaong Pusong Kamahal mahalan +na n~gayon ay ating kinaháhan~gâan +Siya ang dinusta at pinakapaslang +n~g sibat n~g sala n~g Sangkatauhan, +Siya ri't di iba ang kaguinhawahan +at tunay na alíw n~g may kalumbayan." + + +Dagli silang nagtindig at pinaghanap ang pinagbubuhatan n~g gayong +kawiliwiling pag-aawit, at nang kanilang makita'y lubos napahan~gà +pagka't dili iba kundi ang kaawâawang matandang kaniláng pinaslang na +bigláng nawalâ sa kasukalan n~g gubat. + +Ito n~gâ kayâ ang sanhing pinagbuhatan n~g halamang tubo? ... + + + + +=PAN~GARAP= + +(_Sa laguing pinagalayan n~g m~ga katha ko_.) + + + I + Sa galaw n~g tubig; + gayón din sa himig + na pabalik-balik +sa lalim, at batong pinag saglit-saglit, + doo'y namamasid + n~g abang pag-big +ang kagandahan mo sa linaw n~g batis. + + II + + Ang itim mong buhok + lugay na nag-sabog + sa maputing batok, +ay siyang anag-ag sa batisa't ilog + sa dakong pag-lubog + n~g araw sa laot +kung makaliglig na sa boong Sinukod. + + III + + At sa pan~gan~garap + n~g sariling hagap, + aking námamalas +ang iyong larawang sipian n~g DILAG. + Ampunan n~g lahat + na m~ga bulaklak +na níyuyurakan sa m~ga paglakad. + + + IV + + Sa palad na abâ + kung guinugunitâ + ang pagdaralitá +ay namamalas kong ikaw ay may awàng + iniáapulà + sa agos n~g luhà +n~g lunós kong buhay at pusong mahinà. + + V + + N~guni't ... ¡Pagkasawi! ... + Ang abang ibinudhi'y + hindi namalagui, +Dagling binagabag, at ang pag mumuni'y + kumalag sa tali, + at itiniwali +ang aba kong palad na inilugami. + + VI + + Bigláng nasiwalat + dini sa hinagap + at ipinamalas +Ang iyong larawang may hinampong in~gat + na nagtutulak + sa aba kong palad +at sa lantang pusong napapawakawak. + + +=Wakás=. + + + + +Mga Talababa: + +[1] Hayop pa sakdal ban~gis na pagkaamoy sa tao'y sinisila; ito'y +kawangki n~g kalabaw baga man may kaliitan, at kailan may hindi +napaaamo. + +[2] Tuláng binikás n~g magandang binibining Natalia Buencamino sa +"veladang" idinaos sa, "INSTITUTO DE MUJERES", niyong ika 23 n~g +Diciembre n~g taong 1906. + + + + +Palatuntunan. + +Ilang-ilang, Tudling, 3. + +Ang hitsó, Tudling, 16. + +Himig nang pighatì, Tudling, 30. + +Ang tubó, Tudling, 33. + +Pan~garap, Tudling, 44. + + + + +M~ga nobelang sinulat n~g Kumatha nito + +Mapagpuyat P.0.20 +Pag-ibig n~g isang General P.0.20 +¡M~ga imbí! (unang bahagui) P.0.30 + + + + +KASALUKUYANG NILILIMBAG + +Mapagkandili. +¡M~ga imbi! (pan~galawang bahagui) + + + + + + +End of Project Gutenberg's Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13156 *** |