path: root/old/rnpz810.txt

The Project Gutenberg EBook of Ironia Pozorow, by Maciej hr. Lubienski

Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the
copyright laws for your country before downloading or redistributing
this or any other Project Gutenberg eBook.

This header should be the first thing seen when viewing this Project
Gutenberg file.  Please do not remove it.  Do not change or edit the
header without written permission.

Please read the "legal small print," and other information about the
eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file.  Included is
important information about your specific rights and restrictions in
how the file may be used.  You can also find out about how to make a
donation to Project Gutenberg, and how to get involved.


**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**

**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**

*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!*****


Title: Ironia Pozorow

Author: Maciej hr. Lubienski

Release Date: June, 2004 [EBook #6000]
[Yes, we are more than one year ahead of schedule]
[This file was first posted on September 22, 2002]

Edition: 10

Language: Polish

Character set encoding: ISO-8859-2

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK IRONIA POZOROW ***




Etext produced by Michalina Makowska, Szczecin, Poland, 
Eve Sobol, South Bend, IN, USA, and Julia Jezierska, Stawiszyn, Poland.






Title: "Ironia Pozorów"

Author: Maciej hr. £ubieñski



PROLOG


Dnia³o...

Leniwo, sennie pierzcha³y mg³y przezrocze, tul±ce siê dot±d w niemej
pieszczocie do ¶cian wielkiego grodu i wodnej, p³yn±cej u stóp jego
fali.

Wreszcie - znik³y...

Na wzgórzu ukaza³o siê miasto. Z wysoka, iglicami katedry, licznymi
gmachami i z¿ó³k³± zieleni± ogrodów przejrza³o siê dumnie w nurtach
szarych rzeki, a po szybach okien domów jego zamigota³ równocze¶nie
pierwszy bladawy promyk chmurnego jesiennego ¶witu.

Na poddaszach krytego ceg³± staromiejskiego domku nieprzes³oniête niczem
okno jedno za¶mia³o siê weselej od innych do matowego porannego ¶wiat³a.
Ciekawie do wnêtrza facyatki w¶lizn±³ siê brzask smêtny.

W pokoiku, o paru najniezbêdniejszych tylko sprzêtach, na razie nie by³o
nikogo.

Po¶ciel nienaruszona bieli³a siê do¶æ schludnie, wszystko woko³o za¶
wskazywa³o wyra¼nie, i¿ w³a¶ciciela siedziby tej od wczoraj ju¿ nie
by³o, puls bowiem kie³kuj±cej tu jakiego¶ jednego ¿ycia, zastyg³y w
panuj±cym wszêdzie nieporz±dku, wyra¼nie oczekiwaæ siê zdawa³ cierpliwie
na swego pana i w³adcê.

Tymczasem za¶ tylko po niezamiecionych k±tach b³±ka³y siê pustka i nuda,
a nietrudno by³o domy¶leæ siê, ¿e bieda w swej ziemskiej wêdrówce
zagl±daæ tu nieraz musia³a...

Go¶cinê jej bowiem zdradza³o tutaj - wszystko. A wiêc i ubo¿yzna mebli i
atmosfera jaka¶ duszna, wreszcie to co¶ niewidzialnego, nieokre¶lonego,
z k±tów, ze ¶cian, zewsz±d, wyzieraj±cego, co, jak widma cieñ, szeptem
jakby, mówi wci±¿ o sobie i ³zawo siê skar¿y.

W przedziwnie zgodnej, panuj±cej tu ogólnie harmonii szarzyzny,
melancholii i smutku, d¼wiêcza³a jednak, drga³a, niby u¶mieszek radosny,
jasny, nuta weselsza. By³a za¶ ni± stoj±ca w rogu pokoju, na komódce
staro¶wieckiej, zniszczonej, w inkrustowane, wykwintne ramy oprawna
fotografia gabinetowa m³odej dziewczyny, ku której z obok stoj±cej
szklaneczki ma³ej wychyla³a siê pieszczotliwie w rozkwicie swym ¶liczna
aksamitna p±sowa ¶wie¿a ró¿a.

Dziewczê i ró¿a patrzy³y na siebie, lecz królowa kwiatów z s±siedztwa
swego dumn± byæ tylko mog³a.

Z martwej bowiem kartki kartonu, spogl±da³a na ¶wiat du¿emi oczyma cudna
twarz dziewczyny, a zaklêty w rysach i uk³adzie ca³ej postaci nieujêty
jaki¶ wdziêk - ta si³a najwiêksza kobiety, oporna na lata i burze ¿ycia,
¶wie¿a zawsze, jak kwiecie wiosny - sz³a na widza i chwyta³a go za
serce, czaruj±c natychmiast swem s³abem b±d¼ co b±d¼ tylko artyzmu
ludzkiego odbiciem.

Odosobnienie za¶ wyra¼ne rogu izdebki, gdzie sta³a fotografia, od
otaczaj±cych i rozrzuconych po pokoju sprzêtów, oraz pewna czysto¶æ
staranna, cechuj±ca to miejsce - ¶wiadczy³y sob± równie¿ a¿ nadto, ¿e
nieobecny w³a¶ciciel mieszkanka tego dba³ wielce o ten zak±tek,
zdradzaj±c przytem, ¿e i on w biedzie swej mia³ mo¿e jak±¶ chwilkê
jasn±, jakie¶ swoje marzenie!...

Tak, niew±tpliwie!...

Si³a bowiem jakby ukryta, a nieujêta jednocze¶nie i dziwna, bi³a od tego
k±cika pami±tek; zdawa³ siê byæ on jedynym u¶miechem smutnego zk±din±d
tu bytu i jedyna równie¿ kapliczka, nik³ego z³udnego zapewne jakiego¶
szczê¶cia, ale zawsze - szczê¶cia.

W szar± nêdzê istnienia "pana", zamkniêtej w tych ¶cianach biedy, ¿ycie
wpl±ta³o widaæ jak±¶ niæ z³ot±, rzuci³o na os³odê hojnie i lito¶ciwie
pêk duchowych promieni!...

Tymczasem w ciszy izdebki nie przerywa³o nic zgo³a... Przez ma³e okienko
widaæ tu by³o spiêtrzone dachy z czerwonej ceg³y, kominy; dalej, w dole,
srebrzy³a siê rzeka, a ¶rodkiem niej cicho sunê³a w³a¶nie berlinka,
zd±¿aj±c ku miejskiej przystani.

Z wie¿y której¶ z poblizkich ¶wi±tyñ w ogólnem milczeniu melodyjnie
rozleg³ siê niebawem d¼wiêk sygnaturki porannej. Monotonne nieco
pop³ynê³o w dal echo z dzwonu, a zawtórowa³y mu wkrótce ¶wistawki
licznych fabryk, turkot wozów z mlekiem i pieczywem, oraz inne, p³yn±ce
zewsz±d odg³osy.

Powolnie budzi³o siê ju¿ miasto.

Krêtymi uliczkami staromiejskiej dzielnicy zd±¿a³ krokiem równym i
szybkim ku opisanej powy¿ej siedziby swojej m³ody mê¿czyzna, ros³y i
gibki, ubrany w jesienne palto i pognieciony miêkki kastrowy kapelusz,
nadaj±cy ¶niademu obliczu jego i bujnemu zarostowi wyra¼ny typ jakby
po³udniowca z Zachodu. Szed³ on, pogwizduj±c z cicha, z rêkami w
kieszeniach, zamy¶lony, a po wyminiêciu kilku przechodniów, skrêciwszy w
uliczkê w±zk± i g³uch±, znalaz³ siê na niej sam zupe³nie.

Po chwili jednak z poza wêg³a staro¶wieckiego domu, tworz±cego róg tej
ulicy, wysunê³a siê pewna postaæ i poczê³a i¶æ w ¶lad za nim.

By³a to biedna jaka¶ babina, a snaæ nieco podpita, bo zataczaj±c siê z
lekka, krzykliwie pod¶piewywa³a co¶ sobie. Ma³a, krêpa, okrêcona
czerwon± we³nian± chustk± i w takiej¿e spódnicy, ko³ysa³a siê ona
zabawnie, przystaj±c co kroków kilka, i niby baletnica szybko wykrêcaj±c
siê na jednej nodze.

W swe ko¶ciste rêce spódnicê ujmowa³a przytem pociesznym ruchem, a z
pe³n± komizmu gracy± unosz±c j± wyra¼niej i g³o¶niej powtarza³a ostatni±
piosenki zwrotkê, i sz³a dalej, aby w parê minut ponownie wykonaæ te¿
same identycznie produkcye.

Id±cy ulic± mê¿czyzna przystan±³ i patrza³ ciekawie na babinê, wkrótce
jednak, znudzony, obojêtnie odwróci³ siê i pocz±³ i¶æ dalej.

W tej samej chwili pos³ysza³ za sob± wo³anie:

- Hej, panoczku, panoczku! Stójcie-no ino tam, stójcie!...

M³ody cz³owiek odwróci³ siê  i ujrza³ zmierzaj±c± ku niemu kobiecinê;
trzyma³a co¶ w rêku i kiwa³a nañ. Zdziwiony podszed³ bli¿ej i zapyta³:

- Có¿ to, czegó¿ ode mnie chcecie?

Babina za¶, podaj±c mu jaki¶ przedmiot, obja¶ni³a:

- A dyæ zgubili¶ta to panoczku!... Przez ma³a psewróci³abym se bez tê
torbê...

Nieznajomy machinalnie uj±³ w rêkê, co mu dawano.

Trzyma³ pugilares du¿y, ciê¿ki i elegancki; by³ on ze skóry koloru
wi¶niowego i mile dotkniêciem swem pie¶ci³.

Na ten widok zarumienione od porannego ch³odu oblicze m³odzieñca
zblad³o, rêka mu zadr¿a³a nerwowo, a na ustach, które z lekka poruszy³y
siê niedostrzegalnie, zamar³y, jakby niewypowiedziane jakie¶ s³owa.

Jednocze¶nie spojrzenie jego du¿ych ciemnych oczu obrzuci³o badawczo
uliczkê: wokó³ nie by³o nikogo, tylko zapuszczone story licznych okien u
domów patrzy³y przed siebie martwem okiem - w ciszy u¶pienia jeszcze
drzema³o tu miasto.

Przenikliwy, rozumny wzrok nieznajomego spocz±³ z kolei na twarzy
stoj±cej przed nim kobieciny, i zatrzyma³ siê na niej d³ug± chwilê...

Zdawa³a siê ona byæ ze wsi, a Bogu duszê winna, uciera³a w tej chwili
swój nos zamaszy¶cie, nieestetycznym i prymitywnym, ludowi naszemu
w³a¶ciwym sposobem, mrugaj±c równocze¶nie ma³emi, zasz³emi krwi±, jak u
królika, oczkami. Niew±tpliwie by³a przytem powesela³± od trunku, a nie
pijan± przed chwil± widaæ ¶piewaj±c± tylko - tak sobie, gwoli
zado¶æuczynienia nastrojowi swemu, czy te¿ mo¿e zbytkowi przyrodzonego
temperamentu.

- Dziêkujê wam! - Lakonicznie rzuci³ nagle nieznajomy, prosto w
piegowat± i czerwon± twarz babiny i odwróciwszy siê z po¶piechem,
podniós³ ko³nierz paltota, wtuli³ w niego g³owê, nasun±³ na oczy
kapelusz i pocz±³ i¶æ bardzo szybko, wkrótce za¶ pu¶ci³ siê prawie ¿e
biegiem.

- A to ci leci!... Niby ta elektryka, zrozumienia nijakiego niemaj±ca, -
zawyrokowa³a g³o¶no do siebie, wzruszaj±c ramionami, kobiecina.

Ra¼no z miejsca ruszy³a i ¶piewaæ znowu poczê³a, echo za¶ jej piosenki,
odbiwszy siê o mury charakterystycznych, przygarbionych wiekiem kamienic
Starego Miasta - pogna³o za nikn±cym ju¿ w g³êbi uliczki mê¿czyzn±,
ostatni± sw±, dwukrotnie powtórzon±, zwrotk±:

                    "A kto kocha, ten jest zdrów,
                     A kto kocha -  ten jest zdrów..."

Zgrzytn±³ klucz w zamku cichej facyatki, otworzy³y siê gwa³townie
drzwiczki, i na progu stan±³ w³a¶ciciel tego mieszkanka. Od powiewu,
wywo³anego pr±dem powietrza, zadr¿a³y firanki u ma³ego okienka, ze
szklanego za¶ kielicha pochyli³a siê ku fotografii m³odej dziewczyny
ró¿a aksamitna, jakby pragn±c z ni± wspólnie powitaæ pana swego.

- Nareszcie!... - wyszepta³y z ulg± usta przyby³ego i ruchem nerwowym,
zamkn±wszy cicho drzwi za sob±, przekrêci³ klucz w zamku.

Rzecz dziwna - natychmiast w czterech ¶cianach smutnej dot±d izdebki
zrobi³o siê jako¶ weselej i ja¶niej!...

M³odo¶æ bowiem i si³a sz³y, bi³y od m³odego mieszkañca facyatki, i niby
brakuj±cy promieñ ¶wiat³a, o¿ywi³y, zda siê, wnêtrze poddasza.

Rzuciwszy kapelusz i paltot na krzes³o, m³odzieniec bacznie rozejrza³
siê po swym pokoiku, a zmarszczywszy brwi i jakby co¶ rozwa¿aj±c,
pozosta³ w pozycyi stoj±cej d³u¿sz± chwilê.

Poruszy³ siê jednak niebawem i podszed³ do drzwi, nads³uchuj±c
równocze¶nie. Postawszy za¶ tam minut parê, zbli¿y³ siê nastêpnie do
okna, a wpatrzywszy siê w nie przez sekundê mo¿e, po krótkiem wahaniu,
powolnym ruchem spu¶ci³ roletê.

Szarawa ciemno¶æ zaleg³a izdebkê.

M³odzieniec podszed³ do kanapy, przed któr± sta³ stoliczek mahoniowy, i
usiad³. Wkrótce w ciszy rozleg³ siê zgrzyt zapa³ki. Po chwili ma³a
lampka o¶wietla³a ju¿ poddasze, m³ody cz³owiek za¶, raz jeszcze
obejrzawszy siê wko³o, szybko, siêgn±³ do kieszeni swego ubrania.

Nerwowo, ¶piesznie wydoby³ stamt±d wrêczony niedawno portfel skórzany i,
z b³yskiem ciekawo¶ci w oczach roztworzywszy go, po³o¿y³ na stole.

Z sze¶ciu, zapiêtych ma³emi klapkami, przedzia³ów z³o¿ony, z wielk±
spodni±, id±c± przez ca³± d³ugo¶æ jego kieszeni±, w oczekiwaniu, cicho,
pugilares patrzeæ siê zdawa³ na siedz±cego mê¿czyznê...

Rêce jego jednak, dotkn±wszy siê tylko pobie¿nie wype³nionych kryjówek,
zatrzyma³y siê chwilê bezczynnie, a na nerwowej twarzy odbi³o zdumienie,
po³±czone jakby z przestrachem.

- Jak to, wiêc tak du¿o tu czego¶? -mówi³y wyra¼nie wielkie, wyrazu
pe³ne oczy m³odzieñca, i jednocze¶nie pytaæ siê zdawa³y niepewne: - Czy
tylko to aby pieni±dze?..

I dziwna reakcya odbywa³a siê w duszy jego.

Gdy krêtemi uliczkami lecia³ do swego mieszkanka, pali³a go chêæ
ujrzenia, co zawiera portfel, a obecnie?... Lêk oto jaki¶
niewyt³umaczony zaw³adn±³ nim nagle.

Przeczucie mówi³o mu wyra¼nie, ¿e tu, przed nim, w pugilaresie tym,
ukryty na razie od oczu ludzkich, mie¶ci³ siê maj±tek mo¿e, tkwi³
pieni±dz - ten talizman ludzkiego dobrobytu i szczê¶cia, drzema³a ¶wiata
tego potêga - z³oto...

A jednak nie poruszy³ on dot±d wcale portfelu... Dlaczego?

Bo z przeczuciem bogactw, które czekaæ siê zdawa³y tylko dotkniêcia
jego, czu³ dobrze, zdawa³ sobie on sprawê z czego¶ innego równie¿.

To by³a w³asno¶æ cudza!...

Upomn± siê o ni± niew±tpliwie; on za¶, nie wiedz±c, co siê tam znajduje,
mo¿eby móg³ jeszcze, pomimo swej nêdzy, zwróciæ w³a¶cicielowi ten oto
przedmiot, czy uczyni to jednak, unurzawszy rêce w zawarto¶ci jego?

Z rêk± na portfelu opart± mê¿czyzna zamy¶li³ siê bardziej jeszcze.

Wszak, choæ z pozoru wesó³ i syty, nie posiada³ on w istocie na razie
z³amanego szel±ga przy duszy. Ostatnie pieni±dze wyda³ na bilet
kolejowy, który pozwoli³ mu wróciæ w ¶ciany poddasza z wczorajszej
zamiejskiej wycieczki, zwi±zanej z nadziej± otrzymania posady.

Nie otrzyma³ jej - wraca³ z niczem; g³odne dzisiaj ju¿ teraz pytaj±co
zagl±da³o mu w oczy zimnem nieub³aganem spojrzeniem.

A tu, przed nim!...

M³odzieniec zerwa³ siê z kanapki i przebieg³ pokój kilka razy. Nagle,
wytrzymaæ snad¼ ju¿ nie mog±c, pochwyci³ w dr¿±ce rêce le¿±cy portfel i
rozpi±³ ruchem gwa³townym po kolei wszystkie jego kieszonki...

I oto z jednego przedzia³u natychmiast z przyciszonym brzêkiem posypa³y
siê na wyszarza³± serwetê stolika rulony z³ota, b³yszcz±ce, nowe -
zamigota³y w niepewnem ¶wietle lampy i u³o¿y³y siê cicho... W ¶lad za
nimi z innych kieszonek portfelu z szelestem wypad³y pliki storublówek,
w opaskach, a z kryjówki jego spodniej wysunê³y siê do po³owy wielkie
kwadraty piêæsetrublówek!...

Wiêc nie by³o to urojeniem, marzeniem, mrzonk±!.. Rzeczywi¶cie zatem
drzema³ tu pieni±dz w swym majestacie!..

M³ody cz³owiek odskoczy³ od sto³u i wpatrzy³ siê w nagromadzon± kupê
grosza.

Na twarz jego wyst±pi³ wyraz chciwo¶ci i oszpeci³ j±, oczy g³êbokie,
du¿e, przybra³y po³ysk koci i wpi³y siê uporczywie w banknoty i z³oto.

Po chwili zbli¿y³ siê ponownie do stolika. Lubie¿nym ruchem swej
delikatnej rêki przesun±³ po nagromadzonych pieni±dzach, a po ciele jego
równocze¶nie przelecia³ dreszcz.

Jak w³osy piêknej kobiety, jak cia³o jej zmys³owe, aksamitne, pie¶ci³y
go banknoty... Zanurzy³ rêkê g³êbiej i dotkn±³ siê z³ota.

Z cichym brzêkiem rozsypa³o siê ono w strumyk b³yszcz±cy, a nim do g³êbi
ponownie wstrz±sn±³ dreszcz.

Nigdy w ¿yciu swem nie mia³ tyle pieniêdzy u siebie. Fortuna zawsze
impertynencko odwraca³a siê od niego, szczê¶cie dotychczas ucieka³o odeñ
równie¿, jak od zapowietrzonego, pieni±dz za¶, drwi±co unosz±c siê w
niedostêpnych dlañ wy¿ynach, niepochwytny, szyderczy - stroni³ od niego
stale.

M³odzieniec przesuwa³ wci±¿ machinalnie rêk± po storublówkach. Przed
oczyma miga³y mu wizerunki, podpisy na banknotach, z³ote imperya³y
zimnym dotykiem g³aska³y jego d³oñ...

Wyrwawszy rêkê wreszcie z pieszczotliwego u¶cisku z³ota, mê¿czyzna
pochwyci³ nagle pliki storublówek i liczyæ pocz±³.

Dr¿±ce rêce jego bra³y i porzuca³y co chwila zwitki banknotów; szelest
papieru, zduszony d¼wiêk monety zagra³y w ciszy izdebki, zdziwi³y te
biedne ¶ciany, tak zdawna odwyk³e od brzêku pieniêdzy, wyganiaj±c,
zdawa³o siê, biedê, przykuc³± gdzie¶ w k±cie, z legowiska swego. I widmo
jej w ³achmanach zniknê³o przestraszone, wygnane szmerem poddanych
Z³otego Cielca - umknê³o, szukaj±c gdzie indziej schronienia.

A m³ody cz³owiek wci±¿ liczy³... Teraz d³oñ jego dotyka³a zwitka
piêæsetrublówek. By³o ich dwadzie¶cia.

Ciemny rumieniec powoli wystêpowa³ na ¶niad± twarz m³odzieñca, oczy za¶
jego pali³y siê bezustannie chciwo¶ci niezdrowym blaskiem.

W papierach i z³ocie, z pewn±, drobn± tylko ró¿nic±, by³o wszystkiego
dwadzie¶cia siedem tysiêcy.

M³odzieniec odst±pi³ od sto³u i wolno z rozmys³em pocz±³ przechadzaæ siê
po izdebce.

- Dwadzie¶cia i siedem tysiêcy!.. Dwadzie¶cia i siedem...

Powtarzaj±c siê bezustanku, w g³owie jego hucza³a i wraca³a my¶l jedna,
a dziesi±tki innych ginê³y, topi³y siê tylko w niej, jak w chaosie,
zanika³y - milk³y...

On zatem, który prócz jedynego na sobie odzienia i tych paru sprzêtów
woko³o, nie posiada³ nic na ¶wiecie, on - za jednym zamachem móg³ staæ
siê oto w³a¶cicielem owych, rozsypanych przed nim pieniêdzy?..

M³odzieniec zadr¿a³.

- A moralno¶æ? a etyka? To w³asno¶æ nie twoja, to zguba czyja¶ tylko, ty
powiniene¶ pieni±dz ten zwróciæ, zwróciæ, zwróciæ!.. jak rój owadów
nagle zabrzmia³y w uszach mê¿czyzny jakie¶ szepty i g³osy.

- Oddaæ? ha-ha-ha!.. A to dlaczego? ciekawym? - zadrwi³ rozs±dek zimny
natychmiast. - "On prend son bien, ou on le trouve." - Znalaz³e¶ - to
twoje! A zreszt±, gdyby to samo, co ty, znalaz³ by³ kto inny, czy
my¶lisz, ¿e post±pi³by on inaczej?

- Odda³by, odda³ na pewno, bo chcia³by pozostaæ uczciwym!.. - silny g³os
prawo¶ci rozleg³ siê ¶mia³o w duszy mê¿czyzny.

Wstrz±sn±³ siê m³ody mieszkaniec facyatki i przetar³ rêk± czo³o, po
chwili za¶ zmêczony usiad³ na jednym z koszlawych fotelików i,
podpar³szy g³owê d³oni±, zaduma³ siê g³êboko.

A rozum drwi³ dalej bezlito¶nie, zjadliwie, s±cz±c siê kroplami ironii:

- Nie s³uchaj bredni i sentymentalnych mrzonek! - szepta³. - Uczciwo¶æ -
frazesa!.. Któ¿ naprawdê uczciwym jest w czasach obecnych? Obejrzyj siê
tylko i wpatrz uwa¿nie w ludzi, walcz±cych o byt obok ciebie. Czyñ
wreszcie, jak chcesz... odtr±æ ³askawy u¶miech fortuny!..

Los, odbieraj±c mo¿e naumy¶lnie drugiemu, co mia³ zanadto w swym
trzosie, pragnie dobrotliwy, obdarzyæ ciebie, nie chcesz-li?

- Ha, to b±d¼ sobie zatem wspania³omy¶lnym, szlachetnym, wielkim!
Umieraj z g³odu, b±d¼ g³upim!.. Ale pamiêtaj, ¿e gorzkiemi ³zami ¿a³owaæ
kiedy¶ bêdziesz chwili swojego sza³u - pamiêtaj, ¿e¶ biednym!
 
Za¶mia³ siê jeszcze rozum szyderczo i umilk³, mê¿czyzna za¶, zadumany,
pochyli³ siê na krze¶le, jakby przygnieciony do ziemi, opar³szy przytem
³okcie na kolanach, ukry³ twarz w d³onie.

Tak, niestety, by³ on biednym!..

Straciwszy matkê lat temu parê, uczy³ siê nastêpnie za granic±: w
Niemczech i we Francyi. odebrawszy kosztem bogatego stryja wykszta³cenie
nie fachowe, lecz ogólne i staranne, zdecydowa³ siê rok temu w³a¶nie
powróciæ do miasta, gdzie ujrza³ by³ ¶wiat³o dzienne, by zbli¿yæ siê do
dotychczasowego opiekuna swego, a brata rodzonego nie¿yj±cego ju¿ ojca.

W m³odzieñczej wyobra¼ni studenta roi³a siê nawet podówczas nadzieja
¶mia³a ow³adniêcia sercem starego bogacza, aby po najd³u¿szem ¿yciu
zapisa³ mu mienie.

Tembardziej zatem ¶pieszy³ siê z swoim wyjazdem, lecz przyby³ za pó¼no
niestety; stryja swego ju¿ nie zasta³.

£o¿±cy tylko z obowi±zku na studya bratanka, a nie przywi±zany doñ zgo³a
innym, serdeczniejszym wêz³em, parê tygodni temu w³a¶nie starzec
przeniós³ siê by³ do wieczno¶ci, zapisawszy ca³y maj±tek na dobroczynne
cele.

Nie zastawszy wiêc w mie¶cie nikogo na razie, kto by go zna³ lub
pamiêta³, odwa¿nie z bied± wzi±³ siê on wówczas za bary.

Przepisywa³ referaty, polisy ubezpieczeniowe, dawa³ lekcye, czyni³, co
tylko móg³ i zdobywa³ miejsce przy biesiadnym, ogólno ludzkim, a tak
zazwyczaj niego¶cinnym stole...

0 ch³odzie i g³odzie mija³y mu w ten sposób dnie ca³e, gorycz jednak do
¿ycia, w walce o byt ci±g³ej, nie rozgaszcza³a siê w duszy jego, nie
maj±cego po prostu czasu w bezbarwnej swej biedzie i gor±czce zarobku
analizowaæ ciemnych stron swego ¿ywota. Miesiêcy parê temu dopiero si³a
okoliczno¶ci i ludzi, o których ocieraæ siê pocz±³, ¿al wyklu³ mu siê w
duszy do ¶wiata, s±cz±c z niej niezadowolenie i gorycz.

Traf ¶lepy zrz±dzi³ pewnego dnia, i¿ spotka³ rówie¶nika swego z lat
dawnych.

Przy wspomnieniu tem ostatniem, m³ody mieszkaniec poddasza zmarszczy³
brwi i zamy¶li³ siê jeszcze g³êbiej, ni¿ przedtem.

Dawny jego kolega szkolny z kraju i zagranicy, Edmund R-ski, potrosze
nawet kuzyn i towarzysz zabaw dziecinnych - dzi¶ bywalec stolicznych
salonów, ch³opiec zamo¿ny, zbli¿y³ siê do niego pierwszy wówczas. By³o
to podczas karnawa³u, w zimie, w jednej z kawiarñ, bardziej
uczêszczanych w mie¶cie.

Po d³u¿szej gawêdzie i rozpamiêtywaniu m³odzieñczych lat ubieg³ych,
Edumund R-ski rzek³ mu wtedy:

- Wiesz co, mój drogi? Dobrze siê nazywasz, ³adne masz maniery, które
pozosta³y ci po rodzicach i wychowaniu starannem, notabene wcale dobrze
i z akcentem mówisz po francusku, tandem tedy zaproponowa³bym ci co¶...
tylko nie obra¼ siê na mnie przypadkiem... Gdyby ciê tak ubraæ
elegancko, bardzo dobry i okaza³y by³by z ciebie tancerz... He, có¿ ty
na to? Proszony w³a¶nie jestem o m³odzie¿ do pañstwa W. na bal,
pojutrze, chod¼ ze mn±... Siedzisz i marnujesz siê gdzie¶ w k±cie, qui
lo sa, przystojnym jeste¶, a nu¿ podobasz siê komu?.. Ja ci pomogê i
u³atwiê wszystko...

Od s³owa do s³owa, da³ siê namówiæ wtedy. Otrzymawszy od bogatego i
hojnego, oraz uprzejmego kuzyna po¿yczkê, wyekwipowa³ siê i poszed³ na
bal z nim razem.

Edmund R. przeprowadzi³ rzecz ca³± bardzo zrêcznie. Przedstawiwszy
protegowanego swego, nie omieszka³ przypomnieæ wszystkim z osobna o
stryju jego, filantropijnym zapisodawcy, a tak¿e o rodzicach, ongi,
przed laty, zamo¿nych i wp³ywowych. Dobrze wychowanego, eleganckiego i
mi³ego tancerza zapraszaæ poczêto chêtnie, tembardziej, i¿ powszechnie
wiedziano o przyja¼ni jego z Edmundem R., znanym i cenionym bywalcem.

M³ody mieszkaniec skromnego poddasza poruszy³ siê niespokojnie na
krze¶le i spojrza³ przed siebie wzrokiem zamglonym, zapatrzonym we
wspomnienia w³asne.

Wówczas to, po owym pierwszym balu, przest±pi³ on zaczarowany dlañ dot±d
próg salonów i zapamiêtale bawiæ siê pocz±³. ¯ycie, które prowadzi³,
upaja³o go. Niepomny jutra - szala³.

Trwa³o to tygodni parê, i nagle skoñczy³o siê wszystko... Edmund R-ski,
wezwany telegraficznie do umieraj±cej siostry za granicê, wyjecha³,
pieni±dze wyczerpa³y siê równocze¶nie, a zaniedbana czasowo jego w³asna
zarobkowa praca wysunê³a mu siê z r±k; kto¶ inny, tak¿e potrzebuj±cy
biedak, zast±pi³ go.

W okienko facyatki karnawa³owicza zajrza³ g³ód; po wizytach i balach
pozosta³ w pamiêci jego tylko chaos ogólny - wra¿enie chwil rozkosznie
jakby prze¶nionych, i jedno wspomnienie trwa³e.

Oczy m³odego mê¿czyzny zadumane, w tej chwili b³yszcz±ce i jakby tkliwe,
skierowa³y siê w róg izdebki, gdzie w pó³¶wietle lampy majaczy³a
fotografia.

Naby³ j± u fotografa i niemal codziennie stroi³ w kwiaty; przedstawia³a
za¶ ona eleganck± pannê z towarzystwa, córkê ukraiñskiego magnata,
b³yszcz±c± ubieg³ego karnawa³u w salonach piêkno¶ci±, dowcipem, otoczona
rojem wielbicieli, a któr± pokocha³ uczuciem mi³o¶ci pierwszej -
prawdziwej.

Dla niej rzuci³ siê w wir czczych zabaw bez ¶rodków po temu, bez
pamiêci...

Odepchniêtemu tward± rêk± biedy od rydwanu bawi±cego siê ¶wiata -
przes³oniêtego w pamiêci jego gaz± u³udn±, mieni±cego siê setkami
odcieni i blasków - pozosta³y tylko wspomnienia drêcz±ce, rozkoszne,
kilkunastu rozmów, tañców, u¶cisków d³oni, spojrzeñ... i - nabyta za
pieni±dz w³asny fotografia piêknej dziewczyny.

Mydlana bañka z³udna - marzenie!..

Siedz±cy wci±¿ w zamy¶leniu przed stolikiem m³odzieniec g³owê pochyli³ i
ponownie ukry³ j± w d³onie. Niby na jawie, przed oczyma ¿ywo stan±³ mu
bal ostatni... W jarz±cej siê ¶wiate³ powodzi, w¶ród ko³ysz±cych siê w
takt melodyjnego walca par, sunêli oni wówczas po szklistej posadzce
salonów...

Ona mia³a spuszczon± g³ówkê cudn± i opiera³a siê z wdziêkiem na jego
ramieniu, on za¶, tul±c nieznacznie tancerkê sw± do piersi, po¿era³
wzrokiem jej twarz, nagie ramiona i szyjê kszta³tn±, a d³ug± i giêtka,
jak kwiat, o ³odydze wysokiej.

Od czasu do czasu piêkna panna wznosi³a na niego swoje g³êbokie,
mieni±ce siê ¼renice, i spojrzenia ich spotyka³y siê na chwilê...

Potem ¶liczne dziewczê przykrywa³o znów oczy d³ugiemi rzêsami; on rzuca³
s³ówko, przyciska³ machinalnie kibiæ jej do siebie, czekaj±c ponownie
niemej ¼renic rozmowy. Nagle uciszy³o siê w balowej sali...

To muzyka usta³a by³a, a oni walcowali jeszcze, ci±gle przytuleni do
siebie - zro¶li skrytem jakby pragnieniem.

Pó¼niej odprowadzi³ znu¿on± sw± tancerkê, a ona leciuteñko, dziêkczynnie
paluszkami drobnemi ¶cisnê³a jego d³oñ...

M³odzieniec zerwa³ siê z krzes³a, potr±ci³ je gwa³townie, i du¿ymi
krokami zacz±³ przebiegaæ szybko swój pokoik. Jednocze¶nie z wyrazem
mi³o¶ci bezgranicznej spojrzenie jego pobieg³o do komódki ma³ej, gdzie
sta³a fotografia z ró¿±.

Z kryszta³owego kielicha delikatnie wychyla³ siê kwiat purpurowy,
dotykaj±c warg prawie dziewczyny. Usteczka jej ma³e u¶miecha³y siê
rozkosznie, poca³unku zda siê spragnione...

M³ody cz³owiek pozostawa³ chwilê w niemej kontemplacyi ubóstwianego
przez siê k±cika izdebki, a¿ wreszcie powoli wzrok swój przeniós³ w
stronê stolika, gdzie le¿a³y cicho banknoty i z³oto.

Wyraz marzenia, ekstazy b³yskawicznie znik³ z jego oblicza - przypomnia³
sobie chwilê obecn±.

Zwolna do stolika zbli¿aæ siê pocz±³; utkwiwszy spojrzenie w rozsypanych
pieni±dzach, jednocze¶nie my¶la³:

- Niemi tylko mo¿e zdobyæ bym móg³ swe marzenie, one pozwol± mi i
u³atwi± zbli¿enie do ukochanej! A potem...

I mimo woli znowu spojrza³ m³odzieniec w róg pokoiku.

Oczy dziewczyny kusz±ce patrzy³y zalotnie, pali³y go, obiecywaæ siê
zdawa³y rozkoszy u³udê, mi³o¶æ - szczê¶cie!.. Rumieniec obla³ twarz
mê¿czyzny.
 
- Ach, mieæ j±, posiadaæ, i ¿yæ jej ¿yciem, zlaæ siê z ni± istnieniem i
dusz±!.. - zawirowa³a mu w g³owie my¶l uporczywa.

- Przecie¿ to córka magnata; ksi±¿êta, hrabiowie ubiegaj± siê o ni±,
czem¿e ty jeste¶ dla niej? - zerem, nie otrzymasz jej nigdy, -
uspakaja³a mózg, nerwy wzburzone, trze¼wa, zimna logika. - Chyba, ¿e
pieniêdzy tych oto posi±dziesz wiele... wiele...

- Z ma³ych strumieni tworz± siê rzeki; we¼ to, a mo¿e ci wiêcej
przybêdzie!.. - szepn±³ rozum podstêpnie.
 
M³ody mieszkaniec facyatki schwyci³ siê nagle za g³owê.

Bo¿e, Bo¿e! - wyszepta³ - có¿ jednak uczyni³o ze mnie to, tak krótkie
zetkniêcie siê z ¶wiatem zbytku, to zbratanie siê, otarcie z lud¼mi
szychu i z³ota! Jak¿e innym by³em dawniej! Jak¿e - lepszym!..

Mê¿czyzna smutnie zwiesi³ g³owê.

Teraz, przyjrzawszy siê niedawno ludziom bogatym, ich trybowi ¿ycia,
czu³ w sobie, poza uczuciem mi³o¶ci, dziesi±tki zwi±zanych z niem
pragnieñ. Z³oto, ten bo¿ek dumny i wspania³y, przed którym korzy³y siê
miliony, ol¶niewa³ go, mami³... Przedsmak za¶ mo¿liwych w dalekiej
przysz³o¶ci bogactw, u¿ycia, a kto wie, mo¿e znaczenia i wp³ywów, wespó³
z osi±gniêciem najprzód ukochanej kobiety, za pomoc± tego oto,
rozsypanego przed nim grosza - odbiera³ mu równowagê duchow±, miesza³
my¶li.

Porwa³ siê znowu z miejsca i po pokoju biegaæ pocz±³, niebawem jednak
rzuci³ siê na krzes³o, wyczerpany, uporczywie, ponownie wpatrzywszy siê
w fotografie ukochanej.

Od czasu do czasu odrywa³ wzrok od drogich rysów kobiety i przenosi³ go
z wolna na stos banknotów i z³ota. Pó¼niej spojrzenie jego, wewnêtrznej
pracy my¶li jakby pos³uszne, wraca³o powtórnie do lubego wizerunku.

Przy samych wargach dziewczyny dr¿a³ kwiat purpurowy obecnie - dziewczê
i ró¿a ca³owa³y siê teraz lubie¿nie...

A w izdebce tymczasem lampa powoli dogasaæ poczê³a stopniowo, niepewnem,
migoc±cem ¶wiat³em k³óc±c siê jakby z r±bkiem radosnego s³oñca, poprzez
rolety zagl±daj±cego co chwila do wnêtrza facyaty.

I pó³cienie jakie¶, tajemnicze, mgliste wsunê³y siê równocze¶nie na
poddasze - zaludni³y cicho puste, zakurzone k±ty jego...

Siedz±cy m³ody cz³owiek zrywa siê nagle z krzes³a swego.

Bo oto niespodzianie dwoiæ mu siê w oczach zaczyna...

Rozsypane na stole z³oto zalewa izdebkê ca³±, a z komódki starej
zstêpowaæ zaczyna z wolna ona sama, zamglona i powiewna postaæ...
Dotykaj±c stopkami drobnemi z³ota, idzie ku niemu ona, z zalotnym
u¶miechem, piêkna niewinna - chyli siê rozkosznie w jego ramiona!..

Mê¿czyzna ku zjawisku temu wyci±ga instynktownie rêce, na wpó³
przytomnie naprzód pochyla...

Lecz oto nagle czar pryska...

Wype³niaj±ca wnêtrze izdebki z³ocista przestrzeñ znika, zjawisko
eteryczne za¶ zaczyna oddalaæ siê coraz bardziej, unosi w górê,
niepochwytne, a za niem tylko na ciemnawem tle facyatki, jak w±¿
ognisty, wije siê struga b³yszcz±ca ¶cie¿ka, dotyka stóp jego - pomostem
z³ota ³±cz±c go w ten sposób z uchodz±cym cieniem ubóstwianej przezeñ
kobiety.

Wreszcie znika wszystko.

M³ody mê¿czyzna przeciera d³oni± czo³o, rozgl±da siê...

Niema nikogo!

Có¿ to wiêc by³o?

Hallucynacya zapewne naprê¿onych nerwów i rozigranej wyobra¼ni,
rzucaj±ca mu na ekran pó³cieniów izdebki fantasmagoryczny obraz
noszonego ci±gle w duszy dziewczêcia! Wp³yw to rozprzê¿onych wra¿eñ i
my¶li, skutkiem wysi³ku, szumi±cego jak potok, nawa³em zw±tpieñ i pytañ
mózgu. Zapewne...

I m³odzieniec powtórnie przeciera d³oni± zmêczone czo³o, a jednocze¶nie
¿a³uje jakby, ¿e widzenie ju¿ pierzch³o. Przed oczyma stoi mu ci±gle,
jak ¿ywy, obraz jej, ukochanej - ch³onie w siebie jej postaæ wdziêczn±,
ca³uje my¶l± oczy jej i usta.

W przelocie zarazem, po raz nie wiadomo ju¿ który, wzrok jego dotyka
banknotów i z³ota, a w duszy bunt mu siê zrywa.

- Jak to?.. On mia³by odtr±ciæ od siebie ten grosz, i w ten sposób
straciæ, na zawsze mo¿e, ¶rodki ku zdobyciu drogiej sercu kobiety?..
Zniszczyæ bezpowrotnie pomost z³ocisty, ³±cz±cy go z ni± jakby w
widzeniu proroczem?

Nie, przenigdy. Tak naiwnym nie bêdzie...

Pieni±dz ten potroi, maj±tek zrobi, fortunê - z³otem prze³amie, zwalczy
przeszkody wszelkie.

- Zrobiæ maj±tek, czy¿ to tak ³atwo? - na dnie duszy gdzie¶ zatajone
zw±tpienie nagle ironicznie pyta, jakby ostudziæ pragn±c przedwczesn±
rado¶æ.

Chmura niezadowolenia przelatuje po czole mê¿czyzny.

- Tak, zaiste, prawda, to nie tak ³atwo. Lecz z potêg± pieniêdzy w d³oni
tak, czy te¿ inaczej, do wszystkiego zawsze doj¶æ ³acniej w ¿yciu; -
klucz z³oty otwiera wszystkie bramy!..

I ostateczna, prze³omowa walka odbywaæ siê w tej chwili zdaje w duszy
mê¿czyzny. Na wysokiem czole naprê¿aj± mu siê ¿y³y, oczy ciemniej±, a
twarz bledsz± siê staje... Z nêc±c± pokus± zaw³adniêcia cudzem mieniem,
po raz ostatni staj± do boju wpojone w m³odocianych latach jeszcze
zasady.

Powrotn± fal± z daleka cicho p³yn± i p³yn± coraz potê¿niejsze, bli¿sze i
zalewaj± stopniowo umys³ m³odzieñca. Szemrz± coraz dono¶niej, silniej...

A z przyp³ywem ich jednocze¶nie miêkn±æ poczyna co¶ w duchu m³odego
mê¿czyzny, bo oblicze jego wzburzone uspakaja siê stopniowo. Co my¶li, z
rysów twarzy odgadn±æ jeszcze trudno, domy¶leæ siê jednak mo¿na, ¿e
poryw jaki¶, szlachetniejszy od poprzednich, czystszy, opanowywaæ go - w
swoje posiadanie bierze.

Po chwili machinalnie ujmuje on w rêce porzucony na stoliku obok
pieniêdzy pugilares i milcz±c, zgarniaæ poczyna rozsypany stos banknotów
i rulonów monety.

Przy czynno¶ci za¶ tej, zagadkowej jeszcze, bezustannie tak samo
zamy¶lony m³odzieniec odwraca niebawem w d³oni trzymany portfel, a
równocze¶nie spojrzenie jego pada na co¶, czego nie zauwa¿y³ dot±d
wcale.

W rogu pugilaresu, u góry, maleñka, dziewiêciopa³kowa rzuca mu siê w
oczy korona hrabiowska; wdziêcznie granacikami oprawionemi w z³oto mieni
siê ona, szyderczo zda siê patrzy... Na ten widok poprzedni spokój i
wyraz pierzchaj± nagle z rysów mê¿czyzny, i rzuca siê w ty³ gwa³townie.

¬renice jego, zmatowane dotychczas cichem zamy¶leniem, z³owrogim teraz
b³yszcz± ogniem, a jednocze¶nie w duszy nastêpuje momentalnie przewrót
nag³y.

Znowu poczyna biegaæ po pokoju wzd³u¿ i wszerz...

I jak kêpa drzew gdzie¶ w polu samotna, co ugina siê pod gwa³townym
naporem wichru ku ziemi, zwyciê¿ona, pokorna - tak duch m³odzieñca,
miotany ponownie burz± my¶li, ko³ysaæ i gi±æ siê poczyna.

Gdy ujrza³ on bowiem emblement ludzi utytu³owanych, ¿ywo stanê³y mu
przed oczyma salony, których miesiêcy temu parê by³ go¶ciem i sylwetki
hrabiczów, krêc±cych siê ko³o jego ukochanej.

Widzi ich jak na d³oni, wszystkich, niby na jawie!..

Widzi dumnego ojca piêknej dziewczyny, zazwyczaj traktuj±cego go z góry
- dla nich, potomków staro¿ytnych rodów, chocia¿ czêstokroæ biednych -
pe³nym uprzejmo¶ci wyrafinowanej i uni¿onej niemal grzeczno¶ci. Widzi
wreszcie siebie samego bezkarnie i dotkliwie obra¿anym przez tych¿e
arystokratów, lecz tak zrêcznie, ¿e na pozór nieraz nie mo¿na zda siê
by³o winiæ ich, czynili to bowiem oni, z t± subtelno¶ci±, oraz
jubilerskiem jakby wykoñczeniem, jak dotkn±æ potrafi± tylko ludzie
"bardzo dobrze wychowani."

I przy tem wspomnieniu ostatniem, jakby zraniony, mieszkaniec ma³ej
izdebki, wzdryga siê i wyrzuca szeptem:

- Jak to? te dwadzie¶cia parê tysiêcy nale¿y do jakiego¶ hrabiego? Zatem
los ¶lepy i ironiczny zarazem wsuwa mi w rêce czê¶æ mienia jednego z
tych w³a¶nie, którym tak czêsto zazdro¶ci³em bogactwa, znaczenia i
tytu³ów!..

I ja, wobec jednostki takiej, mia³bym graæ rolê szlachetnego, zwracaæ mu
to, co dlañ mo¿e kropla w morzu tylko, fundusikiem, przeznaczonym
zapewne na hulanki nocne i zabawê?

- Ha-ha-ha!.. - rozlega siê po pokoiku szyderczy, szatañski prawie
¶miech mê¿czyzny, i odbija od ¶cian niemi³em dla ucha brzmieniem.

- Ha-ha-ha, niedoczekanie twoje, panie hrabio!.. - szepcze dalej
pó³g³osem, a krew w ¿y³ach kipi mu nieustannie - wre niespokojna,
burzliwa.

I z duszy jego jednocze¶nie pierzchaj± bezpowrotnie, zda siê, nikn±, jak
u³uda i marzenie, wszelkie dobre zamiary, wszystkie, tak niedawne
jeszcze, wahania pomiêdzy prawami uczciwo¶ci i ich pogwa³ceniem.

Zwyciêzka, jedyna, jedna rozgaszcza siê tam nienawi¶æ tylko do kasty
uprzywilejowanej i wyró¿nianej w spo³eczeñstwie. Wypielêgnowana
cierpieniem i bied±, wysubtelniona wykszta³ceniem, a szczególniej
przestawaniem jeszcze za granic± w ko³ach ró¿nych zapalonych g³ów, o
przekonaniach skrajnie demokratycznych - rozogniona wreszcie
nadczu³o¶ci± nerwow± w zbli¿eniu siê i czasowem powierzchownem z¿yciu z
przedstawicielami tej sfery - bucha³a obecnie gor±cym p³omieniem,
wszystko sob± przewy¿szaj±c i t³umi±c.

- Za moje upokorzenia, tak niedawne - zaszepta³y znów cicho usta
mê¿czyzny - za moje cierpienia i biedê - za to, ¿e ja nie mam takich
przodków, jak ty, panie hrabio, ani twych bogactw, blasku i z³ota - mam
¿ycie ca³e w nêdzy cierpieæ, i to, gdy los sprawiedliwie bez w±tpienia,
odbiera ci cz±stkê mienia, przypadkiem, i mnie ni± w zamian obdarza?..
0, nie, panie hrabio!.. ¯ydowi, cyganowi, wrogowi - ka¿demu bym zwróci³
mo¿e, lecz tobie - nigdy!..

Ostatnie s³owa mieszkaniec poddasza wymówi³ w zapamiêtaniu g³o¶no
ca³kiem i z moc± jak±¶ dziwn±. Twarz za¶ jego dziko po prostu wygl±da³a
w tej chwili; pociemniawszy, jakby od wewnêtrznego ognia, demonicznie
piêkna i straszn± zarazem by³a ona, a zajad³y p³omieñ szczerej
nienawi¶ci do tak zwanych powszechnie "arystokratów" zaja¶nia³ na niej
pe³nym blaskiem.

Odruchem nag³ym zbli¿y³ siê do sto³u i obie d³onie po³o¿y³ na plikach
banknotów i z³ocie. Czego nie zdo³a³y stanowczo uczyniæ okoliczno¶ci
inne, sprawi³a chêæ dokuczenia w czemkolwiek wy¿ej postawionej
spo³ecznej jednostce, jedna chwilka nienawi¶ci i sza³u.

- Moje, moje!.. - wyszepta³y usta mê¿czyzny zwyciêzko, jakby z
mimowoln±, ukryt± w sobie rado¶ci nut±, a echo s³ów tych, urywanych,
cichych, dziwn± moc± rozbrzmia³o w martwem milczeniu facyatki.

Cisza nasta³a znowu.

Tylko w piersiach mieszkañca poddasza przelêknione jakby swym czynem
serce poczê³o biæ przyciszonym têtnem, a szelest ten miarowy, jak zegaru
wahad³o, mierzyæ siê zdawa³o te chwile prze³omow± w duszy cz³owieka,
depcz±cego uczciwo¶æ praw± dla mi³o¶ci, nienawi¶ci i z³ota!..

Nagle martwotê pokoju przerwa³o co¶ gwa³townie. By³y to czyje¶ kroki
silne, przy¶pieszone, id±ce po schodach, a coraz wyra¼niejsze,
bli¿sze... Niebawem rozleg³y siê tu¿ za drzwiami, ucich³y, i jaka¶ rêka
wstrz±snê³a lekko klamk±, w ¶lad zatem za¶ rozleg³o siê trzykrotne
pukanie.

Gdyby w kataklizmie niespodzianym runê³a ziemia, zapadaj±c siê gdzie w
niezmierzone g³êbie wszech¶wiata - mniejsze to chyba uczyni³oby wra¿enie
na stoj±cym przed sto³em mê¿czy¼nie, ni¿ chwila obecna...

Nogi zadr¿a³y mu, a boja¼liwa trwoga ¶ciê³a krew w ¿y³ach, co¶ za¶, niby
gad ob¶liz³y, przemknê³o po krzy¿ach i za kark chwyci³o despotycznie,
zapar³szy dech w piersiach.

W pó³¶wiat³ach dogorywaj±cego w³a¶nie p³omyka lampy twarz pochylonego
nad pieniêdzmi m³odzieñca nabra³a strasznego, a zarazem dojmuj±co
trupio-bladego wyrazu, rêce za¶, jak kleszcze, wpi³y siê w le¿±ce pod
niemi banknoty.

- Nie oddam was, nie zwrócê za nic w ¶wiecie! - mówiæ siê zdawa³y
wyra¼nie kurczowo zaci¶niête palce, dr¿±ce w zwojach papierów i z³ocie.

Z ekranu izdebki, majacz±cego coraz bledszymi cieniami, ¶wiat³o w tej
samej chwili znik³o; zapanowa³a tu szarawa ciemno¶æ, a w ¶lad zatem
rozleg³o siê powtórne, tym razem silniejsze pukanie, poza drzwiami za¶
jednocze¶nie da³y siê s³yszeæ s³owa, wyrzeczone g³osem mêskim,
d¼wiêcznym i m³odym.

- Widaæ, ¿e ¶pi, lub go nie ma...

- Ale to oryginalne - zauwa¿y³ kto¶ drugi, ciszej nieco. - Zarêczam ci,
i¿ przed chwil± pali³a siê wewn±trz pokoju lampa, przez szpary u drzwi
¶lizga³o siê ¶wiat³o! - s³owo!

- Ha, je¶li tak, to mo¿e Romanek ma u siebie jak±¶ dyskretn±, a weso³±
wizytkê - snaæ z rozmys³em dono¶nie rozleg³ siê g³os pierwszy. - Nie
przeszkadzajmy mu. Chod¼, Hermanie!..

- Weso³ej zabawy! - krzykn±³ ironicznie nazwany Hermanem, nachyliwszy
siê do drzwi, zapewne blizko, bo echo g³osu jego wstrz±snê³o ¶cianami
poddasza, poczem kroki przyby³ych oddalaæ siê zaczê³y.

Westchnienie ulgi podnios³o pier¶ mê¿czyzny.

Kilka kropel zimnego potu upad³o mu na rozpostarte d³onie; zbudzony tem
jakby, odst±pi³ od sto³u i rzuci³ siê w wycieñczeniu na kanapkê.

Pozna³ po g³osie tych dwóch, dobijaj±cych siê doñ przed chwil±,
poczciwych studentów uniwersytetu - widzia³ w wyobra¼ni swej teraz
niemal obok siebie wyra¼ne postacie ich, w wytartych mundurach i
sp³owia³ych od s³ót i s³oñca czapkach, pokrzywionych butach... Biedni
ch³opcy!

Przypadkowo zaprzyja¼ni³ siê z nimi, jak tylko przyby³ tu, do miasta -
oni, zacne serca, pierwsi uczynnie nastrêczyli mu zarobkow± pracê...

Dawno ju¿ nie widzia³ ich. Ba, parê razy nawet w epoce owego
kilkutygodniowego ¶wiatowego sza³u, spotykaj±c ich na ulicy, a bêd±c w
towarzystwie eleganckich karnawa³owiczów, mimo woli powstydzi³ siê ich i
uda³, ¿e nie dostrzega. Nie pamiêtali mu tego - przyszli.

Mieszkaniec poddasza w zamy¶leniu przesun±³ d³oni± po jedwabistych swych
w³osach.

- Gdyby¿ oni wiedzieli i czytaæ mogli w duszy jego?

Rumieniec pal±cego wstydu i upokorzenia zakwit³ na twarzy m³odzieñca, a
wyraz cierpienia i wewnêtrznego bólu rylcem swym ¿³obiæ mu pocz±³ rysy
wyrazistego oblicza.

D³ugo jeszcze przesiedzia³ tak w zadumie...

A gdy po niejakim czasie s³oñce zajrza³o znów do poddasza, nie by³o ju¿
z³ota na stole; schowane - znik³o, m³ody za¶ cz³owiek, ¶miertelnie
znu¿ony moraln± walk±, na wpó³ ubrany, cicho zdawa³ siê drzemaæ na
³ó¿ku.

Niebawem zasn±³.....

I sen oto, przed wewnêtrznym wzrokiem duszy m³odzieñca, w tem
tajemniczem jej ¿yciu marzeñ i rojeñ, snuæ mu zacz±³ przedziwne
obrazy...

A wiêc najprzód zda³o siê ¶pi±cemu, i¿ leci on w przestrzeñ bez koñca,
ciemn± i mroczn±, unoszony niewidzialn± jak±¶ si³±...

Tuli w objêciach swych przytem jak±¶ powiewn± kobiec± postaæ... Podobn±,
choæ nie identycznie i ca³kiem, jest ona do ukochanej przezeñ
dziewczyny, a obj±wszy pieszczotliwie szyje jego nagiemi ramiony, tak
zawis³a, ustami lgnie do jego ust rozkosznie - on za¶, jak z kielicha
pieni±ce siê, musuj±ce wino, pije nektar warg tych wilgotnych, ton±c w
poca³unku ci±g³ym, nieustannym, zda siê - wiecznym.

Upajaj±cy wreszcie jednak zawrót g³owy i os³abienie omdlewaj±ce jakie¶ i
dziwne z wolna poczyna go ogarniaæ.

Za wiele, zanadto upajaj±cej, osza³amiaj±cej s³odyczy daj± mu ju¿ te
kobiece usta, jak pieczêæ do warg jego bez koñca przylgniête.

Lecz oto nagle ciemnieje mu w oczach wszystko doko³a i si³ swoich nie
czuje ju¿ prawie. Przymyka wiec powieki i leci znów tak samo dalej w
przestrzeñ, niczego niepomny i nic zgo³a w okr±g siebie nie widz±c.

Trwa tak do¶æ d³ugo...

Wreszcie, wypocz±wszy w ten sposób po swem wyczerpaniu, nie czuj±c ju¿
ani ciê¿aru zwis³ej na jego szyi kobiety, ani zawrotnego czasu jej
tchnienia... otwiera oczy...

Tamte, widziane przed chwila obrazy, bezpowrotnie pierzch³y; obecnie
znajduje siê zupe³nie sam. Stoi teraz na ziemi, a stopy jego dotykaj±
jakiej¶ kamienistej p³aszczyzny, szarej, bezludnej i smutnej. Promienie
zachodz±cego s³oñca z³oc± j± i krwawi± swym dogasaj±cym, zamieraj±cym
blaskiem...

On za¶ nieporuszony stoi i bezustannie patrzy.

Nagle promienie gasn±... Mrok szary pokrywa p³aszczem swym wszystko
doko³a, a w cieniach tych tajemniczych, cichych, szeptaæ i ruszaæ siê
co¶ poczyna.

Z rumowisk i kamienistych szczelin podstêpnie wype³z³y oto jakie¶
postacie, mary, i jak duchy nie z tej jakby ziemi, skrzydlate -
rozpierzchaj± siê po równinie, z przyt³umionym szelestem. Nad g³owami
ich lec± wielkie czarne z³owró¿bne ptaki, szumem swych skrzyde³ m±c±c
martwotê rozlanej woko³o pustki i ciszy.

On, nic zgo³a nie pojmuj±c, spogl±da wci±¿, przelêk³y, zdziwiony... Po
chwili dopiero zdaje siê rozumieæ...

To - pos³uszne niewidzialnemu, a nadprzyrodzonemu skinieniu - lec± tak
zapewne ¿erowaæ na padó³ ziemski - wyrzuty sumienia!...

Tymczasem szmer lotu ptaków - olbrzymów cichnie, zmierzch poch³ania ich
postacie - nikn±.

On z ulg± oddycha i instynktownie postêpuje parê kroków naprzód.

Nagle wyrywa mu siê z piersi przenikliwy krzyk!... Nad jego g³ow±
wisz±c, chwieje siê ptak czarnopióry, a zni¿ywszy lotu swego, wkrótce
siada mu na ramionach, niemi³osiernie wpiwszy w nie swe szpony,
równocze¶nie za¶ w g³owie uczuwa uderzenia miarowe.

To ptak ów straszny i wielki, niby dziêcio³ w pieñ drzewa, stuka jemu
tak w czaszkê jednostajnie...

W ¶lad za tem jedna z pierzchaj±cych woko³o postaci zjawia siê przed nim
blizko. Ubrana w ³achmany, czarna i brudna, przyskakuje doñ obcesowo,
drapie¿na, i utkwiwszy w oblicze ofiary swej pal±ce ¿arem, p³omienne,
dzikie ¼renice, nachyla siê bardziej jeszcze i plwaæ mu w sam± twarz
poczyna.

Z ust jej, wykrzywionych, wstrêtnych, lej± siê strumienie lawy z³otej i
pal±, bol±...

A jednocze¶nie tañcz± oto w kr±g, z szelestem widziane niedawno w
portfelu zwitki storublówek i innych banknotów. Dwoj±c siê, troj±c w
oczach, przybieraj± one fantastyczne kszta³ty, a niektóre,
przedzierzgniête jakby w jakie¶ kar³y z³owrogie, szponami drobnemi rw±
mu cia³o bez lito¶ci. Inne znowu, z g³owami wê¿ów obrzydliwych, sycz±c,
k±saj± go zewsz±d.

Napastowany, nieprzytomny, opêdzaj±c siê rozpaczliwie, rêkami, nogami -
ci±gle, tarzaj±c siê nawet od jakiego¶ czasu po kamienistych zrêbach -
uciekaæ w koñcu zaczyna równin±, jak szalony. Potyka siê co chwila, pada
i ucieka znowu, gnany czered± kar³ów i olbrzymików, o g³owach, szyjach
gadów, z b³yszcz±cemi ¿±d³ami ze z³ota.

Nad g³ow±, z ramion przemoc± spêdzony, wisi wci±¿ ptak olbrzymi, a
postaæ g³ówna, mglista, leci z nim wespó³ w mroczn± dal...

Nagle, niewiadomo jak, sk±d i kiedy zjawia siê znowu poprzednia kobieca
postaæ.

¦pi±cy, w swem majaczeniu sennem - odczuwa niewys³owion± rado¶æ; a ona,
podawszy sw± r±czkê drobn±, z u¶miechem zalotnym na ¶licznie wykrojonych
usteczkach, towarzyszyæ mu zaczyna.

Razem bezustannie biegn± teraz po kamienistej równinie. Czarowna
towarzyszka jednak nie czuje, jakoby, co dolega mê¿czy¼nie, i nie widzi
roju prze¶ladowców jego.

Dziewczê to, czy kobieta, ubrana ca³a w bieli, zasypana kwieciem ró¿ i
konwalii - cudna, lecz lekko, dotykaj±c siê zaledwie stopkami swemi
ostrych kamieni. Nad g³ówk± jej, jakby w przeciwieñstwie ptakiem
czarnym, lec±cym obok - chwieje siê du¿y ptak bia³y...

Zjawisko ¶nie¿nego ptaka trwa jednak bardzo krótko, bo oto jemu,
wpatrzonemu uporczywie w sw± towarzyszkê, zdaje siê nagle, ¿e pióra u
skrzyde³ tych mlecznych z lekka szarzeæ poczynaj±, stopniowo ciemniejsz±
przybieraj±c barwê...

Wytê¿a wzrok coraz bardziej, ale niebawem nic woko³o, nawet
prze¶laduj±cych go mar, rozpoznaæ nie jest w stanie.

Noc czarna, despotyczna, rozpinaæ w³a¶nie poczyna nad p³aszczyzna ponur±
sw± oponê.

Naraz znika wszystko...

On równocze¶nie czuje, ¿e leci w przepa¶æ bez dna, tre¶ci, oraz w chaos,
z którego ocuca go dopiero uderzenie silne o co¶ ca³em cia³em.

Spogl±da...

Przed nim obecnie wznosi siê sfinks olbrzymi; o niego to w rozpêdzie
uderzy³ siê przed chwila. W jasno¶ciach aureoli gorzeje fosforycznym
blaskiem, u¶miechaj±c siê zagadkowo. Na olbrzymich barkach jego, na
tu³owiu - obliczu, wszêdzie, niedostrzegalne zrazu dla ludzkiego oka,
wij± siê, ruszaj± miryady drobnych lilipucich postaci.

Jedne z nich rodz± siê tu z u¶miechem na ustach i piskiem, innych do
grobu zanosz±; ci walcz±, depcz± po sobie, zabijaj± siê, wzajem w
przepa¶cie spychaj± - tamci w ramionach drugich pij± mi³o¶ci rozkosze, a
tam znów inni jeszcze g³odne twarze i rêce wynêdznia³e wyci±gaj± po
datek, s±siaduj±c z blizka z takimi, co w bogactwie i zbytkach nurzaj±
siê po uszy, lub grzêzn± cia³em w rozpu¶cie, jak w b³ocie.

A ¶rodkiem - rozbite na tysi±ce strumieni, na kropel miliony rozprys³e,
p³ynie, faluje z³oto...

I przed promienistymi jego potoki, jak przed ¶wiêto¶ci± - korzy siê
pokornie, s³u¿alczo, wszystko doko³a.

Czo³em lilipucie bij± przed nim miryady - to te¿ ono nadaje owemu
sfinksowi tajemniczemu blask fosforyczny - ono króluje tu, bezpodzielnie
panuje.

Lecz oto nagle olbrzymia g³owa sfinksa ujrza³a snaæ nowego przybysza.

Usta jego, wynios³e i dumne, rozchylaj± siê szerzej, i miast zwyk³ego
u¶miechu zagadki, sardoniczny, szyderczy, wstrz±sa przestrzeniami
¶miech.

Ha-ha-ha!... Ha-ha-ha!... sfinks ¶mieje siê - ¶mieje szatañsko i
zwyciêzko jakby - wynio¶le - strasznie!...

............................................

G³uchy jêk wyrwa³ siê z piersi u¶pionego cz³owieka. Wstrz±sn±³ on murami
pogr±¿onej w ciszy izdebki, kraj±c zali serce swem echem smutnem, cich³
i gas³, zamieraj±c powoli...

............................................

Obudzi³ siê ¶pi±cy.

Wylêk³ym, zamglonym jeszcze wzrokiem szklanym popatrzy³ zaspany woko³o
siebie bezprzytomnie i niebawem przymkn±³ na powrót ociê¿a³e powieki,
obróciwszy siê równocze¶nie do ¶ciany.

W kilka za¶ minut pó¼niej, blada twarz mieszkañca facyatki, spokojna,
nieruchomo spoczywa³a na poduszce, pogr±¿ona w twardem u¶pieniu. Dusza
tym razem zdrzemnê³a siê w nim zapewne równie¿, oddech bowiem ¶pi±cego
miarowy rozlega³ siê ju¿ swobodnie ca³kiem w samotnej, cichej izdebce.



CZÊ¦Æ PIERWSZA.


Zd±¿aj±c do poblizkiej Wenecyi, wpad³ poci±g kuryerski w morze, i
hucz±c, lecia³, p³yn±³ niby po powierzchni fali. W przedziale wagonu
drugiej klasy by³o tylko dwoje ludzi. Kobieta m³oda, ubrana w strój
lekki, dystyngowany, z szarego materya³u, drzema³a, czy spa³a, wci¶niêta
w g³±b, z g³ówk± opart± o poduszkê boczn± - mê¿czyzna za¶, siedz±cy
naprzeciw, trzyma³ delikatnie w d³oniach pozostawion± w u¶cisku jej
r±czkê drobn±, i pochylony z lekka, patrzy³ z mi³o¶ci± w znu¿one rysy i
blad± twarzyczkê kobiety.

Od czasu do czasu wzrok jego odrywa³ siê od oblicza towarzyszki, bieg³
poprzez otwarte okno, ¶cigaj±c, zda siê, pogr±¿one w ciemno¶ciach
bezgwiezdnej nocy, niewidzialne tu¿ poza mkn±cym poci±giem Adryatyku
fale.

I wtedy, za ka¿dym razem przesuwa³a siê chmurka jakby po czole jego,
osiada³ tam jaki¶ cieñ niepochwytny, a usta jednocze¶nie drga³y
skrzywieniem goryczy, czy bólu pe³nem.

Gdy jednak wzrok zni¿a³ ponownie, to w zetkniêciu siê z obliczem m³odej
kobiety, pogr±¿onem w cichem u¶pieniu - oczy smutkiem zamglone
³agodnia³y mu prawie natychmiast, a choæ pomimo woli i bezustannie my¶l
rozpamiêtywaæ siê co¶ zdawa³a - z ust momentalnie znika³o zagiêcie
cierpienia i powoli przeistacza³o siê w u¶miech, oraz zapatrzenie siê w
ukochane rysy.

Siedz±cy tak w zamy¶leniu nieruchomo - a w widocznej obawie zbudzenia
towarzyszki - podró¿ny posiada³ cechy zewnêtrzne do¶æ interesuj±ce.

By³ to przede wszystkiem mê¿czyzna piêkny bardzo; ciemny brunet, o
wytwornej powierzchowno¶ci i uk³adzie, charakterystycznej owalnej g³owie
i czole wypuk³em, upiêkszonem ³ukiem brwi czarnych, w±ziutkich i
regularnych, mia³ on poci±g³±, ¶niad± twarz, okolon± ¶redniej wielko¶ci
brod±. Nerwowe, wyraziste rysy oblicza tego wyra¼nie zdradza³y przytem
pochodzenie po³udniowe, zarówno jak i piêkne, du¿e oczy, patrz±ce na
¶wiat gor±co, z rozmarzeniem nieokre¶lonem, aksamitnem spojrzeniem
dziecka Italii.

Do drugiej ojczyzny swej poniek±d rzeczywi¶cie d±¿y³ tak lat trzydzie¶ci
zaledwie maj±cy m³ody cz³owiek.

Nosz±cy jedno ze staroszlacheckich nazwisk, Roman Dzier¿ymirski, by³
synem nie¿yj±cego ju¿, a dawniej bogatego bardzo i znanego w szerokich
ko³ach w³asnego kraju, Oskara Dzier¿ymirskiego, oraz ¿ony jego, rodem
W³oszki, a by³ej przed swoim ¶lubem ¶piewaczki.

Pochodzenia pono w±tpliwego bardzo, choæ niezwyk³ej urody i wdziêku,
by³a ta matka Dzier¿ymirskiego Romana, bêd±ca, jak mówili jedni,
dzieckiem mi³o¶ci wolnej pewnego dorobkiewicza rzymskiego - jak
twierdzili drudzy, podrzutkiem tylko, z mêtów spo³ecznych dzisiejszej
Romy, wychowanem i uposa¿onem przez tego¿ przemys³owca w³oskiego.

Po niej piêkno¶æ odziedziczy³ syn, po ojcu za¶ niew±tpliwie tê
wytworno¶æ, która cechowa³a najmniejsze nawet poruszenie siedz±cego
podró¿nika, i postawê jakby pañsk±, mimo woli nieco wynios³±.

Roman Dzier¿ymirski jecha³ w³a¶nie z ma³¿onk± sw± w podró¿ po¶lubn±, a
raczej z kraju ucieka³, ojciec bowiem ¶pi±cej cicho naprzeciwko niego
kobiety, szatynki, o ¶licznych rysach, January Gowartowski, bogaty i
dumny magnat kresowy, odmówi³ by³ jemu jej rêki...

Lecz mi³o¶æ namiêtna nie pyta, gdy idzie o posiadanie kobiety!

Roman zdoby³ sw± ¿onê dzisiejsz±, porwawszy j± za jej zgod±. ¦lub ich
tajemny, w ma³ej wioseczce, w zaciszu Karpat - odby³ siê w³a¶nie dwa dni
temu...

Przysz³o mu to wszystko z ³atwo¶ci±. Ola kocha³a go, ubóstwia³a, nic
zgo³a nie widz±c poza nim, na stronê materyalna za¶ i koszta, wynik³e z
takiego niespodzianego obrotu rzeczy, zwracaæ on uwagi nie mia³
potrzeby.

W rodzinnem mie¶cie wiadomem by³o powszechnie, i¿ rok, czy dwa lata temu
odziedziczy³ Roman Dzier¿ymirski fortunkê w kapitale, po dalekim
krewnym, osiad³ym i zmar³ym w Stanach Zjednoczonych.

Jecha³ zatem dzi¶ m³ody i ostatni potomek dogasaj±cej ju¿ w nim rodziny
Dzier¿ymirskich, ze skarbem swym, drog± sercu ma³¿onk±, do W³och,
ojczyzny matczynej. Wzrok jego, b³±kaj±cy siê bezustannie pomiêdzy
twarz± ¿ony, a skrytym cieniami nocy krajobrazem, zamglony, my¶l±cy, w
dalszym ci±gu wspominaæ siê co¶ zdawa³.

Poza oknami wagonu fale morza nieustannie szemra³y wci±¿ cicho, w dali
za¶, na czarnem tle widnokrêgu, stopniowo, coraz bli¿sze, b³yszcza³y ju¿
¶wiate³ka Wenecyi.

- Oto tam - mówi³y niejako marz±ce oczy mê¿czyzny - za godzin kilka
czekaj± mnie u¶miechy pierwsze i rozkosze ziemskiego szczê¶cia w
objêciach ukochanej ponad wszystko kobiety! Oto tam, wymarzony od tak
dawna, oczekuje na mnie raj w³asny u³udnego podzia³u wzajemnego uczucia,
w zupe³nem oddaniu siê niepokalanego niczem dot±d kwiatu - niewinnego
dziewczêcia...

Wzrok Romana z zachwytem spocz±³ na twarzy ¶pi±cej kobiety. Równocze¶nie
poci±g, pozostawiwszy morze za sob±, wpad³ w jakie¶ gaje, brzêcz±ce
rojem owadów. Jednostajna, monotonna ich muzyka wpada³a uporczywie w
uszy podró¿nego, a on, ca³y zas³uchany, spojrzeniem swem znowu ogarn±³
ciemn± przestrzeñ poza oknem wagonu.

- Co, zagadkowa przysz³o¶ci, niesiesz mi w darze?.. Czy zap³acisz mi za
to, com przeby³ dot±d, przecierpia³, dla zdobycia drogiego dzisiaj? Czy
wynagrodzisz, czy skarzesz? - pytaæ siê zdawa³y czarnej nocnej dali
posmutnia³e nagle chwilowo oczy mê¿czyzny.

I ponownie w k±ciku warg jego pojawi³o siê bolesne, przelotne zagiêcie
ust, a snaæ usi³uj±c odpêdziæ my¶l przykr±, Dzier¿ymirski powsta³
ostro¿nie, nie wypuszczaj±c wci±¿ z d³oni r±czki u¶pionej swej
towarzyszki. Wychyli³ przez otwarte okno g³owê... Na tle ciemno¶ci
po³yskiwa³y ju¿ teraz rzêsi¶cie ¶wiat³a - poci±g wje¿d¿a³ w³a¶nie na
stacyê. W sekundê, z nag³a szarpniête, gwa³townie zatrzyma³y siê wagony.

Dzier¿ymirski o ma³o nie upad³, straciwszy na razie równowagê, i
poci±gn±³ za sob± r±czkê ¿ony, ¶ciskaj±c± jego d³oñ lew± - prawa za¶
opar³ siê silnie o ramê okna.

- Ach!.. ach!.. - z trwog±, wyrwa³o siê z ust m³odej kobiety, i
otworzy³a szeroko oczy, zdziwiona.

Szybko Roman pochyli³ siê ku niej i przemówi³ miêkko:

- Przepraszam ciê, kochanie, przestraszy³a¶ siê, prawda?.. Ale to wina
nie moja - wagony szarpnê³y tak silnie...

- To ty... Romanie!.. - szepnê³a kobieta i zarzuciwszy w ¶lad za tem, z
niewys³owionym wdziêkiem, obie rêce na szyjê mê¿czyzny, przytuli³a siê
doñ czule, sk³adaj±c równocze¶nie poca³unek na piêknem czole.

- Wysi±dziemy, z³otko, ju¿ Wenecya! - rzek³ Roman, wysuwaj±c siê
delikatnie z objêæ m³odej ¿ony uniós³szy j± w ramionach, postawi³ na
równe nogi.

- Nareszcie!... - wykrzyknê³a Ola rado¶nie, oprzytomniawszy ca³kiem na
widok ja¶niej±cego dworca.

- We-ne-cya! - zabrzmia³o dono¶nie pod samem oknem wagonu, gdzie ukaza³a
siê kêdzierzawa g³owa i ¶miej±ca twarz konduktora.

- Statione Ve-ne-tia!.. - przeci±gle, ¶piewnie odpowiedzia³ g³osowi
pierwszego konduktora okrzyk drugi, dalszy, i zgin±³.

Poci±g, którym jechali Dzier¿ymirscy, zatrzymujac siê tylko kilka minut,
jechal dalej wprost do Medyolanu - nale¿a³o siê ¶pieszyæ...

Roman pobieg³ do przeciwleg³ego okna, otworzy³ gwa³townie drzwiczki od
wagonu, i pocz±³ wo³aæ dono¶nie:

- Facchino!.. facchino!.. *)
[*) Po w³osku tragarz.]

Za mê¿em zrêcznie wyskoczy³a z wagonu Ola Dzier¿ymirska. Niebawem zjawi³
siê po¿±dany tragarz i ruszono z baga¿em do dworca. Tu obst±piono
przyjezdnych.

Ca³y rój przeró¿nych figur ha³a¶liwie ofiarowywaæ im pocz±³ swoje
us³ugi, rz±d za¶ s³u¿by hotelowej, w galonach, z o¿ywieniem i
gestykulacy± namawia³ ich ka¿dy z osobna do siebie. Gadatliwo¶æ W³ochów
oszo³omi³a na razie Dzier¿ymirskich.

Po chwili dopiero Roman, znaj±cy kilka w³oskich wyrazów, zdo³a³ siê
porozumieæ i wybrawszy hotel, kaza³ siê prowadziæ do przystani.

Niebawem m³oda para podró¿nych sadowi³a siê ju¿ w wygodnej, na czarno
pomalowanej gondoli, obs³ugiwana z natarczywo¶ci± przez ró¿norodnych
oberwañców i gapiów, stoj±cych w pobli¿u.

- Pysznie siê siedzi! - zawyrokowa³a g³o¶no Ola, wyci±gn±wszy siê na
miêkkiem, czarn± skór± obitem, siedzeniu.

Roman usiad³ przy niej - gondola zako³ysa³a siê lekko...

Powoli odpychano ju¿ j± od brzegu, gdy oto z kilkunastu stron naraz
wyci±gnê³y siê ku maj±cym odje¿d¿aæ prosz±ce d³onie z kapeluszami, i
chórem zabrzmia³a pro¶ba o datek. "Soldo, soldo!" choæ uni¿enie, lecz z
odcieniem lekkiej jakby gro¼by, rozlega³o siê doko³a ustawicznie
powtarzane na wszystkie tony.

- A to z³odzieje!.. - mrukn±³ Dzier¿ymirski; zmuszony jednak wyj±æ z
kieszeni portmonetkê, rzuci³ tam i ówdzie z humorem drobne monety.

Gondola ruszy³a ju¿ - p³ynêli...

M³od± kobietê zabawi³a ta scena. Perlisty ¶mieszek jej, weso³y, rozlega³
siê woko³o, gdy oto nagle, jakby czem¶ zmro¿ony, ucich³. I Ola, obj±wszy
wzrokiem roztaczaj±cy siê przed ni± krajobraz, ruchem wdziêcznym
przytuli³a siê do mê¿a.

- Jak tu czarno, Romanie, nieprawda¿? - szepnê³a.

Dzier¿ymirski, milcz±c, opiekuñczo obj±³ ramieniem kibiæ ¿ony i
przycisn±³ j± miêkko do piersi, rozejrzawszy siê zarazem.

Rzeczywi¶cie, czarno tu by³o.

Wenecya ju¿ spa³a. Sk³êbione chmurami niebo odbija³o siê w mêtnej wodzie
kana³ów i powleka³o je kirem ciemno¶ci, po którym tylko b³êdnym ognikiem
prze¶wieca³o, wi³o siê czerwone ¶wiate³ko latarni, umieszczonej u
spiczastego, zêbatego koñca gondoli.

P³ynêli przez Canale Grande*).
[*) Po w³osku : Kana³ Wielki.]

Jak gdyby ¶ni±c o swej dawnej potêdze i chwale, woko³o nich zadumane,
ciche sta³y wynio¶le rzêdem weneckie pa³ace. W ¿adnem oknie nie pali³o
siê ju¿ ¶wiat³o, otula³o je milczenie zupe³ne.

Gondola, ko³ysz±c siê z lekka, unosz±c co chwila swe przednie i tylne
dzioby, p³ynê³a spokojnie, z jednostajnym pluskiem wiose³ i szmerem
rozstêpuj±cej siê pod ni± fali.

Przytuleni do siebie, d³u¿sz± chwilê z ciekawo¶ci± patrzyli
Dzier¿ymirscy woko³o. Z ustek pierwszej Oli niebawem posypa³y siê
rozliczne uwagi.

- Patrz, patrz, Romanie! - wo³a³a ona co chwila, wskazuj±c z zajêciem na
wznosz±ce siê zewsz±d budowle.

Dzier¿ymirski potakiwa³ ¿onie, obja¶nia³, i pó³g³osem prowadzona
swobodna pomiêdzy jad±cymi rozmowa zbudzi³a milczenie ¶ni±ce - roznios³a
siê echem wyra¼nem po grodzie weneckim, o tej porze tak bardzo cichym.

Tymczasem po obu stronach kana³u kolejno przesuwa³y siê, jak w
kalejdoskopie, cudne sw± archaiczn± struktur± pa³ace.

A wiêc, najpiêkniejszy mo¿e z prywatnych siedzib Wenecyi, w³asno¶æ
ksi±¿±t della Grazia, wychyla³ siê z cieni "Palazzo Vendramin-Calergi",
z roku 1841 w stylu pocz±tkowego odrodzenia; z nim s±siadowa³ skromny,
siêgaj±cy XV wieku, pa³ac "Erizzo" - dalej zwraca³ znów uwagê inny, z
poz³acanym niegdy¶ frontem, do dzi¶ dnia zwany "Ca Doro".

Opodal bardzo piêkny wznosi³ siê majestatycznie dzisiejszy lombard
miejski, pa³ac "Corner della Regina", wzniesiony w r. 1724 na tem samem
miejscu, gdzie ujrza³a ¶wiat królowa Cypru, wenecyanka, Katarzyna
Cornaro.

Wkrótce, tu¿ poza dzisiejsz± poczt± w Wenecyi, zajmuj±c± dawniejszy
niemiecki magazyn towarów "Fondaco de Tedeschi", zamajaczy³ olbrzymi
most "Ponte di Rialto", w kszta³cie murowanego ³uku wzniesiony.

Wsun±wszy siê pod jego arkady, gondola Dzier¿ymirskich cichutko
prze¶liznê³a siê tamtêdy i skrêci³a wkrótce na lewo, w w±zki kanalik,
stanowi±cy arteryê boczn± "Canale Grando". Szeroka ta¶ma wielkiego
kana³u znik³a wkrótce z oczu i jad±ca barka, zag³êbiaj±c siê coraz
bardziej w szyjê wodnej uliczki, wymijaæ poczê³a coraz cia¶niejsze i
wê¿sze zau³ki. ¦ciany domów odrapane, ponure, sz³y, zdawa³o siê, na
p³yn±cych w gondoli, a ¶cie¶niaj±c siê coraz bardziej, pragnê³y
poch³on±æ, gubiæ j± niejako w swym labiryncie.

Ciemno¶ci nocne panowa³y tu jeszcze wiêksze. Gdzieniegdzie tylko l¶ni³a
zó³tawo md³ym ¶wiat³em latarnia - ¿ywego ducha za¶ nigdzie dopatrzeæ siê
nie mo¿na by³o.

Umilk³a od paru minut Ola trwo¿nie przylgnê³a g³ówk± do ramienia Romana.

- Brr! straszno tu jako¶... - szepnê³a.

- Nic, kochanie - odpar³ Dzier¿ymirski, musn±wszy poca³unkiem jej w³osy
- zaraz doje¿d¿amy.

Nieprawda¿, ¿e ju¿ blizko? - zwróci³ siê do gondoliera ³amanem w³oskiem
narzeczem.

- Si, signore. - odpar³ ¿ywo zapytany, a nudz±c siê znaæ, bo z
cudzoziemcem gawêdziæ nie móg³, zanuci³ pó³g³osem jak±¶ smêtn± piosenkê.

Ubrany ca³kiem bia³o, wahad³owym ruchem przechylaj±c siê bezustannie
przy wios³owaniu w prawo i lewo, na tle otaczaj±cych ciemno¶ci, czyni³
on wra¿enie fantastycznego zjawiska, g³os za¶ jego monotonny b³±ka³ siê
po k±tach i odbija³ dziwnem echem o mury, oraz zakratowane okna w swym
¶nie zaklêtych jakby domów. Roman milcza³.

Ujmuj±c d³oñ i tul±c miêkko w objêciu Olê, ws³uchiwa³ siê w ten ¶piew
jednostajny, mrukliwy, i dziwnego doznawa³ wra¿enia. Zdawa³o mu siê
mianowicie, ¿e on nie do cywilizowanego, dzisiejszego, ale jakiego¶
zbójeckiego z zamierzch³ej przesz³o¶ci doje¿d¿a grodu; ¿e ucieka, kryje
siê tu ze swym porwanym, czy te¿ skradzionym ³upem... Oto z ciemnych
zau³ków i k±tów ¶pi±cej Wenecyi wysuwaj± siê po prostu jakby wyra¼ne
jakie¶ cienie, mary, czy odbicie dawnych zbrodni, mordu i gwa³tów, tak
licznych w historyi krwawej tego dziwnego miasta...

- A òel! *) - rozleg³ siê nagle tu¿ za Dzier¿ymirskim krzykliwy g³os
gondoliera, i ³ód¼ jednocze¶nie zboczy³a w zau³ek ciemny.
[*) Uwaga!]

- Sia-stali! *) - przeci±gle odpowiedzia³ kto¶ z innej gondoli.
[*) Na prawo!]
Roman i Ola spojrzeli ciekawie.

W nadp³ywaj±cej weneckiej barce siedzia³ mê¿czyzna czarno ubrany, w
bia³ym kapeluszu, brunet, o ponurem wejrzeniu.

Gondola, otar³szy siê prawie o napotkan± ³ódkê, prze¶liznê³a siê cicho -
znowu byli sami.

- Patrz, tam siê ¶wieci, co siê sta³o?... - rzek³a pó³g³osem Ola, krêc±c
g³ówk± i wskazuj±c piêtro jednego z domów.

Roman spojrza³.

- A, rzeczywi¶cie - odpar³ - przecie¿ choæ jeden jaki¶ znak ¿ycia...

Na brudn± wodê kana³u, porysowan± ¶cianê i ko³ysz±cy siê kad³ub pustej
gondoli, przywi±zanej u stopni marmurowych wielkich kutych drzwi, k³ad³o
siê cieniem przyæmione czerwonawe ¶wiat³o, id±ce z okna o¶wietlonej
komnaty. Jednocze¶nie p³ynê³y melodyjne, ciche akordy fortepianu,
wydobywane znaæ miêkka kobiec± r±czk±. Wtórowa³ im nie¶mia³y brzêk
mandoliny.

Rozp³ywaj±c siê powoli, w milczeniu, muzyczne tony ³±czy³y siê zgodnie
co parê minut ze ¶piewem, mêskim, silnym tenorem, i sz³y ponad dachy,
kana³y, lecia³y daleko, dr¿±ce...

Poruszony muzyk± i ¶piewem, Dzier¿ymirski silniej przycisn±³ do siebie
Olê. Ws³uchani w melodyê mi³osnej pie¶ni po³udnia, zbli¿yli siê oni
instynktownie, a twarze ich, parte ku sobie, pochyli³y siê.

Poca³unek gor±cy z³±czy³ usta mê¿czyzny i kobiety; nie odrywaj±c warg, w
dreszczu wzajemnej rozkoszy, w¶ród deszczu spadaj±cych, jak drobne
krople rosy, d¼wiêków - przep³ynêli Dzier¿ymirscy pod oknami domu. Coraz
cichsze fale granej melodyi goni³y ich, powodzi± zalewa³y jeszcze czas
jaki¶, a¿ umilk³y.

Gondola w tej samej w³a¶nie chwili wjecha³a na kana³ ¶-go Marka; plac
tej¿e nazwy, gdzie w ca³ej pe³ni ogniskowa³o siê jeszcze ¿ycie miasta,
zamigota³ rzêsi¶cie w oddali dziesi±tkami niebieskawych i ¿ó³tych
¶wiate³ - przewo¼nik oznajmi³ g³o¶no podró¿nym, ¿e s± ju¿ na miejscu.

- Doje¿d¿amy, Oluniu! - poinformowa³ Roman i z u¶miechem wpatrzy³ siê
namiêtnie i czule w twarz swej towarzyszki.

W ciemno¶ciach nawet nocy, widoczny rumieniec obj±³ p³omieniem twarz
kobiety, i wzrok w zawstydzeniu spu¶ci³a przed pal±cem spojrzeniem
mê¿czyzny, które zapewne swym blaskiem mówi³o co¶ nad wyraz ¶mia³ego.

W tej chwili w³a¶nie przedni dziób gondoli stukn±³ o marmurowe stopnie
hotelowego balkonu, a w parê minut pó¼niej Roman i Ola znajdowali siê
ju¿ w obszernym, o marmurowych ¶cianach i posadzce pokoju,
rozbrzmiewaj±cym w ciszy st³umionem, g³uchem brzêczeniem mustyków.

Odprawiwszy natarczywego s³ugê, proponuj±cego im przys³aæ natychmiast
przewodnika, w celu obejrzenia powierzchownego na przechadzce placu San
Marco, bazyliki i pa³acu Do¿ów -Dzier¿ymirscy wkrótce pozostali zupe³nie
sami.....



W Wenecyi wszêdzie pogas³y ju¿ ¶wiat³a. Noc zupe³na, czarna, zawis³a
chwilowo nad grodem. Nie trwa³o to jednak d³ugo; stopniowo chmury na
niebie rozstêpowaæ siê poczê³y i r±bek ksiê¿yca nie¶mia³o wychyli³ siê z
poza nich.

Zamigota³ na wie¿ycach ko¶cio³a ¶-go Marka, z³otawym br±zie czterech
rumaków, króluj±cych na szczycie tej katedry - musn±³ swym blaskiem
¶ciany pa³acu Do¿ów, a przeszed³szy siê po jego galeryach ponurych,
zajrza³ w zakratowane okna wisz±cego mostu, ³±cz±cego pa³ac z dawnem
wiêzieniem, a znanego powszechnie pod nazw± "Mostu Westchnieñ".

Wyjrzawszy za¶ ju¿ odwa¿niej nieco, tr±ci³ srebrzysty l¶ni±c± taflê
laguny, zadrga³ sieci± ¶wiat³a na powierzchni wód, a niebieskaw±
¶cie¿yn± dotkn±wszy siê ich pieszczotliwie, otworzy³ nagle perspektywê
dalek±, hen! a¿ ku Lido-na morze...

W niezam±conej niczem ciszy, staro¿ytne zegary licznych ko¶cielnych i
klasztornych wie¿ycach wybijaæ poczê³y rytmicznie któr±¶ godzinê. Jedne
z nich brzmia³y basem, inne kwili³y wiolinem, lub brzêcza³y melodyjnie,
³±cz±c w sobie te dwa melodyjne klucze, a bij±c w ten sposób, zdawa³y
siê mierzyæ w milczeniu chwile czyjego¶ mo¿e szczê¶cia...

Niedyskretne, ciekawe, promienie ksiê¿yca zaszkli³y siê jasnem ¶wiat³em
na taflach szyb hotelowych, dawnego pa³acu Dandolo. Zatrzyma³y zda siê
d³u¿ej przy jednem oknie i pomknê³y znowu obojêtne w dal...

A pos±gowo u¶miechniête, wiecznie tak samo szerokie oblicze ksiê¿yca nie
zmieni³o wcale wyrazu.

Bo có¿ go zaiste, obchodziæ mog³o tych dwoje ludzi, którzy przybyli a¿
tutaj po u³udê rozkoszy? Có¿ znaczy³y dlañ dwa serca, zrywaj±ce wspólnie
kwiat mi³o¶ci i zapomnienia?

On, filozof, wszak w swem ¿yciu prawiecznem widzia³ podobnych zdarzeñ a¿
nadto wiele; on zna³ nico¶æ tych chwil, umia³ na pamiêæ kochanków
zaklêcia i ich nieraz s³omiane zapa³y, gasn±ce za ¿ycia podmuchem - pod
rzeczywisto¶ci bezlitosn± rêk±. Wiedzia³ równie¿, ¿e zapa³y te same,
odegrzane czêstokroæ i o¿y³e, kiedy¶, w przysz³o¶ci, obosiecznem ciêciem
raniæ mo¿e bêd± tych samych ludzi, skierowane do jednostek innych,
zarówno ³akn±cych uczucia i u¿ycia...

Powiewna chmurka pieszczotliwie przytuli³a siê do twarzy ksiê¿yca i
przes³oni³a go leciutko, kaskada za¶ miesiêcznych promieni, zblad³szy,
niepewnym, migotliwym blaskiem zala³a u¶pion± Wenecyê.

W tej samej chwili dwie jakie¶ postacie, zbli¿one do siebie, zamajaczy³y
poza tafl± jednego z okien hotelowych, i dwie g³owy, dotykaj±c siê
wzajemnie, zapatrzy³y siê we wdziêczny krajobraz laguny i morza,
zamglonych chwilowo pó³¶wiat³em, oraz cieniami ksiê¿yca.

I postawszy tak d³ug± chwilê, jakby rozmarzone, znik³y niebawem,
splecione w u¶cisku, niezdolne napawaæ siê d³ugo poza sob± niczem, nawet
piêknem przyrody...

W ¶lad prawie zatem nasta³a ciemno¶æ nieprzejrzana i zapanowa³a nad
miastem pami±tek.

---------


Zadumany i jakby têskny tuli³ siê zmierzch szary do ¶cian kamienic
wielkiego miasta, do witryn wspania³ych sklepów jego, pe³za³ u podnó¿y
pomników, ¶ciera³ kontury gmachów ko¶cio³ów - wszystko doko³a pogr±¿a³ w
mroki i cienie.

W wykwintnie umeblowanem swem pomieszkaniu siedzia³a na fotelu Melania,
marsza³kowa Warnicka, rodzona siostra ojca dzisiejszej Oli
Dzier¿ymirskiej, a dotychczasowa od dzieciñstwa prawie opiekunka tej
ostatniej.

Przez otwarte okno, ³±cznie z echami wielkomiejskiego gwaru, wciska³ siê
tutaj wolno zmrok, a ¶ciemniaj±c siê stopniowo coraz bardziej,
pocieszaj±co jakby wyg³adzaæ siê stara³ zmarszczone wysokie czo³o
wiekowej ju¿ matrony, ³agodnie muska³ jej siwe w³osy, i zagl±daj±c
jednocze¶nie nie¶mia³o w oczy rozumne, wyra¼nie zdawa³ siê wspó³czuæ
smutnemu jej zamy¶leniu.

Na ma³ym stoliku przed marsza³kow± le¿a³ otwarty telegram. Opiewa³ on
za¶ lakonicznie: "Przewidzenia s³uszne. Ola ju¿ po ¶lubie z
Dzier¿ymirskim. Przyje¿d¿am. £ady¿yñski."

Ju¿ mo¿e pó³ godziny po przeczytaniu powy¿szej wiadomo¶ci, nieruchomo w
swym fotelu siedzia³a pani Melania.

Od trzech dni - to jest od czasu gdy Ola zniknê³a z domu swej ciotki, by
wiêcej nie wróciæ - marsza³kowa Warnicka z niepokoju postarza³a siê by³a
o lat co najmniej kilkana¶cie.

Pocz±tkowo nie mog³a zrozumieæ postêpku swej siostrzenicy; tak dobrze
by³o jej u niej, mo¿e zatem powróci ona lada chwila - niew±tpliwie.

Musia³a wyjechaæ z miasta na parê godzin, znaglona interesem wa¿nym...
mówi³a sobie, perswadowa³a staruszka.

Nazajutrz jednak wieczorem, gdy ¿adnej o Oli nie by³o wie¶ci, obawa
kochaj±cej dziewczê ciotki wzros³a o ni± do tego stopnia, i¿ my¶la³a, ¿e
zwaryuje. Dom ca³y by³ przera¿ony, latano, szukano rozpaczliwie
nieobecnej po mie¶cie, na chybi³ trafi³ - wszêdzie, oczekuj±c zarazem z
trwog± wisz±cej zda siê w powietrzu katastrofy - wiadomo¶ci jakiej
strasznej, o nieszczê¶ciu, lub nawet o ¶mierci.

Zbawc± pe³nej niepokoju marsza³kowej okaza³ siê wówczas Emil £ady¿yñski,
przyjaciel ca³ego domu Gowartowskich, stary kawaler, sprytny wyga
wielkomiejski, a poza tem cz³owiek rozumny i bystry bardzo. Zebrawszy
naprêdce wskazówek tu i ówdzie, wpad³ od razu na trop w³a¶ciwy. Domys³y
jego by³y trafne.

- A ja powiadam pani marsza³kowej, ¿e panna Ola u¿ywa ju¿ miodowych
miesiêcy! M³odo¶æ nie ¿artuje, gdy kocha... by³y to ostatnie s³owa jego
i sprawdzi³y siê, niestety...

Przez samego ojca panny, Januarego Gowartowskiego, pogardliwie odrzucony
konkurent, inaczej poradzi³ sobie.

Marsza³kowa w zadumie westchnê³a cicho, ciê¿kie bowiem, zaiste, czeka³y
j± niebawem przej¶cia. Brat jej, January, którego, o niczem jeszcze nie
wiedz±c, powiadomi³a, wzywaj±c go, natychmiast po znikniêciu Oli, lada
oto chwila nadjedzie...

Có¿ ona, na Boga, powie ubóstwiaj±cemu córkê ojcu, jak siê potrafi
wyt³umaczyæ przed nim ze wszystkiego? Wszak to na jej opiece pozostawi³
on by³, wyje¿d¿aj±c, jedyne swe dzieciê...

Lecz czy¿ mog³a przewidzieæ podobne rozwi±zanie sprawy?

Przenigdy!...

I marsza³kowa Warnicka ni¿ej jeszcze pochyli³a na piersi g³owê sw± siw±,
a czo³o jej poora³y zmarszczki, znacz±c jakby ¶lad mêcz±cych ¶cigaj±cych
siê my¶li.

- A j±, Olê, to dzieciê, które wespó³ z bratem i ona kocha³a ca³± si³±
swej duszy, czy¿ tak znów dalece winiæ mo¿na by³o?...

Zapewne...

Nie porzuca siê od razu wszystkiego, nie ucieka chy³kiem, choæby nawet w
ramiona ukochanego mê¿czyzny, gdy sprzeciwia siê temu wola rodzica,
gdy...

Pani Melania przetar³a czo³o pomarszczon± d³oni±. "M³odo¶æ nie ¿artuje,
gdy kocha!" zabrzmia³y jej w uszach s³owa Emila £ady¿yñskiego. Mia³
s³uszno¶æ...

I nagle, z pocz±tku nieokre¶lone, pó¼niej coraz g³o¶niejsze, ¶mielsze,
zakie³kowa³y w duszy staruszki wyrzuty sumienia. Bo czy¿ doprawdy, Ola
nieszczê¶liwa tak bardzo by³a winna?... Mi³o¶æ oszo³omi³a j±, porwa³a, a
reszty niew±tpliwie dokona³o wychowanie m³odej panny, kapry¶nej
pieszczotki ojca, ulubienicy równie¿ jej, marsza³kowej, zawsze dlañ
pob³a¿liwej i s³abej.

I pani Melania znów zadawa³a sobie dalej w my¶li pytania...

- Czy Ola posiada³a w duszy swej to, coby j± od pope³nionego kroku
wstrzymaæ mog³o? Czy wpajano w ni± te zasady m³odych, takie na przyk³ad,
jakiemi j± karmiono lat temu wiele, w których pokolenie jej podobnych
wyros³o?... Marsza³kowa w zadumie spu¶ci³a nisko g³owê.

- Nie, nie! - odpowiada³o co¶ skrycie na dnie jej duszy.

Ola zasad takich nie mia³a, a z czyjej¿e to by³o winy?

Najprzód, naturalnie, ojca, Januarego, lecz nastêpnie i jej przecie,
zastêpuj±c± Oli odesz³± z tej ziemi matkê.

I z szar± godzin±, coraz bardziej rozgaszczaj± siê po buduarze - z
mrokiem, pe³nym cichej melancholii lipcowego wieczora, wkradaj±ce siê do
duszy marsza³kowej wyrzuty potê¿nia³y, ros³y... Samokrytyka za¶ w³asnego
postêpowania zgry¼liwie szarpaæ poczê³a jej mózg, coraz to nowemi
pytaniami j± zasypuj±c:

- Czy stara³a¶ siê wnikn±æ do duszy m³odego dziewczêcia, a potem,
zbadawszy j±, formowaæ i ukszta³caæ? - mówi³a ona. - Czy wtedy - pyta³a
dalej - gdy po niewinnem dzieciñstwie i m³odocianych leciech po raz
pierwszy wst±pi³a Ola, ju¿ jako doros³a panna, na ¶lisk± arenê salonów i
¶wiatowego ¿ycia, da³a¶ ty jej, prócz wskazówek powierzchownych,
banalnych, jakie przestrogi inne, g³êbszej, powa¿niejszej natury?...

A pó¼niej - gdy rozbawiona, rozmarzona zabaw±, flirtami i tañcem, z
pobudzonymi zmys³ami i wyobra¼ni±, wraca³a ona do domu z towarzyskich
balów i zebrañ - czy zastanowili¶cie siê wy kiedy¶, ty i brat twój,
January nad tem, co przechodzi³o tam przez ow± m³od± g³ówkê, co zapala³o
wyobra¼niê jej i w bezsennych nocach mo¿e marzeniem u³udnem na
skrzyd³ach niezdrowych fantazyj nie pozwala³o zamkn±æ ¼renic do snu
cichego?...

Uczynili¶cie wy to wszystko? Zast±pili¶cie¿ dziewczêciu temu matkê,
wykonywuj±c wspólnie ten na³o¿ony na was obowi±zek, z t± konieczn±
drobiazgowo¶ci±, z któr± w istocie czêstokroæ nie rachuj± siê
rodzicielki same?...

Oblicze zadumanej marsza³kowej wyra¿a³o teraz ciche cierpienie, ¿al
jakby i skruchê, w tym bowiem wewnêtrznym, milcz±cym rachunku sumienia
coraz ciê¿sze odczuwa³a winy po swojej i brata stronie.

A raz poruszone sumienie znów pyta³o dalej nielito¶ciwie: - Czy
pochwyci³a¶ ty równie¿ te chwile, gdy do krysztalnej m³odej dot±d
jeszcze duszy zapuka³a mi³o¶æ, wkrad³a siê tam, i rozkwit³a bujnie?
Czuwa³a¿e¶ razem z ojcem Oli nad sercem swej pieszczotki? Rozumnem
s³owem, uwag± g³êbok±, kszta³cili¶cie¿ je? hodowali, strzeg±c to serce,
niby kwiat cieplarniany, od temperatury niezdrowej? My¶leli¶cie¿ wy o
tem, i¿ tam, zamiast skromnego, piêknego p±czka, o barwie ³agodnej, mo¿e
wzro¶æ ukrycie i bezkszta³tn± zaja¶nieæ purpur± kwiat namiêtno¶ci cichy,
wszystko doko³a dusz±cy sw± woni±?..

Czy uczynili¶cie wy to wszystko? - powtórnie, jako konkluzya w±tpliwo¶ci
wszelkich, szarpnê³o pytanie ostatnie dusz± marsza³kowej.

Przygnêbiona opar³a znu¿on± g³owê o poduszkê staro¶wieckiego mebla.

Odpowiedzieæ nie mog³a obron± na zarzuty, powsta³e w jej my¶lach za
podszeptem sumienia - milcza³a zatem.

- Nie! - szyderczo odpowiedzia³ z kolei rozum!... Wypie¶cili¶cie tylko
ulubione swe dziecko, nie odmawiali¶cie mu niczego - osypywali¶cie
wszystkiem, czego zapragnê³o, znosz±c nawet kaprysy, zachcianki i
urojenia; ustêpuj±c woli, któr± rozumnie powinni¶cie byli kszta³ciæ;
s³uchaj±c - a nie rozkazuj±c!

- O, wy! wychowawcy m³odego pokolenia, jak¿e daleko jeste¶cie od
powinno¶ci swoich!.. za¶mia³ siê w koñcu rozum z gorycz±.

Marsza³kowa Warnicka, nie ruszaj±c siê z miejsca, przymknê³a powieki,
chwilê d³u¿sz± w jednej i tej samej zostawszy pozycyi, wreszcie wsta³a
ociê¿ale z miejsca swego i powoli zbli¿y³a siê ku oknu.

Zapalono ju¿ latarnie w mie¶cie. Po szerokich - trotuarach
pierwszorzêdnej ulicy snu³y siê t³umy. Pani Melania wpatrzy³a siê w nie,
a w jej my¶lach jednocze¶nie szumia³o:

- Uderz siê w piersi!... Mea culpa, mea culpa! - bo¶ winna, bardzo
winna!

Zamigota³, zab³ys³ snopem promieni i iskier mi³o¶ci p³omyk, i dziewczyna
wyci±gnê³a ku niemu pragn±ce ramiona, jak ³ód¼ bez steru na morzu
rozhukanem - dziewczyna, któr± wychowa³a¶ - zdeptawszy uczucia drogich
sobie osób, nie ogl±daj±c siê nawet za ich b³ogos³awieñstwem!

- Zbieracie, co¶cie zasiali! - g³os jaki¶ w uszach marsza³kowej
rozbrzmiewa³ i rós³, pe³en potêgi.

Nagle staruszka cofnê³a siê wstecz ca³em cia³em i drgnê³a nerwowo. W
ciszy apartamentów rozleg³ siê w tej chwili pokilkakroæ silnie dzwonek.

To by³ January Gowartowski. Marsza³kowa przeczuciem ju¿ zgadywa³a
przybycie brata, a przetar³szy czo³o rêk±, z g³êbokiem westchnieniem
odst±pi³a od okna.


W s±siednim salonie, na odg³os dzwonka, zapala³ w³a¶nie ma³y lokajczyk
¶wiat³o, w przedpokoju rozbiera³ siê kto¶ i rozmawia³ ze s³u¿±cym.

Pani Melania, ws³uchawszy siê pilnie, pozna³a g³os brata. Wysi³kiem woli
rozpogodziwszy, jak umia³a, oblicze, przest±pi³a próg buduaru, i wesz³a
powolnym krokiem do salonu. W tej samej chwili we drzwiach ukaza³ siê
przyby³y.

By³ to mê¿czyzna, lat ko³o sze¶ædziesiêciu mo¿e, chudy, wysoki, i pomimo
wieku, trzymaj±cy siê jeszcze bardzo prosto, oraz gibki, jak trzcina, o
wygl±dzie i uk³adzie delikatnym, zrêcznym i dystyngowanym. Twarz January
Gowartowski mia³ wygolon± starannie, g³owê piêkn±, z przyprószonym nieco
w³osem, a w±s sumiasty, bia³y, okala³ mu wargi, wygiête nieco dumnie -
oblicze za¶ jego, nacechowane jakby wyrazem wynios³o¶ci, nerwowe,
zmienne, znamionowa³o cz³owieka, na. pierwszy rzut oka, nader wra¿liwego
i uczuciowego mo¿e nad miarê.

Ujrzawszy siostrê, podbieg³ ku niej szybko i z³o¿y³ w milczeniu na jej
rêce pe³en uszanowania poca³unek. Przytem spojrzenie Gowartowskiego
spoczê³o na jej twarzy pytaj±co, i dopiero po przelotnej chwili
oczekiwania jakby, widz±c marsza³kow± nieco zmieszan±, odezwa³ siê
pierwszy:

- Odebra³em telegram twój, pani siostro, niepokój przygna³ miê tu
natychmiast... Ola wyjecha³a podobno, gdzie? po co? na co?.. Czy tylko
jej co z³ego siê nie sta³o? mo¿e ona chora, gro¼nie, broñ Bo¿e?..
Powiedz, Melanio, szczer± prawdê, mów prêdzej, bo wytrzymaæ z niepokoju
nie mogê!.. - dr¿±co wymówi³ pan January s³owa ostatnie, z akcentem
pro¶by, g³osem pe³nym obawy, i z trosk± na wyrazistej twarzy czeka³ na
odpowied¼.

Tymczasem zmieszanie marsza³kowej ros³o. Unikaj±c spojrzenia brata,
rzek³a:

- Ale¿ uspokój siê, mój drogi, có¿ znowu?.. Upewniam ciê, i¿ Ola
najzdrowsza siê czuje i ¿e zgo³a nic z³ego jej nie grozi...

Twarz Gowartowskiego natychmiast rozpogodzi³a siê i westchnienie ulgi
podnios³o pier¶ jego, odczu³ bowiem szczero¶æ w s³owach siostry.

Rzuciwszy opodal kapelusz i podró¿na torebkê, usiad³ wygodnie na fotelu
i spokojnym ju¿ zupe³nie g³osem zapyta³:

- No, wiêc có¿, na Boga, sta³o siê z Ol±? wyjecha³a - dok±d?...

- Zmêczonym pewnie jeste¶ i g³odnym - przerwa³a bratu Melania - mo¿e
kazaæ daæ ci herbaty, przek±ski?... - i mówi±c to, przycisnê³a guzik
elektrycznego dzwonka.

- Ale¿, ma chère, - ¿achn±³ siê trochê niecierpliwie Gowartowski - to
wszystko zrobimy pó¼niej, po có¿ te ze mn± ceremonie; co ci siê dzisiaj
sta³o, taka nienaturalna jaka¶ jeste¶? - zatrzyma³ siê pan January i
spojrza³ siostrze badawczo w oczy.

- Nakarmisz mnie potem - dorzuci³ po chwili, z u¶miechem - lecz opowiedz
mi najprzód, co siê tutaj sta³o?...

Marsza³kowa i na to nic zupe³nie nie odpowiedzia³a, bo w tej w³a¶nie
chwili na progu salonu ukaza³ siê przywo³any lokaj. Wszystko, co dot±d
czyni³a, mia³o za cel zyskaæ tylko na czasie, po prostu bowiem nie
wiedzia³a, w jaki sposób podaæ bratu smutn± i wstrz±saj±c± odpowied¼ i w
jakiej uczyniæ to formie. Zwróci³a siê do s³u¿±cego.

- Zapal lampê w buduarze, a gdyby kto tam przyszed³, to powiedz, ¿em
cierpi±ca, i nie przyjmujê...

- Wszak prawda - z kolei pytaj±co na pozór skierowa³a siê do brata - i
ty zapewne nie masz dzi¶ ochoty widzieæ go¶ci?...

Za ca³± odpowied¼ Gowartowski wzruszy³ z lekka ramionami, jednocze¶nie
jednak z pod oka kilkakrotnie spojrza³ na siostrê, a z twarzy jego
pierzch³a pogoda.

Co¶ poza kulisami dzia³o siê w tym domu niedobrego, czul to pan January
nerwami, wiêc czo³o zasêpi³o mu siê i brwi przelotnie zmarszczy³y.
Powsta³ gor±czkowo z siedzenia, nieobecny my¶l±, szukaj±cy zagadki, nie
rozumiej±c s³ów siostry, znajduj±cej siê ju¿ w o¶wietlonym buduarze i
mówi±cej co¶ do niego.

- Co mówisz? nie s³yszê... - rzuci³ po chwili. - Mo¿e tu przejdziesz,
bêdzie nam wygodniej rozmawiaæ... - powtórzy³a g³o¶niej tym razem
marsza³kowa.

Gowartowski pos³usznie podszed³ ku drzwiom i przest±pi³ próg buduaru.

Zamknij drzwi za sob±, mój kochany, i siadaj, proszê ciê! -
bezd¼wiêcznym g³osem odezwa³a siê pani Melania, sama za¶ skierowa³a siê,
by przymkn±æ drzwi do pokoju jeszcze jedne.

Pan January tymczasem usiad³ i ze wzrastaj±cym coraz bardziej niepokojem
¶ledzi³ ruchy swej siostry. Teraz by³ ju¿ pewnym, ¿e czeka go co¶
niezwyk³ego, i z³ego, tak bowiem ostro¿nej i dziwnie postêpuj±cej
siostry dawno ju¿ nie ogl±da³.

Marsza³kowa zbli¿a³a siê w³a¶nie ku niemu, a usadowiwszy siê obok, na
kanapie, ujê³a w obie d³onie rêce brata. Postanowi³a w my¶li zaraz od
razu przeci±æ dra¿ni±ce pêta wstêpnej rozmowy, rzek³a zatem ³agodnie i
serdecznie, wpatrzywszy siê rozumnemi i dobremi oczami w twarz brata.

- Przyrzeknij mi przede wszystkiem, mój drogi, ¿e nie zanadto zmartwisz
siê tem, co ci powiem, i zniesiesz wiadomo¶æ bardzo smutn±, co ci
zakomunikowaæ muszê - prawdziwie po mêsku...

- Ale¿ dobrze, dobrze, moja kochana... Lecz powiedz-¿e mi nareszcie, o
co chodzi, bo siedzê, jak na roz¿arzonych wêglach, i po g³owie lataj± mi
wprost niemo¿liwe przypuszczenia!.. Mów prêdzej, b³agam - có¿ z Ol± siê
sta³o?.. - wybuchn±³ Gowartowski, ostatnie za¶ s³owa jego drga³y wymówk±
i pro¶b±.

Wyraz wspó³czucia przemkn±³ po twarzy matrony siwej, i obj±wszy rêkami
g³owê brata, uca³owa³a j± czule.

- Ola... ju¿ po ¶lubie... - rzek³a równocze¶nie szeptem.

Gowartowski, jak podrzucony, zerwa³ siê z fotelu, i wzrokiem b³êdnym na
marsza³kow± spojrza³. - Kiedy? jak? co? gdzie? - wykrzykn±³ w pierwszej
chwili. - To byæ nie mo¿e!... - dorzuci³ i urwa³... Wpatrzywszy siê
bowiem uwa¿niej w twarz siostry, pozna³, i¿ ona mówi prawdê, po chwili
jêkn±³ wiêc tylko cicho:

- Z kim?... i ca³y, zdawa³o siê, zawis³ na ustach pani Melanii... G³os
zadr¿a³ marsza³kowej, gdy, jak mog³a najspokojniej, panuj±c nad w³asnem
wzruszeniem, odpowiedzia³a wolno:

- Z Romanem Dzier¿ymirskim...

- Z Dzier¿ymirskim... z tym ho³yszem... synem tej... tej W³oszki,
¶piewaczki!... - g³os za³ama³ siê panu Januaremu, i schwyci³ siê on
obiema rêkami za g³owê. - I bez... bez... - tu g³os Gowartowskiego
przeszed³ w chrypkê, snaæ wstrz±saj±ca nowina zatamowa³a mu dech w
piersiach - bez mego... pozwolenia... b³ogos³awieñstwa!... - wykrztusi³;
dokoñczy³ nareszcie, z bólem i gniewem... Twarz przytem znêkanego
otrzyman± wiadomo¶ci± ojca, dot±d blada bardzo, zakwit³a nagle ceglastym
rumieñcem, nogi za¶ widocznie zachwia³y siê pod nim, gdy¿ ciê¿ko,
bezsilnie, upad³ na pobliski g³êboki fotel.

Powtórnie, z macierzyñsk± i¶cie troskliwo¶ci±, objê³a g³owê stroskanego
brata marsza³kowa Warnicka, jakby ta czu³a pieszczota siostrzana ukoiæ
pragnê³a, choæ chwilowo, cios, przed chwil± s³owami przez ni± zadany.

Lecz Gowartowski odtr±ci³ j± prawie ¿e brutalnie, niepomny niczego, a
chwyciwszy w d³oni rêkê siostry, przemówi³ zapalczywie, urywanym g³osem.

- Jak to? I ty, Melanio, pozwoli³a¶ na to? ty, na opiece której, niby
matki rodzonej, zostawi³em moje dzieciê? Ty da³a¶ zezwolenie, nie
zawiadomiwszy mnie o niczem?

I pan January ponownie z miejsca swego siê zerwa³, i wykrzykn±³
wzburzony:

- Wiedz±c, ¿e temu m³okosowi, awanturnikowi odmówi³em dawniej,
naumy¶lnie usypiali¶cie czujno¶æ moj±, by mnie podej¶æ, oszukaæ, i
my¶leli¶cie mo¿e, i¿ ja to przyjmê post factum, "tak sobie!"

- Ale¿ zmi³uj siê, uspokój ! - pospiesznie przerwa³a marsza³kowa. - Nic
jeszcze nie wiesz dok³adnie, a ju¿ obwiniasz innych na chybi³-trafi³.
Proszê ciê, bardzo proszê, cierpliwo¶ci trochê, spokoju, a¿ opowiem ci
wszystko, - doda³a b³agalnie.

Pan January mimo woli ucich³ i spojrza³ pytaj±co na siostrê.

- Serce-¿ ty moje, pos³uchaj, a nie martw siê tak okrutnie - dr¿±cym od
wzruszenia g³osem, ze wspó³czuciem, przemówi³a znowu pani Melania, w
nag³em rozczuleniu zatr±caj±c przytem wyra¼nie rodzonym ukraiñskim
akcentem, od którego odzwyczai³a siê by³a sw± ci±g³± bytno¶ci± w
mie¶cie. - Pos³uchaj, jak siê rzecz mia³a - zaczê³a marsza³kowa, i
ci±gnê³a tak dalej : - Przede wszystkiem, kiedy ju¿ tak bole¶nie
dotkn±³e¶ miê przypuszczeniem, ¿e by³am w zmowie przeciwko tobie,
wyt³umaczyæ siê winnam... Tak nie by³o wcale, jak s±dzisz; przeciwnie do
ostatniej chwili ja o niczem zgo³a nie wiedzia³am...

Jak to? - przerwa³ siostrze zdumiony Gowartowski.

- Tak, serce, tak, Januarku, ja nic zupe³nie nie wiedzia³am - powtórzy³a
marsza³kowa, z widocznym ¿alem w g³osie - a dlaczego? Dlatego, ¿e oni
poradzili sobie bez nas... Roman porwa³ Olê i natychmiast wyjechali
razem za granicê.

I pani Melania umilk³a, wszystko najgorsze ju¿ by³o bratu wiadomem. Pod
nowym ciosem pochyli³a siê g³owa mê¿czyzny, i odbi³o siê na niej jeszcze
bole¶niejsze cierpienie.

- Olu!... Olu!... dziecko moje!.. Jak¿e zawiod³em siê na, tobie! - z
ciê¿kiem westchnieniem wymknê³o siê z ust biednego ojca.

Marsza³kowa spogl±da³a wzruszona na brata. Gniewu jego nie ba³a siê ona;
uniesienie przechodzi. Lecz czego lêka³a siê dot±d najbardziej, to tej
rany w³a¶nie, zadanej kochaj±cemu sercu ojcowskiemu przez córkê,
depcz±c± przywi±zanie do niej silne i bez upamiêtania - dla u³udnej
fatamorgany zmys³owych rozkoszy, dla mi³o¶ci kwiatów i ponêt...

Pan January, z g³ow± na piersi schylon±, milcza³ teraz, ukrywszy twarz w
d³onie. Ze wzrastaj±cem coraz bardziej wspó³czuciem patrzy³a wci±¿ pani
Melania na brata i my¶la³a:

- 0, dzieci, dzieci, pokolenia m³ode, jak¿e wy czêsto i okrutnie ranicie
serca starych! Przywi±zuje siê ich jesieñ smutna do waszych wiosen,
pe³nych wesela, a wy, jak te ptaki, szukaj±ce wci±¿ ciep³a i s³oñca,
lekkomy¶lnie rzucacie te serca, tratujecie mi³o¶æ, zaparcia siebie
pe³n±, a pogardzaj±c dogasaj±cemi, popielej±cemi iskrami - szukacie,
garniecie siê do ognia, do m³odych!..

Przecie¿ i dla mnie pieszczotka Ola by³a dot±d wszystkiem, lube dzieciê!

Tak, lecz od genezy uczucia jej i brata nie bi³o s³oñce mi³o¶ci m³odej,
ptaszyna zerwa³a jedwabne pêta przywi±zañ domowych, bo w mroki cichych,
dotychczasowych jej uczuæ, do serduszka dziewczêcego, wdar³ siê
promienisty blask potê¿niejszy, silniejszy! Zwyk³a kolej rzeczy tego
¶wiata...

Chc±c przerwaæ milczenie, pe³ne dla obojga rozmy¶lañ przykrych, pani
Melania poczê³a mówiæ znowu przyciszonym g³osem:

- Podziêkujmy Bogu jeszcze, mój drogi January, ¿e ¶lubem skoñczy³o siê
to wszystko. Teraz z wol± Bo¿± pogodziæ siê nale¿y, i z przeznaczeniem,
to trudno... - ci±gnê³a dalej, widz±c, ¿e na jej s³owa wyrwany z
g³êbokiej zadumy brat podniós³ g³owê i s³ucha - Nie uwierzysz, ile ja
przecierpia³am, nim doniesiono mi o tem, ¿e oni gdzie¶ w pobli¿u
austryackiej granicy, w jakiej¶ tam wioszczynie ¶lub wziêli.

- Zk±d¿e masz tê wiadomo¶æ? - z³amanym i cichym g³osem spyta³
Gowartowski.

- Marsza³kowa ze smutkiem spojrza³a na brata. Serce zabola³o j±, jak¿e
bowiem innym, odmiennym ca³kiem, sta³ siê on nagle teraz, po odebraniu
wiadomo¶ci, tak dlañ wszechstronnie bolesnej. Powoli, miêkko, opowiadaæ
mu ona poczê³a stopniowo wszystko.

A wiêc, o ucieczce Oli, o w³asnych cierpieniach, o tem, ¿e z tak
licznych znajomych prawdy nie domy¶la siê dot±d nikt jeszcze, o
£ady¿yñskim...

Pan January, przybity, s³ucha³ teraz s³ów siostry pokornie, jak dziecko,
nie odzywa³ siê ju¿ wcale, trudno za¶ by³o zarêczyæ, czy w my¶lach
bezustannie zatopiony - s³ysza³.

Skoñczywszy sw± opowie¶æ, marsza³kowa rzek³a:

- Bóg mi ¶wiadkiem, i¿ nic winn± nie jestem... Po wyje¼dzie twoim i
odmowie, któr± da³e¶ Dzier¿ymirskiemu, gdy o¶wiadczy³ siê o Olê przed
paru tygodniami, nie przyjmowa³am go wcale. Gdzie widywa³ siê z Ol±, jak
i kiedy u³o¿yli ze sob± wszystko? Dotychczas ¿adnego o tem nie mam
pojêcia. Có¿ robiæ - wola Boska!..

Gdy marsza³kowa wymawia³a te ostatnie wyrazy, instynktownie przysunê³a
siê do brata, chc±c pocieszyæ go zapewne, lecz w tej samej chwili
spojrzenie jej pad³o na drzwi od salonu, i drgnê³a nerwowo. Zda³o jej
siê, ¿e kto¶ dotyka w³a¶nie klamki...

Rzeczywi¶cie, w sekundê pó¼niej rozleg³o siê trzykrotne pukanie, w ¶lad
za tem za¶ s³u¿±cy zawiadomi³, ¿e podano kolacyê i herbatê.

- Czy masz ochotê je¶æ teraz? - spyta³a ³agodnie brata pani Melania.

Pan January, machn±wszy poprzednio rêk±, zrobi³ g³ow± ruch negatywy,
pe³ny obojêtno¶ci i zniechêcenia.

Marsza³kowa westchnê³a cicho.

-Bêdziemy jedli pó¼niej! - rzuci³a g³o¶no.

Po drugiej stronie drzwi buduaru zaintrygowany lokaj schyli³ siê i
spojrza³ przez dziurkê od klucza, poczem jeszcze bardziej zaciekawiony
przyciszon± rozmow±, której w±tka schwyciæ nie móg³, postawszy chwilê,
oddali³ siê na palcach by zakomunikowaæ wiadomo¶æ tê pozosta³ej s³u¿bie.

Z dobr± godzinê, a mo¿e i wiêcej jeszcze, minê³o nim roztworzy³y siê owe
drzwi buduaru, i wysz³o z niego rodzeñstwo. Jakie¿ jednak by³o zdumienie
domowników, gdy zamiast spo¿yæ wieczerzê, oboje rozeszli siê do swoich
komnat, nie tkn±wszy jej wcale.

I pó¼no potem w apartamentach marsza³kowej Warnickiej pali³y siê dwa
¶wiat³a.

D³ugo, bardzo d³ugo, na klêczkach przed zapalon± lampk± i wizerunkiem
Matki Bo¿ej modli³a siê gor±co polska matrona, zanosz±c pro¶by do nieba.
Ukrywszy g³owê w d³onie, rozmy¶la³a ona o ulubienicy swej, Oli, modli³a
siê za ni±, za brata wreszcie, by mu los przysz³o¶æ os³odzi³. W koñcu
¶wiat³o u niej zgas³o. Zmêczona wra¿eniami ciê¿kich trzech dni
ostatnich, staruszka zasnê³a twardo, pojednana z przeznaczeniem -
wzmocniona modlitw±...

Inaczej siê dzia³o w komnacie Gowartowskiego. I on po niejakim czasie,
zmêczony jednostajn± po pokoju wêdrówk±, zgasi³ lampê, u³o¿ywszy siê do
snu.

Lecz sen - ukoiciel daleko odlecia³ od znêkanego starca.

Przez wielkie okno wkrada³o siê pó³¶wiat³o usianej gwiazdami nocy
letniej, sennej i cichej; mrugaj±ce na niebie gwiazdy zagl±da³y do
wnêtrza - komnaty, po³o¿onej na dole i zwróconej ku ogrodowi, a
zawis³szy nad ³o¿em, wpatrywa³y siê b³yszcz±ce, pytañ niedyskretnych
pe³ne, w poblad³e lica bolej±cego tu cz³owieka.

0! jak¿e noc ta polska, swobodna, zadumana i jasna by³a inn± dla
zapomnianego ojca, a jak inna, choæ ta sama, rozpiêta na w³oskiem
niebie, dla dwojga m³odych w Wenecyi!...

Tam, w upojeniu, w mi³osnej ekstazie, dwie dusze, dwa m³ode istnienia
zlewa³y siê w jedno!... Na zegarach ich przeznaczeñ teraz w³a¶nie bi³a
mo¿e zgodnie aksamitnymi cichymi tony, ziemska u³udna szczê¶cia
godzina...

A tu?...

Z cierpieniem i bólem sam na sam boryka³ siê starzec, t³umi±c ³zy,
cisn±ce mu siê gwa³tem do oczu...

Bo czy¿, zaiste, to dzieciê w³asne, drogie, nie sponiewiera³o go
bezlito¶nie? Czy¿ za tyle lat ojcowskich trudów, mi³o¶ci i zaparcia siê
siebie, on, rodzic kochaj±cy, jak rzadko który mo¿e, zas³u¿y³ tego
ostatecznego, pogardliwego zdeptania?

Wiêc on wobec córki w³asnej nic nie znaczy³? B³ogos³awieñstwo jego jest
niczem, pozwolenie - zerem! On sam za¶, jego w³asne "ja," którego
odzwierciedlenie niezatartem, zdawa³o mu siê piêtnem, odbite by³o na
duszy Oli, tak¿e okaza³o siê tak s³abem tylko? 0! do jakiego stopnia
s³abem nawet, kiedy nie potrafi³o oprzeæ siê nowemu uczuciu -
intruzowi!...

U¶miech gorzki, bole¶ci pe³ny, przemkn±³ siê po ustach Gowartowskiego.

- Wiêc nic trwa³ego na tym padole! - my¶la³ - wszystko marno¶ci±...
rozwiewaj±cym puchem!... Wiêc drogie kamienie, per³y uczucia, powsta³e w
ojcowskiej duszy z tysi±cznych ¿ycia szczegó³ów, cicho wyros³e tam
kwiaty trwa³ego rodzicielskiego przywi±zania, z góry ju¿ skazane byæ
musz± niemi³osiernie, by zwiêdn±æ zapoznane...

Ach, jak¿e on, naiwny, dalekim by³ my¶l± od tego! Jakiem¿e przykrem
rozczarowaniem by³a dlañ ta naga rzeczywisto¶æ, brutalna, bez zas³on,
choæby konwencyonalnych tylko!

Gowartowski ¶cisn±³ g³owê rêkami, zdawa³o mu siê bowiem, i¿ ona pêknie
od my¶li, cisn±cych siê, jak nieproszone t³umy... Subtelny umys³ jego
gi±³ siê pod ich naporem, szumia³, niby rój brzêcz±cych, dokuczliwych
owadów.

Nagle, jakby dziwnym wp³ywem reakcyi, w g³owie le¿±cego zapanowa³a
pró¿nia...

Gowartowski na ma³± sekundê tylko przesta³ my¶leæ...

I natychmiast zrêcznie z chwili tej skorzysta³a samowiedza.

- Przypomnij sobie w³asn± przesz³o¶æ - szepnê³a - b±d¼ wyrozumia³ym!...
Poszukaj dobrze, a niew±tpliwie znajdziesz tam moment, analogiczny z
chwil± obecn±!...

Wszak m³odo¶æ ma swoje silne prawa, ka¿dy w tym czasie korzysta z nich,
a staro¶æ, ubrana w po¿ó³k³e, lec±ce li¶cie jesieni ¿ycia, sw± g³owê
srebrn± pochyliæ zawsze musi przed jej o¶lepiaj±cym blaskiem, pomna, ¿e
i ona kiedy¶ taka sama by³a.

I pan January wysi³kiem woli uprzytomni³ sobie nagle minione lata swoje,
wpatrzy³ siê w nie na chwilê...

- Nie, nie!... - wo³aæ poczê³o we wzburzeniu ca³e jego jestestwo.

Tego, co go dzisiaj spotyka³o, nie by³o tam zgo³a. On szanowa³ sêdziwy
wiek, przywi±zania starych nie tratowa³; choæ kocha³ i szala³, jednak
zawsze godzi³ jedno z drugiem.

Tu za¶ obecnie dzia³o siê zupe³nie co innego. I Gowartowski w tej samej
chwili odwróci³ siê do ¶ciany, a przymkn±wszy machinalnie powieki, i
jakby chroni±c s³uch od jakich¶ odg³osów, jak dzieciê wcisn±³ w poduszki
g³owê sw± siw±. Bo nagle zda³o mu siê wyra¼nie, ¿e czyn Oli przyoblek³
siê w s³owa i w pustych, cichych ¶cianach pokoju krzyczy wielkim g³osem:

- Id¼ w k±t, stary niedo³êgo! Czy¿ ja potrzebujê ciebie siê pytaæ? Ja
chcê ¿yæ, kochaæ! Pragnê za mê¿a mê¿czyzny drogiego sercu, a tu ty
my¶lisz mi przeszkodziæ?...

W ciszy pokoju, w u¶pieniu letniej nocy, rozleg³o siê bolesne, st³umione
³kanie - starzec p³aka³...

Dawno niezmoczone ³z± sêdziwe mêskie powieki, zaszkli³y siê ros± -
stroskanego ojca uniós³ ból pocz±³ rozsadzaæ piersi.

A jednocze¶nie przywidzia³o mu siê, jakby w halucynacyi nag³ej, ¿e oto
sk±dsi¶ nagle, do ciasnych ram sypialni wpada, jak huragan, dziwny
rydwan z³ocisty... Przytuleni, zro¶li jakoby ze sob±, siedz± na nim
Roman i Ola, zapatrzeni w siebie, nie widz±c nic doko³a.

Rydwan za¶ wspania³y zbli¿a siê coraz bardziej...

Ci±gn± go ogniste piêkne rumaki bia³e, a po jego stopniach, ozdobach i
kobiercach, wszêdzie sypi± siê kwiaty; zasypuj± go, poch³aniaj±...

Muzyka weso³a, skoczna, zag³usza tymczasem têtent koni - nad zakochan±
par± m³odych roje cherubów unosz± siê w górze, skrzyde³ka ich szumi±
rado¶nie, a czarowna mi³o¶æ toruje im
drogê!...

I Gowartowskiemu zdaje siê równocze¶nie, ¿e pojazd ten wprost na niego
wpada.

Tak jest, wyra¼nie, wyra¼nie!...

Czuje bo oto na piersiach swych bolesne grubijañskie uderzenia kopyt
koñskich...

Ach!...

To ko³a rydwanu przemknê³y po nim zwyciêsko!...

Zaszumia³o... Posypa³y siê znowu wonnym deszczem kwiaty, muzyka g³o¶niej
zabrzmia³a.

Minê³a chwila...

Ucich³o wszystko, znik³o i tylko jeszcze w milczeniu echem ostatnim
zadr¿a³ mi³o¶nie poca³unku szmer...

Pojechali.

Zimny pot zaperli³ siê na czole Gowartowskiego. - Przez my¶l przemknê³o
mu s³owo: Waryujê?...

Lecz niebawem znowu powróci³a my¶l zb³±kana.

I cierpienie natychmiast uk³uciami drobnemi raniæ go ponownie zaczê³o.

Powtórnie, umilk³e na drobn± chwilê, jak przyp³yw morza,
niepowstrzymany, powrotny, rozleg³o siê w cichym spokoju komnaty
zduszone ³kanie...

Szerokiem korytem rozlewa³a siê bole¶æ upokorzonego, zranionego
ojcowskiego serca, i przez otwarte okno cicho p³ynê³a eterami, w dal...

Na dworze ¶ciemni³o siê tymczasem; gdzieniegdzie na czystem niebie
pojawi³y siê ma³e chmurki, przes³oni³y zagl±daj±ce ciekawie do pokoju
gwiazdy...

Cienie rozk³ada³y siê obecnie w sypialni, a z nimi powoli, zmêczeniem
snaæ zwyciê¿ane i wyczerpaniem, milk³o bolesne ³kanie starca,
przechodz±c stopniowo w p³acz cichy. Có¿ sta³o siê powodem tego
ukojenia, dzia³aj±cego ³agodnie, jak balsam, na znêkan± cierpieniami
duszê stroskanego ojca?

Mo¿e to by³o przywidzeniem tylko, jednak w majacz±cych, coraz wiêcej
zasiedlaj±cych pokój pó³cieniach, na ich tle widoczna zarysowa³a siê
niewyra¼na jaka¶ postaæ, nachylona ze wspó³czuciem...

Któ¿ to by³ tak niepochwytny, z eterów zaledwie z³o¿ony ca³y? Mara, czy
z³udzenie?

Jednocze¶nie jaki¶ dziwny szelest jakby rozleg³ siê równie¿ po pokoju...
Z przyt³umionym szelestem, jednostajnie, kropla po kropelce spada³o co¶
w pewnych od siebie odstêpach, za spadniêciem za¶ ka¿dej kropli rozlega³
siê w cichej komnacie jaki¶ pe³ny, oddzielny, harmonijny ton st³umiony -
gra³a jednolita, oderwana, melodyjna nuta.

Cich³a - i znów to samo czyni³a druga, trzecia, czwarta...

Có¿ to by³o na Boga? Czary, czy te¿ tylko igraszka cieni i s³uchu?..
Nie. To niewidzialny dla ludzkiego oka, przywo³any ze sfer niebieskich
prawdziwem cierpieniem, sp³yn±³ by³ Anio³ pocieszenia, a siad³szy cicho
przy ³o¿u szarpi±cego siê z hydr± bólu starca, niós³ mu ukojenie - od
Boga!...

¦ciany pokoju tymczasem coraz ciszej gra³y sw± muzykê dziwn±...

To ostatnie, do czary konchowej w d³oniach Pocieszyciela, zmieniaj±c siê
tam w piêkne drogocenne per³y, spada³y z oczu cz³owieka-ojca - ³zy...




------------


Nad lekko zmarszczon±, a mieni±c± siê jeszcze w zielonkawe blaski
powierzchnia Adryatyckiego morza, daleko na widnokrêgu, ³agodnia³a coraz
bardziej czerwona wstêga zachodu, a¿ znik³a, spe³z³a zupe³nie, wyparta
mrokiem id±cego wieczoru.

W zak³adzie k±pielowym, na Lido, zapó¼nieni, w rozmaitych kostyumach
go¶cie, powoli, stopniowo, zd±¿ali do kabin swych, a¿ objêta palami i
sznurem ogromna przestrzeñ morza, przeznaczona na k±piel, zupe³nie
opustosza³a niebawem.

Natomiast na werandzie po¶rodku zak³adu, na rubie¿y k±pieli, zaroi³o siê
od go¶ci, spragnionych wypoczynku.

Odcinaj±c siê od innych wysok±, smuk³± sw± postaw± i dystynkcy±,
zmierzaj±cy do wolnego miejsca tu¿ pod balustrad±, nad morzem,
przeciska³ siê pomiêdzy licznymi zajêtymi ju¿ stolikami, Roman
Dzier¿ymirski, w ubraniu ca³em bia³em, licuj±cem bardzo korzystnie z
piêkn± ¶niad± twarz± jego i czarnym zarostem. Znalaz³szy w korku wolne
miejsce, usiad³ i kaza³ podaæ sobie napój od¶wie¿aj±cy, a zdj±wszy
zarazem bia³y kapelusz - z tego¿ materya³u, co odzienie zrobiony -
spojrza³ woko³o...

Przyt³umionym szmerem rozmów, prowadzonych w przeró¿nych jêzykach,
brzêcza³ w jego uszach, jak rój owadów, zebrany t³um; na piêknego, a
samotnego cudzoziemca spogl±da³o ciekawie i zalotnie kilka siedz±cych
opodal, przystojnych W³oszek o grubych zmys³owych wargach i du¿ych,
b³yszcz±cych, czarnych, jak wêgiel, oczach.

Dzier¿ymirski przetar³ czo³o rêk±, i popatrzy³ z kolei przed siebie.
Otulone ju¿ mg³ami zmierzchu morze marzy³o jakby zadumane. Przyciszonym
³oskotem uderza³o o brzeg fal±, mówi³o co¶, szepta³o...

Na pokarbowanej, coraz bardziej ciemniej±cej jego fali ¶ciga³y siê teraz
mroki, jakie¶ cienie tajemniczo p³ywa³y po niem, gwarzy³y ze sob± gdzie¶
w oddali, a t³umione ich g³osy niós³ echem ³agodny szmer fali...

Têsknym wzrokiem wpatrzy³ siê Dzier¿ymirski w bezmiar wód Adryatyku,
zda³o mu siê bowiem, ¿e w¶ród tych otaczaj±cych go, obcych ludzi, ono
jedno brata siê z nim obecnie, i przyjacielskiem uchem my¶li jego
s³ucha.

A Roman ca³kiem swobodnie poddaæ siê im móg³ po raz pierwszy od bardzo
dawna; nie oczekiwa³ bowiem na nikogo, by³ sam zupe³nie; ¿onê, cierpi±c±
na migrenê, pozostawi³ w hotelu na w³asne jej ¿±danie.

Dot±d za¶ po prostu nie mia³ czasu pomy¶leæ, wnikn±æ w siebie.

Od chwili przyjazdu Romana do Wenecyi mija³o dwa tygodnie, a w ca³ym tym
okresie, upojony haszyszem mi³o¶ci dzielonej, przykuty do Oli z³otymi
³añcuchy uczucia, wprz±gniêty w osza³amiaj±ce, u³udne jarzmo chwil
miodowych - ¶ni³ on, spa³, ¿yj±c ¿yciem nie rzeczywistem, ale jakiem¶
innem, oderwanem, l¶ni±cem siê li tylko jasno¶ci±, promieniami i
blaskiem.

Prócz tego, jednocze¶nie doznawa³ on i wra¿eñ innych, subtelniejszych.
By³y za¶ niemi: po pierwsze, wra¿enia czysto zewnêtrzne, a wiêc ci±g³e,
bezustanne pobudzenie poczucia piêkna, wyzwane zetkniêciem siê z sztuk±
tego zak±tka pami±tek Italii; - wewnêtrzne, a tym razem równie¿ w
¶cis³ej pozostaj±ce ³±czno¶ci z osi± wszystkiego dlañ teraz - z Ol±.

Dzier¿ymirski z licznych dot±d mi³ostek obeznany by³ dobrze z kobietami,
po raz jednak pierwszy odczuwa³ to, co dzi¶...

Bo dot±d tak zwykle zdarza³o siê zazwyczaj; ¿e on by³ w mi³o¶ci zawsze
prawie nastrojonym na silniejszy diapazon, a kobieta bierniejsz± by³a -
poddawa³a siê tylko sile jego uczucia.

Teraz za¶ dzia³o siê wrêcz przeciwnie: to on czu³ siê wiêcej pragnionym
i kochanym - to on poddawa³ siê sile sza³ów, po¿±dañ...

Po stronie kobiety by³a widoczna przewaga, Roman za¶ nurza³ siê w tej
czystej toni niepokalanego dot±d niczem uczucia, jak w ¼ródle ¶wie¿em,
krynicznem nowego z³otego ¿ycia, odm³adza³ siê w niem, orze¼wia³, i
upojony, odurzony - zasypia³ ¿ycie, marzy³ i ¶ni³, wch³aniaj±c w siebie
ca³± moc i potêgê skierowanej ku niemu mi³o¶ci.

A jednak, wszak i on kocha³ Olê: Któ¿ by w±tpi³ o tem, gdyby tylko móg³
spojrzeæ na ukryt±, starannie od ludzkiego oka, a zapisan± kartê jego
tak niedawnej jeszcze przesz³o¶ci.

W tej chwili Roman, prze¿ywaj±c jakby w my¶lach swych, poza
tera¼niejszo¶ci± i lata minione, wzdrygn±³ siê, brwi zmarszczy³, i
machinalnie spojrza³ przed siebie.

Zupe³nie spowi³ ju¿ morze mrok ciemny. Hen, daleko, b³yszcza³y ¶wiat³a,
pozapalane na niewidzialnych prawie go³em okiem parowcach. Trzy z nich
mruga³y ju¿ na ko³ysz±cym siê wodnym obszarze, po chwili zab³ys³o
czwarte, pi±te...

Lekki wietrzyk wion±³ po fali, poruszy³ siê zadumany wód olbrzym,
zako³ysa³, zaszumia³ tajemniczo g³o¶niejszym, ni¿ dot±d, chórem
podszeptów, szelestów i szmerów - melodyjnie zagra³...

U stóp Romana silniej zapluska³y fale.

W uderzeniach za¶ ich, teraz ju¿ zupe³nie bliskich, wyra¼nych,
powtarzaj±cych siê co chwila, jaki¶ ukryty, szyderczy, szemrz±cy jakby
g³os wo³a³, zda siê, gdzie¶ z g³êbin dalekich:

- No, i có¿, przyw³aszczycielu cudzego z³ota, dobrze ci z niem, co,
nieprawda¿? Ubóstwiaj± ciê, grasz rolê milionera!

Ha-ha!-ha-ha!.. z kolei za¶mia³y siê nagle wody.

- My¶lisz mo¿e, ¿e teraz, dotykaj±c siê ju¿ pieniêdzy innych,
wyt³umaczonym przez to jeste¶? ¯e zapomniano, zagrzebano tw± tajemnicê?

- Ha-ha!-ha-ha!.. - ¶mia³o siê morze ironicznie, i dalej znowu szydzi³o:

- A widzisz - zblad³e¶! Ty dotychczas pewnym by³e¶, ¿e nikt nic nie wie
o tem!..

- A ja wiem, dobrze wiem!... - szyderczo za¶mia³o siê morze, a ¶miech
ten wód ogromy coraz g³o¶niej przedrze¼niaæ poczê³y.

Teraz ju¿ ca³e morze bezlito¶nie drwi³o.

Naraz g³os Adryatyku usta³ i cichym szeptem zaszemra³a fala:

- Nie bój siê! ja ¿artujê tylko... nie trwó¿ siê, ja ciê nie zdradzê...

- Patrz, jakie g³êbie kryj± siê w mem ³onie jak wielkiem jestem ja!..

- Tajemnicê tw± zachowam, zginie ona w obszarach, w bezdnach utonie...

- Nie powiem, ci... cho bêdê... ci... cho... - zaszepta³a znów fala, i
szept ten powtórzy³y fal miliony...

I jak ¶miech szyderczy, tak i teraz ten pó³szept cichy, st³umiony,
dr¿±cy, szed³ znowu po ³uskach fal, tajemniczy, straszny...

Nie... po... wiem!.. ci-cho bêdê, ccci-cho...

Nerwy Romana zadrga³y; podra¿ni³y go te dziwne g³osy Adryatyku, odsun±³
krzes³o na drugi koniec stolika, podpar³ rêkami g³owê, a zatkawszy uszy
przed pomrukiem wód, wzburzony jeszcze, blady, zaduma³ siê g³êboko.

Przesz³o¶æ, wywo³ana chwil± samotno¶ci, i dziwnymi morza pogwary, ¶wie¿a
i ¿ywa, niby wczorajsza, stanê³a mu przed oczyma, jak widmo.

Na ubogiem poddaszu, ujrza³ zatem siebie budz±cym siê po ¶nie strasznym!

Dwa ju¿ lata od tej chwili mija³y. A co on od owego czasu przecierpia³,
prze¿y³, przewalczy³! - nie zliczyæ!..

D³ugo nie tkn±³ wówczas cudzych pieniêdzy; tajemniczy portfel le¿a³ pod
kluczem, pozornie zapomniany.

A on ci±gle walczy³ ze sob±!..

Nie zanosi³ jednak zguby do biura policyjnego, sam osobi¶cie w³a¶ciciela
nie szuka³. Czeka³...

Pod tym wzglêdem niepokoj±ca, t³ocz±ca sw± zagadk±, g³ucha panowa³a
cisza.

W ¿adnem pi¶mie nie by³o wzmianki o zgubionym pugilaresie - nikt o tem
w³adzom nie doniós³...

A on wci±¿ szala³.

Wreszcie wyczerpa³y siê wszystkie jego w³asne fundusze, parê ostatnich
lekcyi straci³ bezpowrotnie; g³ód zajrza³ do jego izdebki... Nie by³o
rady, napocz±³ wówczas cudzego z³ota.

Jakby to by³o wczoraj, dzi¶ zaledwie, pamiêta wyra¼nie te tygodnie
mêczarni, boja¼ni, wyrzutów, gdy si³± okoliczno¶ci zmuszonym zosta³
"¿yæ" z mienia przyw³aszczonego... Pamiêta sw± trwogê dziecinn± przy
zmianie pierwszej sztuki znalezionych pieniêdzy, i innych, nastêpnych...
Widzi siebie, jak naumy¶lnie zmienia³ je na drugim koñcu miasta, jak ba³
siê wtedy w³asnego cienia, i tak dalej, tak dalej!..

Ka¿da drobnostka ¿ywo, jawnie staje mu przed wzrokiem.

A pó¼niej znowu w murach rodzinnego miasta wytrzymaæ ju¿ nie móg³!..

Wyjecha³. B³±ka³ siê za granic± d³ugo, bezmy¶lnie, a¿ dotar³ do
Monte-Carlo.

Tam, opanowany gor±czk± z³ota, widz±c, jak strumienie jego, rzeki ca³e,
p³yn± hojnie woko³o - do gry w ruletê rzuci³ siê z zapa³em.

Pocz±tkowo mia³ szczê¶cie szalone. Cudzy pieni±dz dwoi³ siê, troi³
cudownie, pewnego poranku jednak przegra³ wszystko co do grosza. Nie
straci³ jednak odwagi. Dawszy siê ju¿ poznaæ w domu gry, jako cz³owiek
bogaty i nierachuj±cy siê wcale z groszem, oraz rozpowszechniwszy
fa³szyw± pog³oskê o olbrzymich swych jakoby dobrach, po¿yczy³ u
poznanego amerykañskiego miliardera trzykroæ sto tysiêcy franków.

Porêczy³ za niego pewien lord angielski, z którym siê on, Roman,
poprzyja¼ni³ bardzo. Pocz±³ graæ... Pieni±dze Amerykanina, (który,
mówi±c nawiasem, wygrywa³ w tym sezonie sumy olbrzymie), przynios³y mu
szczê¶cie.

Dziêki parokrotnym, a nader rzadkim i nieprawdopodobnej d³ugo¶ci seryom
"rouge", oraz kilku wygranym "en plein", pewnego dnia ujrza³ siê panem
miliona franków. U¶miech fortuny oszo³omi³ go na razie. Pocz±³ graæ ze
zdwojon± energi± i ryzykiem.

Znowu wygra³ kilkakrotnie, lecz z kolei niebawem pocz±³ znowu
przegrywaæ, z przera¿aj±c± szybko¶ci±. Opamiêta³ siê. Przysz³a chwila
rozwagi; odda³ d³ug milionerowi zza oceanu i wyjecha³. Wzglêdnie by³
jeszcze wygranym, i to dostatecznie. Przywozi³ z sob± do kraju blizko
sze¶ædziesi±t tysiêcy, a wyje¿d¿aj±c mia³ tylko dwadzie¶cia kilka.

Wówczas rozpoczê³o siê dlañ nowe ¿ycie...

Przede wszystkiem wraca³ spokojny. Niezrozumia³y na razie, subtelny
bardzo, posiadaj±cy jednak pewn± podstawê ¶ci¶le logiczn±, ow³adn±³ nim
wtedy w duszy proces dedukcyjny, i zwyciê¿y³.

Roman Dzier¿ymirski, ca³y pogr±¿ony w swych wspomnieniach, ods³oni³
twarz, machinalnie powsta³, i opar³szy siê o balustradê, wpatrzy³ w
bezmiar morza, coraz ciemniejszy i cichszy.

- Tak, zwyciê¿y³! - my¶la³ Roman dalej. Zdawa³o mu siê bowiem wówczas,
¿e nie jest tak bardzo winnym.

- Te pieni±dze s± teraz moje, "prawdziwie" moje - powiedzia³ sobie
wtedy, doszed³szy do tej pewno¶ci ca³em poprzedniem skojarzeniem
wywodzeñ. A mianowicie: Z³oto znalezione wszak przegra³; stopi³o siê
ono, znik³o, zla³o w ca³o¶æ jedn± z morzem przegrywanych w jaskini gry
pieniêdzy. Mienie za¶ jego obecne - to by³a tylko wygrana z po¿yczki
Amerykanina, a zatem suma grosza, niemaj±ca ju¿ bezpo¶redniego,
dotykalnego zwi±zku ze znalezionym portfelem.

Jemu, Dzier¿ymirskiemu, w dziedzinie sumienia wyrzutów, dociekañ,
zw±tpieñ, ubywa³ jeden szkopu³ powa¿ny - nie dotyka³ siê on ju¿ wyjêtego
z "cudzego" pugilaresu grosza. Niezaprzeczenie przytem nale¿a³ do niego
ten pieni±dz, ¶lep± igraszk± losu nabyty; podwalin± za¶, przesz³o¶ci±
tylko fortunki tej by³o przyw³aszczenie.

Pozostawa³ fakt, wprawdzie ju¿ daleki, znalezienia i nieoddania -
pozostawa³o niezmienne przekroczenie etyki ludzkiej, i uczciwo¶ci ze
strony jego, jako jednostki spo³ecznej - niczem niestarta, wieczna tego
plama, ale w ówczesnem przynajmniej przekonaniu jego, to wszystko
zno¶niejszem, nie tak piek±cem, l¿ejszem bez porównania by³o od
odleg³ego strasznego wczoraj.

Z g³ow± podniesion± zatem do góry, pokrzepiony powy¿szymi w swoim
rodzaju sofizmatami, rozejrza³ siê wówczas po ¶wiecie i pocz±³ dzia³aæ.
Rozpowszechniwszy, za pomoc± ponownie odnalezionego przyjaciela i
dawnego kolegi-¶wiatowca, pog³oskê o dziedzictwie niespodzianem, a do¶æ
poka¼nem, po stryju, zmar³ym w Stanach Zjednoczonych, rzuci³ siê w wir
zabaw eleganckiego ¶wiata, w celu zbli¿enia siê do Oli. Dopi±³ togo,
zaw³adn±æ jej sercem potrafi³, o¶wiadczy³ siê o jej rêkê, odrzuconym
zosta³, i...

Powierzchnia morza spokojn± ju¿ by³a. Obojêtna ca³kiem równomiernie i
³agodnie uderza³a fala o podnó¿e werandy - milcza³a cicha...

Dzier¿ymirski obudzi³ siê ze swych my¶li, zanurzy³ rêce w bujnej
czuprynie, g³ow± wstrz±sn±³, jakby pragn±c odpêdziæ roje wspomnieñ, i
odwróci³ siê od wodnej toni.

Publiczno¶ci nie by³o ju¿ prawie, po platformie kawiarni, ziewaj±c,
przechadza³a siê s³u¿ba. Zawo³awszy kelnera, Roman rzuci³ mu du¿±
srebrn± monetê, i odprowadzony g³êbokim jego uk³onem, opu¶ci³ zak³ad
k±pielowy.

Niebawem znalaz³ siê na drodze szerokiej, ocienionej drzewami, z
szerokiemi po bokach alejami dla pieszych.

W umy¶le jego cich³ szept przesz³o¶ci, niepostrze¿enie, stopniowo,
obrazy jej niknê³y - tera¼niejszo¶æ wraca³a... Przed wzrokiem mê¿czyzny
mignê³a naraz rozkosznie sylwetka Oli; pragnienie mi³o¶ci, ¿ycia, silnie
nim ow³adnê³o.

¦pieszy³ siê.

Odpêdzi³ natrêtnego wyrostka, zachwalaj±cego mu ¶wie¿e ostrygi i jakie¶
¶limaczki nadzwyczajne; niebawem ¿achn±³ siê znowu niecierpliwie,
ujrzawszy zastêpuj±cego mu drogê rozczochranego starego W³ocha, z
mane¿kami, pe³nemi pieczonych homarów i drobnych raczków.

Po bokach drogi, w licznie rozsypanych restauracyach, roi³o siê od
spo¿ywaj±cych i zapijaj±cych wino ludzi, z oddali dolatywa³o echo
muzyki. Roman, przy¶pieszaj±c bezustannie kroku, wyrzucaæ teraz pocz±³
sobie, ¿e zostawi³ ¿onê sam±; niepokoi³a go my¶l uporczywa, i¿ nie
cierpi ona mo¿e na migrenê, lecz, ¿e to pocz±tek zapewne s³abo¶ci
zupe³nie innej; wszak wszystkie choroby zazwyczaj rozpoczynaj± siê bólem
g³owy.

Po co tu przyszed³?... By bezu¿ytecznie odgrzebywaæ minione chwile? Ale¿
to nonsens zupe³ny. A tam ona, Ola, sama zupe³nie - niew±tpliwe chora!..

Mi³o¶æ pani, z ca³em bogactwem bezpodstawnych swych wzruszeñ i
niepokojów, zaw³adnê³a niepodzielnie Dzier¿ymirskim.

Spojrza³ na zegarek - dochodzi³a dziewi±ta. Przed nim ju¿ bardzo blisko
widnia³y dwie ma³e platformy przystani; pe³ne by³y ludzi, przed jedn± z
nich sta³ parowiec, gotowy do odej¶cia. Dzier¿ymirski w obawie, ¿e siê
spó¼ni, pu¶ci³ siê pêdem, i spotnia³y dobieg³ do przystani w tej samej
w³a¶nie chwili, gdy na pok³ad odrzucano ju¿ sznur gruby, przytrzymuj±cy
parowiec. Wskoczywszy nañ szybko, Roman znalaz³ siê pomiêdzy nat³oczon±
ci¿b± ludzi, jak g³o¶ny rój pszczó³ gwarz±c± pomiêdzy sob±, ze ¶miechem
i giestykulacy±.

Otar³szy pot z czo³a, Dzier¿ymirski wspar³ siê o porêcz balustrady
pok³adu. Boki statku ³agodnie pru³y fale; oddzielona ciemn± toni±, w
bliskiej ju¿ odleg³o¶ci mruga³a krêgiem ¶wiate³ rzucona na wód obszary
Wenecya.

Podniós³szy do oczu dalekono¶n± lunetê, wpatrzy³ siê Roman w rz±d domów,
po³o¿onych nad brzegiem, ku któremu szybko p³yn±cy parowiec zbli¿a³ siê
coraz bardziej. Szuka³ hotelu swego, i okna pokoju, gdzie pozostawi³
Olê.

Okno komnaty tej w³a¶nie otwartem by³o szeroko. W ramie za¶ jego sta³a
kobieta, szatynka, smuk³a, o jasnem, habrowem spojrzeniu pod³u¿nych,
mieni±cych siê oczu, o piersiach wypuk³ych, wznosz±cych siê jak fala, a
kszta³tach ponêtnych, pe³nych, jakby pragn±cych gwa³tem wydostaæ siê z
ciasnych ram opiêtej, bia³ej, pikowej sukni. Ma³e wklê¶niêcia po obu
stronach w±zkich usteczek zdradza³y przy u¶miechu rozkoszne do³eczki,
r±czka maleñka i dystyngowana ca³o¶æ postaci mówi³y wyra¼nie o rasie
m³odej osóbki.

Ola, wypocz±wszy w ³ó¿ku godzin kilka, wsta³a w³a¶nie przed chwil±,
czuj±c, ¿e nerwowy, spowodowany upa³em i zmêczeniem ból g³owy ustaje.
Pragnê³a po za tem rozerwaæ trochê my¶li, z wyj¶ciem bowiem Romana
zasnê³a i ¶ni³ jej siê rodzinny Gowartów i ojciec, jak ¿ywy, tylko jaki¶
smutny i zbola³y.

I po przebudzeniu my¶l Oli pobieg³a st±d daleko... Mimo woli sama
ulecia³a do ojczystych obszarów i jarów. Powonienie jej podra¿ni³
wyra¼ny zapach polnego kwiecia, zió³ i bodjaków, w uszach zabrzmia³a
melodya cicha szumi±cych borów, ko³ysz±cego siê miarowo stepu - smêtna
rodzinna Ukraina, z poza setek mil, ogarnê³a j± tu, pod w³oskiem niebem,
poczu³a, zda siê, powiew jej, têsknoty pe³ny, do uszu za¶ dolecia³o
jakby gin±ce echo ¿a³osnej dumki, ¶piewanej nieuczonym g³osem
mo³odycy...

I smutek ogarn±³ Olê... Czy wróci tam kiedy, czy wróci?

Wszak podepta³a wszystko - jednem szarpniêciem siê zerwa³a wszelkie
wiêzy - sama otworzy³a sobie przemoc± bramê do wymarzonego szczê¶cia.
Tak jest. Bo Ola czu³a siê przecie¿ rzeczywi¶cie szczê¶liw±.

- Biedny ten ojciec jednak, który po swojemu, jak umia³, tak j± kocha³ 
- my¶la³a dalej. - A droga ciotka Melania i przyjaciel ich, £ady¿yñski?
Gdzie Gowartów, z którym zros³a siê jej dusza ca³a? Co siê tam dzieje?
Gdzie oni teraz, ci wszyscy, tak dotychczas sercu drodzy?..

Rozpamiêtuj±c w ten sposób przesz³o¶æ, przepêdzi³a Ola z godzinê.

Moc upajaj±cej rzeczywisto¶ci tak siln± by³a, jednak, ¿e stopniowo
¶cieraæ poczê³a wra¿enie snu i o¿y³e chwilowo wspomnienia. Obecnie
stoj±ca w oknie m³oda kobieta my¶l± dalek± ju¿ by³a od tego wszystkiego.
Obejmuj±c wzrokiem panoramê portu i morza - o¶wietlon± Wenecyê, wysepkê
z ko¶cio³em S-to Giorgio Maggiore, oraz kana³y z mkn±cemi cicho po nich
licznemi gondolami, - Ola z niecierpliwo¶ci± wypatrywa³a Romana.

Pragnê³a ju¿ bowiem widoku mê¿a. Przed³u¿ona nieobecno¶æ
Dzier¿ymirskiego i w jej duszy zasia³a ziarnka niepokoju; têskni³a ju¿
za jego pieszczot±, zapragnê³a czu³o¶ci i poca³unków...

Wzi±wszy lornetkê, przy³o¿y³a j± Ola do swych oczu, ¶cigaj±c po chwili
widnokr±g spojrzeniem. Pier¶ jej przytem unosiæ siê poczê³a miarowo,
usteczka za¶ zdawa³y siê ca³owaæ przestrzeñ, rozchylone, prosz±ce...

Zniechêcona, odjê³a niebawem lornetkê od oczu. Jaki¶ statek w kierunku
Lido zbli¿a³ siê wprawdzie, lecz znajdowa³ siê jeszcze tak daleko...

Ola odst±pi³a od okna, i szeleszcz±c jedwabiami swych spódniczek,
poczê³a niecierpliwie przechadzaæ siê po pokoju, pytaj±c sama siebie:

- Któ¿ widzia³ spó¼niaæ siê tak dalece? Widocznie zobojêtnia³a ju¿ ona
Romanowi, czy¿ to jednak mo¿liwe? Wszak tak nied³ugo trwa ich
szczê¶cie...

My¶li ostatnie i w±tpliwo¶ci ¶miesznemi widocznie zda³y siê m³odej
kobiecie, bo po zastanowieniu siê twarz jej powesela³a, a w ciszy pokoju
rozleg³ siê ¶mieszek srebrzysty. W ¶lad za tem zapali³a dwie ¶wiece i
przyst±pi³a do du¿ego lustra. D³ugo, z lubo¶ci±, wpatrywa³a siê w
nadobne w³asne oblicze. Przymkn±wszy z lekka powieki, lecz tak, by mog³a
widzieæ siebie, przegiê³a sw± ³adn± g³ówkê i kibiæ nieco w ty³, oraz
rozchyli³a usteczka...

Kszta³ty postaci jej ca³ej uwypukli³y siê ponêtnie; w pozycyi tej
zatrzyma³a siê chwilê... U¶mieszek zwyciêski przewin±³ siê niebawem po
drobnych wargach piêknej kobiety; podnios³a do góry rêce, ³asz±co, jak
kociê, wyprê¿y³a naprzód swe cia³o, i uczyniwszy gest, podobny do
przeci±gaj±cego siê po ¶nie cz³owieka, wymówi³a g³o¶ne: Aaaa...

Po chwili za¶, poprawiwszy poprzednio zalotnie tualetê sw± i w³osy,
stanê³a znowu w pierwotnej pozycyi u okna, w ciemnym tak samo i tym
razem pokoju, z lornetk± przy oczach.

Zbli¿aj±cy siê tymczasem od strony morza parowiec stawa³ w³a¶nie ju¿ w
przystani. Po drewnianych pomostach wysypa³ siê na ulicê t³um ró¿nolity
i barwny; ¶wiat³a, pozapalane w pobli¿u pada³y nañ sko¶nie, o¶wietlaj±c
wyra¼nie ruszaj±cych siê ludzi. Ola w¶ród nich stara³a siê odnale¼æ
sylwetkê mê¿a, niebawem dojrza³a go rzeczywi¶cie i z rado¶ci±
wykrzyknê³a do siebie:

- Jest! jest!..

W oka mgnieniu odskoczy³a od okna, zapali³a ¶wiecê, odnalaz³a szybko
kapelusz i parasolkê, i wybieg³a z hotelu. Zd±¿a³a na spotkanie Romana,
¶miej±c siê z góry na my¶l, jak on siê zdziwi, ujrzawszy j± na nogach.

Na Riva degli Schiavoni, spacerowem miejscu Wenecyi, roi³o siê od
publiczno¶ci. W pobli¿u hotelu, zamieszkiwanego przez Dzier¿ymirskich,
muzyka graj±ca zazwyczaj na placu ¦wiêtego Marka, rozbrzmiewa³a kaskad±
ochoczych tonów przed kawiarni±, przepe³nion± lud¼mi, snuj±cymi siê
równie¿ wszêdzie, gdzie tylko by³o rzuciæ okiem. Ola, zd±¿aj±c ku
przystani, wymija³a ich szybko, w oddali widzia³a ju¿ w¶ród id±cych
sylwetkê Romana, ca³± bia³±, góruj±c± wzrostem nad innymi.

Dzier¿ymirski, niespokojny snaæ dot±d jeszcze, szed³ krokiem ra¼nym, z
cygarem zapalonem w ustach, a kroczy³ tak zamy¶lony, ¿e by³by, nie
widz±c wymin±³ Olê niew±tpliwie, gdyby ta, ubawiona, nie roze¶mia³a siê
weso³o i nie pochwyci³a go za ramiê. Na d¼wiêk znajomego srebrnego
¶miechu podniós³ Roman g³owê i twarz, chmurna dotychczas nieco,
rozpogodzi³a mu siê natychmiast.

- Ty tu, filutko?.. - wykrzykn±³ rado¶nie, i uj±wszy obie r±czki Oli w
swe d³onie, obsypywaæ je zacz±³ poca³unkami, a nastêpnie poci±gn±³ j± ku
sobie, i nie zwracaj±c zgo³a uwagi na kilka mijaj±cych ich osób,
uca³owa³ w twarz serdecznie.

- A tak, Romeczku! - odpar³a ¿ywo Ola - wybieg³am, bo zobaczy³am przez
lornetkê, jak wysiada³e¶! Fe! któ¿ widzia³ siedzieæ tak d³ugo, gdy siê
ma tak ³adn±, jak ja ¿oneczkê... - dorzuci³a, przymilaj±c siê, z lekk±
wymówk± w g³osie, i doda³a jeszcze:

- My¶la³am ju¿, ¿e ci siê co z³ego sta³o!

  Promieñ przebieg³ po twarzy mê¿czyzny, uj±³ ramiê Oli, i odpar³:

- A wiesz, moje ¿ycie, ¿e i ja mia³em co do ciebie my¶l podobn±?.. -
u¶miechn±³ siê i doda³ - ale z mej strony to usprawiedliwione,
zostawi³em ciê przecie bowiem w ³ó¿ku...

Id±c wci±¿ szybko przed siebie, zamilkli oboje. Mi³o¶æ odczuta, taka
sama, drobn± sw± powy¿sz± oznak± zamknê³a im usta na chwilê.

- Sk±dsi¶ od Wielkiego Kana³u, w pewnych od siebie, odstêpach,
dolatywa³o w³a¶nie echo silnego mêskiego g³osu, przy akompaniamencie
chóru innych.

- Pojedziemy mo¿e gondol±, jak my¶lisz? - zapyta³a Ola - s³yszysz jak
³adnie ¶piewaj±?..

- Dobrze, moje ¿ycie, jedziemy!.. - odpar³ weso³o Roman.

Jak na zawo³anie, w tej samej chwili Dzier¿ymirscy us³yszeli za sob±
kilka okrzyków, silnie akcentowanych na pierwszej sylabie: "Gón-dola,.
gón-dola signore... gón-dola!.."

Na lewo, obok id±cych, znajdowa³a siê "Piazzeta", a naprzeciw
wznosz±cego siê majestatycznie pa³acu Do¿ów, najwiêksza przystañ
gondolierów.

Dzier¿ymirski, wybrawszy jednego z licznych" napraszaj±cych siê
przewo¼ników, podszed³ ku przystani, gdzie wespó³ z Ol± usadowi³ siê
niebawem w gondoli.

- Serenada, Canale Grande! - rzuci³ ubranemu bia³o W³ochowi.

"Rematore"*) uderzy³ w wios³a, i gondola z wolna, cicha, wysunê³a siê z
pomiêdzy dziesi±tek innych, a ko³ysz±c siê na, czarnej fali kana³u,
pomknê³a we wskazanym kierunku. Roman obj±³ kibiæ ¿ony i pocz±³ muskaæ
delikatnie ustami jej oczy, czo³o, szyjê i usta. Ona za¶ uchyla³a siê
wci±¿ figlarnie, szepcz±c:
[*) Wio¶larz.]

- Wstyd¼ siê... gondolier patrzy...

Lecz mê¿czyzna nie przestawa³. Kilkakrotnie usta ich z³±czy³y siê w
poca³unku gor±cym, d³ugim, od którego zadr¿eli oboje, z ust Romana
sypa³y siê ciche i urywane, dysz±ce uczuciem i namiêtno¶ci±,
pieszczotliwe wyrazy...

A wko³o nich, szeleszcz±c uderzeniami wiose³, sun±c równie¿, jak i oni
cicho, mknê³y, migocz±c kolorowemi ¶wiate³kami, gondole, zmierzaj±c
wszystkie w jednym kierunku - ku Wielkiemu Kana³owi, ca³emu
rozbrzmiewaj±cemu w tej chwili, jak harfa ruszona ¶piewem i muzyk±.
O¶wietlone, ubrane kolorowemi, papierowemi latarniami, miga³y w oddali
wielkie gondole, a raczej statki ma³e, tak zwane "serenady", na których
orkiestry cale grajków i ¶piewaków-samouków popisywa³y siê ze swym
wrodzonym, a rzetelnym nawet czêstokroæ artyzmem.

Kilka podobnych serenad, rozrzuconych po kanale; wabi³o ¶wiat³ami i
st³umionym ¶piewu odg³osem, ko³o nich za¶, w pobli¿u, grupowa³y siê
krêgiem dziesi±tki czarnych gondoli, z rozpostartymi w nich niedbale i
wygodnie s³uchaczami. Niektóre z rozbrzmiewaj±cych ¶piewem i muzyk± bark
podje¿d¿a³y pod okna dawnych dworców, a dzisiejszych pierwszorzêdnych
hoteli i koncertuj±c tam wy³±cznie dla hotelowych go¶ci, zbierali od
nich dla siebie datki, sun±c ró¿nobarwnemi ¶wiat³ami i gorej±cym
kad³ubem stateczku zwolna u marmurowych stopni pa³acowych balkonów.

Naprzeciwko dwóch podobnych serenad, ¶piewaj±cych wprost ko¶cio³a S-ta
Maria della Salute, pod oknami pa³aców Ferro i Zucchelli, (dzisiejsze
Grand-Hotel i hotel Britania) dalej nieco, poza ko¶cio³em, zabrzmia³a
w³a¶nie nagle pie¶ñ solowa ..

Zag³uszaj±c inne g³osy ¶piewaków bli¿szych i dalszych, zadrga³a ona
uczuciem, i zrêcznie modulowana przyjemnie pie¶ci³a s³uch, coraz
donio¶lejsza, bli¿sza...

- Pojedziemy tam! dobrze, Romciu?.. - zaproponowa³a Ola, ujêta g³osem
¶piewaka.

- Bene, carissima! - odpar³ Roman, i skin±³ na wios³uj±cego. Gondola
ich, kierowana umiejêtn± rêk±, wymijaæ zaczê³a ³odzie, coraz
liczniejsze.

Roman i Ola, widz±c siê coraz bardziej otoczonymi, przestali poca³unków
i pieszczot, chwilowo poddawszy siê zupe³nie czarowi pie¶ni, p³yn±cej ku
nim w ciszy wieczoru.

Oboje milczeli...

Gondola tymczasem skrêci³a powoli w lewo, ku roz¶piewanej barce, i
w¶lizn±wszy siê swym wysokim przednim dziobem, jak w±¿, pomiêdzy
ko³ysz±ce siê dziesi±tki innych gondol - stanê³a wreszcie, zatrzymana
zrêcznie. Gondolier przymocowa³ sznurem swój pojazd do s±siednich i
za³o¿ywszy na krzy¿ rêce, w skupieniu wespó³ z innymi zas³ucha³ w
pie¶ñ...

Szerokiem pó³kolem, ciche, ko³ysa³y siê wszêdy inne gondole; wsparci w
nich s³uchacze poddawali siê niewyt³umaczonemu czarowi tej weneckiej,
cichej nocy, tej pie¶ni szczerej, niewykwintnej, chwytaj±cej jednak mimo
woli niejednego za serce, zapadaj±cej w duszê g³êboko.

Po smêtnych pie¶niach nastêpowa³y skoczne, i tak dalej, bez zmiany. Co
kilka "numerów" z barki "serenady" schodzi³ w³och, rozczochrany, od
¶piewu wzruszony jeszcze, i z czapk± w rêku zbiera³ "co ³aska",
przestêpuj±c ostro¿nie z jednej gondoli na drug±.

W ciszy za¶ wzglêdnej, a spowodowanej tym swego rodzaju antraktem,
rusza³y siê z miejsc swoich niektóre ³odzie, wracaj±c, lub zd±¿aj±c
dalej do innych serenad; na puste miejsce wsuwa³a siê milcz±co
nowoprzyby³a gondola, a publiczno¶æ, zebrana w tych zaimprowizowanych
wodnych lo¿ach, natychmiast spogl±da³a ciekawie na swego s±siada,
pó³g³osem komunikowa³a sobie uwagi, w rozmaitych jêzykach.

I w cicho¶ci powoli milk³y, to znów z kolei rozbrzmiewa³y dalsze i
bli¿sze roz¶piewane barki, wreszcie antrakt siê koñczy³, po wodach
kana³u mknê³a znów ze "sceny" serenady pie¶ñ namiêtna...

S³ucha³y jej echa zdawa³o siê, pob³a¿liwie i ciekawie gwiazdki, licznie
rozsiane po gwia¼dzistem niebie po³udnia - s³ucha³y krzy¿e, i wie¿yce
licznych ¶wi±tyni, i zadumane marmury wiekopomnych dworców.

Od czasu do czasu komunikuj±c sobie przyciszon± uwagê, Roman i Ola
s³uchali równie¿ uwa¿nie w³oskich pie¶ni, nastrój za¶ dzisiejszego
wieczora rozmarzaj±co dzia³a³ na nich. My¶li ich daleko ulatywa³y, pod
wp³ywem tej nocy, tego krajobrazu niezwyk³ego, a pe³nego czaru, i tej
niewymuszonej, tchn±cej uczuciem pie¶ni, wyrzucanej z ust ludzi
prostych, dziwnie jednak atoli przejmuj±cych siê melody± s³ów swoich,
kochaj±cych tak wyra¼nie pie¶ni owe, narodowe - w³asne!

Wywo³ana zatem ¶wie¿emi, tak niedawnemi wspomnieniami dzisiejszego
popo³udnia, my¶l Oli bieg³a nieprzeparcie do stron ojczystych -
przymru¿a³a oczy, i widzia³a ogród Gowartowski... wynios³e oblicze
ojca...

Romana za¶ trapi³y z kolei te same, co i nad morzem my¶li... Fa³sz
obecnego po³o¿enia, przysz³o¶æ niejasna, zakryta, ciemna, z tajemnic± na
dnie duszy ukrywaæ siê zmuszon±, przed okiem najdro¿szej nawet teraz
dlañ na ¶wiecie istoty, zaciemnia³y chmur± troski czo³o
Dzier¿ymirskiego, mg³± smutku matowa³y spojrzenie czarnych, rozumnych
oczu.

I ¿al jaki¶ niezmierny, ¿al do ¿ycia, rozpiera³ mu piersi, do losu, ¿e,
postawi³ go na tak ¶liskim i ko³ysz±cym siê gruncie, ¿e tylko za cenê
tego fa³szu i wyrzutów sumienia, pozwoli³ mu zdobyæ to jego dzisiejsze
nieograniczone szczê¶cie!

Zatopiony w swem skrytem cierpieniu, Roman od czasu do czasu spogl±da³
na Olê. Ta, ze spuszczonemi oczami, oparta niedbale na skórzanych
poduszkach gondoli, zadumana, równie¿ marzy³a cicho... Cienie
przechodzi³y, przemyka³y siê po jej wdziêcznem, zamy¶lonem obliczu,
czasem na usteczkach zagaszcza³ b³±kaj±cy siê u¶mieszek.

Roman wtedy z mi³o¶ci± bezgraniczn± zatrzymywa³ d³u¿sz± chwilê
spojrzenie na ukochanych rysach, i znowu popada³ w zadumê, lub s³ówkiem
pieszczoty, albo spostrze¿eniem jakiem przerywa³ milczenie. Ola
odpowiada³a mu skinieniem g³ówki - zamieniali pomiêdzy sob± zdañ
urywanych kilkana¶cie, i znowu milkli, poddaj±c siê nastrojowi
zewnêtrznemu otoczenia i wewnêtrznemu dusz w³asnych. W ten sposób czas
mija³.

Powoli, stopniowo rozlu¼ni³o siê ¶cie¶nione gondol pó³kole... Z cichym
wiose³ szelestem i pluskiem ruszonej wody odp³ywa³y one jedne po drugich
- du¿e barki s±siednich serenad ginê³y równie¿ w oddali, ¶piewy ich
cich³y...

Kilka tylko z nich jeszcze rozbrzmiewa³o po kanale ostatnimi tony, a
miêdzy innemi i barka, ko³o której ko³ysa³a siê gondola Dzier¿ymirskich.
Z okien i balkonów hoteli poznika³y ju¿ tak¿e liczne sylwetki i twarze
go¶ci, w pobli¿u, na wie¿y ko¶cielnej, wybi³a rytmicznie godzina
jedenasta...

Roman ockn±³ siê pierwszy, dotkn±³ delikatnie d³oni± r±czki Oli i rzek³:

- Pora ju¿ nam, kochanie... prawda¿?..

- Która? - zapyta³a Ola, zbudzona.

- Jedenasta, moje ¿ycie - odpar³ Roman.

- Ju¿?.. - zdziwi³a siê Ola, westchn±wszy. To jed¼my, nie s±dzi³am
nigdy, by ju¿ tyle czasu minê³o...

- O czem¿e tak duma³a moja pani? - zapyta³ Roman, z u¶miechem.

- A ty? - odpowiedzia³a pytaniem Ola.

- 0... ja?.. nic ciekawego - odpar³ po¶piesznie Roman, i jakby pragn±c,
by powtórnie nie pytano go o to samo, odwróci³ siê szybko do gondoliera,
informuj±c go, dok±d ma ich zawie¼æ.

Gondola, wycofana z ³atwo¶ci± z przerzedzonego ju¿ krêgu, zawróci³a i
pomknê³a ku o¶wietlonemu niebieskawym ¶wiat³em latarni elektrycznych
placowi San Marco. Na wie¿ach odleg³ych ko¶cio³ów, uk³adaj±cej siê do
snu Wenecyi, w milczeniu, ró¿nymi tony dzwoni³a godzina jedenasta, zda³a
dochodzi³ jeszcze przyciszony odg³os muzyki...

Wyci±gn±wszy siê wygodnie w gondoli, Roman uj±³ znów kibiæ ¿ony, i
pieszcz±c wargami jej szyjê, pocz±³ mówiæ cicho, d³ugo, ci±gle.

Czu³ potrzebê mówienia; chcia³ zag³uszyæ, odpêdziæ natrêtne my¶li,
wspomnienia, przechodzi³ z tematu na temat, ¶mia³ siê, dowcipkowa³,
ca³owa³ Olê co chwila. A ona szczebiota³a równie¿...

Pe³ne wesela g³osy dwojga m³odych z³±czonym akordem przerywa³y co chwila
milczenie i spokój "Canale Grande", pada³y i ¶lizga³y siê echem po
ciemnej tafli jego wód, w których z kolei p³awi³y siê cienie pa³aców,
z³otym deszczem igra³y gwiazdy i swawoli³ powiew wietrzyka, id±cego z
morza, pokrytego ciemno¶ci±, ¶ni±cego w oddali...

Dostawszy siê na pe³niê wód kana³u ¶w. Marka gondola pomknê³a chy¿o, a
niebawem po falistej tafli w³oskiej laguny rozleg³a siê ¶piewana zgodnym
liórem mêskiego barytonu i kobiecego sopranu pie¶ñ polska: "Szumi±
jod³y"...

- A co, nie mówi³em, ¿e to nasi, choæ on taki czarny, jak W³och -
odezwa³ siê po polsku, z gondoli, któr± mijali Dzier¿ymirscy, rubaszny
trochê g³os mê¿czyzny.

- No, tak dziobaæ siê, jak go³±bki, to i  inni potrafi±... odpowiedzia³
ironicznie kto¶ drugi.

- Ba, ale, panie dobrodzieju, z takim humorom - to nie!... z
przekonaniem, stanowcza, rozleg³a siê odpowied¼ szlagona.

Tymczasem gondola Dzier¿ymirskich mala³a ju¿ coraz bardziej, na tle nocy
tylko czerwonawem ¶wiate³kiem migoc±c z oddali. Wkrótce, zalecia³a
jeszcze ostatnia zwrotka ,znanej Moniuszkowskiej melodyi: Oj, Halino,
oj, je - dy - no, dzie - wczy - no mooo - ja!...

- Moo - ja!... odda³o echo lagun morza i zmilk³o, ca³y za¶ kad³ub
czarnej gondoli znik³ gdzie¶ niebawem, ustêpuj±c miejsca innym,
nadci±gaj±cym coraz gê¶ciej od strony Wielkiego Kana³u, coraz cichszego,
coraz bardziej pogr±¿aj±cego siê w czerni bezbarwn±, g³uch±,
zapadaj±cego tam u¶pienia - Nocy!


*             *
*

- Patrz, patrz! jakie¿ to piêkne!..

S³owa te, pó³g³osem, z akcentem zachwytu, wymówi³a Ola, i oboje wraz z
Romanem stanêli na miejscu, jak przykuci. Nad ich g³owami wznosi³a swe
dumne gotyckie arkady jedna z najpiêkniejszych, po bazylice San Marco,
¶wi±tyñ w Wenecyi, Santa Maria Gloriosa dei Frari - stali za¶ przed
mauzoleum Canovy.

- Prawda! - szepn±³ w odpowiedzi ¿onie Dzier¿ymirski. - Zdawa³oby siê,
i¿ ten oto anio³, czy geniusz u¶piony, ¿yje, oddycha, stró¿ czujny...
urwa³, studjuj±c dalej pomnik z uwag±.

- A te postacie, nieprawda¿, i¿ rzeczywi¶cie id±, ruszaj± siê wolno,
pogr±¿one w cichej bole¶ci i smutku! - podchwyci³a ¿ywo Ola, podniecona
widokiem, oraz wyrazem zakutego w marmurze piêkna.

Oboje umilkli, z niek³amanym zachwytem wpatruj±c siê w rze¼bê.

Od grobowca bowiem, przez samego Canovê modelowanego niegdy¶ na pomnik
dla Tycyana, bi³o rzeczywiste, szczere piêkno i chwyta³o za serce -
mówi³o...

Przyparty do ¶ciany, ca³y z bia³ego marmuru, a trójk±tnym kszta³tem w
minjaturze przypominaj±cy, piramidy Egiptu, sta³ sarkofag otworem...

Na lewo, jakby strzeg±c doñ wchodu, olbrzymi lew marmurowy le¿a³, z
obwis³emi ³apami, potê¿ny, srogi, i jakby smêtnie zadumany, a na nim, z
rozpostartemi skrzyd³y, opiera³ siê wielki Anio³ u¶piony...

I tchn±ce ³agodno¶ci±, cudne oblicze Anio³a zda siê byæ rzeczywi¶cie nie
z tego nêdz pado³u!..

Z ludzk± twarz±, to prawda, spogl±daæ siê zdaje na widza, lecz oczy jego
przymkniête nieco, skupienia i zadum pe³ne - znieruchomione w
nadziemskim spokoju, cisz± za¶wiatów, wieczno¶ci milczeniem i bytu
zagadk±, nêc± oto wyra¼nie, wzrok ci±gn± za sob±, unosz± duszê, my¶l...
gdzie¶ w strefy nadziemskie do nieba!...

A z prawej znów strony grobowca, jakby z ziemi, ze ¶wiata, wolno sun±
jakie¶ postacie, zmierzaj±c do otwartych na ¶cie¿aj wrót sarkofagu...

Pierwsza z nich, proporcyonalnie do innych, wiêksza, kobieta m³oda, jest
ju¿ tu¿ blizko, u grobu prawie, w ¶lad za ni±, z girlandami kwiatów,
postêpuj± postacie mniejsze - to dziatki.

Id±... Krocz±, z pochylon± g³ow±, przygnêbieni, smutni, niebawem ju¿
cisi przest±pi± oni próg grobowca...

- Chod¼my! - szepnê³a Ola poci±gaj±c lekko Romana za rêkê.

Z widoczn± niechêci±, jakby nie mog±c oderwaæ wzroku od piêknego
pomnika, poruszy³ siê Dzier¿ymirski, i wyrzek³ pó³g³osem:

- Czy ju¿ obejrzeli¶my tutaj wszystko?

- Zdaje mi siê, ¿e wszystko - odpowiedzia³a Ola.


W pustej i cichej ¶wi±tyni rozlega³y siê wyra¼nie ich kroki, prócz nich
bowiem obecnie nie by³o tu nikogo.

Dzier¿ymirski wyj±³ zegarek.

- Szósta!  Wracajmy, musimy po¿egnaæ  jeszcze Wenecyê z Campanili -
rzuci³ ¿ywo, i uj±wszy ramiê ¿ony, skierowa³ siê ku wyj¶ciu z ko¶cio³a.

Na progu Dzier¿ymirscy stanêli, obrzucaj±c ostatniem spojrzeniem
ko¶ció³; wzrok ich przesun±³ siê raz jeszcze po wspania³ych grobowcach
do¿ów, Tycyana i wyszli.

Upalny spokój w³oskiego popo³udnia obj±³ ich natychmiast. S³oñce pali³o
jeszcze, na uliczkach Wenecyi by³o pusto.

Dzier¿ymirscy szli przy¶pieszonym krokiem, zmierzaj±c ku mostowi "di
Rialto." By³ to ostatni ju¿ dzieñ pobytu ich w Wenecyi, wyje¿d¿ali
nazajutrz, ¿egnaj±c dzi¶ po raz ostatni urocze miasto pami±tek.

A ¿egnali je sumiennie. Zwiedziwszy bowiem kilka nieznanych sobie
jeszcze ko¶cio³ów, po raz wtóry obeszli wszystkie miejsca, dok±d
zachêca³o ich do powrotu wspomnienie zoczonego tam piêkna.

A wiêc pa³ac Do¿ów, jego archeologiczne muzeum i liczne przepiêkne sale
i ponure wiêzienia, pa³ac królewski, bazylikê, a tak¿e zarówno
arcydzie³a pêdzla Tycyana, Tintoretta, Paw³a Veronese, Belliniego, i
innych, w Akademii "delle belle Arti."

- Wiesz, kochanie? musimy spieszyæ siê porz±dnie, gdy¿ o siódmej podobno
zamykaj± ju¿ Campanilliê*)-odezwa³ siê Roman po d³u¿szem milczeniu id±c
z Ol± bezustannie tak sarno szybko i s³uchaj±c zarazem szczebiotu jej,
wci±¿ jeszcze znajduj±cej siê pod wra¿eniem pysznego dzie³a Canovy.
[*)Znana powszechnie pod t± nazw± dzwonnica ¦wiêtego Marka w Wenecyi,
siegaj±ca budow± i stylem X wieku, dzi¶, jak wiadomo, ju¿ nie istnieje.
Runê³a dnia 14-go Lipca 1902 roku.]

- Co za ¶wietn± doprawdy mia³e¶ my¶l, Romciu, zestawiæ to obejrzenie
Wenecyi z wy¿yn na zakoñczenie! - rzek³a Ola, i dorzuci³a z o¿ywieniem:
- Bo ostateczne owe wra¿enie nie zu¿yte dot±d jeszcze, nowe, idealnie
zamknie nasz pobyt tutaj...

- A widzisz, me ¿ycie, ¿e nietylko moja pani miewa genialne koncepty - z
u¶miechem odpar³ Roman, mi³± mu bowiem by³a my¶l, ¿e ich wzajemne
zapatrywania estetyczne zgadzaj± siê tak dobrze.

W tem bo ostatniem los rzeczywi¶cie nie by³ posk±pi³ zadowolenia
Romanowi. Ola, by³a to dusza obdarzona zarówno, jak i on, wykwintnem
poczuciem piêkna i niezmiern± wra¿liwo¶ci± na dzie³a sztuki, zgrzytów
pod tym wzglêdem pomiêdzy nimi nie by³o wcale - dope³niali siê
wzajemnie.

- Poczekaj, kochanie - odezwa³ siê znów Roman - spo¿yjemy sobie parê
brzoskwiñ... Mam ogromne pragnienie, a ty?...

- O! ja tak¿e!.. wykrzyknê³a potwierdzaj±co i weso³o Ola, poczem oboje
zbli¿yli siê do charakterystycznego, szerokiego, pod p³óciennem okryciem
od s³oñca, weneckiego straganu, przepe³nionego ró¿nemi owocami i
jarzynami.

Minêli ju¿ byli wa¶nie "ponte di Rialto", znajduj±c siê obecnie w
okolicy i punkcie targu, oraz o¿ywionego ruchu. Woko³o nich szwendali
siê liczni przechodnie, przekupnie wychwalali g³o¶no swój towar, t. j.
drobiazgi, owoce, lub rzadko¶æ w Wenecyi - zimn± wodê do picia, mówi±c
nawiasem, nadzwyczaj niezdrow±.

Wybrawszy kilka przepysznych, wielkich brzoskwiñ, i spo¿ywaj±c je,
Dzier¿ymirscy pu¶cili siê znowu w dalsz± drogê. Szli obecnie najbardziej
o¿ywion± i handlow± ulic± w Wenecyi, tak zwan± "la Merceria", wij±c± siê
w kszta³cie szerokiego trotuaru pomiêdzy domami i szeregiem ciasno jeden
przy drugim po³o¿onych sklepów, a wiod±cej zygzakiem od mostu di Rialto
do wie¿y zegarowej na placu San Marco.

Zaczepiani co chwila przez natrêtnych w³a¶cicieli magazynów, przekupniów
mozaiki i ma³ych bosonogich ch³opaków, narzucaj±cych siê im co chwila, z
pytaj±cem s³owem i spojrzeniem ³adnych, czarnych ocz±t: "Accompagnare,
signore?...", Dzier¿ymirscy szli szybko, wygodn±, choæ krêt± ulic±,
rozmawiaj±c wci±¿ ze sob±.

Niedos³yszane wzajemnie czêsto w gwarliwym ha³asie "Mercerii" s³owa ich
ginê³y bez echa, gdy naraz i tym razem zupe³nie g³o¶no, po niewiele
znacz±cych uwagach, odezwa³ siê pierwszy Dzier¿ymirski.

-Czy wiesz, moje ¿ycie, i¿ to ju¿ trzy tygodnie blisko, jak wyjechali¶my
z kraju? Czas leci, kto by pomy¶la³, ¿e niebawem ju¿ minie miesi±c, jak
porwa³em ciebie, szczê¶cie moje, z ³ona rodziny?..

Choæ w ostatnich s³owach brzmia³ ton ¿artobliwo-dobroduszny, jednak
Roman niespokojnie spojrza³ na ¿onê, pierwszy to bowiem raz tak wyra¼n±
czyni³ alluzyê do niedawnej, a prze³omowej chwili ich ¿ycia; dorzuci³
zaraz:

- Ciekawy jestem, co o tem wszystkiem my¶li i co czyni w tej chwili twój
ojciec... przytem wahaj±co spojrza³ z pod oka na Olê, uwa¿nie, jakby
zbadaæ pragn±c, do jakiego stopnia odczuwa ona to wspomnienie.


Lekka mg³a jakby przemknê³a po twarzy m³odej kobiety, a brewki jej
zmarszczy³y siê przelotnie, jednak¿e odpowiedzia³a natychmiast.

- Wiesz co, mój drogi? ja.... - i tu spu¶ci³a oczy, zarumieniwszy siê
lekko - bardzo czêsto... podkre¶li³a akcentem te s³owa, - my¶lê o tem...

I Ola z kolei podnios³a swe przymglone oczy na Dzier¿ymirskiego, a jemu
zda³o siê jednocze¶nie, ¿e wilgotnemi by³y one...

W tej samej chwili m³oda kobieta ruchem ³agodnym, a wdziêku pe³nym,
po³o¿y³a sw± r±czkê drobn± na rêku mê¿a.

- Nie gniewaj siê, mój drogi, ¿e ci to mówiê - rzek³a miêkko - ale...
ale wierz mi, ¿e ja nieraz lêkam siê jakby po prostu, by ta przesz³o¶æ
nasza, a w szczególno¶ci gwa³towna chwila ucieczki mojej, nie przynios³a
nam nieszczê¶cia... Biedny ojciec! - cicho westchnê³a Ola i umilk³a,
spu¶ciwszy nie¶mia³o wzrok ku ziemi, jak gdyby przestraszywszy siê s³ów
ostatnich.

Teraz Roman z kolei pochwyci³ rêkê ¿ony i u¶cisn±wszy j± serdecznie
kilka razy, wzruszony, pocz±³ pocieszaæ Olê z cicha, w koñcu zmieni³
zupe³nie temat rozmowy, przeszed³szy po¶piesznie na przysz³e zamiary
wspólnej podró¿y. Równocze¶nie jednak sposêpnia³, i, choæ drobna, ma³a
chmurka, co niby cieñ, w¶liznê³a siê pomiêdzy ich dusze - wzglêdnie
rozwia³a siê do¶æ prêdko, zostawi³a jednak w umy¶le Dzier¿ymirskiego
¶lad trwa³y. Teraz zatem, gdy znowu zamienia³ z Ol± banalne nieco
frazesy, my¶l jego pracowa³a uparcie w dalszym ci±gu.

Wiêc on nie myli³ siê, bêd±c czêstokroæ niespokojnym, gdy widzia³
przychodz±c± na czo³o ¿ony nag³± zadumê, na pozór niewyt³umaczon± zgo³a
niczem.

Wiêc w g³ówce tej, w której, prócz mi³o¶ci dla niego, d³ugo nie
przypuszcza³ innego uczucia - tkwi³ jednak w swoim rodzaju wyrzut
sumienia?.. Odmiennemi zatem krocz±c drogami, dusze ich - ze ¼ród³a
tylko innego ca³kiem p³yn±ce - obie jednocze¶nie mia³y swoje skryte
zgryzoty i cierpienia. Zarówno, jak i on, tylko inaczej, Ola wiêc tak¿e
cierpia³a...

- Dziwne, to ¿ycie, dziwne! - omal ¿e nie g³o¶no wymówi³ Roman.

- 0! patrz, ju¿ plac ¶w. Marka - weso³o wykrzyknê³a Ola w tej samej
chwili, i wydobywszy miniaturowy zegarek, jednocze¶nie doda³a:

- Wpó³ do siódmej! - Zd±¿ymy!..

Dzier¿ymirski nie podniós³ uwagi ¿ony, przelotnie spojrza³ tylko w jej
twarz, a widz±c Olê u¶miechniêt±, powesela³ sam równie¿.

Wydostawszy siê z w±skiej szyi ruchliwej ulicy, znajdowali siê ju¿ oni
na kwadratowym placu, obszernym, z trzech stron ramowanym woko³o
kolumnami pa³acu królewskiego. Pod temi kolumnami, w pierwszorzêdnych
kawiarniach Wenecyi, roi³o siê od ludzi; na mozajkach, krzy¿ach,
br±zowych koniach i kopu³ach bazyliki ¶w. Marka gra³y promienie s³oñca,
u stóp za¶ Campanili, dok±d zmierzali Dzier¿ymirscy, i przed ko¶cio³em,
po¶rodku placu, grucha³y i lata³y setki go³êbi, karmionych rêk±
publiczno¶ci. Zap³aciwszy za wej¶cie, Roman i Ola powoli zaczêli
wstêpowaæ na górê.

Na szczyt dzwonnicy San Marco, oddzielonej od katedry, a strzelaj±cej w
górê wysoko i samotnie, sz³o siê nie po schodach, lecz po lekko
pochylonej p³aszczy¼nie spiralnej, nader wygodnej, choæ krêtej,
wchodz±cego wcale nie mêcz±cej.

Co kilka minut postêpuj±cym na szczyt dzwonnicy Dzier¿ymirskim miga³y z
prawej strony ma³e okienka, pozwalaj±ce im pochwyciæ r±bek krajobrazu,
¶ciany za¶ wie¿y przepe³nione by³y licznymi podpisami turystów.

Wzglêdnie do¶æ d³ugo, bo powoli, zmêczeni poprzednim po¶piechem, szli
pod górê Roman i Ola, zanim dostali siê wreszcie na obszern± szczytow±
platformê dzwonnicy. Prócz sprzedaj±cego w zaimprowizowanym sklepie
fotografie i albumiki: "ricordo di Venetia," kilka zaledwie osób
znajdowa³o siê tutaj. Dzier¿ymirscy zbli¿yli siê do balustrady,
obrzuciwszy spojrzeniem ca³y widok, u stóp ich i henhen, daleko!...

- ¦liczne, prze¶liczne! - rzek³a po chwili Ola pó³g³osem, z przejêciem,
Roman za¶, potakuj±c ¿onie, wyj±³ noszon± stale ze sob± lunetê i
regulowaæ j± pocz±³.

S³oñce w³a¶nie zni¿a³o siê ku zachodowi. Z jednej strony krajobrazu, na
prawo, tarcza jego, ziej±c purpur±, k±pa³a siê promienistymi blaskami w
morzu, roz¶wietla³a jego tajemnicz± g³êbiê, roz¿arza³a, na kszta³t
g³owni, czerwonawym ogniem zmarszczone grzbiety fal, z³otym prostopad³ym
go¶ciñcem zanurzaj±c siê stopniowo coraz bardziej w iskrz±c± siê
¶wiat³ami toñ. I zielonkawe, ³agodne Adryatyku fale, rozchyla³y siê
przyjacielsko i go¶cinnie - roztwiera³y swe nurty do id±cego na
spoczynek s³oñca, wód szmerem ko³ysaæ siê je zdaj±c do snu cichego...

Po bokach fal tymczasem coraz dalej i dalej bieg³y ostatnie promienie
jego; rozlewa³y siê wko³o po¿egnalnym odblaskiem - pie¶ci³y ju¿ morze
ca³e, zapala³y na niem miljony barw i odcieni, sko¶ne lecia³y w lewo ku
Lido, "giardini publici," s³a³y siê krwawi±ce na dachach i wie¿ach
le¿±cej w dole Wenecyi - i ginê³y nareszcie w zamglonej gdzie¶ dali,
tul±c siê do majacz±cych hen, hen, w perspektywie górskich alpejskich
szczytów...

Roman i Ola, zapatrzeni, stali nieruchomo, w milczeniu.

Otulony cisz± bezmiarów, tchn±cy spokojem id±cego wieczora, zachwyca³
ich ten krajobraz.

- Spojrzyj-no, jak smacznie zajadaj± sobie nasi brudni w³osi swoje
"pranzo" - rzek³a nagle do mê¿a Ola, wskazuj±c rêk± spiêtrzon± u stóp
ich, w¶ród w±skich kana³ów, Wenecyê, i ¶cie¶nione dachy jej domów, gdzie
na werandach spo¿ywano w³a¶nie posi³ek.

- A, prawda! - potwierdzi³ Roman.

- Zabawnie wygl±daj± na swoich daszkach, jak liliputy... - zauwa¿y³
jeszcze i uj±wszy ramiê ¿ony, zbli¿y³ siê znów ku balustradzie od strony
morza.

- Patrz! - rzek³ przyciszonym g³osem, wskazuj±c na prawo l±d sta³y -
widzisz te otulone mg³ami sylwety miast i gór?..

- Widzê - potwierdzi³a Ola.

- Oto Fusina - obja¶niaæ pocz±³ ¿onie Roman - tam znów g³êbiej, to Padwa
i Treviso...

Tu, na zachodzie - to otaczaj±ce Weronê szczyty górskie, a tam -
wskazuj±c ruchem rêki kolistym krajobraz, mówi³ dalej Dzier¿ymirski - to
Monte Baldo, i u stóp jego jezioro Garda.

I Roman manewruj±c równocze¶nie lunet± odkrywa³ coraz to inne odleg³e
góry i miasta, a u¿yczaj±c lornety swej ¿onie, obja¶nia³ j±, t³umaczy³.

Tymczasem za¶ platforma dzwonnicy opustosza³a stopniowo. Prócz
przekupniów, zalecaj±cych swe "ricorda," i miejscowych ludzi, nie by³o
tu ju¿ prócz Dzier¿ymirskich, nikogo. Roman i Ola gotowali siê do
odej¶cia, gdy oto nagle przystanêli znowu, zas³uchani.

Z weneckiego starego grodu sz³a muzyka dziwna... Jak orkiestr± dobran±
grana, wêdrowa³a przez otulone milczeniem przestworza melodya
ko¶cielnych dzwonów...

Rozpoczê³y j±, na wprost Campanili dzwony ko¶cio³ów: Redentore, na
wysepce Giudecca, i Santo Giorgio Maggiore, opodal, a w ¶lad za niemi
powtórzy³y inne ¶wi±tynie. Z Santa Maria della Salute na czele
rozbrzmia³y kolejno po ca³ej Wenecyi, wstrz±snê³y cisz± "królowej
Adryatyku" - tu dono¶nie bij±c basem, tam znów skar¿±c siê ³agodnie,
kwil±c - wspólnie zagra³y chórem sw± pie¶ñ wieczorn±...

Dobranymi jakby akordy pop³ynê³y d¼wiêcznie tony poprzez laguny i
kana³y, morzem, po grzbietach fal, ulecia³y w dal sin±, zda siê, nios±c
swe echa a¿ do podnó¿y gór.

Roman, nachyliwszy siê ku ¿onie, rzuci³ pó³g³osem:

  - Co za wspania³e i silne wra¿enie, nieprawda¿?...

Chcia³ powiedzieæ co¶ jeszcze, lecz w tej samej chwili instynktownie
urwa³...

Dzier¿ymirscy zadr¿eli oboje. Kobieta przytuli³a siê, jak powój, do
mê¿czyzny, on za¶ obj±³ opiekuñczym ruchem jej kibiæ i silnem ramieniem
przycisn±³ wylêk³± do siebie.

To z dzwonnicy ¶w. Marka, tu, na szczycie jej, o parê zaledwie kroków od
nich, zagrzmia³ w³a¶nie do wtóru innym, zadudni³, g³usz±c wszystko sw±
si³±, dzwon olbrzymi i potê¿ny - "San Marco."

G³os jego tubalny, hucz±cy, zmiesza³ siê z ogóln± ary± dzwonów,
nape³niaj±c echami grzmotów, trzês±c platform± wie¿ycy.

A jednocze¶nie Roman i Ola dziwnego doznawali wra¿enia. Zda³o siê im
bowiem, jakby ich tutaj nie by³o ju¿ zupe³nie.

Nie, oni stanowczo znikli, a znajdowa³ siê tu jeno jeden jedyny olbrzymi
d¼wiêk, z którym istnienia wspólne zla³y siê, z³±czy³y. Glos dzwonu
przenika³ ich do g³êbi, szed³ a¿ do dna dusz, gra³ na fibrach nerwów;
trz±s³ nimi, potê¿ny w swej mocy - wielki...

Ola jeszcze bardziej przytuli³a siê do mê¿a, jakby szukaj±c obrony przed
czem¶, czy przed kim¶, Dzier¿ymirski silniej przygarn±³ j± do siebie.
Równocze¶nie, jakby kierowane wzajemnym odruchem jednomy¶lnym i uczuciem
wzajemnem, twarze ich zbli¿y³y siê i z³±czy³y usta!...

Ostatni z ostatnich promieñ zachodu zapali³ na sekundê jedn± gwiazdê na
czo³ach mê¿czyzny i kobiety, skojarzy³ siê z ich pieszczot± i znik³.
S³oñce zgas³o... Roman i Ola jednak nie odrywali ust od poca³unku, a
trwali w nim jeszcze...

Jaka¶ bowiem niewyt³umaczona niczem chêæ przed³u¿enia jakby tej chwili
ogarnê³a Dzier¿ymirskich.

W zapomnieniu pieszczoty jestestwa ich drga³y uczuciem, a hucz±cy g³os
dzwonu zdawa³ siê bardziej jeszcze kojarzyæ ich ze sob±... £±czy³ siê
sam niby z ekstaz± ich poca³unku, a usuwaj±c z niego zarazem pierwiastek
zmys³ów poziomy - wznosi³ dusze Romana i Oli w nadziemskie gdzie¶
strefy, uszlachetnia³, budzi³ w nich jakie¶ chêci i pragnienia i
przypina³ skrzyd³a do lotu i rozszerza³ piersi i kaza³ siê modliæ
pokornie...

Z ekstazy pierwsza zbudzi³a siê kobieta.

Przyblad³a nieco, oderwa³a drobne wargi od ust Romana i szepnê³a
cichutko: - Chod¼my ju¿!..

- Dobrze, z³oto moje, kochanie najmilsze! - odpar³ pieszczotliwie
Dzier¿ymirski, i oboje w ¶lad za tem skierowali siê ku wyj¶ciu.

Nic nie mówili teraz do siebie. Zamy¶leni, pogr±¿eni w swój dziwny stan
duchowy, zapatrzeni w swe dusze, schodzili powoli, schodzili w dó³
ci±gle.

I stopniowo, nieznacznie, reakcya nastroju w¶lizgiwaæ siê poczê³a w ich
dusze, mózgi i serca...

Przy d¼wiêkach bo oto graj±cego obecnie nad nimi dzwonu-olbrzyma, jakie¶
zw±tpienia obsiad³y nagle ich dusze, a czar, tam, na górze, odczuty -
nikn±³, wewnêtrzne zadowolenie i napiêcie duchowe s³ab³o!..

Lecz czy¿ to z³udzenie? Wszak g³os tego¿ samego dzwonu jest teraz jakim¶
ca³kiem innym, odrêbnym; to nie ten na górze, wysoko!

Tamten, pe³en otuchy, dodawa³ odwagi, wzmacnia³. A ten, wstrz±saj±c
murami wynios³ej wie¿ycy, b³±ka siê gdzie¶ tylko po jej zakamarkach,
szczelinach, taki odmienny, ponury, smutny...

I pod jego wp³ywem, jakby pod dzia³aniem czarodziejskiej si³y, w my¶lach
Dzier¿ymirskich, ka¿demu z osobna, zaszumia³y znowu wyrzuty sumienia.

Jej, Oli, stanê³a przed oczami, jak ¿ywa, marsowa twarz ojca, i jego
spojrzenie smutne, wyrzutów pe³ne. ¬renice rodzica wyra¼nie przytem
zdawa³y siê skar¿yæ, mówiæ: Ja ciê kocha³em, drogie dzieciê, a ty tak
pogardzi³a¶ mn±, zrani³a¶ tak dotkliwie i bole¶nie!

Romanowi za¶ tak ¿ywo przypomnia³a siê z przed laty chwila pewna, i¿
zdziwi³ siê sam niepomiernie. Sw± ubog± izdebk± z przed laty, straszn±
noc walki ze sob± samym, i zwyciêstwo z³ota ujrza³ tu w
Campanili-wszystko!..

A dzwon tymczasem hucza³ coraz bardziej, i przytem coraz jakby sro¿szy i
bezwzglêdniejszy, surowszy... Dzier¿ymirscy bezwiednie, w mimowolnej po
prostu obawie przed tym g³osem karc±cym z wysoka, pospieszniej w dó³
schodziæ poczêli.

Cienie wieczorne k³ad³y siê ju¿ po pustych zak±tkach starej, jak ¶wiat,
wie¿ycy, mroki tajemnicze pe³za³y tu swobodnie. Przy d¼wiêkach dzwonu,
który wci±¿ trz±s³ jej ¶cianami, w¶ród ciemniej±cej stopniowo, a
zamkniêtej w nich pustki, schodzi³a, spuszczaj±c siê coraz szybciej,
zni¿a³a siê para m³odych.

Wreszcie zmierzch szary poch³on±³ zgrabne postacie, i zapanowa³
bezpodzielnie w Campanili. Jednocze¶nie o jej mury odbi³o siê echo
ostatniego uderzenia dzwonu, niby ostatnie dla Dzier¿ymirskich
przypomnienie przesz³o¶ci...

W ¶lad za tem uspokoi³o siê wkrótce wszystko.

Wiekopomna wie¿yca, zas³uchana jakby jeszcze w koñcowy zamieraj±cy
d¼wiêk dzwonu, przycich³a; szaro¶æ, smutek i g³usza rozsiad³y siê tu
woko³o... W milcz±c± senn± zadumê, we wspomnienia przebrzmia³e, zapada³a
powoli Campanile.



---------------



- Rojno i gwarno by³o dzi¶ u marsza³kowej nieprawda¿? Ha-ha-ha,
wiedzia³em doskonale, ¿e siê stawi± wszyscy... Poczciwa jednak ta nasza
¶wiatowa mena¿erya.... No, i có¿? Uwierzyli?

Pytanie to, zwrócone do pani Melanii Warnickiej w jej du¿ym, piêknym
salonie, wyg³osi³, sadowi±c siê wygodnie na fotelu, Emil £ady¿yñski. By³
to mê¿czyzna lat przesz³o piêædziesiêciu, wysoki, szczup³y, od stóp do
g³ów drobiazgowo wytworny, o wyrazie twarzy szyderczym, przyros³ym jakby
do rysów jego, ¶wie¿ych i ¿ywych jeszcze, oraz piêknych oczu pod³u¿nych,
zielonkawych, z pod pincenez patrz±cych rozumnie.

- Uwierzyli. To jest, mo¿e udali tylko, ¿e wierz±... odpowiedzia³a
marsza³kowa rozpartemu z gracy± w krze¶le go¶ciowi swemu.

- No, c'est tout ce qu'il faut, na razie; teraz damy sobie wielkiego i
dystyngowanego nura n'est ce pas?.. A niech tam wszyscy my¶l± sobie, co
im siê ¿ywnie podoba!- zawyrokowa³ ten¿e g³osem stanowczym.

- C'est ce qui me tranquillise, i¿ zamknê³am zupe³nie dzi¶ ju¿ rachunki
z towarzystwem tutejszem - odpar³a z westchnieniem ulgi pani Melania.

Rozmowa potoczy³a siê dalej; tre¶ci± jej by³ przebieg dzisiejszego, a
ostatniego czwartkowego przyjêcia u Marsza³kowej.

Znikniêcie Oli, choæ trzymane pilnie w tajemnicy, jak to zwykle bywa w
takich razach, nagle, pewnego poranku przedosta³o siê niewiadomo przez
kogo, jak i kiedy, do miasta, a wie¶æ ta, podawana z pocz±tku ostro¿nie,
cicho i pod wielkim sekretem, wkrótce by³a ju¿ na wszystkich ustach,
komentowana, przeinaczona, a plotk± i skrzydlatym ptakiem obmowy
oblecia³a niebawem wszystkie niemal salony towarzyskiego ¶wiata w
mie¶cie. Pomimo to, nikt nie wiedzia³ nic jeszcze dok³adnie.
Zaalarmowany pierwszy £ady¿yñski, który, jako przyjaciel domu
Gowartowskich, a zarazem bywaj±cy wszêdzie ¶wiatowiec, osaczonym by³
ci±gle pytaniami, odby³ dni temu parê istn± sessyjn± konferencyê z
marsza³kow±: Co czyniæ, by ocaliæ pozory?.. I wówczas to postanowiono,
co nastêpuje:

Pu¶ciæ natychmiast w ¶wiat niejasn± pog³oskê o ¶lubie Oli z
Dzier¿ymirskim, i opowiedzieæ wyjazd marsza³kowej, która, postanowiwszy
ju¿ poprzednio przenie¶æ siê ca³kiem na wie¶, teraz, po naradzie z
£ady¿yñskim, zgadza³a siê tê chwilê odjazdu swego przy¶pieszyæ. Za parê
dni w³a¶nie przypada³ czwartek, jour fixe pani Melanii; ³atwo by³o
przewidzieæ, i¿ towarzystwo cale, wobec rozsiewanych zrêcznie pó³s³ówek
o wielkiej powy¿szej nowinie, nie omieszka, przywiedzione ciekawo¶ci± i
chêci± po¿egnania czcigodnej matrony, zawitaæ na jej salony...

  - Wówczas to wszystkim i ka¿demu z osobna damy do spo¿ycia nastêpuj±c±
  pigu³kê! - zadecydowa³ weso³o na owej konferencyi pan Emil:

- Powiemy, ¿e Ola i Dzier¿ymirski s± ju¿ po ¶lubie, uznanym przez
rodzinê najbli¿sz± i przez ni± urz±dzonym, lecz cichym i bez rozg³osu, a
to na w³asne i wyra¼ne ¿±danie pañstwa m³odych...

- Co siê za¶ tyczy dotychczasowej o tem wszystkiem tajemnicy,
wyt³umaczymy j± tem, i¿ dzisiejsi pañstwo Dzier¿ymirscy kochali siê w
sobie na zabój od dawna, od lat, przypu¶æmy, o¶miu... ¿e ojciec srogi
nie chcia³ o zwi±zku tym s³yszeæ nawet, i¿ zmiêkczony wreszcie zgodzi³
siê nañ... Pani marsza³kowa nie by³a na ¶lubie, no... bo jest s³abego
zdrowia, January za¶, w ostatniej chwili, gdy jecha³ na kolej,
zachorowa³... Pañstwo m³odzi obecnie bawi± zagranic±. Gdzie? - nie
wiemy. Pour dérouter - powiemy na przyk³ad, ¿e w Szwecyi... Ca³± tê
historyjkê, pani marsza³kowa na przyjêciu u siebie, a ja u innych, tego¿
samego dnia i w tych¿e godzinach ukoloryzujemy jeszcze nale¿ycie kilkoma
pseudo-autentycznymi szczegó³ami, no... et il faut espérer, ¿e nam chyba
uwierz±!..

Tak ostatecznie uradzi³ £ady¿yñski, a do ultimatum owego, uznawszy jego
s³uszno¶æ, marsza³kowa Warnicka zastosowa³a siê ¶ci¶le przez ca³y dzieñ
dzisiejszego czwartkowego u siebie przyjêcia. Obecnie za¶ w dalszym
ci±gu informowa³a przyby³ego swego wspólnika o wywi±zaniu siê z zadania
i roli w³asnych, opowiadaj±c mu zarazem, jak wiele dnia tego odwiedzi³o
j± osób ze ¶wiata, do tego stopnia licznych, i¿ chwilami w ogromnym jej
salonie brak³o po prostu dla nich miejsca.

- Ka¿dy niemal po banalnym wstêpie grzecznostek, pyta³ mnie o Olê, nie
przeoczy³ tego nikt -mówi³a pani Melania, koñcz±c opowiadanie swoje - a¿
w duchu sama ¶mia³am siê z tego...

- Wiêc któ¿ by³? któ¿ by³? - pyta³ ciekawie £ady¿yñski.

- Wszyscy, powiadam panu, towarzystwo ca³e, nie zawiód³ nikt -
opowiada³a dalej marsza³kowa - szli wielcy i mali, sympatyczni i
niemili, oraz nawet, którym siê zdaje, ¿e obecno¶ci± swoj± czyni± mi
³askê najwy¿sz±, raz na rok zaledwie bywaj±c u mnie... i lekcewa¿±co na
pozór przy tych wyrazach pani Melania machnê³a rêk±...

Pan Emil za¶ s³ucha³ i nieznacznie u¶miecha³ siê pod w±sem, zna³ bowiem
dobrze s³ab± stronê staruszki, któr± gniewa³o zawsze, gdy kto¶ ze
"¶wiata," mieszkaj±cy stale w mie¶cie, omija³ jej dom w wizytach.

- Par exemple... - odezwa³ siê - rêczy³bym, ¿e ksiê¿na Marya i hrabiowie
Doliwscy...

- Oh! pas seulement, oni naturalnie, ale i ksi±¿e Jerzy, hrabia Alfred,
ksiêstwo Staniccy, hrabina Manfredowa z córk± i jej narzeczonym... Vous
savez, ona wychodzi za tego ksiêcia Ryszarda S. z Poznañskiego... A
tak¿e Otoccy, Daworowscy, Igelhausenowie... ju¿ nie pamiêtam wszystkich
nawet... koñczy³a pani Melania, zadowolona w duszy z szumnej
nomenklatury.

- Oh! mais, sapristi, c'est la fine fleur, ¶mietaneczka ze ¶mietanki
naszej... Powinszowaæ marsza³kowej, powinszowaæ... - rzek³ z lekka
drwi±co pan Emil. -L'essentiel - ci±gn±³ dalej, - ¿e wszyscy, jak
przewidywa³em, po³knêli przygotowan± przez nas wiadomostkê.

- Wszyscy, bez wyj±tku; robi³am przecie¿, co tylko mog³am - potwierdzi³a
pani Melania.

- A wiêc n... i-ni-c'est fini; nie poka¿emy siê my im tu tak prêdko na
oczy; by sprawdziæ to, co pos³yszeli, Dzier¿ymirskich równie¿ mieæ nie
bêd±, a zreszt± - pan Emil niedbale poruszy³ rêk± - tout passe, tout
casse, tout lasse... Niebawem wszyscy zawiesz± sobie nowe sitko na ko³ek
i... zapomn±. Ainsi va le monde - dokoñczy³, i wyjmuj±c srebrn± z
monogramem papiero¶nicê, uj±³ w palce delikatnej swej rêki cienki
papieros, uprzejmie pytaj±c zarazem pani domu: - Vous permettez?..

Marsza³kowa, z u¶miechem, przyzwalaj±co kiwnê³a g³ow±. £ady¿yñski
zapali³, i wypu¶ciwszy z ust ma³y ob³oczek dymu, pog³adzi³ wytwornym
ruchem rêki swe siwiej±ce ju¿ nieco, a starannie wyczesane, bokobrody.

- Ja tak¿e, wed³ug programu, nie pró¿nowa³em, - odezwa³ siê po chwili
swobodnym tonem. - Wyszed³szy st±d temu godzin parê, by³em na jour fixe
u Leliwów, hr. Dezydery Otockiej, u ksiêstwa Pilanich... Zasta³em tam
wiele bardzo osób i wszêdzie opowiada³em, naturalnie en long et en large
la nouvelle du jour, co nale¿y, o Romanie i Oli - bref, Januarek
powinien byæ kontent ze mnie: wykry³em, jak, co i dok±d wyfrunê³a mu
jedynaczka, teraz znów my z pani± marsza³kow± tuszujemy za m³od± par±
¶lady, z kunsztem prawdziwie artystycznym...

- ¯e te¿ pan wszystko z weso³ej tylko strony bierze - nieco smutnie i
pob³a¿liwie jakby u¶miechnê³a siê pani Melania.

- Que voulez vous, pani marsza³kowo, ¶wiat pe³en dramatów i tragedyj w
teatrze i w ¿yciu, ¿e có¿by wartem by³o ono, gdyby¶my siê czasem starali
przynajmniej komizmu choæ trochê zeñ wycisn±æ - odpar³ pan Emil, poczem
za¶ doda³: - Wiêc pani marsza³kowa jutro na Podole, do Ulanówki?

- Tak - potwierdzi³a pani Melania - do siebie jadê na dni kilka, potem
za¶ natychmiast do Januarego, a pan wyje¿d¿a?.. Il faudrait.

- Comme de raison, prawdopodobnie do Szwajcaryi, na sze¶æ tygodni...
Ale, a propos, có¿ January?..

- Niespokojn± jestem o niego - odpowiedzia³a marsza³kowa - jak panu
wiadomo, bawi³ tu u mnie tylko dzieñ jeden; nazajutrz po otrzymaniu
smutnej wiadomo¶ci odjecha³, po¿egnawszy siê ze mn±, notabene, bardzo
ch³odno, i odt±d ¿adnej odeñ z Gowartowa nie mam wiadomo¶ci. Mo¿e
chory...

- Eee! có¿ znowu!.. - okrzycza³ siê £ady¿yñski - pani marsza³kowa niech
bêdzie spokojn±, poluje sobie na kaczki, i jedynaczkê sw± wydziedzicza.
Dobrze robi zreszt±, bardzo dobrze... Wydziedziczaæ m³odych! Niech nie
lekcewa¿± woli starszego pokolenia!.. Wydziedziczaæ!.. dokoñczy³ pan
Emil z patosem, i powstawszy z fotelu, jednocze¶nie z pani± Melani±
¿egnaæ siê pocz±³.

- Uciekam ju¿, bo mam jeszcze parê wizyt, ale...  £ady¿yñski urwa³ -
Wszak pani marsza³kowa jedzie jutro dopiero o 3-ej, nieprawda¿? - mówi³,
ca³uj±c z wdziêkiem rêkê staruszki - nie ¿egnam siê wiêc, bêdê na
dworcu, mo¿e wypadnie co¶ u³atwiæ, dopomóc...

- Dziêkujê panu, dziêkujê bardzo - odpar³a z u¶miechem pani Warnicka -
do mi³ego zobaczenia siê. .

Pan Emil, z cylindrem w rêku, uk³oni³ siê u drzwi raz jeszcze, poczem
jego elegancka, opiêta w tu¿urek, zgrabna sylweta zniknê³a za portyer±
salonu.

Znalaz³szy siê za¶ przed domem, na ulicy, £ady¿yñski wskoczy³
po¶piesznie do oczekuj±cej nañ doro¿ki na gumach, i rzuciwszy niedbale
adres, kaza³ siê wie¼æ dalej.

Ju¿ na ulicach i w magazynach ja¶nia³y rzêsi¶cie ¶wiat³a, gdy w dwie
godziny pó¼niej wysiada³ z tego¿ pojazdu przed piêkn± kamienic± w
¶ródmie¶ciu, a odprawiwszy swój kawalerski ekwipa¿, skierowa³ siê w
bramê czteropiêtrowego domu, gdzie na pierwszem piêtrze zajmowa³
eleganckie, z trzech pokoi, mieszkanie.

Ma³y, zwinny ch³opczyna, ubrany w liberyjn±, ze z³otemi guziczkami,
granatow± kurtkê, przekomarza³ siê w³a¶nie na dziedziñcu, z któr±¶
chichocz±c± m³odsz±, gdy pan jego zjawi³ siê nagle w bramie, a ujrzawszy
¶miej±c± siê dwójkê, pogrozi³ jej lask±, z u¶miechem. S³u¿±ca za¶mia³a
siê zalotnie i g³o¶no, lokajczyk za¶ pêdem porwa³ siê z miejsca i
polecia³ na górê, w parê minut pó¼niej, z pokorn± min±, otwieraj±c drzwi
£ady¿yñskiemu.

- Ej, malutki!.. pogrozi³ mu znów palcem pan Emil, poczem, zdj±wszy
paltot, zapyta³: - By³ tu kto?

- Owszem, proszê ja¶nie pana, oto bilety odpar³ ch³opak po¶piesznie,
podaj±c ma³± tackê ze sto³u.

Pan Emil obojêtnie przerzuci³ kilka biletów.

- Aaa!.. zadziwi³ siê g³o¶no przy jednym z nich, poczem od³o¿y³ wszystko
na bok.

- Frak od krawca przynie¶li? - zapyta³ jeszcze - wyprasowany?

- W sypialni u ja¶nie pana powiesi³em - obja¶ni³ ma³y lokajczyk.

- Dobrze. Sied¼ tu, smyku, i nie ³obuzuj siê!.. rzek³ £ady¿yñski, a
min±wszy przedpokój, zatrzasn±³ za sob± drzwi od gabinetu, prowadz±cego
do sypialni i ubieralni, gwi¿d¿±c jednocze¶nie pod nosem aryê z modnej
podówczas operetkowej premiery.

Jako szanuj±cy siê kawaler, pan Emil, stale ¿adnego wieczoru nie
przepêdza³ u siebie w domu. Dzi¶ zatem równie¿ wybiera³ siê na raut
artystyczno-wokalno-literacki, punktualnie rozpoczynaj±cy siê ju¿ o
dziesi±tej.

Dziewi±ta w³a¶nie bi³a na kilku zegarach w mieszkaniu, pan Emil wiêc,
znalaz³szy siê w gustownie umeblowanej sypialni, przyst±pi³ natychmiast
do tualety swej wieczorowej.

W tym celu wygodnie zasiad³ na foteliku przed ma³± gotowalni±,
przepe³nion± wytwornymi, w srebrnych pude³kach i przykrywkach,
przyborami tualetowymi.

Gdy tak stoliczny bywalec drobiazgowo i systematycznie stroi³ siê na
raut, marsza³kowa, po wyj¶ciu ostatnich, zapó¼nionych, go¶ci,
przykazawszy pogasiæ ¶wiat³a, odpoczywa³a na kanapce znu¿ona, po dniu
tak pe³nym dla niej zmêczenia i wysi³ków. Opar³szy g³owê o poduszki
mebla, pani Melania, po³o¿y³a siê, i wyci±gn±wszy wygodnie swe cz³onki,
przymknê³a powieki, stan za¶ b³ogi nie krêpowanego niczem spoczynku
ow³adn±³ ni± bezpodzielnie.

Jak szum nikn±cy, daleki, w uszach jej tylko brzmia³ jeszcze gwar
prowadzonych do niedawna rozmów, dolatywa³y urywki z dali, a przed
oczyma majaczy³y, zmieniaj±c siê kolejno, postacie, zaludniaj±ce w ci±gu
kilku godzin jej salony...

Ponownie zatem widzia³a przed sob± staruszka w s±siednim pokoju t³um
elegancki, rozbawiony...

Mile pie¶ci³ on wzrok wytwornym wdziêkiem kobiecych tualet,
szeleszcz±cych ³agodnie, a zgo³a nie krzycz±cych barw± i gustownych -
nêci³ powabem na jedn± mod³ê elegancko skrojonych ubiorów mêskich,
p³awi³ siê ca³y w estetyce ogólnej manier, uk³onów, w szablonie
¶wiatowej salonowej komedyi, a poprawny - nie razi³ niczem harmonii, w
ca³o¶ci swej nie wywo³uj±c równie¿ wcale fa³szywo brzmi±cych zgrzytów. I
u¶miech pó³ gorzki, pó³ smutny, w zamy¶leniu okoli³ w±skie usta
marsza³kowej Warnickiej.

Jak nico¶ci pe³nem bowiem wyda³o jej siê teraz, w o¶wietleniu
dzisiejszej z³o¶liwej ciekawo¶ci, to ca³e towarzyskie stado, kryj±ce sw±
przewrotno¶æ pod blichtrem i szychem zewnêtrznych pozorów, jak ma³o
godnem ¿alu i marnem!

Ach, bo ile¿ schowanej zrêcznie z³o¶ci, t³umionych chêci sponiewierania
rodziny jej i Oli, jej samej, ile wreszcie jadowitego fa³szu kry³o siê w
duszach tych wszystkich oto dzisiejszych jej ¶wiatowych
pseudo-przyjació³ i go¶ci!..

Marsza³kowa czyni³a dalej w my¶li przegl±d galeryi osobników, widzianych
na dzisiejszem przyjêciu; we wspomnieniu ich s³ów, wyrazów twarzy i
gestów powtórnie czyta³a, zda siê, ukryte my¶li przyby³ych; moralnie
obna¿a³a ich wszystkich, staraj±c siê zarazem znale¼æ, przypomnieæ choæ
jeden kwiatek prawdziwie przyjaznego uczucia, wykwit³y w¶ród tych
chwastów ob³udy!..

Nie znalaz³a nic podobnego jednak. By³y tam tylko same ¶miecie.

Pani Melania, dumaj±c w ten sposób, mia³a oczy wci±¿ przymkniête,
niebawem znu¿enie wziê³o górê nad jej my¶lami, g³owa staruszki pochyli³a
siê na piersi, cichy mrok wieczoru otuli³ postaæ marsza³kowej.
Zdrzemnê³a siê.

W kwandrans mo¿e pó¼niej, w milczeniu wypoczywaj±cych po naj¶ciu go¶ci
apartamentów, rozleg³ siê; silny odg³os dzwonka... Staruszka rzuci³a siê
z lekka na kanapie, a otworzywszy swe rozumne szare oczy, poczê³a
ws³uchiwaæ siê w m±c±cy ciszê odg³os.

W drzwiach buduaru po chwili stan±³ lokaj i zaanonsowa³:

- Pan plenipotent z Gowartowa; mówi, ¿e chcia³by koniecznie widzieæ siê
z ja¶nie pani±.

- Pro¶, pro¶ natychmiast tutaj! - rzek³a ¿ywa marsza³kowa i równocze¶nie
powsta³a z kanapki. Lokaj wyszed³.

Zadowolenie, po³±czone z ciekawo¶ci± osiad³o na twarzy staruszki.

Boles³aw Krasnostawski, syn szkolnego kolegi  nieboszczyka marsza³ka, a
zaprotegowany ongi przez ni± sam± na zajmowan± dot±d posadê ogólnego i
g³ównego zarz±dcy dóbr pana Januarego, nareszcie wiêc przynosi³ jej
wiadomo¶æ o bracie!..

M³odzieniec, lat dwudziestu o¶miu, ciemny brunet, ogorza³y i przystojny,
z dziarsko do góry podkrêconym w±sem, stan±³ na progu.

- S³uga pani marsza³kowej, moje uszanowanie - przemówi³ swobodnie, i
podbieg³szy, uca³owa³ z szacunkiem rêkê staruszki.

Ubrany by³ niewykwintnie, ale starannie i czysto, ruchy za¶ jego, oraz
sposób mówienia, zdradza³y cz³owieka, choæ nie obytego mo¿e zupe³nie z
wytworniejszem towarzystwem, lecz dobrze wychowanego.

- Kochany mój panie Boles³awie, - zaczê³a staruszka, zwracaj±c siê
dobrotliwie ku przyby³emu - siadaj, proszê, i mów, mów jak najprêdzej,
co s³ychaæ?..

M³ody cz³owiek, widz±c zaniepokojenie w oczach matrony, wyrzek³
po¶piesznie:

- O, nic z³ego... zupe³nie nic z³ego, pani marsza³kowo, ale... i nic
równie¿ dobrego - dokoñczy³ wahaj±co i ostro¿nie.

- Jak to?.. -- zapyta³a pani Melania. Krasnostawski oczy spu¶ci³, i
ukrywszy je po za swemi, jak u kobiety, d³ugiemi rzêsami, mówiæ cz±³
zwolna:

- Pani marsza³kowej wiadomo, zarówno jak i mnie, co za cios dotkn±³ pana
Gowartowskiego, z powodu panny Oli...

- Wiêc pan ju¿ wiesz?.. Sk±d? - z okrzykiem niepohamowanego zdziwienia,
wyrwa³o siê staruszce, pytanie.

Co¶ niemi³ego snaæ dla ucha m³odzieñca zabrzmia³o nagle w tych kilku
s³owach, bo nie podnosz±c oczu, jakby nie chc±c onie¶mielaæ marsza³kowej
swym wzrokiem, spokojnie i powa¿nie odrzek³:

- Wiem wszystko, bo mi pan January, nie maj±c nikogo, zwierzy³ siê z
troski w³asnej, naturalnie pod s³owem honoru z mojej strony, ¿e s³ówkiem
nawet o tem nikomu nie wspomnê...

Krasnostawski zatrzyma³ siê chwilkê, i ci±gn±³ dalej:

- Obowi±zki, jakie mam dla ca³ej rodziny pañstwa, szacunek i powa¿anie
me osobiste wzglem pana Gowartowskiego, stanowi±, chyba do¶æ trwa³±
rêkojmiê, i¿ s³owa dotrzymam... I... o tem... nikt z pañstwa,
przypuszczam, nie w±tpi... - dokoñczy³ m³ody cz³owiek, podnosz±c tym
razem wzrok, jasny i pytaj±cy na marsza³kow±.

- Ale¿ naturalnie, panie Boles³awie, naturalnie! - skwapliwie
po¶pieszy³a z odpowiedzi± staruszka. - Lecz mów¿e mi pan, co siê tam w
Gowartowie tak niedobrego dzieje? - zapyta³a niespokojnie.

- To, pani marsza³kowo, ¿e z panem Gowartowskim jest ¼le... - i
Krasnostawski, spu¶ciwszy znów wzrok, ci±gn±³ dalej:

- Pannê Olê, jak pani marsza³kowej wiadomo, ojciec kocha³ bardzo,
prawie, ¿e ba³wochwalczo; otó¿ skutki wypadków ostatnich bardzo, bardzo
silnie odbi³y siê na nim. Nic go ju¿ prawie teraz nie zajmuje, ani
gospodarstwo, ni wie¶, ni inne zajêcia, do s±siadów nie je¼dzi, u siebie
nikogo nie przyjmuje - s³owem obecnie z niego zupe³nie inny cz³owiek...

Krasnostawski przerwa³ opowiadanie, jakby namy¶laj±c siê, co mówiæ
dalej. Staruszka, w zadumie, ze wzrokiem na dó³ spuszczonym, milcza³a.

Po chwili wahaj±co ci±gn±³ dalej:

- Wobec tego samotno¶æ dla pana Gowartowskiego jest wprost zabójcz±,
koniecznie potrzebuje on nieustaj±cego towarzystwa, jednem s³owem -
potrzebuje obok siebie przyjaciela.

Krasnostawski ponownie zatrzyma³ siê na sekundê.

- Moja osoba nie wystarcza - mówi³ dalej - zajêcia liczne, mieszkanie
nie w samym Gowartowie, lecz gdzie indziej, stanowisko wreszcie moje...
tu po twarzy m³odego cz³owieka przemkn±³ lekki cieñ - wszystko sk³ada
siê na to, i¿ pan Gowartowski, choæ zawsze dla mnie tak samo ³askaw,
jest obecnie moralnie bezustannie - sam...

Z pod oka, przelotnie, spojrza³ Krasnostawski na marsza³kow±. Z misy±
nader delikatn± i przykr± przyby³ on tutaj; w kieszeni surduta pali³ go
w³asnorêczny list pana Januarego, w którym ten ostatni, ¿ywi±cy jeszcze
do siostry bardzo g³êbok± urazê za spe³nione wypadki, pomimo wszystko, w
g³êbi duszy pos±dzaj±cy nawet staruszkê, i¿ by³a, mo¿e w tajnej zmowie z
jego córk± - delikatnie, lecz stanowczo, odmawia³ jej go¶cinno¶ci u
siebie, wobec zapowiedzianego przez ni± przyjazdu do Gowartowa.

Krasnostawski o zawarto¶ci listu wiedzia³, w chwili ¿alu bowiem
Gowartowski wypowiedzia³ mu wszystko, ba, poleci³ jemu nawet, jako
protegowanemu i lubianemu przez marsza³kowê, napomkn±æ jej o tem przed
wrêczeniem listu.

Przerwawszy na chwilê opowiadanie, Krasnostawski ostatecznie zastanawia³
siê w³a¶nie, czy poruszyæ w rozmowie, lub nie, temat dra¿liwy.
Postanowi³ jednak nie czyniæ tego wcale, a natomiast, czuj±c, ¿e na
ustach domy¶laj±cej siê ju¿ czego¶: marsza³kowej, zawisa jakby jakie¶
pytanie, by powstrzymaæ je, odezwa³ siê po¶piesznie:

- I dlatego, pani marsza³kowo, poleci³ mi pan January, ³±cznie z innymi
interesami, powo³ywuj±cymi mnie tutaj, zaprosiæ do Gowartowa na czas
d³u¿szy pana £ady¿yñskiego, jego bowiem obecno¶ci tylko pragnie, jako
prawdziwego swego przyjaciela... Muszê zatem byæ dzisiaj u niego w tej
sprawie, nie wiem jednak, gdzie mieszka... Adres pana £ady¿yñskiego
niew±tpliwie znanym jest pani marsza³kowej?..

S³owa powy¿sze i pytanie ostatnie zabrzmia³y w ustach m³odzieñca pomimo
woli zimniej nieco. Nerwami uczu³ ch³ód jakby w zachowaniu siê
staruszki, milcz±cej wci±¿ od chwili, gdy jej powiedzia³, i¿: wie o
wszystkiem. Gniewa³o go to spostrze¿enie i rani³o dotkliwie dumê jego.

Wypowiedziana g³osem miarowym, a wskazuj±ca ulicê i numer domu,
zamieszka³ego przez pana Emila, zabrzmia³a odpowied¼ marsza³kowej.

Krasnostawski zerwa³ siê natychmiast i rzek³ szybko:

- Dziêkujê stokrotnie pani marsza³kowej...

Z udan± za¶ swobod±, powodowany silnem ¿yczeniem wycofania siê st±d co
prêdzej, ci±gn±³ ¿ywo dalej:

- Nie zajmujê ju¿ wiêcej czasu pani marsza³kowej, zapomnia³em zupe³nie,
wszak to dzisiaj czwartek, dzieñ przyjêæ - uciekam...

- Ach, tak... - z u¶miechem protekcyjnym nieco rzek³a sêdziwa matrona. -
Ale ju¿ po wszystkiem, wszak wieczór nadchodzi...

- Tak... tak, prawda, zapomnia³em - b±kn±³ Krasnostawski, siêgaj±c
jednocze¶nie rêk± do kieszeni. - Przepraszam najmocniej pani±
marsza³kow± dobrodziejkê, có¿ za roztrzepaniec ze mnie, doprawdy! By³bym
zapomnia³... Mam list od pana Gowartowskiego, s³u¿ê pani marsza³kowej.

Pani Warnicka schwyci³a list, Krasnostawski jednak równocze¶nie pochyli³
siê do rêki jej, w uk³onie.

- Do widzenia, mój panie Boles³awie, do widzenia! - z roztargnieniem
po¿egna³a go staruszka, podaj±c mu rêkê do uca³owania, poczem za¶
gor±czkowo rozerwa³a kopertê.

M³ody cz³owiek ju¿ by³ na progu, ale, spojrzawszy z pod oka na
marsza³kow±, zd±¿y³ by³ jeszcze dojrzeæ na jej twarzy rumieniec
oburzenia, zakwit³y tam, po przeczytaniu pierwszych kilku wierszy.
Dostrzeg³szy to, m³ody plenipotent, jak szczupak w wodê, rzuci³ siê
ca³em cia³em w ciemno¶ci s±siedniego salonu, pobieg³szy za¶ na palcach
do przedpokoju, chwyci³ paltot swój i umkn±³ z mieszkania. Na schodach
dopiero odetchn±³.

- Uf! wyrwa³em siê wreszcie... - szepn±³. - £adniebym siê ubra³, gdyby
tak przy mnie list czyta³a!..

W ¶lad zatem wypad³ na miasto, a mijaj±c ulice jednocze¶nie pogr±¿a³ siê
w my¶lach.

Wywo³ana wspomnieniem apartamentów marsza³kowej, stanê³a mu nagle przed
oczyma powabna sylwetka Oli, zamajaczy³o jej g³êbokie i zalotne
spojrzenie, którem, jak wielu innych zreszt±, wita³a i jego, gdy
przypadek ³±czy³ ich kiedy na chwilê.

Krasnostawski od kilku ju¿ lat zna³ córkê pana Januarego; etykietalne
utrzymuj±c stosunki z pa³acem Gowartowskim na wsi, widywa³ j± rzadko,
najczê¶ciej z daleka, na spacerze, w ko¶ciele, lub przelotnie w powozie
- kilka razy u marsza³kowej w mie¶cie. Podoba³a mu siê piêkna panna, bo
komu¿ zreszt± nie potrafi³a ona siê przypodobaæ, pe³na wdziêku, uprzejma
i zalotna?.. Przedstawia³a poza tem typ kobiecy Krasnostawskiego... Nie
kocha³ siê w niej jednak bynajmniej, za trze¼wym by³ na to; choæ z
upokorzeniem dumy w³asnej, stanowisko swe podrzêdne oceniaæ potrafi³, a
jednak...

¬dziwiony analiz± duszy w³asnej, przyznaæ siê sam przed sob± musia³, ¿e
wie¶æ o ucieczce i ¶lubie Oli zabola³a go, a raczej, bezpodstawnie na
pozór, po prostu rozgniewa³a.

Rozmy¶laj±c w ten sposób, Krasnostawski wszed³ do kamienicy, wskazanej
przez marsza³kow±. Za parê chwil znalaz³ siê ju¿ na pierwszem piêtrze,
ledwie jednak zadzwoni³ u drzwi apartamentów £ady¿yñskiego, w ramie ich,
natychmiast prawie, w cylindrze i paltocie, ukaza³ siê pan Emil, jak
zwykle u¶miechniêty ironicznie i z pogod± na czole.

- A!.. pan Boles³aw, herbu Rawita, powitaæ, prawico Januarego de
Gowartów-Gowartowskiego, powitaæ!.. - i u¶cisn±³ serdecznie wyci±gniêt±
rêkê m³odzieñca.

- Przepraszam, ¿e nie proszê pana kochanego do siebie, lecz postaci±
swoj± do odej¶cia gotow± wypêdzam go raczej, lecz powody wa¿ne... - tu
pan Emil uczyni³ obydwiema rêkami ruch pó³okr±g³y, - sk³aniaj± mnie do
tego! - dokoñczy³, i mówi±c to, elegancko zamkn±³ drzwi przed nosem
Krasnostawskiemu, a u¶miechn±wszy siê pod w±sem ci±gn±³ dalej weso³o,
poufale wsun±wszy zarazem rêkê pod ramiê Krasnostawskiego.

- Nie gniewasz siê na mnie, kochany panie Boles³awie, wszak prawda?..
Spieszê na raut; no, mów¿e tam, co s³ychaæ?.. Kochany Januarek có¿ tam
porabia, poluje; weseli siê, czy smuci?

Krasnostawski ju¿ chcia³ wypowiedzieæ, z czem przyszed³, gdy £ady¿yñski
znowu odezwa³ siê ¿artobliwie:

- Ale, zaiste, pysznie pan wygl±dasz, jak rydz w ma¶le, powinszowaæ!
Nadobne grodu naszego mieszkanki lgn±æ bêd± do pana, jak pszczó³ki do
miodu! S³ysza³em o pañskich sprawkach za studenckich czasów, za m³odu! -
tu poklepa³ z lekka m³odzieñca poufale po plecach - s³ysza³em -
powtórzy³ - nie bêdê wiêc wzajemnie nudzi³ pana swoj± osob±, opowiesz mi
pan en règle, lecz szybko, co ciê do mnie sprowadza, a posiedzenie to
odbêdziemy w doro¿ce. Podwiozê pana... Zgoda?

- Ale¿ i owszem, dziêkujê bardzo! - odpar³ Krasnostawski, z po¶piechem.

Znajdowali siê ju¿ na ulicy, pan Emil skin±³ na stangreta parokonnej
doro¿ki, rzuci³ adres, i pojechali.

Ruchem codziennym wrza³o wko³o nich strojne weso³e miasto:

- S³ucham pana - rzek³ £ady¿yñski.

M³ody cz³owiek w krótkich s³owach opowiedzia³ mu o niepomy¶lnym stanie
zdrowia i moralnego usposobienia pana Januarego, zamilczawszy za¶ tylko
o li¶cie do marsza³kowej, zakomunikowa³ zaproszenie do Gowartowa.

Skrzywi³ siê lekko przy ostatnich s³owach pan Emil i odrzek³:

- Zapewne, zapewne, bardzo bym rad pocieszyæ drogiego Januarka, ale
w³a¶nie wyje¿d¿am za granicê i przyznaæ muszê, ¿e na razie wybra³ on siê
z zaproszeniem wcale nie na czasie! No, zobaczymy zreszt±... Co pan
wiesz, - tu spojrza³ uwa¿nie na Krasnostawskiego - o pani Oli i
Dzier¿ymirskim?..

Zapytanie to postawionem by³o bardzo zrêcznie mówi³o nic, a pyta³o
wiele. Krasnostawski natychmiast poinformowa³ krótko i zwiê¼le pana
Emila, i¿ wiadomem mu jest wszystko.

- Aaa!.. - wyrwa³o siê tylko z ust £ady¿yñskiego, i doda³ ironicznie:

- No, to w takim razie wiesz pan nie tylko o p³aszczu gronostajowym
przywi±zania dziecinnego, szalonej mi³o¶ci m³odzieñczej, weselu pod
niebem Italii, et caetera i t. d. ale i o odzie¿y codziennej, ukrytej
przez nas starannie przed plotk±, jedn± - purpur± drugiej; zatem wobec
tego, mo¿emy mówiæ szczerze...

- Widzi pan - tu £ady¿yñski spojrza³ znów na Krasnostawskiego, jakby
pragn±c siê przekonaæ, czy warto wywnêtrzaæ siê przed nim - ta ca³a
rozpacz "górna chmurna" Januarka, ta dobrowolna wiwisekcya przywi±zania
do córki i ów od pocz±tku do koñca poemat "zbola³ego ojcowskiego serca"
- bref ten wielki w duszy jego ostatniemi czasy fajerwerk romantyzmu...
entre nous soit dit - jest tylko od pocz±tku do koñca jednym nonsensem.
Czy nie mia³a racyi?

Krasnostawski milcza³.

- Pie¶cili dziewczynê - ci±gn±³ w tym samym tonie £ady¿yñski - upodoba³a
sobie Dzier¿ymirskiego - wara! Tego, owego - odmówili... To trudno,
panie, kobiety tak¿e maj± serca i temperament... Zachcia³o siê Oli
³adnego ch³opca - nie dali jej go - wziê³a go sobie sama, a raczej wzi±æ
siê pozwoli³a... Niech Januarek lepiej dziêkuje i ¶piewa Hosannê na
wysoko¶ciach, ¿e bez plebana siê nie obesz³o! Lub niech¿e nawet gniewa
siê, i wydziedziczy córuniê, lecz nie lamentuje, bo to i nie po mêsku, i
wcale nie ma sensu! Dixi. To moje zdanie. Có¿ na to pan, panie
Boles³awie, herbu Rawita?..

Krasnostawski z¿ymn±³ siê niecierpliwie; denerwowa³ go zwykle ton
rozmowy £ady¿yñskiego, dzi¶ jeszcze bardziej rozgniewa³ go przycinek
"herbu Rawita", bêd±cy widoczn± alluzy± do u¿ywanych niegdy¶ przez niego
biletów wizytowych: Rawita-Krasnowstawski. .

Podra¿niony zatem, sil±c siê na spokój, odpar³ zimno:

- Przepraszam, ale ca³kiem inaczej i zupe³nie przeciwnie zapatrujê siê
na tê sprawê, oraz rozumiem doskonale pana Januarego.

- Ha-ha-ha-! nie masz pan za co przepraszaæ, wiedzia³em tylko, ¿e i z
kochanego pana tak¿e romantyk; w takim razie w korcu maku dobrali¶cie
siê razem z Januarym... Wobec tego, ja w Gowartowie zgo³a potrzebny nie
jestem, doskonale siê tam obadwa rozumiecie...

- Ale, có¿ znowu! - przerwa³ ¿ywo Krasnostawski, boj±c siê, czy czasem
mimo woli nieostro¿nem s³owem nie zepsu³ danego sobie polecenia. - Mogê
byæ tych samych zapatrywañ na tê sprawê, co i pan Gowartowski i odczuwaæ
jego charakter, lecz przecie¿ w ¿adnym razie nie potrafiê zast±piæ
szanownego pana, który jest tak dobrym jego przyjacielem...

- No tak, tak..., - urwa³ z kolei pan Emil - "Wszystko ginie bez
lito¶ci, nic sta³ego na tej ziemi, prócz przyja¼ni i mi³o¶ci;" to
wszystko nader piêknie brzmi i wygl±da, lecz mego zdania, ja osobi¶cie
nawet dla przyja¼ni zmieniaæ, niestety, nie uwa¿am za stosowne. Czy za¶
ono Januarciowi siê spodoba - grubo w±tpiê..

Doro¿ka w tej samej chwili zatrzyma³a siê.

- No, kochany mój panie Boles³awie, addio!.. - odezwa³ siê protekcyjnym
nieco tonem £ady¿yñski podaj±c Krasnostawskiemu rêkê.

- Zakomunikuj pan z ³aski swojej mój sposób widzenia rzeczy panu na
Gowartowie, a je¶li potem jeszcze znaæ mnie bêdzie chcia³ - niech¿e mi
napisze, a mo¿e przyjadê...

Wysiedli obaj. Pan Emil uchyli³ cylindra i skierowa³ siê ku bramie, na
progu za¶ jej rzuci³ jeszcze m³odemu cz³owiekowi, tym razem jednak
przyja¼niej nieco:

- A trzymaj siê tam pan dzielnie, ba p³eæ nadobna ma tu na wie¶niaków
wilczy apetyt!.. Au revoir...

£ady¿yñski znik³, Krasnostawski pozosta³ sam ulicy. Rozejrza³ siê...

By³ w jednym z najruchliwszych punktów miasta; wieczór ju¿ rozpoczyna³
swe panowanie, nadchodzi³a noc, wielki gród ¿arzy³ siê setkami ¶wiate³;
¶rodkiem ulicy pêdzi³y pojazdy, po chodnikach szerokich zwart± gromad±
wymija³ go po¶piesznie t³um ludzi.

Piêkne, zgrabne mieszczanki prawie ¿e ociera³y siê o niego, rzucaj±c co
chwila zalotne spojrzenia na ³adnego ch³opca. Niewiele jednak z nich
sz³o samych, wiêkszo¶æ mia³a ju¿ przy sobie czul±cych siê towarzyszy,
szepcz±cych im z u¶miechem s³odkie s³ówka.

Pod wp³ywem ostatniej uwagi pana Emila, Krasnostawski mimo woli
przejrza³ siê uwa¿niej w witrynie jednego z okazalszych magazynów, a
zadowolony z przegl±du w³asnej osoby, spojrza³ weso³o przed siebie.
Jakie¶ puste pragnienie zabawienia siê, oszo³omienia, podobnie tym
wszystkim, snuj±cym siê parom, ow³adnê³o nim.

Przekszta³cony okoliczno¶ciami ¿ycia w wie¶niaka mieszczuch przypomnia³
sobie naraz lata dawne, studenckie, pe³ne niefrasobliwego jutra i
weso³ych kawa³ów, a choæ przeplatane czêsto bied± i g³odem, bogate
jednak w mi³o¶æ i swobodê!

Bawi±c przelotnie w murach miasta, którego ka¿dy zau³ek zna³ na pamiêæ,
a mijaj±cych go mieszkañców, szczególniej kobiety, jednym rzutem oka
nieomylnie segregowa³, jak znawca, - zapragn±³ nagle Krasnostawski napiæ
siê koniecznie z musuj±cego uciech mi³osnych kielicha.

I mimo woli m³ody cz³owiek pocz±³ uwa¿niej przygl±daæ siê kobietom.
Ubrane "szykownie", cienkie w talii, wysmuk³e i zgrabne, mija³y go one,
¶miej±ce siê i weso³e, uprawiaj±c z zami³owaniem flirt uliczny, skrz±cy
siê miejscowym brukowym dowcipem, czujne jednak poza nim na ka¿de
spojrzenie przystojniejszego mê¿czyzny, odwzajemniaj±ce mu siê zalotnem
¼renic b³y¶niêciem - "oczkiem" i obiecuj±cym nieraz wiele u¶miechem.

A rozmaito¶æ dzisiaj by³a wielka. Wieczór przed¶wi±teczny, pogodny, lwi±
czê¶æ w³a¶cicielek nadobnych twarzyczek wywabi³ na pierwszorzêdne ulice
- na wspóln± arenê letniego jakby "demisalonu" pewnych, a szerokich
warstw miasta. Brunetki zatem, ¶niade, czarnobrewe, blondynki, powiewne
- bia³e, szatynki, o ruchach omdlewaj±cych, a wszystkie prawie ubrane
elegancko i z pewnym, w³a¶ciwym tylko Polce naszej, gustem, wystrojone,
¿wawe - sunê³y przed zachwyconym wzrokiem wie¶niaka.

I od tego rozpêdzonego, barwnego, poruszanego jakby tajn± jak±¶ sprê¿yn±
t³umu, bi³ na Krasnostawskiego ¶wie¿y, bo odzwyczajeniem d³u¿szem
starty, urok; nozdrza graæ mu poczê³y, wch³ania³ w siebie niewyra¼ny,
niepochwytny powiew, sun±cy jakby ponad g³owami publiczno¶ci, gorêtszem
okiem patrzy³ w twarz kobietom, swawolnie i niechc±cy, na pozór,
zagl±da³ im prosto w oczy...

Co za¶ przewa¿nie czyta³ w owych czarnych, szarawych, fijo³kowych i
modrych oczach, z natury ju¿ swej, zalotnych, bynajmniej nie zra¿a³o go
do tej; czynno¶ci.

- Pójd¼, pójd¼, nie zra¿aj siê pozornie skromn± mink±, b±d¼ odwa¿nym,
¶mia³ym, a mo¿e... mo¿e... - szepta³y, zda siê, cicho wejrzenia
nie¶mialsze, gorej±c ogniem, nieprzeparcie ci±gn±c ku sobie; daleko
wiêcej jeszcze mówi³y spojrzenia inne, a wszystkie razem, wyzywane
¶mia³ym wzrokiem mê¿czyzny, ca³owaæ go jakby siê zdawa³y, obiecuj±c
mi³o¶æ-pieszczotê!...

Ruchliw± fal± w pewnych godzinach przelewaj±cy siê przez ulice miasta, a
obejmuj±cy sob± oddzieln± warstwê wracaj±cych z zajêcia pracownic ró¿nej
kategoryi, na wylot znany Krasnostawskiemu, roi³ siê dalej przed oczyma
jego kobieco-dziewczêcy ¶wiatek, i coraz bardziej liczny, barwniejszy -
obejmowa³ go swym ruchomym u¶ciskiem. I m³ody cz³owiek, ulegaj±c
stopniowo nastrojowi chwili, wspomnieniom dawnym, a zwi±zanym ¶ci¶le z
tym¿e samym ¶wiatkiem, zapomnia³ o wszystkiem.

Znik³y mu z pamiêci Gowartów, pan January, marsza³kowa, £ady¿yñski, Ola,
a od¿y³ w nim tylko dawny ³obuz i ba³amut, ¿±dny swawoli i u¿ycia.

Z szelestem spódniczek, zgrabnie ujêtych ma³± r±czk±, a odkrywaj±cych
modelowan± ¶licznie, zgrabnie obut±, w a¿urowej poñczoszce, nó¿kê,
otar³a siê prawie o Krasnostawskiego wysoka dziewczyna, smuk³a, jak
gazella, czarnow³osa, i rzuci³a m³odzieñcowi przelotne spojrzenie.
Spotkawszy wzrok jego, pal±cy , ¶mia³y, rzuci³a mu takie same drugie,
uwa¿niejniejsze jednak, gorêtsze. Z dwojga par m³odych oczu posypa³y siê
iskry, a panu Boles³awowi stanê³o w tej chwili w mózgu, nieodwo³alne
ultimatum: Ta, lub ¿adna!

Pu¶ci³ siê w pogoñ za piêkn± dziewczyn±. Dogna³ j± niebawem, zajrza³ w
oczy raz, drugi, trzeci, i pocz±³ i¶æ w ¶lad za ni±. Przy zbiegu jednak
ulic kilku, dziewczê skrêci³o nagle w bok i znik³o w bramie domu.

Zawiedziony i z³y, Krasnostawski obróci³ siê na piêcie, a w³o¿ywszy rêkê
w kieszenie od palta, z humorem przystan±³. W oddali zachêcaj±co
zielenia³ ogród ¶ródmiejski, jakby zapraszaj±c go¶cinnie.

M³odzieniec skierowa³ siê w tê stronê, i w dziesiêæ minut potem wchodzi³
ju¿ w bramê ogrodu.

O tej wieczornej i spó¼nionej ju¿ porze cienie jago, tajemnicze i ciche,
poch³onê³y Krasnostawskiego natychmiast, a do uszu jego dolecia³y
jednocze¶nie, z pogwarem drzew szumi±cych splecione, jakie¶ szelesty, i
szepty, i przyciszone gwary...

To przytulone do siebie, tam i ówdzie po ³awkach siedz±c samotnych,
gruchaj±ce przeró¿ne "pary" fabrykowa³y najczê¶ciej udan±, rzadko
szczer± mi³o¶æ... Miejscami nieestetyczny, czasami wprost brutalny, tam
znów, w kontra¶cie subtelniejszy, miêkkszy, ten sam flirt brukowy,
rdzennie miejscowy, musowa³, kipia³ po k±tach ogrodu, przyczajony do
tego stopnia, i¿ w niektórych alejach dla uwa¿nego s³uchacza gra³a po
prostu, zda siê, powszechna jakby i wspólnie harmonijna nuta, z³o¿ona ze
szmeru poca³unków, g³o¶niejszych pó³s³ówek, namiêtnych protestów, zgody
cichej, lub srebrzystego ¶miechu...

Odg³osy te, drgaj±c w powietrzu, lecia³y cicho ku wierzcho³kom drzew, z
których co chwila gdzieniegdzie spada³ wolno po¿ó³k³y li¶æ wczesnej
jesieni, - jakby pragn±c przypomnieæ bawi±cym siê tu ludziom, o koñcu
wszystkiego na ¶wiecie.

Przeszed³szy siê po ogrodzie, Krasnostawski usiad³ na jednej z ³awek.
Zmêczonym by³ nieco... Przyjecha³ kilka godzin temu zaledwie.
Marsza³kowa, £ady¿yñski, piêkna nieznajoma, gwar miasta - wszystko to
znu¿y³o m³odzieñca, przywyk³ego od lat paru do ciszy i regularnego
wiejskiego ¿ycia.

Wyj±wszy papiero¶nicê, zapali³ papierosa, ziewn±³, a spojrzawszy
obojêtnie na siedz±cych obok na ³awce s±siadów, wpad³ w mimowoln±
zadumê.

W my¶lach stanê³a mu nagle w³asna przesz³o¶æ w tem samem mie¶cie i przed
oczyma migaæ poczê³y przeró¿ne minionych lat obrazy.

Ujrza³ zatem siebie maleñkim, u rodziców jeszcze, ch³opcem, potem
gimnazist±, a nastêpnie akademikiem. Oblicza rozpierzch³ych gdzie¶ po
¶wiecie, a dawno niewidzianych kolegów zamajaczy³y mu ¿ywo, wspomnia³
ich przywary, zalety charaktery i serca...

W kalejdoskopie wspomnieñ odbi³o siê, przesunê³o równie¿, kilka
twarzyczek kobiecych, parê sza³ów, niepomnych jutra, gor±czkowych,
pieni±cych siê wówczas rozkosz±, p³omieniem uczucia, a dzi¶ spopiela³ych
ju¿ i zagas³ych zupe³nie.

A wszystko w tem mie¶cie, z którego murami z¿y³a siê, zros³a jego dusza.
Dla chleba porzuci³ kolebkê dzieciñstwa - m³odo¶ci...

- Cha!... - westchn±³ g³o¶no m³ody plenipotent gowartowski, poczem
instynktownie obejrza³ siê woko³o, i jakby nieco zawstydzony swem
westchnieniem, z pod oka uwa¿nie popatrzy³ na swoich s±siadów.

Obok niego, w wytartej czapce, z daszkiem, nasuniêtym na oczy, w
wyszarza³ej kapocie i z rêkami w kieszeniach, drzema³a jaka¶ mêska
figura, z g³ow±, wci¶niêt± w ramiona, zgarbiona, o nêdznej
powierzchowno¶ci; by³ to zapewne pijak jaki ululany, lub mo¿e biedak
bezdomny; z przeciwleg³ego za¶ krañca ³awki jaki¶ staruszek zbiera³ siê
do odej¶cia...

- Przepraszam pana, która godzina? - zapyta³ go Krasnostawski,
pamiêtaj±c, i¿ zegarek zostawi³ przez roztargnienie w hotelu.

Staruszek malutki, siwiuteñki, o jowialnym wyrazie twarzy, zerkn±³
przyja¼nie na m³odego cz³owieka, oczy przymru¿y³ i roze¶mia³ siê g³o¶no
i dobrotliwie.

- Ha-ha ha.., a widzisz... - dorzuci³ w ¶lad za tem - nie przysz³a...
Ba!... la donna è mobile... - szczerze za¶mia³ siê jeszcze do siebie i
podrepta³ dalej, nie odpowiadaj±c na pytanie m³odzieñca.

- A to ci mantyka  jaki¶ ! - u¶miechn±³ siê Krasnostawski i wzruszy³
ramionami, a zapaliwszy papierosa, instynktownie zamy¶li³ siê znowu.

Tymczasem w tej samej w³a¶nie chwili siada³a obok niego wysoka, zgrabna,
przystojna brunetka. Gdy odchodz±cy staruszek wyg³asza³ sw± sentencyê,
po¶piesznie przechodzi³a ona drog±, a us³yszawszy g³o¶no wyrzeczono
s³owa, zwróci³a uwagê na siedz±cego m³odzieñca i uwa¿nie spojrza³a nañ;
poczem zwolni³a kroku, a po przelotnej wahania chwilce usiad³a na ³awce.
Teraz za¶, uporczywie z pod oka, patrzy³a na Krasnostawskiego.

Ten za¶ poczu³ snaæ na swojej twarzy magnetyczny wzrok kobiety, bo po
chwili machinalnie obróci³ g³owê w jej stronê.

Na widok nowej s±siadki, wyraz przyjemnego zdziwienia odbi³ siê na jego
twarzy, w towarzyszce obecnej bowiem poznawaæ siê zdawa³ piêkn±
nieznajom± sprzed pó³godziny. Spojrzenia m³odych skrzy¿owa³y siê. Z
czarnych ¼renic ³adnej dziewczyny posypa³y siê iskry, poczem opu¶ci³a na
oczy powieki, z rzêsami d³ugiemi.

Krasnostawski jednak milcza³ w niepewno¶ci.

- Nie, to nie ona - my¶la³ - tamta, smuk³a gazella, piêkniejsz± by³a,
lecz ta znów... tu spojrza³ przeci±gle na dziewczê - kto wie, czy nie
ponêtniejsza, milsza?... Bez w±tpienia... co za oczy!... - dopowiedzia³
sobie w duchu.

Nie rusza³ siê jednak z miejsca, nieznajoma bowiem wyda³a mu siê dziwnie
nieprzystêpn± - przynajmniej z powierzchowno¶ci. Ubrana by³a z miejskim
szykiem, przeciêtnym wprawdzie, ale nie ra¿±co bynajmniej, ca³kiem
ciemno, z pewnym gustem, ba... nawet jak±¶ nieujêt± jakby dystynkcy±.

Tak siê zda³o Krasnostawskiemu.

W tej samej chwili nieznajoma podnios³a nañ znowu oczy. Powoli zdjê³a
woalkê, wci±¿ pal±c spojrzeniem piêknych, du¿ych ¼renic i westchnê³a
cicho...

Krasnostawski instynktownie przysun±³ siê do dziewczêcia bli¿ej. W parê
jednak sekund pó¼niej, raz jeszcze przyjrzawszy siê delikatnemu
profilowi nieznajomej i przywo³awszy w pamiêci ca³e swe znawstwo dawnego
"don-juana", zawyrokowa³ w my¶li: - "szyk facetka, ale szkoda czasu," i
obojêtnie zgas³ego zapali³ papierosa.

Poza tem, przed godzin± pe³en werwy i animuszu, teraz czu³ siê zmêczonym
i spaæ mu siê po prostu chcia³o, rój my¶li za¶, poruszonych niedawno,
bezustannie m±ci³ mu siê w g³owie. Ziewn±³ wiêc przeci±gle i zamierza³
ju¿ powstaæ, gdy oto nagle, prosz±co, pos³ysza³ wyrzeczone g³osikiem
d¼wiêcznym swej s±siadki:

- Przepraszam pana... ale.... nie mogê daæ sobie sama rady... Czy... nie
by³by pan tak uprzejmym i grzecznym zwin±æ mi parasolkê?...

S³owom tym towarzyszy³ wyraz twarzy, pe³ny milutkiego wdziêku i
przybranej okoliczno¶ciowo zaambarasowanej niby nie¶mia³o¶ci; zatrzyma³a
siê pytaj±co...

Widz±c jednak na obliczu m³odego cz³owieka u¶miech i wyci±gniêt± ju¿
rêkê po parasolkê, dokoñczy³a zalotnie, podaj±c mu j±:

- Tylko... tak ³adnie... cieniutko...

- Pan siê dziwi, zapewne - dygnê³a ju¿ ¶mia³o, lecz z tym samym
nieokre¶lonym nieco twarzy wyrazem, - ¿e ja, nie znaj±c pana, o¶mielam
siê, pomimo to, trudziæ go... ale...

- Boli r±czka? - podchwyci³ Krasnostawski ¶piesznie i pochyli³ siê ku
dziewczêciu, z u¶miechem.

W oczach dziewczyny zapali³y siê skry, nerwowo zadr¿a³y jej wi¶niowe
usta i rozchyli³y siê kusz±co... Za¶mia³a siê...

- Tak, mam reumatyzm w prawej d³oni... - odpar³a z pow³óczystem
spojrzeniem.

I rozmowa w ¶lad zatem potoczy³a siê g³adko... Krasnostawski poczu³ siê
w swoim ¿ywiole, wpad³ w zapa³, dowcipkowa³, ¶mia³ siê, opowiada³.
Towarzyszka zaimprowizowanego flirtu odcina³a mu siê dowcipnie,
podtrzymywa³a rozmowê...

Gwar dwojga m³odych odbija³ siê echem po coraz to pustszym ogrodzie;
¶pi±cy dot±d spokojnie na ³awce s±siad ich, bezdomny biedak, zbudzony,
zakl±³ z cicha i bez ceremonyi po³o¿y³ siê na ³awce, jak d³ugi.

Wespó³ z towarzyszem roze¶mia³o siê piêkne dziewczê. Powstali.

Pob³±dziwszy za¶ samotnie po alejach ogrodu, w pó³ godziny pó¼niej
wychodzili z niego, ochoczo i ¿wawo, na pust± ulicê, trzymaj±c siê pod
rêce, po przyjacielsku ju¿ zupe³nie. M³ody pan plenipotent gowartowski
skin±³ na stoj±ce opodal "gumy", kaza³ stangretowi podnie¶æ budê, wsiad³
do powozu razem z piêkn± now± znajom±, rzuci³ adres - i pojechali...

Gdy w ten sposób od¿y³y w wie¶niaku ³obuz zabawia³ siê swobodnie w
weso³ym grodzie - na Ukrainie, w pa³acu gowartowskim, który zaledwie
opu¶ci³ by³ dwa dni temu, w t± sam± noc wrze¶niow±, pomimo spó¼nionej
ju¿ wielce pory, pali³y siê, jeszcze ¶wiat³a.

Po obszernych komnatach du¿ego piêtrowego domu, otoczonego cienistym
parkiem, przechadza³ siê, zamy¶lony, pan January Gowartowski, z rêkami
za³o¿onemi na piersiach. K³a¶æ siê na spoczynek wcale nie mia³ ochoty,
od czasu bowiem powrotu z miasta i otrzymania wiadomo¶ci o ¶lubie Oli,
sen, wyp³oszony cierpieniem i my¶lami, bezpowrotnie, zda siê, ulecia³ od
powiek starca.

Pan January ju¿ od kilku tygodni, ku wielkiemu zdziwieniu domowników,
nie sypia³ wcale. Chodzi³ po pustych komnatach, my¶la³, czyta³, czasami
wychodzi³ na przechadzkê, b³±ka³ siê po polach, z rzadka bardzo poluj±c
do ¶wita na kaczki - ulubionej tej swej rozrywce, oddaj±c siê teraz
tylko odruchowo, machinalnie, nawet z pewnem jakby zniechêceniem.

By sobie za¶ te nudne bezsenne noce czemkolwiek urozmaiciæ, pan January
wzi±³ siê do pisania w³asnych pamiêtników, a sun±c piórem po papierze i
godzinami zape³niaj±c go swem drobnem pismem, nieraz potem, znu¿ony,
zasypia³ przy biurku, i tak go nazajutrz nad ranem zastawa³ lokaj. W
ci±gu dnia za¶ wyra¼nie nudzi³ siê coraz bardziej; czasami odwetowa³
sobie d³ugie bia³e noce ciê¿kim snem po obiedzie; poza tem nie wyje¿d¿a³
nigdzie, ani do s±siadów, ani nawet do ko¶cio³a, nikogo równie¿ nie
przyjmuj±c.

W pa³acu wszyscy po cichu niepomiernie ubolewali nad panem, dziwi±c siê
stanowi jego, kontrast bowiem dzisiejszego pana na Gowartowie by³ i¶cie
ra¿±cym. Poprzednio, weso³y, u¶miechniêty, rze¼ki, nad wiek swój ¿ywy,
bior±cy udzia³ we wszystkich sprawach wiejskich, interesuj±cy siê
najdrobniejszym niemal szczegó³em, obecnie zmieni³ siê rzeczywi¶cie do
niepoznania.

Wróciwszy do Gowartowa, po kilku dniach popad³ pan January w trwaj±cy
dot±d stan apatyi, zniechêcenia i nudy, a powiêkszaj±cy siê ci±gle i
coraz bardziej. Z ma³¿eñstwem Oli pogodzi³ siê, bo zgodziæ siê na nie
musia³, rana jednak, zadana nieopatrznie lekkomy¶ln± rêk± córki, w
ojcowskiem sercu, nie zagoi³a siê bynajmniej. Pan January zamkn±³ siê w
sobie i prze¿uwa³ cierpienie w³asne, nie mog±c o niem zapomnieæ.

I czy¿ nawet mo¿na by³o dziwiæ siê temu? Ka¿dy k±t, ka¿da ¶cie¿ka i
sprzêt w pa³acu nasuwa³y biednemu ojcu na pamiêæ jedynaczkê, martwota
za¶ i cisza komnat, oraz ich g³ucha pustka przypomina³y stale
nieobecno¶æ jej bezpowrotn±.

Gdy Krasnostawski, zamieszka³y w pobliskim folwarku, Tomaszówce, wpada³
tu czasem w interesach i sprawach maj±tkowych, - o¿ywia³ nieco
obecno¶ci± sw± te mury, teraz jednak, od czasu jego wyjazdu, dnie
jeszcze bardziej d³u¿y³y siê panu Januaremu.

Na stole w jadalni gowartowskiego pa³acu le¿a³o kilka ksi±¿ek, obok w
salonie i buduarze widnia³y porzucone pisma ¶wie¿e - na biurku w
gabinecie przyleg³ym biela³y roz³o¿one arkusze, zape³nionego pismem
papieru. Pan January przed chwil± przesta³ by³ czytaæ, oraz pisaæ teraz
zamierza³, a przechadzaj±c siê tymczasem poprzez szereg czterech
le¿±cych obok siebie, otwartych, poo¶wietlanych pokoi, my¶la³.

W ciszy u¶pionego ju¿ od dawna domu wybi³a godzina druga...

Monotonny odg³os zegara zbudzi³ Gowartowskiego z zadumy. Poruszy³ siê
szybciej, sam pogasi³ ¶wiat³a w czterech s±siednich komnatach, poczem,
westchn±wszy cicho, przetar³ d³oni± czo³o i usiad³ przy biurku przed
roz³o¿onemi æwiartkami papieru.

Nie wzi±³ jednak pióra do rêki... My¶l leniwa odbiec na rozkaz nie
chcia³a, podpar³ wiêc pan January d³oñmi g³owê i zamy¶li³ siê znowu.

Woko³o, z umilk³em echem jego miarowych kroków, zapanowa³a niezam±cona
niczem cisza, i trwale do¶æ d³ugo, nie przerywana zgo³a niczem.

Wreszcie, zbudzony z swej zadumy, podniós³ g³owê dziedzic Gowartowa,
siêgn±³ po pióro i zacz±³ pisaæ szybko. Jedne po drugich wype³nia³y siê
jego drobnem pismem arkusiki papieru, rozrzucone na biurku, zgrzyt za¶
stalki w milczeniu g³uchem dono¶nie rozbrzmiewa³ po pokoju. W ten sposób
minê³a godzina, a mo¿e i wiêcej...

Przesta³ wreszcie pisaæ ojciec Oli, od³o¿y³ pióro i schowawszy starannie
papiery do szuflady biurka - powsta³.

Wywo³any zazwyczaj umys³owem znu¿eniem, sen nie klei³ jednak dzisiaj
powiek jego.

Przeciwnie. Zmuszony przed chwil± jeszcze, oderwawszy siê od
tera¼niejszo¶ci, zanurzyæ w przesz³o¶æ w³asnego ¿ycia, któr± opisywa³ -
pan January orze¼wionym by³ jakby, a wyraz melancholyi smutnej znik³ z
oblicza jego, oczy patrza³y ja¶niej jako¶, zapatrzone, zda siê, w
odleg³e dawne wspomnienia...

I wyparte t± chwil± obecn±, cierpienie pierzch³o na chwilê, ojciec Oli
za¶, spragniony snaæ powietrza, otworzy³ okno, wychodz±ce na ogród.

Dotykaj±c szyb, zaszele¶ci³y cicho ga³êzie pn±cego siê wysoko po murze
winogradu, i powiew balsamiczny, ¶wie¿y, wp³yn±³ do pokoju.

Pa³ac gowartowski górowa³ nad okolic±. Do stóp jego, poza parkiem i
stawem, w pó³kole, tuli³a siê wioska, a dalej widnia³y uprawne pola,
odcina³ siê na widnokrêgu sinawy pas lasów, w¶ród rozleg³ych za¶, jak
okiem siêgn±æ, p³askich obszarów - majaczy³o kilka dalekich sió³ i
futorów...

W chwili, gdy pan January stan±³ w oknie gabinetu, z którego krajobraz
ten ca³y, jak na d³oni, mo¿na by³o obj±æ okiem - nad otaczaj±cemi
Gowartów wko³o równinami, pe³nemi nieujêtego jakby smutku i
niewys³owionej dziwnej têsknoty - nad zadumanymi jarami, sennymi ³anami
i bielej±cymi szerokimi traktami - z wolna gas³a w³a¶nie jesienna noc,
pogodna, a z nieba, stopniowo nikn±c, pierzcha³y ostatnie gwiazdy...
Jeszcze tylko mg³y przedporanne b³±ka³y siê tam i ówdzie, pó³mrok za¶
szarawy przed¶witu, walcz±cy z cieniami nocy, coraz bardziej zwyciêski,
hardy, panoszy³ siê ju¿ doko³a.

Gowartowski sta³ nieruchomo w oknie, a odczuwaj±c g³êboko nieujêty czar,
p³yn±cy ku niemu senn± fal± z ziemi rodzinnej, jednocze¶nie uczuwa³ w
duszy chêæ konieczn± wyrwania siê, choæ na krótko z tych ciasnych ram
pokoju.

W tej samej chwili ciszê drzemi±c± przerwa³ nagle pojedynczy d¼wiêk,
rytmiczny i daleki. Wplót³szy siê melodyjnym akordem w ogólne milczenie,
szed³ coraz donio¶lejszy... bli¿szy...

Przez perl±ce siê jeszcze nocn± ros± ³any zbo¿a i ³±ki, zagony buraków i
jary, lecia³o monotonne echo dzwonka, ¿a³osne sob± i jakby smêtne,
b³±kaj±c siê po u¶pionych jeszcze obszarach, budz±c drzemi±ce ptactwo,
leniwo i niechêtnie zrywaj±ce siê gdzieniegdzie do lotu.

- Telegram! Mo¿e do mnie, pójdê i zobaczê... mrukn±³ do siebie pó³g³osem
pan January, i odst±piwszy od okna, siêgn±³ kapelusz.

W tej samej chwili wzrok jego przesun±³ siê po ¶cianie, na której
wisia³a strzelba i przybory my¶liwskie. Gowartowski spojrza³ mimo woli
na swój ubiór.

By³ w butach wysokich z cholewami, których dobê ca³± nie zmieni³, pe³en
apatyi.

Po przelotnej chwilce wahania, pan January wzi±³ strzelbê, torbê, naboje
i wyszed³ przez balkon do ogrodu. Czu³ potrzebê ruchu, powietrza i
postanowi³ zapolowaæ na dzikie kaczki. Drzemi±ca ¿y³ka my¶liwska
przebudzi³a siê w Gowartowskim, a odnalaz³szy ulubieñca swego, legawca,
¶pi±cego w ³adnej budce, wyruszy³ przez park na pola.

My¶l jego by³a jakby wolniejsza, wzrok za¶ uporczywie ¶ciga³ krajobraz,
niejako ws³uchuj±c siê w bliski ju¿ teraz zupe³nie odg³os dzwonka.
Nadzieja zwodnicza podsunê³a mu bezpodstawne przypuszczenie, i¿ mo¿e ten
oto znajomy d¼wiêk, zwiastuj±cy telegraficznego pos³añca, przyniesie mu
jak±¶ dobr±, a niespodzian± od Oli wiadomo¶æ.

Rzeczywisto¶æ, jak zwykle, rozwia³a chwilowe z³udzenie. Spokojnie i
równomiernie, u rozstajnych dróg, przy krzy¿u drewnianym, przesunê³a siê
sennie, w jednego konia, dwuko³owa bida, z siedz±c± na niej skulon±
postaci±, i brzêcz±c dzwonkiem, zginê³a w mg³ach porannych.

Dziedzic Gowartowa westchn±³, i min±wszy park oraz wioskê, boczn±
¶cie¿yn± skierowa³ siê ku polom. Poprzedzany krêc±cym siê weso³o, ca³ym
czarnym, z bia³emi ³apami, legawcem, w pól godziny potem spuszcza³ siê w
jar g³êboki.

Otulony cisz± przed¶witu, drzema³ tu staw obszerny, ca³y zaros³y
sitowiem - siedziba kaczek dzikich; ma³y m³ynek drewniany, cichutko
szemrz±c przelewaj±c± siê wod±, odpoczywa³, przyparty do w±zkiej
grobelki; w jej pobli¿a maleñka, garbata chatynka m³ynarza dope³nia³a
krajobrazu.

Po raz pierwszy od bardzo dawna podda³ siê pan January obecnej chwili
tylko, zapomniawszy momentalnie o drêcz±cem go cierpieniu. St±paj±c
ostro¿nie i cicho po zroszonej trawie, szed³ wzd³u¿ stawu, nad jego
brzegiem, rozgl±daj±c siê bystro doko³a.

Milczenie i spokój panowa³y niepodzielnie w tym zak±tku. Czasem tylko
za³opota³o co¶ w sitowiach i zaraz zcich³o; tu¿ ponad senn± tafl± wód
przelecia³ wolno ko³o id±cego my¶liwca jastrz±b wodny, kulik, znikn±wszy
niebawem z oczu...

I melancholijna szaro¶æ, jeszcze na wpó³ pogr±¿ona we ¶nie, cicha,
królowa³a dalej znowu, skupiona w sobie, niezam±cona niczem, chyba tylko
szelestem kroków ludzkich i biegiem legawca.

Nagle pan January przystan±³:

- Wara! do nogi! - sykn±³ cicho na psa. Legawiec, podniós³szy lew± ³apê
i wyprostowawszy ogon sprê¿y¶cie, znieruchomia³.

Na czyst± taflê wód stawu, rzecz rzadka, wyp³ywa³y powa¿nie dwie kaczki
dzikie i ko³ysz±c siê niedostrzegalnie, zbli¿a³y siê, ufne, z wolna
p³yn±c, na odleg³o¶æ strza³u. My¶liwiec odwiód³ kurka u strzelby, jak
móg³ najciszej, i przy³o¿y³ broñ do ramienia.

Przeczeka³ chwilê jeszcze, i poci±gn±³ za cyngiel...

Odbity w milczeniu dziesiêciokrotnem echem hukn±³ w ciszy pierwszy
strza³!... Dosi±g³ on jednocze¶nie obie kaczki, po³o¿y³ je trupem, i
zbudzi³ zarazem ¶pi±c± w sitowiach zwierzynê.

Zagotowa³o siê tam teraz wszêdzie; t³umione szelesty rozleg³y siê na
wsze strony; kurki wodne, kaczêta, kaczki nawo³ywa³y siê wzajemnie,
kilka z tych ostatnich poderwa³o siê nawet hen, w perspektywie, na
drugim krañcu stawu... daleko. Jedna za¶, wynurzywszy sk±d¶, z
charakterystycznym po¶wistem skrzyde³, przelecia³a: wysoko prostopadle
ponad g³ow± my¶liwego.

Pos³uszny legawiec jednocze¶nie przynosi³ panu w zêbach zabit±
zwierzynê; Gowartowski, odebrawszy psu kaczki, zawiesi³ je u torby i
poszed³ dalej.

Powoli, stopniowo, rozja¶nia³o siê tymczasem.. Na wschodzie, gdzie¶ w
oddali, widnokr±g zaró¿awia³ siê, niedostrzegalnie, leciutko...

Ojciec Oli Dzier¿ymirskiej, ze spuszczon± g³ow±, postêpowa³ wci±¿
brzegiem stawu. Kilka kaczek po drodze jego zerwa³o siê trwo¿liwie,
my¶liwiec jednak nie zadawa³ sobie trudu strzelaæ do nich, bo oto znowu,
wywo³ane na pozór drobnostk±, poch³onê³y bezpodzielnie pana Januarego
wspomnienia smutne.

Rok temu, podobnie jak dzi¶, polowa³ on tutaj.

Razem z Ol± wyjechali o drugiej, noc±, i przybyli nad staw przy ksiê¿ycu
jeszcze. Tak samo cisza u¶pienia panowa³a doko³a, tak samo, jak przed
chwil±, na toñ czyst±, l¶ni±c± siê tylko w dogorywaj±cych, dr¿±cych
promieniach miesi±ca - wyp³ynê³a zwierzyna...

Pamiêta, jak dzi¶, ow± chwilê, rado¶æ córki z tej przeja¿d¿ki i jej
ciekawo¶æ asystowania przy polowaniu. Stoi mu ¿ywo przed oczyma
twarzyczka jej zarumieniona, ³adniutka, wzruszona, ciekawie ¶ledz±ca
wzrokiem kaczki, p³yn±ce po wodach...

Pamiêta doskonale, jak w ostatniej chwili, gdy ju¿ cyngla d³oni±
dotyka³, szczebiot jej weso³y sp³oszy³ zwierzynê, i jak wówczas Ola tego
sobie darowaæ nie mog³a...

Westchnienie ciche podnios³o pier¶ Gowartowskiego, brwi zmarszczy³ i
zatopi³ siê w my¶lach niepomny zupe³nie otoczenia swego.

Tymczasem zwierzyna co chwila podrywa³a siê tam i ówdzie, przelatuj±c
blisko id±cego machinalnie naprzód my¶liwego.

Legawiec, krêc±c ogonem, wierci³ siê na wszystkie strony, skamla³
nie¶mia³o, z cicha, goni³ uciekaj±ce kaczki i powraca³, podnosz±c
rozumny swój wzrok na zamy¶lonego pana, z wyrazem zdziwienia, i¿ nie
s³yszy ju¿ strza³ów - wyra¼nie zgorszony postêpowaniem jego.

Staw tymczasem ju¿ siê koñczy³..

W pobli¿u, nieco dalej, oddzielony od pierwszego stawu pasmem
b³otnistych moczarów, widnia³ taki sam prawie drugi, mniejszy tylko i
sitowiem zaro¶niêty ca³y.

Znaj±c snaæ dobrze drogê ku niemu, pan January nie zatrzyma³ siê, a
tylko ci±gle tak samo zadumany, ruszy³ w drogê dalej, prosto przez
bagno, stawiaj±c powoli stopy na trzês±cych siê kêpkach zielonych.

Pod ciê¿arem cia³a id±cego my¶liwca grunt ugina³ sie, ko³ysa³
niedostrzegalnie, a pod nim chlupota³a woda i porusza³ siê kr±g ca³y
wodnistej ziemi.

Pan January nie zwraca³ jednak na to ¿adnej uwagi; w my¶lach
rozpamiêtywa³ co¶ ci±gle, w oczach za¶ uporczywie majaczy³a mu wywo³ana
przypomnieniem twarz i postaæ Oli, przes³aniaj±c sylwetk± sw± wzrok jego
zamglony.

Roztargniony jakby, tu, gdzie siê znajdowa³, zgo³a nieobecny,
Gowartowski szed³ przez moczary, coraz dalej, a raz nawet noga
niespodzianie obsunê³a mu siê na ma³ej kêpce, i ma³o, ma³o, ¿e nie
straci³ równowagi...

Tymczasem poza nim, w dal roztwiera³y siê niby widnokrêgu podwoje...

Stopniowo, w±skie pasmo skrytego jeszcze s³onecznego ¶wiat³a, ros³o na
niebiosach. Z pod bia³ych puchów pos³ania i spuszczonych dyskretnie
jakby gazowych u ³o¿a zas³on - zarumieniona, wstydliwa wychylaæ siê
poczê³a jutrzenka ró¿ana, przeci±gaj±c siê lubie¿nie jeszcze poza
przejrzyst± opon± ob³oków bladych...

Ponad stawem lata³y teraz ci±gle kuliki; w dali na horyzoncie, z innego
snaæ legowiska, wysoko na pogodnem niebie, ci±gnê³o tutaj ca³e stado
dzikich kaczek - prostopadle pod niemi ogromny jastrz±b kr±¿y³
majestatycznie nad ³anem zbo¿a...

Ostatnie wreszcie cienie przed¶witu pierzch³y nagle... Pierwszy promieñ
s³oñca wyjrza³ nie¶mia³o, b³ysn±³ po bia³ych ¶cianach chatynki i
blaszanym dachu starego m³yna, dotkn±³ siê tafli stawu, zamigota³ w
mêtnych b³otach moczarów i musn±³ pieszczotliwie odwrócon± sylwetê
id±cego mê¿czyzny.

Na b³yszcz±cej lufie prze³o¿onej przez plecy strzelby zapali³ siê
blaskiem. Minê³a chwila... i ju¿ tryumfalnie zaja¶nia³ on, obj±wszy
p³omieniem ¶wiate³ li¶cie kilkunastu drzew, rosn±cych w¶ród bagien.
Postaæ krocz±cego miarowo po moczarach cz³owieka na zakrêcie, czy te¿ w
drzew cieniu, znik³a nagle w mgnieniu oka...

Po chwili w dali rozleg³o siê tylko g³o¶ne szczekanie psa.

Umilk³o...

Nad ziemi± w tej samej chwili wsta³ dzieñ nowy, pe³en nadziei, z
rado¶ci± na promienistem czole.

---------


Na platformie kawiarni, po³o¿onej na szczycie góry "Gûtsch," wznosz±cej
swój cypel wynios³y ponad wdziêcznie rozrzucon± u jej stóp Lucern±,
roi³o siê od turystów, siedz±cych przy stolikach.

Szmery prowadzonych rozmów ³±czy³y siê w akord wspólny z graj±c± smêtnie
i cicho orkiestr±, wzrok za¶ wypoczywaj±cych go¶ci pie¶ci³ widok cudny i
wspania³y na miasto, tul±ce siê zacisznie do brzegów jeziora, zapatrzone
w jego ciemnoszafirowe g³êbie, w których lustrzanej toni milcz±co
przygl±da³y siê równie¿ zadumane wierzcho³ki gór.

Zamyka³y one ³añcuchem swym ca³y widnokr±g naprzeciw miasta, po drugiej
stronie jeziora, i ramowa³y na prawo krêt± szyjê wód jego, p³yn±cych
cicho w dal...

Oz³ociwszy purpur± i z³otem ¶nie¿ne szczyty gin±cych we mgle Alp,
zamigotawszy krwawo na bia³ych frontach nadbrze¿nych hoteli, spiczastych
wie¿ach "Hofkirche" i szybach pomniejszych domostw, w³a¶nie przed chwil±
zgas³ ostatni promyk s³oñca...

Natomiast zmierzch szary ju¿ obecnie wychyla³ siê sk±d¶ nie¶mia³o,
¶lizga³ siê po g³adkiej tafli jeziora, przechadza³ po dwóch, krytych
daszkiem, drewnianych mostach, staro¿ytnych i w±skich, a omraczaj±c
sze¶ciok±tny czubek, po³o¿onej tu¿ przy jednym z nich, oryginalnej
wodnej wie¿ycy, swawolnie zdawa³ siê zatapiaæ j±, jedynaczkê, stercz±c±
zabawnie po¶ród wód szafiru.

A tymczasem, pod wp³ywem id±cego wieczora, cich³o jakby jeszcze bardziej
wszystko doko³a... Senny spokój p³yn±æ siê zdawa³ od Lucerny, która,
choæ przepe³niona go¶æmi z ca³ego ¶wiata, têtniæ poczynaj±ca w³a¶nie o
tej porze muzyk± i gwarem - obserwowana jednak st±d, z "Gûtsch"
wierzcho³ka, wydawa³a siê tak spokojn± - tak cich±, jakby nie by³a zgo³a
punktem zbornym kosmopolitycznej towarzystw ¶mietanki, ale tylko - oaz±
wytchnienia i swobody.

W jednym z najlepszych punktów obserwacyjnych kawiarnianej platformy,
przy stoliku, siedzia³o piêæ osób.

Towarzystwo to sk³adali: starsza wiekiem osoba, Polka, z córk± i
powa¿nym jegomo¶ciem, ojcem zapewne rodziny - m³ody, ¿wawy, przystojny
Francuz i Dzier¿ymirscy.

O¿ywiona, niemilkn±ca rozmowa, podtrzymywana g³ównie przez Olê i m³odego
Francuza, panowa³a przy tym, odosobnionym od innych, stoliku. Stary
jegomo¶æ ¶mia³ siê co chwila serdecznie i jowialnie z dowcipów
m³odzieñca, panienka równie¿ rozmawia³a weso³o i jeden tylko
Dzier¿ymirski stanowi³ w tym akordzie dobranym kontrast a¿ nadto
wyra¼ny, zachowanie siê za¶ jego milcz±ce i bierny, li tylko konieczny,
udzia³ w rozmowie, ¶wiadczy³y dobitnie, ¿e to wszystko nudzi go nad
wyraz.

Oczy Dzier¿ymirskiego, pe³ne zamy¶lenia, prawie bezustannie spoczywa³y
na krajobrazie u podnó¿a góry, z rzadka przenosz±c siê, obojêtne, na
towarzystwo. Wzrok jego wtedy zatrzymywa³ siê g³ównie na Oli. Zaduma
smêtna, od otoczenia daleka, znika³a wówczas na chwilê z jego oblicza,
¼renice za¶ czarne Romana, ciemniejszemi stawa³y siê, badawcze... Nader
korzystnie za¶ dnia tego wygl±da³a pani Ola. Ubrana w zgrabn± sukniê, z
jasnej materyi, czyni³a wra¿enie wytworne i eleganckie; obna¿one za¶
do¶æ g³êboko, z okazyi niby gor±ca, pier¶, szyja i ramiona, przykryte
tylko a¿urow± koronk±, stanowi±c± ca³o¶æ z sukni± - podnosi³y jeszcze
wdziêk jej postaci. Siedz±c obok m³odego Francuza, rozmawiali z nim
przewa¿nie, ¶miej±c siê, dowcipkuj±c, i bezwiednie zapewne tylko,
rzucaj±c mu od czasu do czasu rozbawione, zalotne jakby spojrzenia.

Trwa³o tak dosyæ d³ugo. Po niejakim czasie jednak Ola zauwa¿y³a snaæ
dziwne trochê zachowanie siê mê¿a, bo, skorzystawszy z ogólnego
powstania, spowodowanego czyj±¶ uwag± o krajobrazie, zbli¿y³a siê do
Dzier¿ymirskiego, i przytuliwszy siê, otar³szy, jak kociê, sw± rozkwit³±
kibici± o niego, miêkko i czule zapyta³a:

- Co¶ taki smutny, Romciu, co ci?

-Nic, kochanie! - odpar³ krótko Dzier¿ymirski i dorzuci³ po chwili:

- Ale, a propos, ja ciê tu zostawiê, bo sam wpa¶æ jeszcze muszê na
pocztê, tam, na dole...

- Koniecznie chcesz tam i¶æ? To mo¿e jed¼my ju¿ razem?..

Dzier¿ymirski odczu³ niechêæ lekk± w g³osie ¿ony; cieñ ledwie
dostrzegalnego niezadowolenia, przemkn±³ mu po twarzy, odezwa³ siê
jednak szybko:

- Nie, nie, zostañ, ma chère, proszê ciê... Spotkamy siê pó¼niej w alei
nadbrze¿nej, bêdê czeka³ na ciebie... au revoir...

Dzier¿ymirski ¶cisn±³ zlekka r±czkê ¿ony i zrêcznie wycofa³ siê z
platformy, zd±¿aj±c po schodkach na dó³, do stacyi kolejki zêbatej,
zwanej "funiculaire," a ³±cz±cej w piêciu minutach czasu górê z miastem.

Zajête lornetowaniem krajobrazu - którego wdziêk teraz dopiero, po
chwilowem wyczerpaniu tematu rozmowy, zdo³a³ przemówiæ do ich poczucia
piêkna. Towarzystwo nie zauwa¿y³o nawet odej¶cia Romana. Ten ostatni
spuszcza³ siê powoli po schodkach i zasiad³ niebawem w wagoniku kolejki,
wkrótce ruszyæ maj±cej do Lucerny.

- A to mnie znudzili - mrukn±³ - zakazane towarzystwo...

W tej samej chwili rozleg³ siê sygna³ odjazdowy, wagoniki poruszy³y siê
z chrzêstem, i hamowane, powoli w dó³ spuszczaæ siê zaczê³y.

Roman obejrza³ siê; w wagonie, dziwnym zbiegiem okoliczno¶ci, znajdowa³
siê zupe³nie sam.

Wygodnie wyci±gn±³ nogi, rozpar³ siê i patrzy³ w dó³.

Przed nim czernia³a stromo id±ca para szyn kolei, z po³o¿onym po¶rodku
trzecim, dziurkowatym relsem; w dole, otulone mrokiem, drzema³o jezioro
- wierzcho³ki gór stopi³y siê w zmierzchu, zla³y jakby z chmurami
niebios, w ciemno¶ciach za¶, coraz to wiêkszych, wystêpowa³y teraz szaro
domy miasta, w których, jak ogniki b³êdne, zapala³y siê co chwila tu i
tam ¶wiate³ka.

Roman nagle przymkn±³ oczy.

Bo oto jemu - wpatrzonemu ci±gle w dó³, w strom± pochy³o¶æ i powietrzn±
pró¿niê, dziel±c± jeszcze kolejkê od jeziora i, miasta - zakrêci³o siê w
g³owie, w wirze za¶ tym wy³oni³a nagle siê jedyna szalona my¶l,
spowodowana jakim¶ jednoczesnym, nic nie znacz±cym wagonów ha³asem.
Mianowicie zda³o mu siê po prostu, ¿e oberwany poci±g leci w dó³, coraz
szybciej, i... ¿e ju¿... ju¿ oto w katastrofie, chaosie impetycznym -
dotknie siê on niebawem szklistej toni wód...

Po krótkiej atoli chwilce Dzier¿ymirski otworzy³ oczy i roze¶mia³ siê
g³o¶no.

Nic woko³o nie zmieni³o poprzedniego wygl±du. Wolno i ostro¿nie stacza³a
siê kolejka dalej, jezioro by³e ju¿ tylko znacznie bli¿ej, u brzegu jego
mruga³a, iskrz±ca siê dziesi±tkami ¶wiate³ek, Lucerna; wagony, brzêcz±c,
spuszcza³y siê ci±gle, zawieszone nad miastem.

Roman wzruszy³ ramionami.

- Co mi dzi¶ jest! sarn nie wiem! - mrukn±³.

W istocie by³ nie swój od samego rana. W silnej mierze niew±tpliwie
przyczyni³o siê do tego postêpowanie ¿ony.

Zapoznawszy siê sama z kilkoma osobami, o natrêtnej manji zaznajamiania
siê, zanudza³a go od kilku dni pobytu w Lucernie ich obecno¶ci±
bezustann±, bawi±c siê wszak¿e sama znakomicie. I to w³a¶nie ostatnie
najbardziej irytowa³o Romana. Tak unika³ dot±d ludzi, tak ucieka³ od
nich, by byæ samym tylko z Ol±, by bez zam±cenia niczem piæ szczê¶cie
chwili i t± mi³o¶ci± w sobie wszystko zag³uszyæ!..

Omin±³ wszak nawet dobrowolnie Medyolan, rodzinne miasto swej matki,
gdzie pochowan± by³a na miejscowem "Cimitero Monumentale," gdzie poza
tem posiada³ jeszcze krewnych nieboszczki - uczyniwszy to w jedynym celu
unikniêcia musu obcowania z lud¼mi, innymi, prócz niej, Oli...

A tu tymczasem ona sama wyszukiwa³a sobie jakie¶ zakazane figury!..

Roman przy tej ostatniej my¶li, wyrzuciwszy z ust dogasaj±cego
papierosa, ¿achn±³ siê niecierpliwie.

Bo na przyk³ad ten Francuz, czy¿ nie wzbudza³ w nim s³usznego gniewu?
M³odzik niezno¶ny, z bezmy¶lnym, banalnym wiecznie na ustach u¶miechem,
z którego jednak Ola bezustannie tak szczerze siê ¶mia³a...

- Albo ta jej tualeta dzisiejsza, - mówi³ sobie dalej Roman, - w Wenecyi
przecie¿ by³o daleko gorêcej, nie ubiera³a ona jednak gorsu swego tak
przejrzy¶cie, a tu ch³ód w porównaniu...

- Dla tego os³a z Pary¿a niew±tpliwie, by móg³ cynicznie i lubie¿nie
napawaæ siê kszta³tem i cia³em jej kibici! - pó³g³osem dopowiedzia³
podra¿niony Dzier¿ymirski.

- ¯e te¿ te kobiety bez wabienia mê¿czyzny po prostu ¿yæ nie mog±!.. -
wyrwa³o mu, siê jeszcze.

Spostrze¿enie powy¿sze, a tycz±ce siê w danym wypadku w³asnej ¿ony,
gniewa³o go niepomiernie.. Od pewnego czasu bowiem, obserwuj±c Olê,
dostrzeg³ cechê w charakterze jej, nieznan± mu dot±d: chêæ zalotn±
przypodobania siê innemu mê¿czy¼nie - nie jemu... J±trzy³o go to bardzo,
choæ pragn±³ pozornie traktowaæ fakt ów lekko.

Wagoniki stanê³y w³a¶nie. Roman wyskoczy³ szybko i skierowa³ siê ku
gmachowi poczty, po³o¿onemu ko³o g³ównego mostu, tu¿ przy dworcu
kolejowym. Przed paru dniami wys³a³ list do kraju, do jednego ze swych
dobrych znajomych. Powiadamia³ go o swoim ¶lubie i zarazem prosi³
usilnie o napisanie mu, co w rodzinnem mie¶cie mówi± o jego ma³¿eñstwie
i co porabia January Gowartowski.

Dzier¿ymirski najbardziej by³ ciekawym tej ostatniej wiadomo¶ci, ze
wzglêdu na Olê i smutek, od niedawna, stopniowo ¿³obi±cy, coraz czê¶ciej
jej twarzyczkê.

Poda³ adres: "Poste-restante, Lucerna," teraz zatem, wyskoczywszy ra¼no
z wagonu kolejki, w kilka sekund znalaz³ siê ju¿ przy w³a¶ciwem okienku,
w obszernej sali gmachu szwajcarskiej poczty. ¦piesznie powiedzia³
urzêdnikowi swe imiê i nazwisko.

Grymas pocieszny wykrzywi³ twarz tego ostatniego, i wykrztusi³ z
trudno¶ci±:

- Dziez-Dzier... Cornment? Ècrivez, monsieur, sil vous plait! - poda³
kartkê Dzier¿ymirskiemu.

Roman pos³usznie napisa³ swe nazwisko.

Urzêdnik wzi±³ papier do rêki, skrzywi³ siê raz jeszcze, poczem wzruszy³
wymownie ramionami, a po chwili dopiero poda³ cudzoziemcowi list.

Roman chwyci³ go ¶piesznie i wybieg³ na ulicê.

Przy ¶wietle latarni rozerwa³ kopertê i czytaæ pocz±³ zape³nion± bitem
pismem æwiartkê. Twarz jego wyra¿a³a niepokój i zaciekawienie widoczne,
które po chwili dopiero ust±pi³y wra¿eniom, otrzymanym bezpo¶rednio z
lektury pisma.

List ten, donosz±cy o towarzyskiem ¿yciu w rodzinnem mie¶cie, o
ostatniem przyjêciu u marsza³kowej, i pog³oskach o stanie
Gowartowskiego, nic w sobie zatrwa¿aj±cego nie mia³.

"Znam pana Krasnostawskiego, plenipotenta gowartowskiego; je¶li chcesz
koniecznie mieæ dok³adne wiadomo¶ci o wszystkiem, tycz±cem siê
Gowartowa, napisz mi i podaj adres, a doniosê ci szczegó³owo.." opiewa³
koniec listu szkolnego kolegi Romana, w postscriptum...

Uspokojony, Dzier¿ymirski z³o¿y³ list i schowa³ go do kieszeni; pod
wp³ywem jednak ostatnich s³ów pisma, zawróci³, przest±pi³ raz jeszcze
próg gmachu poczty, i kupiwszy pocztówkê z widokiem, napisa³ szybko,
odrêcznie, przyjacielowi swemu kilka s³ów szczerego podziêkowania, z
pro¶b± o dalsze wiadomo¶ci, podawszy adres "Vevey", dok±d zamierza³ z
Ol± udaæ siê nazajutrz. Poczem wyszed³ ¶piesznie i wrzuciwszy kartê,
skierowa³ siê przez szeroki most ku nadbrze¿nej, ocienionej drzewami,
szerokiej alei, spacerowemu miejscu Lucerny, pe³nemu w obecnej chwili
publiczno¶ci, rozbrzmiewaj±cemu muzyk±, weso³o¶ci± i gwarem.

Min±wszy most, Roman wkrótce znalaz³ siê w cieniu drzew i uszed³szy
parêset kroków, siad³ na samotnej ³aweczce, kapelusz zdj±³ i po³o¿y³
obok siebie.

Wpó³obróciwszy siê jednocze¶nie, ujrza³ stragan z owocami. Poczu³ nagle
pragnienie, i skin±³, kazawszy sobie przynie¶æ parê gruszek i brzoskwiñ.

Gdy us³u¿ny szwajcar podawa³ mu je, z ugrzecznieniem, Dzier¿ymirski
siêgn±³ do kieszeni, a wyjêta ruchem szybkim sakiewka jego roztworzy³a
siê, i zawarto¶æ jej ca³a wysypa³a siê szeroko i z brzêkiem na ziemiê.

Roman, widz±c to, machinalnie schyla³ siê ju¿, by zebraæ le¿±ce na
¿wirze alei kilkaset mo¿e franków, w z³ocie i srebrze, gdy oto jaka¶
refleksja nag³a powstrzyma³a go w pó³ ruchu. Wyprostowa³ siê.

Rzuciwszy za¶ oczekuj±cemu na zap³atê przekupniowi po francusku,
niedbale: "Ramassez Ça.! - odwróci³ siê obojêtnie na pozór w drug±
stronê, i utkwi³ wzrok w jezioro.

Po chwili, w pó³obrocie g³owy, z pod oka, spojrzawszy raz jeszcze na
zoran± bruzdami, opalon± twarz szwajcara, zbieraj±cego ju¿ rozsypany
pieni±dz - zamy¶li³ siê...

O, jak¿e on pragn±³ w tej chwili, by z gar¶ci tych oto pieniêdzy, które
mu wrêczonemi bêd± za parê minut , zabrak³o piêciofrankówki choæ
jednej!...

Podarowa³by on j± ¶mia³kowi temu, a biedakowi zapewne, z pewno¶ci±!...
Bo czy¿?... Czy¿ godzi³oby siê "jemu" rzucaæ na niego kamieniem?...

Roman, wpatrzony bezustannie w zadumie przed siebie, gor±czkowo,
niecierpliwie oczekiwa³ rezultatu swej próby.

- We¼mie, z pewno¶ci± we¼mie! - mówi³ sobie równocze¶nie w duszy i g³os
jaki¶ cyniczny, drwi± co wo³a³ w nim szyderski.

- "Uczciwo¶æ ludzka!... ha... ha... ha!.. Frazesy, frazesy!.. malowana,
wzorzysta zewnêtrznie kraszanka, wewn±trz za¶ skrycie cuchn±ca!..."

Przed Dzier¿ymirskim roztacza³ siê tymczasem krajobraz wdziêczny nad
wyraz. W dr¿±cych wiêc oto g³êbiach jeziora, na prawo, przegl±da³o siê
tysi±cem ¶wiate³ek miasto... p³yn±ce wody, o kilka kroków od alei,
skrêca³y w bok, tocz±c swe ciemne fale, jak rozpiêta nad niemi
wrze¶niowa noc cicha, hen! daleko, ku górom; po powierzchni jeziora
b³±ka³y siê ³ódki i ma³e stateczki, przy ka¿dym za¶ b³yszcza³a czerwona,
du¿a, okr±g³a latarka, krwawym ¶ladem, ¶cie¿yn± purpury znacz±c g³êboko
swe przej¶cie w przezroczej toni.

I ogniki owe, ³±cznie ze swem odbiciem, dr¿a³y tak bezustannie po
jeziorze, sunê³y z wolna, zmienia³y miejsce - wreszcie mala³y,
uto¿samiaj±c siê jakby w dali lataj±cym gdzie¶ ¶wiêtojañskim
robaczkom...

Na lewo za¶, tu¿ przy brzegu, u przystani statków parowych, inne znów
ognie dotrzymywa³y tamtym towarzystwa. Ku uciesze zapewne spaceruj±cych
go¶ci puszczano tam fajerwerki; krêci³y siê zatem m³yñce, pêka³y
rzymskie ¶wiece, strzela³y wysoko barwne rakiety - spada³y snopami
iskier, ginê³y w ciemnych falach jeziora.

Dzier¿ymirski, wpatrzony pocz±tkowo bezmy¶lnie, pocz±³ siê teraz w³a¶nie
przygl±daæ uwa¿niej, ujêty wdziêkiem widoku, gdy nagle pos³ysza³ g³o¶no
wyrzeczone ko³o siebie s³owa:

- S'il vous plait, monsieur!

Roman odwróci³ siê szybko. Szwajcar, pozbierawszy pieni±dze, oddawa³ mu
sakiewkê.

- To dobrze, macie za owoce i fatygê! - po¶piesznie odpar³ Dzier¿ymirski
i wrêczy³ przekupniowi dwa franki, w srebrze.

- Merci, monsieur! - akcentuj±c przeci±gle ostatni± sylabê u wyrazu:
pan, odpar³ zadowolony Szwajcar, sk³oni³ siê, bez uni¿ono¶ci jednak, i
odszed³.

Dzier¿ymirski wsta³ i skierowa³ siê ku innej, odleglejszej, skrytej
cieniem drzew, a pustej równie¿ ³awce. Wychodz±c z domu, dziwnym trafem
okoliczno¶ci, przerachowa³ w³a¶nie pieni±dze i wiedzia³ co do grosza,
ile ich znajdowa³o siê w portmonetce. Odtr±ciwszy w my¶li wydanych
kilkana¶cie franków, pocz±³ gor±czkowo liczyæ z³oto i srebro.

Nie brakowa³o ani jednego centa.

Widoczne rozczarowanie odbi³o siê na twarzy Dzier¿ymirskiego. Pochyli³
siê na siedzeniu, opar³ ³okcie na kolanach i ukry³ twarz w d³onie.

- Wiêc ludzi uczciwych na ¶wiecie nie brak... Uczciwym byæ potrafi nawet
cz³ek prosty, wiêc tylko ty... ty!.. - hucza³o mu bezlito¶nie w g³owie,
i rumieniec wstydu pali³ policzki.

Nie mog±c usiedzieæ, Roman zerwa³ siê po chwili z ³awki i skierowa³
przed siebie nadbrze¿n± alej±.

Min±³ niebawem jeden z pierwszorzêdnych hoteli, przed którym co wieczór
stale grywa³a orkiestra, dotar³ a¿ do po³o¿onego na koñcu "quai" -
kursalu, - zawróci³, wci±¿ opanowany jedn± i t± sam± my¶l±.

W oko³o niego roi³o siê teraz od eleganckiej, wytwornej publiczno¶ci;
piêkne kobiety, ubrane bogato i gustownie, wymuskani panowie
przechadzali z wolna przed olbrzymim i urz±dzonym z wielkim komfortem
hotelem "National", towarzyskie kó³ka siedzia³y grupami na bambusowych
fotelach - bawiono siê weso³o; wykwintnych go¶ci pe³no by³o równie¿ i
wewn±trz hotelu, we wspania³ych salach na dole; przez otwarte na ¶cie¿aj
okna dochodzi³y d¼wiêki walca - tañczono.

Kosmopolityczny pró¿niaczy high-life, zjechawszy siê tutaj, u¿ywa³ do
woli wywczasu i przyjemno¶ci, staraj±c siê zarazem opró¿niæ kieszenie z
niepotrzebnego z³ota, oraz zabiæ czas mi³o i po³kn±æ trawi±c± nudê.

- A mo¿e miêdzy nimi znajduje siê on "w³a¶ciciel", "on", wówczas, przed
laty, przez ciebie, kto wie, czy nie skrzywdzony - dra¿ni±c Romana
uporczywie, my¶l dziwaczna mêczyæ go nagle poczê³a. Wstrz±sn±³ siê i
skrzywi³ bole¶nie...

W tej samej chwili jednak, do uszu jego dolecia³ ¶wie¿y, jêdrny g³os
kobiecy.

Pie¶ñ w³oska, namiêtna, jak krew i mi³o¶æ dzieci po³udnia, dr¿±ca
uczuciem, pomknê³a po dr¿±cej fali jeziora, ponad g³owy przechadzaj±cych
siê go¶ci, odbi³a siê o echo gór...

Kto¶ z p³ci nadobnej ¶piewa³ artystycznie i piêknie w jednej z sal
"National'u"; Dzier¿ymirski podszed³ bli¿ej i s³uchaæ pocz±³, zniewolony
piêkno¶ci± g³osu.

I powoli, rozpêdzona czarem pie¶ni, w jego duszy równocze¶nie uspakaja³a
siê burza.

Gdy ¶piew usta³, Roman ju¿ my¶l± by³ gdzie indziej; jak wp³yw zewnêtrzny
¿ycia przed chwil± poruszy³ by³ dotkliwie struny duszy jego - tak samo,
u³agodziwszy je teraz, przeniós³ naraz my¶l Romana do chwili obecnej.

Dzier¿ymirski przypomnia³ sobie ¿onê, spojrza³ na zegarek i skierowa³
siê drog± powrotn± do mostu; zaniepokojony raptem, ¿e dot±d nie ma
jeszcze Oli. Id±c za¶, przesuwa³ wzrok uwa¿ny po twarzach przechodniów.

Nagle brwi zmarszczy³. Bo oto o kroków kilkana¶cie przed sob± ujrza³
Olê, ale sam± i w towarzystwie tylko m³odego Francuza, w ciemnej
narzutce na ramionach, snaæ nie swojej, gdy¿ ¿adnej podobnej ze sob± nie
mia³a.

Roman u¶miechn±³ siê ironicznie:

- Zmarz³a, biedaczka! - mrukn±³ z zadowoleniem. - Przy¶pieszy³ kroku, a
znalaz³szy siê tu¿ przy id±cej parze, pochylonej z lekka ku sobie,
szyderczo odezwa³ siê po francusku:

- A, powitaæ !. . Có¿ to, Ola w po¿yczanych szatach?...

Urwawszy w pó³ zdania rozmowê, id±cy podnie¶li jednocze¶nie g³owy, Ola
za¶ zarumieni³a siê nieco i odpar³a:

- A tak. Po¿yczy³am okrycia u panny K... po zachodzie s³oñca tak
ch³odno...

- Mo¿na siê by³o z góry tego spodziewaæ; bardzo¶ ¼le zrobi³a,
wyletniaj±c siê, a z odsy³aniem znów owych zarzutek k³opot tylko bêdzie!
- rzuci³ Roman opryskliwie.

- Wiesz przecie, ¿e jutro raniutko jedziemy! A te panie gdzie¿?...

Dwa ostatnie zdania wymówi³ Dzier¿ymirski po polsku tym samym,
niezadowolonym wci±¿ g³osem.

- Wst±pi³y po drodze do znajomych - odpar³a Ola, onie¶mielona nieco
tonem mê¿a.

- A... tak. No, to wracamy do domu! - zadecydowa³ Dzier¿ymirski w tym¿e,
co poprzednio jêzyku, i odwróci³ siê szybko, pragn±c w duszy co prêdzej
pozbyæ siê towarzysza ¿ony.

- Przecie¿ ju¿ Ola nigdy tego cymba³a nie ujrzy! - doda³ w my¶li
zarazem.

- Pañstwo jad± jutro? O której? - pyta³ tymczasem w³a¶nie m³odzieniec.

Widz±c, i¿ Ola pragnie poinformowaæ Francuza, Roman rzek³ ¶piesznie.

- O, panie!... nie wiemy jeszcze!... Au plaisir - i wyci±gn±³ rêkê...

- Ach, wiêc ju¿ mo¿e nie bêdê mia³ szczê¶cia ogl±daæ pañstwa? Doprawdy,
jak¿e mi przykro! - rzek³ m³ody Francuzik, ¶ciskaj±c podan± d³oñ; nie
odchodz±c jednak, wci±¿ szed³ obok Oli.

- Pañstwo w któr± stronê? - zagadn±³ uprzejmie. - Tak ma³o mia³em
sposobno¶ci rozmawiaæ dzi¶ z panem... - s³odziutko ci±gn±³ dalej,
zwracaj±c siê do Dzier¿ymirskiego - umkn±³ nam pan tak prêdko...
 
Bawidamek z nad Sekwany umilk³ nagle pod drwi±cem spojrzeniem Romana.

- Pañstwo... w roku przysz³ym  zapewne przyjad± tu równie¿? - jêkn±³
jeszcze, podtrzymuj±c rozmowê.

- A pan ?.... - s³odko i uprzejmie zapyta³ Dzier¿ymirski.

- O, naturalnie, i¿ bêdê! - po¶pieszy³ z odpowiedzi± m³odzieniec.

- No, to my - nie! - odpar³ z przyciskiem, ca³kiem seryo Roman,
lodowatym g³osem, i uchyliwszy ledwo kapelusza, skin±³ na tramwaj
elektryczny, by stan±³.

- Wsiadamy! - rzuci³ krótko ¿onie.

- Przecie¿ ten tramwaj do naszego hotelu nie idzie, a tylko w przeciwn±
stronê?! - zauwa¿y³a zdziwiona Ola.

- Nic nie szkodzi. Pozbêdziemy siê tego kulfona!- odrzek³ po polsku
Roman. - No, wsiadaj!... - rzuci³ gniewnie do oci±gaj±cej siê ¿ony, i
pchn±³ j± z lekka do czekaj±cego na nich tramwaju.

W sekundê pó¼niej Dzier¿ymirscy ruszyli; wehiku³ elektryczny pomkn±³ i
znik³, odprowadzony os³upia³ym wzrokiem Francuza, który, postawszy na
chodniku chwilê, ca³y, jak burak, czerwony, ruszy³ w drogê, i zgin±³
niebawem w ró¿nobarwnym t³umie.

Gdy w Lucernie odbywa³ siê ten drobny epizod, jednocze¶nie prawie,
szerokim ukraiñskim traktem, w bezgwiezdn± i ciemn± noc wrze¶niow±,
pêdzi³ konno na oklep wyrostek, w burej ¶witce, trzymaj±c w rêku smolne
³uczywo, tak zwany kaganiec.

Krwawy blask jego roz¶wietla³ panuj±ce woko³o nieprzejrzane ciemno¶ci,
toruj±c w ten sposób w ¶lad za je¼d¼cem drogê ma³emu koczykowi,
zaprzê¿onemu w cztery bu³ane ¿wawe koniki. W powoziku siedzia³ Boles³aw
Krasnostawski, otulony burk± i ob³o¿ony pakunkami. Jecha³ w³a¶nie od
kolei, a powraca³ z podró¿y swej do miasta.

Zabawiwszy tam, zamiast trzech dni, jak mu polecono, - dziesiêæ, dzi¶
dopiero po¶piesza³ do swoich obowi±zków, przez ca³± drogê ³ami±c sobie
w³a¶nie g³owê, jak upozorowaæ przed starym Gowartowskim sw± przyd³u¿on±
trochê nieobecno¶æ.

Bo zgo³a nie interesy s³u¿by przytrzyma³y pana Boles³awa w wielkim
mie¶cie; o, bynajmniej! M³ody pan plenipotent wraca³ go³y, jak ¶wiêty
turecki. Ca³kowit±, naturalnie ¿e tylko w³asn±, zarobion± gotowiznê
przehula³ bowiem tam doszczêtnie.

A teraz na ostatek, jad±c w swoim koczyku, rozpamiêtywa³ on jeszcze
mi³o, na odleg³o¶æ nawet nêc±ce chwile, w weso³ym grodzie spêdzone...
My¶l±c za¶ jednocze¶nie o swym chlebodawcy, jedna szczególniej rzecz
dziwi³a go niepomiernie; mianowicie, dlaczego z Gowartowa nie otrzyma³
on dot±d wcale ¿adnej, nagl±cej do powrotu, depeszy, lub przynajmniej
choæby jakiego listu ?... Bo ¿e on nie dawa³ znaku ¿ycia - nie by³o w
tem nic dziwnego - ale Gowartowski?... To zaiste, by³o ca³kiem
niezrozumia³em...

I analizuj±c fakt ten, po raz nie wiadomo ju¿ który, Krasnostawski
ziewn±³ przeci±gle i roztworzy³ oczy, przymkniête dot±d, usi³owa³ bowiem
zdrzemn±æ siê w powozie.

Patrza³ teraz woko³o nieco bezmy¶lnie, do¶æ szybko wzglêdnie w¶ród
ciemno¶ci jad±c swym powozikiem. Na tle czarnej nocnej opony czerwony od
blask kagañca ¶lizga³ siê szerokiem ko³em po obu stronach drogi i
zapala³ siê kolejno na z¿êtych r¿yskach, zaoranych polach, lub majaczy³
po grzêdach zielonych plantacyj buraczanych, ugorach, stepowych
bodjakach - kwiatach i trawach. Czasem zajrza³ do rowu, musn±³ kurhan, z
pochylonym krzy¿em, o¶wietli³ przydro¿ne samotne drzewo...

- ¯eby siê tylko stary na mnie nie zaci±³ i za niepos³uszeñstwo nie
wymówi³ miejsca, hm... hm!.. - chrz±kaj±c niespokojnie, wymówi³ do
siebie pan plenipotent, pó³g³osem. - E, chyba ¿e nie... zanadto mnie
potrzebuje! - uspokojony zakonkludowa³ g³o¶no.

Nagle wytê¿y³ wzrok, bo oto zda³o mu siê, ¿e w ciemno¶ciach, w oddali,
na prawo, rysuj± siê jakie¶ cienie, a tu¿, niedaleko, ¶rodkiem pola, jak
gdyby drog±, posuwaj± siê z wolna, zbli¿aj±, dwa inne migoc±ce ma³e
¶wiate³ka, eskortowane z przodu krêgiem, czerwon± plam± ¶wiat³a.

- Hej, Stepan, czujesz *) ? ha?... - krzykn±³ na furmana.
[*) S³yszysz.]

Cz³owiek, siedz±cy na ko¼le, w burce i ceratowej czapce, odwróci³ siê
leniwie. Krasnostawski wskaza³ rêk± na prawo.

- Co to takiego? - zapyta³.

- Kto¶ z kahañcem jide od Howartowa, - taj hodi **) - zawyrokowa³
stanowczo wo¼nica.
[**)Kto¶ z kagañcem jedzie od Gowartowa - i ju¿.]

- To ju¿ Gowartów? - zdziwi³ siê Krasnostawski.

Jad±c do folwarku Tomaszówki, rezydencyi pana plenipotenta, przeje¿d¿a³o
siê pod sam Gowartów, oddalony ledwo od traktu o pó³ wiorsty.

Kocz Krasnostawskiego, podniszczony nieco i roztrzêsiony, klekota³ po
drodze, konie sz³y ra¼no, wyci±gniêtym k³usem, czuj±c snaæ w pobli¿u ju¿
domow± stajniê. Krasnostawski zapali³ zapa³kê i spojrza³ na zegarek:
dochodzi³a druga po pó³nocy.

- Hm... hm!.. Stary znów nie ¶pi, bo widocznie to we dworze siê pali -
ponownie mrukn±³, wpatrzony w gorej±ce w oddali pod³u¿ne wstêgi ¶wiate³.

- Ko³o hresta - stanesz! - rozkaza³, zwracaj±c siê do furmana,
zaciekawiony naraz, kto mo¿e jechaæ z Gowartowa o tak pó¼nej porze?

Furman hukniêciem dono¶nem zakomunikowa³ rozkaz wyrostkowi z kagañcem.

Na rozdro¿u stanêli. Ramiona stoj±cego tu, omsza³ego starego krzy¿a,
zabarwi³y siê od ³uczywa purpur±. Czekali.

W nocnej ciszy dochodzi³ ju¿ turkot powozu, têtent koni i d¼wiêk jazd
zbli¿a³ siê szybko.

- Semen - Howartowskije koni! - nachyliwszy siê ku Krasnostawskiemu z
koz³a, furman pospieszy³ z informacy±.

Pierwszy pod krzy¿em zjawi³ siê na ros³ym stajennym kasztanie parobek, z
kagañcem, a poznawszy gowartowskiego plenipotenta, uchyli³ pokornie
czapki.

- Kto to jide? - rzuci³ pytanie Krasnostawski.

- Pan dochtór! - brzmia³a odpowied¼.

Pod krzy¿ nadje¿d¿a³a zaprzê¿ona w parê rasowych gniadoszów nejtyczanka,
powo¿ona przez w±satego i porz±dnie ubranego stangreta.

Krasnostawski wychyli³ siê ze swego kocza, pocz±³ machaæ kapeluszem i
krzykn±³ dono¶nie:

- A!... pan konsyliarz kochany!... Powitaæ, witaæ! Stój, Semenie!...

Nejtyczanka zatrzyma³a siê pos³usznie i w podwójnem migoc±cem ¶wietle
kagañców u rozstajnego drzemi±cego krzy¿a, zesz³o siê dwóch mê¿czyzn.

- To pan? - Nie pozna³em... - odezwa³ siê nazwany przez Krasnostawskiego
konsyliarzem.

- Dobry wieczór, a raczej dzieñ dobry! - pozdrowi³ m³ody cz³owiek
przyby³ego - bo to ju¿ dobrze po pó³nocy - dorzuci³. - Czy szanowny pan
z Gowartowa? Có¿ to tak pó¼no, kto¶ chory, broñ Bo¿e, a mo¿e tylko z
wincika?....

Z pod czapki spojrza³a uwa¿nie na Krasnostawskiego zdziwiona twarz
doktora, okolona d³ug± brod±.

- Jak to? To pan nic nie wiesz? - zapyta³.

- Wracam z podró¿y... - obja¶ni³ Krasnostawski.

- Aaa! nic nie wiedzia³em... Pan January, chory od tygodnia, rozwin±³
siê tyfus, o przebiegu silnym bardzo i niebezpiecznym... Poza tem
komplikacye inne, nerwy et caetera... Teraz zreszt± ju¿ lepiej... mo¿e
Bóg da... doktór zatrzyma³ siê.

- Ale, nie mówiê panu, od czego siê to wszystko zaczê³o - dorzuci³
informuj±co.- Ju¿ by³ pono niezdrów, moralnie przynajmniej; wpad³,
poluj±c na moczarach, w wodê po szyjê i zaziêbi³ siê...

- Nikt mi znaæ nie da³, mój Bo¿e! - szczerze zasmuci³ siê Krasnostawski.
- Wiêc pan mówisz, ¿e dzi¶ lepiej?...

- O tyle, o ile!.. teraz ¶pi po lekarstwie, gor±czka spad³a nieco, lecz
wczoraj by³o ¼le bardzo; notabene, prócz klucznicy - staruszki, w ca³ym
domu nikogo nie ma przy sobie...

- Mo¿ebym ja pojecha³ tam teraz, do pana Januarego, na noc, co? - rzek³
Krasnostawski, na dobre zmartwiony.

Doktór przyja¼nie spojrza³ na m³odzieñca, u¶miechn±³ siê z dobroci± i
rzek³:

- No, zmêczony jeste¶, kochany panie, podró¿, mo¶ci dobrodzieju,
wspomnienia po niej mi³e zapewne, panie tego - tu poklepa³
Krasnostawskiego po plecach. - Nie, nie potrzeba - ci±gn±³ dalej seryo -
wy¶pij siê pan i jutro tam pojedziesz, bo zreszt±, mówi±c miêdzy nami,
przeszkadzaæ tam tylko bêdziesz... Niech ¶pi sobie, nieborak, klucznica
i s³u¿ba przypilnuj± go. Ba ! ¿eby to tylko zawsze tak by³o, jak
dzi¶....

- Jak to? wiêc obawa jest jeszcze? - zaniepokojonym znów g³osem zapyta³
Krasnostawski.

- Obawa jest, jeszcze! - przedrze¼ni³ szorstko doktór i widocznie
nadrabiaj±c min±, dorzuci³. - Wam wszystkim siê zdaje, ¿e doktór to
prorok!... Naturalnie, ¿e jest!... Czy ja wiem zreszt± - wszystko w rêku
Najwy¿szego - zobaczymy... No, tymczasem dobranoc! - doktor wyci±gn±³
rêkê na po¿egnanie.

Krasnostawskiemu twarz spochmurnia³a, i niepokój wyra¼ny odbi³ siê na
niej; odczu³ nerwami, czego nie by³o w s³owach doktora i co on usi³owa³
widocznie pokryæ przed nim na razie, i posmutnia³ jeszcze bardziej.

Jednocze¶nie jaki¶ jakby wyrzut sumienia wezbra³ mimo woli w jego duszy,
i¿ on tak d³ugo pozostawi³ starca w samotno¶ci, bez opieki, sam bawi±c
siê weso³o. Po¿egnawszy lekarza, pomóg³ mu wsi±¶æ do bryczki.

- Jak¿e tam zdrowie wszystkich u szanownego doktora, ¿ony, dzieci?... -
b±kn±³, aby co¶ powiedzieæ.

- Dobrze, dobrze, serdecznie, dziêkujê, dobranoc!

- Dobranoc! - powtórzy³, jak echo, Krasnostawski, i ruszy³ do swego
pojazdu.

- Czoho¶ meni ne skaza³, szczo pan s³abujut - rzuci³ wymówkê furmanowi.

Ten¿e odpar³ lakonicznie:

- Zabu³, pane!

- Do Tomaszówki! - rozkaza³ Krasnostawski.

Powozik ruszy³ w dalsz± drogê. Turkot jego w milczeniu nocy po³±czy³ siê
z cichn±cym coraz bardziej odg³osem kó³ i dzwonków nejtyczanki lekarza,
a dwa kagañce, w dwie przeciwne strony, rzuci³y znowu ruchome swe krêgi
krwawe w pasmo u¶pionych, kirem nocy pokrytych, obszarów. Oddalaj±c siê
od siebie, d³ugo tak na horyzoncie, malej±c coraz bardziej, ¶wieci³y ich
³uczywa, a¿ wreszcie, zamigotawszy czas jeszcze jaki¶ purpurowymi
punkcikami na niezmierzonych p³aszczyznach - spe³z³y ca³kiem na
widnokrêgu, znik³szy, zlawszy siê z ciemno¶ci±, która wch³onê³a je w
siebie.

Turkot na trakcie ucich³. Szeroka ta¶ma ukraiñskiego szlaku, rozja¶niona
na chwilê, znik³a i czarno¶æ jeszcze wiêksza zawis³a nad polami, stepami
i krzy¿ami kurhanów.

W milczeniu nocy, pe³nem zagadek i szeptów tajemniczych, wszystko doko³a
zapad³o w sen twardy i cichy.


---------



- Bo ty nie wiesz, nie czujesz mo¿e i nie przypuszczasz nawet, jak ja
ciê kocham, jak bardzo ubóstwiam, ty skarbie mój najdro¿szy, ty moje
¿ycie, me wszystko!... - szepta³ gor±co Dzier¿ymirski, nachyliwszy siê
ku Oli i tul±c j± do siebie.

- Ty zdaæ sobie sprawy nie potrafisz - ci±gn±³ dalej, zapalaj±c siê
coraz bardziej do s³ów w³asnych - ile ja gotów jestem rzeczy
najdro¿szych nawet - po¶wiêciæ dla ciebie, co dla ciê zdolnym st³umiæ,
przecierpieæ!... Ja gdybym by³ ciê nie posiad³ - podepta³bym bez namys³u
wszelkie prawa ludzkie, je¶liby one stan±æ mi ¶mia³y wówczas oporem do
zdobycia ciebie!... Ty nie wiesz... nie wiesz!...

Roman, poblad³szy, umilk³. Chmura osiad³a mu na czole, skrzywienie
bolesne zadrga³o w ust k±cikach. Pochyli³ na moment g³owê.

Och, czemu¿ nie móg³, czemu¿, powiedzieæ jej Oli, wszystkiego?.. Na
ustach mu dr¿a³o, przemoc± prawie wyrywa³o siê z nich wyznanie
przesz³o¶ci, zdusi³ je jednak, wt³umi³ w siebie, z obawy, by te piêkne
lica ukochane nie odwróci³y siê odeñ z pogard±. Po chwili znów mówi³:

- Tak, ty obszaru, ty g³êbi uczucia, które wre we mnie, które dla ciebie
niejedn± ju¿ tamê zerwa³o, nie oceniasz, nie rozumiesz...

Dzier¿ymirski silniej przycisn±³ do siebie kibiæ ¿ony, a pochwyciwszy
jej rêce, przywar³ do nich ustami, i poca³unkami okrywaæ je pocz±³.

- Ty... moja... moja! - szepta³ w kó³ko namiêtnie, coraz czulej...
ciszej...

- Ty moja!... Ja za nic w ¶wiecie nikomu ciê nie oddam, wydrzeæ sobie
nie pozwolê!...

A uspokoiwszy siê stopniowo, ci±gn±³:

- I czy¿ wobec tego zatem dziwiæ siê nawet mo¿esz z³emu humorowi memu,
owego wieczora, pamiêtasz, w Lucernie!... To nie by³ gniew,
opryskliwo¶æ, jak to nazwa³a¶, dziwactwo! O, wierz mi - nie!... To by³a,
wywo³ana cierpieniem tylko - zazdro¶æ i ¿al duszy, ¿e komu innemu
pozwalasz choæ czê¶ci± wdziêków twych siê napawaæ, ¿e na nie patrzy,
ro¶ciæ sobie mo¿e jakie¶ urojone, choæby imaginacyjne do nich prawa -
mê¿czyzna inny - ni¼li... ja...

Roman mówiæ przesta³ wzburzony i wzruszony.

- Rozumiesz wiêc teraz, kochanie ty moje? rzek³ znowu po chwili miêkko,
³agodnie, i spojrzawszy prosz±co w oczy s³uchaj±cej go w milczeniu Oli,
rzuci³ pytaj±co: -Przebaczasz?..

- Ale¿ przebaczam... przebaczam!... - rzek³a, u¶miechem, pieszczotliwie
Ola, a ¿e nikogo podówczas w³a¶nie w pobli¿u nie by³o - siedzieli w
cieniu alei nadbrze¿nej nad Lemanem - zarzuci³a na szyjê Romana swe
d³ugie bia³e rêce, i przytuliwszy siê doñ, poczê³a mu z kolei szeptaæ:

- Ty mój drogi, jedyny!... Od kwadransa patrzê na ciebie i rosnê w
duszy, taki¶ szlachetny, rozumny, piêkny... Piêkny!... - powtórzy³a z
zalotno¶ci±, namiêtnie i przymilaj±co siê musnê³a wargami ¶niad± twarz
Dzier¿ymirskiego.

- Nie taki, jak wówczas, zazdrosny, z³y, brzydki!...- przekomarza³a siê
z wdziêkiem - ale taki zakochany... wielki!...

I Ola czulej jeszcze przycisnê³a siê do Romana, zbli¿y³a swe wargi
¶wie¿e do jego ust zmys³owych, i mówiæ poczê³a g³uchym szeptem, urywanym
od uczucia nadmiaru - przeplatanym pieszczot±, pe³nym têtni±cych w nim
m³odych pragnieñ:

- Kocham ciê!... kocham... kocham!... Jak nikogo dot±d... nigdy,
nigdy!... - szept przy tem m³odej kobiety zadr¿a³ namiêtniej jeszcze. -
Nie ja - to ty przeciwnie nie rozumiesz, nie czujesz, jak ciê kocham,
uwielbiam !...

- Wszak dla ciebie porzuci³am ojca, Gowartów, rodzinê! St³umi³am,
zgniot³am uczucia inne!... Po¶pieszy³am na twe wo³anie, pobieg³am za
tob±, w twe objêcia, podepta³am wszystko... wszystko!.. O!... Ja bym
sobie zarówno wydrzeæ ciebie nie da³a - ty¶ tak¿e mój!... mój!...

I szept m³odej kobiety ³asz±cy siê, pal±cy, zawrotny - skona³...

Zbli¿one usta m³odych silnie zwar³y siê w poca³unku. Na chwilê, minut
parê, znik³o im z oczu wszystko, przes³oniête mg³± jakby, z której jedna
jedyna wy³oni³a siê tylko - mi³o¶æ.

Woko³o za¶ wci±¿ nie by³o nikogo. W cieniu drzew ton±³ w mroku
tajemniczym, cisz zadumanych pe³nym "quai Perdonnet," nadbrze¿na aleja w
Vevey, wij±c siê brzegiem Lemanu, u stóp rozrzuconego w górze
szwajcarskiego miasta.

Nad "Lac Leman" dr¿a³ ksiê¿yc w pe³ni; przegl±da³ siê w g³êbokich jego
toniach, z pieszczot± ¶lizga³ swe promienie po ciemno-modrych falach...

I w blasku miesiêcznego ¶wiat³a tchn±³ krajobraz ca³y jakim¶ czarem
dziwnym...

A wiêc, poza jeziorem, hen, gdzie¶, w perspektywie, niewyra¼nie srebrzy³
siê mglisto Alpejski szczyt wynios³y - w tafli Lemanu, ogromnej,
szklistej, niby morze, odbija³y siê gwiazdy, topi³ w nich swe
wierzcho³ki wieniec pobliskich gór. Masy ich kad³ubów miejscami
zaciemnia³y jezioro, a w ciemniach tych, odbijaj±cych ra¿±co na
obszarach wód od fali, tych o¶wietlonych ta¶m jasnych, b³±ka³y - siê
jakie¶ mary i cienie, ze ¶nie¿nym ¿aglem sunê³a cicho zgrabna, wysmuk³a
barka...

Ksiê¿yc tymczasem wzbija³ siê coraz bardziej i wy¿ej, mala³, stawa³ siê
ja¶niejszym, przezroczym - milczenie wzrasta³o... Fala u stóp
Dzier¿ymirskich szemra³a teraz cichutko, a tam, z mroków, od gór
podnó¿a, na przestrzenie wód Lemanu, skrz±ce siê py³em srebrzystych
promieni, marz±co, niepokalana, bia³a, spokojnie wyp³ywa³a z wolna ta
sama ³ód¼ ¿aglista...

Oderwawszy usta od gor±cych poca³unków, Roman i Ola patrzyli w
zachwycie.

Do dusz ich, na piêkno czu³ych, w¶lizgiwa³ siê czar tej szwajcarskiej,
boskiej nocy, studzi³ krew rozigran± swym bezmiernym, majestatycznym
spokojem, poni¿a³, równa³ z zerem ich troski ziemskie ogromem i potêg±
przyrody - podnosi³, wzmacnia³ ducha, dodawa³ mu skrzyde³, lec±cych w
za¶wiaty...

Pierwszy z nastroju tego ockn±³ siê Dzier¿ymirski i spojrza³ na zegarek.
- O, ju¿ mija dwunasta! Chod¼my, moje ¿ycie! - odezwa³ siê do Oli.

Powstali.

- Ach, jak¿e noc dzisiejsza jest piêkn± - jak piêkn±!.. - z zachwytem
szepnê³a Ola - nie zapomnê jej chyba nigdy.

- Ani ja równie¿! - potwierdzi³ Roman w zadumie.

Wzi±³ pod ramiê ¿onê i ruszyli z miejsca, kieruj±c siê pod górê, ku
rozsianym willom miasta.

Milczeli. W g³owie Romana hucza³ chaos ró¿norodnych my¶li. Z nich za¶
jedna, najuporczywsza, wy³oni³a siê zwyciêska.

- Mi³o¶æ, mi³o¶æ raz jeszcze, i mi³o¶æ tylko, jedyna, wielka! - krzycza³
w nim g³os podnieconego mózgu - ocaliæ ciê jest w stanie! W niej tylko
znajdziesz zapomnienie, ni± siê upijesz, przy jej pomocy zmatujesz
bolesn± ranê przesz³o¶ci, zdusisz sumienia wyrzuty !..

- Bo mi³o¶æ, to haszysz - wo³a³ ten sam g³os dalej - bo mi³o¶æ, to
szczê¶cie na ziemi - to raj, to jedna rzecz z tych, tak rzadkich na
¶wiecie, dla której warto mo¿e walczyæ i trudziæ siê, by j± zdobyæ! -
Ona czêstokroæ cierpieniem i rozczarowaniem tylko, lecz ile¿ razy bólów
¿ycia nagrod± - jego zapomnieniem!..

Dzier¿ymirski zdj±³ kapelusz z g³owy, pod wp³ywem za¶ my¶li ostatnich,
opiekuñczo i czule obj±³ silnem ramieniem kibiæ ¿ony.

Postêpowali krokiem ra¼nym, id±c pustemi, cichemi uliczkami bezustannie
pod górê. Roman odezwa³ siê po chwili:

- Zostaniemy d³u¿ej w Vevey; tu tak cicho, samotnie, tak z dala od
ludzi, od ¶wiata i jego pogwarów - zostaniemy, Oluniu, có¿ ty na to? -
pytaj±co nachyli³ siê ku m³odej kobiecie.

- Ale¿ i owszem, mój ty samotniku - odpar³a z u¶miechem Ola - a zreszt±,
wszak nie zwiedzili¶my jeszcze wszystkiego...

- Ach tak, prawda... moje ¿ycie, prawda... Koniecznie zobaczyæ musimy
wszystko! - mówi³ Roman. Umilkli znowu, zatopieni w my¶lach.

Od parodniowego pobytu swego w ma³em nadlemañskiem miasteczku,
Dzier¿ymirscy prowadzili ¿ywot pracowity. Wstawali raniutko, odbywali
wycieczki i spacery po okolicy; nie dalej, jak dzi¶, zwiedzili pobliskie
Montreux i s³awny "Chateau Chillon;" obejrzawszy go wewn±trz dok³adnie,
jego staro¿ytne , sale i wie¿yce, miejsca ka¼ni - ponure wiêzienia, z
zachowan± dot±d tak zwan± "oubliette," nad trzystumetrow± g³êbi± Lemanu.

W¶ród narodowych ¶piewów szwajcarskiego ludu, towarzysz±cego im w
kolejce, zwiedzili oni równie¿ przed paru godzinami górê "Soim-Pèlerin,"
maj±c ¶wie¿o jeszcze w pamiêci cudny z wierzcho³ka jej widok na szafiry
jeziora i miasto Vevey, zaciszne, pogodne, rzucone niby na ekran
zielonego podnó¿a gór - zadumane, pe³ne melancholyi i cichego smutku...

- Wiesz, Oluniu, co ci powiem? - odezwa³ siê nagle do ¿ony Roman, gdy,
mijaj±c w³a¶nie wysokie, gotyckie wie¿yce piêknego ko¶cio³a
katolickiego, zag³êbiali siê w alejê, poprzez drzew li¶cie, rozja¶nion±
tajemniczo cieniami ksiê¿ycowego ¶wiat³a...

- Otó¿ - ci±gn±³ po przelotnej chwilce wahania - ¿e napisa³em do jednego
z dawnych znajomych, by donosi³ mi, co siê dzieje z ojcem twoim w
Gowartowie...

- Ty zrobi³e¶ to? O, mój drogi, najdro¿szy, jaki¶ ty dobry, poczciwy,
z³oty! - wykrzyknê³a szczerze uradowana Ola i przytuliwszy siê do
Romana, u¶ciska³a go serdecznie.

- A tak, ja, we w³asnej osobie, tak czêsto bowiem smutn± bywa³a¶... -
potwierdzi³ Dzier¿ymirski, i urwa³ nagle.

Przyjemnego a jednocze¶nie i przykrego dozna³ on wra¿enia. Mi³± by³a mu
my¶l, ¿e odgad³szy utrapienie ¿ony, ul¿y³ jej. Smutno nieco, widz±c
bowiem na twarzy ¿ony tak pogodn± rado¶æ, poczu³, i¿ o odebranym ju¿
li¶cie wspomnieæ nie móg³. Ten, choæ nie weso³y, nie wióz³ jednak
jeszcze ze sob± z³ych wiadomo¶ci, gdy natomiast nastêpne - kto wie?

- Ha, trudno, - powiedzia³ sobie w duszy Dzier¿ymirski - niech cieszy
siê! Nie zatrujê ja jej tej chwilki zadowolenia.

- I dot±d niema ¿adnej odpowiedzi? - skwapliwie pyta³a tymczasem Ola.

- Nie, kochanie - sk³ama³ g³adko Roman - ale nadejdzie niebawem, poda³em
adres Vevey...

- Poda³e¶? - ucieszy³a siê znów Ola - no, to dobrze, bo ja mimo woli
bijê siê z przypuszczeniami nieraz, co tam oni wszyscy my¶l± o mnie, czy
potêpiaj± bardzo, czy gniewaj± siê, czy smuc±?..

Ola ucich³a i cieñ smutku przemkn±³ po jej twarzy.

- No, no, có¿ to znów za niepokoje? - podchwyci³ Roman, korzystaj±c za¶,
i¿ na ulicy nikogo nie by³o, po¶pieszy³ z pocieszeniem, pieszcz±c czule
m³od± kobietê.

I znowu zagra³a w nim nienasycona mi³o¶æ namiêtna, ogarnê³a, zdepta³a
wspomnienia - zakrólowa³a sama!..

Niebawem Dzier¿ymirscy odszukali sw± willê, ju¿ ciemn± ca³kiem i
u¶pion±, a b³±dz±c chwilê po pustych korytarzach, dotarli nareszcie do
du¿ego pokoju z balkonem, który zajmowali tu na pierwszem piêtrze.

Kroki zapó¼nionych przybyszów zm±ci³y ciszê willi, skrzyp drzwi
zgrzytn±³ fa³szywym d¼wiêkiem w ogólnej harmonii powszechnego milczenia.

W pokoju okna by³y otwarte, i panowa³o w nim powietrze rze¼kie, ¶wie¿e,
od gór p³yn±ce. Wch³aniaj±c je z lubo¶ci±, Dzier¿ymirscy poczêli
gospodarzyæ u siebie. Roman po chwili wzi±³ siê do zamykania okien, Ola
za¶, zapaliwszy ¶wiat³o, zdjê³a kapelusz i wolno poczê³a siê rozbieraæ.

Lecz oto nagle podskoczyli oboje. W zupe³nej bowiem ciszy u¶pionego
domu, tu¿ po za ¶cian± s±siedniego pokoju, rozleg³y siê silne uderzenia.
Kto¶ bez ceremonii wali³ w mur piê¶ciami, chc±c widocznie zamanifestowaæ
swoj± tam obecno¶æ, a zarówno i fakt ¿e, ha³asuj±c, spaæ mu
przeszkadzano.

Wkrótce jednak rozj±trzone uderzenia usta³y i posypa³a siê gar¶æ
nieestetycznych, wyra¿onych g³o¶no i ze z³o¶ci± epitetów.

Tyle by³o bezwiednego komizmu w stukaniu tem i w poirytowanym g³osie,
zaspanym jeszcze, ¿e Dzier¿ymirscy roze¶mieli siê wspólnie i szczerze.

- To ta s³odziutko-grzeczna rozwódka, podstarza³a, pseudo - wielka pani,
elegantka, wiesz .. co to przy obiedzie, siedzi ko³o nas - obja¶ni³a
pó³g³osem Ola - (w szwajcarskich hotelach-willach, zwanych "pensions,"
obiaduj± wszyscy razem).

- Tak?.. - zdziwi³ siê Roman - nie wiedzia³em... A to orygina³ baba,
naturalnie, nie przypuszcza zapewne, i¿ my tu mieszkamy... Z³apa³a
siê... Jak to jednak i pozory fa³szywej uk³adno¶ci zdradzaj± czêstokroæ
to zwierzê, ukryte w cz³owieku - filozoficznie dorzuci³. - Ale, ale... -
ci±gn±³ dalej, z u¶miechem - wyobra¼ sobie, Oluniu... Zapomnia³em ci
powiedzieæ. Tu, na górze nad nami - wskaza³ sufit palcem i roze¶mia³ siê
- mieszka drugie dziwad³o: Pamiêtasz... ta ma³a, nasze vis-a-vis, ¿ó³ta
stara panna... Otó¿ wynajmuje ona a¿ piêæ pokoi pró¿nych naoko³o siebie,
a wiesz dlaczego? - Tu Roman po raz drugi g³o¶niej jeszcze parskn±³
¶miechem. - ¯eby jej w nocy nie ha³asowano! M±drzejsza od naszej
s±siadki, co?...

Ola za¶mia³a siê z kolei srebrzy¶cie. S³uchaj±c mê¿a, zdjê³a w³a¶nie
przed chwil± sukniê, i siada³a obecnie przed lustrem, z obna¿on± szyj± i
ramionami. Pragn±c rozczesaæ w³osy, przechyli³a siê w ty³ i poczê³a
rozwi±zywaæ je leniwym ruchem r±k.

- Poczekaj - rzuci³ ¿ywo Dzier¿ymirscy - damy tej babie odpowied¼ muzyk±
ca³usów!.. Przypomni sobie mo¿e luba rozwódka ma³¿onka!.. Ha-haha, a to
siê w¶ciekaæ dopiero bêdzie!..

I swawolnie, ze ¶miechem, Roman przylgn±³ wargami do ramion Oli, i
pocz±³ ca³owaæ je g³o¶no, cmokaj±c z lubo¶ci±.

- Ohe!.. la - bas!.. On dort ici!.. - rozleg³ siê po chwili za ¶cian±
gard³owy, ¶wiszcz±cy glos, pe³en nienawi¶ci i jadu.

- Buch! buch! buch! - rozleg³y siê znów w pasyi uderzenia o mur
w¶ciek³e.

Ola ¶mia³a siê serdecznie, Roman nie przestawa³ ca³owaæ zamaszy¶cie.

- Dosyæ ju¿, dosyæ! - szepnê³a m³oda kobieta, z trudno¶ci± hamuj±c
weso³o¶æ, - proszê mi wynosiæ siê teraz - szepnê³a w ¶lad za tem, z
pieszczot± w g³osie. - Id¼ na balkon! - doda³a, i przechyliwszy wysoko
giêtk± sw± szyjê na porêcz krzes³a, poda³a Romanowi do poca³unku
rozchylone swe wargi zalotnie patrz±c nañ z pod d³ugich rzês...

Cudn± i wdziêczn± swych linji harmoni±, biust kobiecy przemkn±³ ponêtnie
w tym ruchu falistym przed rozkochanym wzrokiem mê¿czyzny.

Dotkn±³ ustami ust i z wezbran± mi³o¶ci± w sercu wyszed³ na balkon.

Tu zapali³ cygaru i znowu wch³on±³ w siebie pe³nym, szerokim oddechem,
orze¼wiaj±c± atmosferê cichej szwajcarskiej nocy. Spojrza³ w dó³. U stóp
jego szkli³o siê w dali tam i ówdzie srebrem rozb³êkitnione jezioro. Do
powierzchni jego pieszczotliwie tuli³y siê jeszcze gdzieniegdzie
ostatnie mgie³ki, b³±kaj±ce siê zazwyczaj dzieñ ca³y, od rana, po
Lemanie, i wespó³ z bia³emi mewami muskaj±ce stale grzbiety jego fal.

Ksiê¿yc ju¿ by³ bardzo wysoko. Snopami ¶wiat³a dotyka³ teraz grzbietów
gór, mieni³ siê fosforycznie na wierzcho³kach dalekich ¶nie¿nych
szczytów.

A tam, w dole, zadumane, ciche usypia³o miasto... Jedne po drugich, jak
iskry dopalaj±cego siê p³omienia, ogniki - gas³y w domostwach Vevey
¶wiate³ka, kolejno - stopniowo nik³y...

Dzier¿ymirski, z zadowoleniem, wci±ga³ wci±¿ w piersi zdrowy powiew,
p³yn±cy z dali, wypuszczaj±c zarazem z ust ma³e ob³oczki niebieskawego
dymu.

Obecnie - chwilowo, by³ on zupe³nie szczê¶liwym! Tu, w zacisznym gór
zak±tku, czu³ on podwójnie, jako swoj± wy³±czn± w³asno¶æ ubóstwian±
kobietê, kocha³ j± zdwojonym si³ ¿ywotnych zapasem, a czuj±c
równocze¶nie wzajemno¶æ jej ku sobie niek³aman±, nurza³ siê w uczuciu
tem, z rozkosz± p³ywaka, rze¼ko w¶ród rozs³onecznionych wód weso³ych
p³yn±cego w dal radosnego jutra! Wizye przykre zniknê³y zupe³nie, robak
wewnêtrzny, tocz±cy ducha Romana, przesta³ go drêczyæ na chwilê... Dawk±
mi³o¶ci uko³ysane sumienie - spa³o.

- Romciu!.. Romeczku!.. - us³ysza³ naraz Dzier¿ymirski pieszczot
obietnic pe³ny, wo³aj±cy go g³os kobiety.

- Idê... idê! - odpar³ po¶piesznie i rzuciwszy cygaro, przest±pi³ próg
balkonu.

¦wiat³o w pokoju zgaszonem ju¿ by³o. Tajemnicze natomiast
b³êkitno-srebrne ksiê¿ycowe fale zalewa³y komnatkê, a w pó³¶wietle tem
majaczy³a postaæ Oli i biela³y alabastrowe jej ramiona.

Dzier¿ymirski, wchodz±c, chcia³ przymkn±æ za sob± obite szarem suknem
balkonowe okiennice.

- O, nie... nie zamykaj !.. Tak ³adnie ksiê¿yc ¶wieci, tak ¶licznie!.. -
pos³ysza³ w tej¿e samej chwili pro¶bê Oli. Roman us³ucha³, a zamkn±wszy
tylko szczelnie okienne ramy balkonu, skierowa³ siê szybko w g³±b
pokoju.

***

Jeszcze we mg³ach wczesnego poranku drzema³y góry, jezioro i
niezbudzone, senne miasto Vevey, gdy do drzwi pokoju Dzier¿ymirskich
zapuka³ kto¶ dyskretnie.

Roman, który obserwowa³ w³a¶nie przez okna mglisty krajobraz, na ten
odg³os zerwa³ siê po¶piesznie. Odziawszy siê szybko, nie pytaj±c przez
drzwi g³o¶no, kto zacz, by nie zbudziæ Oli, skierowa³ siê ku wyj¶ciu z
komnaty... Otworzy³ drzwi cicho...

- Bonjour, monsieur! - pozdrowi³a go, przeci±gaj±c ¶piewnie, wpó³ubrana,
u¶miechniêta wstydliwie, m³oda Szwajcarka, i poda³a jaki¶ papier.

- Co to jest? - z cicha pytaj±co rzuci³ po francusku.

- Telegram! - brzmia³a odpowied¼.

- A... dziêkujê - odpar³ Roman i zamkn±³ drzwi. Niepokój wyra¼ny odbi³
siê na wyrazistem obliczu jego; cichutko podbieg³ na palcach do okna i
gor±czkowo rozwin±³ æwiartkê papieru.

St³umiony gwa³tem okrzyk zabrzmia³ w pokoju przyciszonem echem, i
telegram z rêki Romana upad³ mu na posadzkê. Poprzez szyby balkonu
Dzier¿ymirski spojrza³ b³êdnym wzrokiem przed siebie.

Tam, gdzie¶ w oddali, poza wierzcho³kami gór, zaró¿owia³o siê co¶
niewyra¼nie, p³oni³o... W mg³ach tajemniczych znikn±³ ca³y wczorajszy
krajobraz, a poza niewidzialnymi tylko szczytami Alp, pokrytymi jakby
woalem, gdzie¶, daleko, - zakryta wstydliwie, wschodzi³a snaæ
jutrzenka...

Roman, blady jak p³ótno, przeniós³ wzrok swój w przeciwn± stronê
komnaty. U¶miechniêta, cicha spa³a tam Ola... Z pod lekkiej ko³dry
wysunê³a siê jej g³ówka urocza, rzêsy d³ugie k³ad³y swe cienie na
rumian± twarzyczkê, usteczka ponêtne z koralu marz±cym, od
rzeczywisto¶ci dalekim, rozchyla³y siê u¶miechem...

Dzier¿ymirski patrzy³ wci±¿ na ni±, z czu³o¶ci± wspó³czuciem, bólem...

- Biedna!.. biedna!.. - wyszepta³ - Biedna!.. powtórzy³ ciszej jeszcze.
Bolesne skrzywienie przemknê³o mu po ustach, i odwróciwszy twarz, -
nieruchomy, opar³ siê w zadumie o szyby okien balkonu.


---------


Babie lato snu³o sw± przêdzê... Czepia³o siê na zagonach poruszonej
¶wie¿o czarnoziemnej gleby; ³askota³o nozdrza siwych wo³ów, w trzy pary
leniwie sun±cych u p³ugów, obmotywa³o siê swawolnie woko³o ich
przepysznie rozros³ych rogów i bieg³o dalej, unoszone wietrzykiem, by
przytuliæ siê do rozgorza³ej w s³oñcu czerwieni± i z³otem ¶ciany borów,
do samotnych grusz polowych i zgarbionych strzech ukraiñskich chatek, a
zagl±daj±c po drodze w uko³ysane jesienn± cisz± jary - ginê³o gdzie¶ w
stepie dalekim, splataj±c tam ze sob± u¶ciskiem trawy, bodjaki i polne
kwiecie - pracowicie przêdz±c wszêdy ustawiczn± niæ sw± bia³±.

Drog± do Gowartowa, galopem, co koñ wyskoczy, pêdzi³a czwórka koni,
unosz±c w tumanie iskrz±cej siê od s³oñca kurzawy powóz, a w nim dwie
osoby. Pierwsz± z nich by³ ksi±dz proboszcz, z pobliskiego miasteczka,
drug± - Krasnostawski.

Jak huragan, min±wszy pochylon± garstkê ludzi, kopi±cych w pobli¿u ³an
buraków, oraz cmentarzyk wiejski, cichy, pe³en uroku - pojazd wpad³ do
sio³a. Z zagród ch³opskich wyskoczy³y psy i szczekaæ poczê³y zajadle;
wystraszone dzieciaki, o p³owych, prawie bia³ych, w³osach, rzuci³y siê,
uciekaj±c w pop³ochu, a przêdz±ce konopie wie¶niaczki, w barwnych swych
strojach, chustkach i wyszywanych koszulach, stawa³y zdziwione,
przeprowadzaj±c migaj±cy pêdem pojazd niespokojnem okiem.

Zziajana, okryta potem czwórka koni, zwolni³a wreszcie biegu, i stêpa,
wolniutko, ostro¿nie spuszczaæ siê zaczê³a z pagórka na wiejsk± groblê.

- Czy ksiêdza dobrodzieja nie znu¿y³a nasza tak prêdka jazda?.. Có¿
robiæ jednak, kiedy inaczej nie zd±¿yliby¶my mo¿e... - odezwa³ siê
Krasnostawski, korzystaj±c z mniejszego pêdu powietrza.

Barczysty ksi±dz, o inteligentnem wejrzeniu du¿ych czarnych oczu i
brwiach kruczych, odbijaj±cych wyrazi¶cie od bia³ych w³osów,
wymykaj±cych mu siê spod kapelusza, obruszy³ siê na to pytanie.

- Ale, có¿ znowu!.. - odpar³. - Oby tylko ten zacny pan January do¿y³
b³ogos³awionej chwili i móg³ pojednaæ siê z Bogiem!..

Umilk³ ksi±dz, i niebawem z pobo¿nem westchnieniem, dorzuci³:

- O to ostatnie w³a¶nie od czasu, gdy jedziemy, my¶l m± ku Najwy¿szemu
wznoszê... Mo¿e jej us³uchaæ raczy!..

- Doktór mówi³, ¿e z godzin trzy po¿yje - odpar³ Krasnostawski, a
wyjmuj±c zegarek, rzek³ jeszcze: - Od chwili tej minê³o dwie godziny...

- Ach, ci lekarze! - machn±³ rêk± ksi±dz stary - có¿ tam ostatecznie
wiedzieæ oni mog± - wszak wszystko w rêku Stwórcy-Pana! Ja, na przyk³ad,
pewnego razu by³em ju¿ konaj±cym, a jednak, po przyjêciu
Przenaj¶wiêtszego Sakramentu i Olejów ¦wiêtych - wyzdrowia³em...

Umilkli. Ksi±dz za¶ po chwili, widz±c, ¿e furman wci±¿ jedzie stêpa,
zauwa¿y³:

- Ale mo¿e by¶my znów pojechali nieco prêdzej, nieprawda¿?

- Naturalnie, niech minie tylko most i groblê - odrzek³ Krasnostawski.

U stóp ich szumia³o w tej chwili ko³o u m³yna, pryskaj±ca odeñ wodna
piana szeroko rozlewa³a siê na senn± taflê du¿ego stawu, w której
przegl±da³y siê po¿ó³k³e szczyty gowartowskiego parku.

Za grobl± znowu ruszyli galopem, i niebawem, wymin±wszy jeszcze czê¶æ
wsi, zajechali przed ganek pa³acu. Na spotkanie wybieg³ stary lokaj,
klucznica i kilku domowników.

W ciszy, przerywanej tylko parskaniem i sapaniem spienionej zziajanej
czwórki koni, z lêkiem, na stopniach kocza, Krasnostawski zapyta³
g³o¶nym szeptem:

- ¯yje?..

- ¯yje !.. ¯yje !.. - odparli wszyscy chórem, lokaj za¶ natychmiast
dorzuci³:

- Chwa³a Bogu na wysoko¶ciach... Pan doktór powiedzia³, ¿e mo¿e i do
jutra rana...

- A gdzie¿ pan doktór? - pyta³ dalej Krasnostawski.

- A ot, tylko co patrzeæ, jak odjecha³.. Pono do Karolówki, bo tam
m³odsza ja¶nie pani niezdrowa...

- Niezdrowa!.. - obruszy³ siê plenipotent. - Tu przecie¿ konaj±cy w
domu, móg³ chyba zostaæ jeszcze! - dorzuci³ gniewnie, z³y na widoczn±
obojêtno¶æ wiejskiego eskulapa. Obejrza³ siê.

Ksi±dz z nim przyby³y wysiada³ w³a¶nie z powozu, poprzedzany
towarzysz±cym mu ch³opaczkiem... Rozleg³ siê wkrótce d¼wiêk uroczysty
ko¶cielnego dzwonka - w progi pa³acu wstêpowa³ Syn Bo¿y, utajony w
Przenaj¶wiêtszym Sakramencie...

W parê minut pó¼niej, do pokoju chorego ju¿ wchodzi³ ksi±dz; id±cy w
¶lad za nim Krasnostawski zosta³ na progu i spojrza³ w g³±b sypialni
chorego.

Na ³ó¿ku zamajaczy³a mu blada, ju¿ nie z tego prawie ¶wiata, sêdziwa
twarz pana Januarego. Drzwi zamkniêto jednak w tej chwili -
Krasnostawski cofn±³ siê dyskretnie i pocz±³ przechadzaæ siê wielkiemi
krokami po pokoju.

Od czasu powrotu z podró¿y swej do miasta, na nim jednym prawie
spoczywa³o wszystko. Przepêdza³ noce ca³e u chorego, dogl±da³ go
osobi¶cie, wzywa³ lekarzy, konsylia.

Dzi¶, widz±c, i¿ ju¿ koniec nieodwo³alny siê zbli¿a, a ¶mierci widmo
b³±ka u progów pa³acu, znaglony, pojecha³ po ksiêdza, dnia poprzedniego
ju¿, ciêty przeczuciem, zatelegrafowawszy o nieszczê¶ciu do
marsza³kowej, £ady¿yñskiego oraz do dawnego kolegi swego,
Tarnopolskiego.

Od tego ostatniego bowiem odebra³ list i¶cie enigmatyczny, w którym
proszono go usilnie, by doniós³ szczegó³owo o wszystkiem, co siê dzieje
w Gowartowie.

Zanadto przyrodzonego sprytu posiada³ w sobie Krasnostawski, by nie
odgadn±æ, ¿e poza koleg± jego, Tarnopolskim, ukrywa siê kto¶ inny,
zainteresowany bardzo. Domy¶li³ siê, i¿ by³ nim prawdopodobnie dobry
znajomy tego¿, Dzier¿ymirski, i dlatego nie omin±³ wy¿ej wzmiankowanego
Tarnopolskiego, równie¿ donosz±c mu, ¿e Gowartowski umiera.

Smutny i blady, w przechadzce swej po pokoju, przystan±³ nagle
Krasnostawski, pos³ysza³ bowiem w tej w³a¶nie chwili g³osy i szepty w
przyleg³ej komnacie chorego.

- Spowiada siê... - rzek³ do siebie, i zbli¿ywszy siê do okna, spojrza³
w zadumie.

Tak samo, jak codzieñ, podlewano dzisiaj pod zbli¿aj±cy siê wieczór
klomby kwiatów, tak samo zni¿aj±ce siê ju¿ s³oñce s³a³o cienie na aleje
parku, na staw, porozrzucane w ogrodzie ³awki, na chaty sio³a, i step w
perspektywie.

- I tak samo bêdzie jutro, pojutrze - zawsze! Tak samo s³oñce i wszystko
weseliæ siê bêdzie, nic porz±dku swego nie zmieni, choæ dusza tego
zak±tka uleci w za¶wiaty!.. - szepta³ Krasnostawski, i rzuciwszy siê na
fotel, podpar³ rêkami g³owê, a my¶li goni±c siê przelatywa³y mu po
g³owie.

- O, jak¿e okrutn± jest ¶mieræ! - my¶la³. - Jak pe³n± zagadki
niezwalczonej potêgi, przed któr± tylko w pokorze chyliæ musimy milcz±co
czo³a!

I nic kamiennego jej serca nie wzruszy, nic nie zatrzyma - ona w swej
nieub³aganej godzinie przyj¶æ musi !..

- Straszne, straszne!.. - szepn±³ znów do siebie pochylony mê¿czyzna. -
Tem straszniejsze, i¿ niezrozumia³e, nieujête rozumem ludzkim, zawsze,
zda siê, nowe, choæ prawieczne w sobie; zawsze tak samo niedo¶cig³e,
niezmiennie na wszelkie pytania odpowiadaj±ce sfinksa zagadk±...

- I mnie to kiedy¶ przecie spotka, wszak i ja umrê!.. - rzek³ g³o¶no do
siebie Krasnostawski. - A potem ?.. - szepn±³ z trwog±.

I z pytaniem tem na ustach utkwi³ wzrok b³êdny we drzwi s±siedniego
pokoju...

Drzwi te tymczasem roztwar³y siê cicho i na progu ukaza³a siê,
natchniona w tej chwili jakby twarz ksiêdza i postaæ jego wynios³a.
Krasnostawski, zbudzony ze swych my¶li ponurych, ¿ywo podbieg³ ku niemu.

- Có¿, ksiê¿e proboszczu? - zapyta³.

- Wszystko dobrze... Zbrata³a siê dusza jego z Panem... - odpar³ ten¿e z
powag±.

- Ale? ale, czy ksi±dz dobrodziej nie uwa¿a³ przypadkiem ?... To jest...
- pl±ta³ siê Krasnostawski - powiedzieæ chcia³em, czy choremu
przypadkiem nie lepiej?...

- Ha, Bóg wiedzieæ raczy... Nam pozostaje pogodziæ siê tylko z Jego
Najwy¿sz± Wol±!.. - tym samym tonem odrzek³ s³uga Pañski.

- Zapewne!.. - b±kn±³ Krasnostawski. Zapanowa³o chwilê ciê¿kie, o³owiane
milczenie. - Ach, ale przepraszam najmocniej ksiêdza dobrodzieja -
uprzejmie przerwa³ pierwszy m³ody cz³owiek - w tej chwili podwieczorek
podaæ ka¿ê, ksi±dz dobrodziej utrudzony drog±, g³odny zapewne!... - i
Krasnostawski ku drzwiom siê skierowa³ po¶piesznie.

- Nie, dziêkujê ci, panie Boles³awie! Jechaæ muszê...

- Ju¿? - zdziwi³ siê m³ody plenipotent.

- A tak, serce, jutro odpust u mnie, roboty huk!.. Ka¿ zaprzêgaæ, je¶li
³aska, a ja tymczasem w ogrodzie poczekam i modlitwy swe przedwieczorne
odmówiê.

- W tej chwili s³u¿ê ksiêdzu dobrodziejowi... - rzuci³ w pó³uk³onie
Krasnostawski i znik³ za drzwiami.

Ksi±dz zajrza³ jeszcze do chorego; pozostawiony na opiece
staruszki-klucznicy, z pogod± na obliczu swem dziwn± le¿a³ on spokojnie.

Widz±c to, proboszcz wyszed³.

Z dobry kwadrans miga³a wysoka, czarna sylwetka jego na tle zieleni, po
wygracowanych starannie alejach parku, poczem w pobli¿u modl±cego siê w
skupieniu ksiêdza pojawi³ siê Krasnostawski.

Zaturkota³o jednocze¶nie... Z uszanowaniem przez wszystkich
odprowadzony, proboszcz wsiad³ niebawem do powozu. W parê minut pó¼niej
pojazd, unosz±cy go, znik³ za wjazdow± bram± pa³acu...

Stoj±cy na ganku Krasnostawski poruszy³ siê machinalnie i przez milcz±ce
pa³acowe komnaty skierowa³ do pokoju pana Januarego.

- Có¿? jak¿e?.. - zapyta³ zap³akanej staruszki, siedz±cej ko³o ³o¿a
chorego.

- Teraz... le¿y niby spokojnie - wyj±ka³a cicho.

- No, to proszê i¶æ odpocz±æ, ja zostanê i dam znaæ, gdy zajdzie tego
potrzeba - stanowczo odezwa³ siê Krasnostawski.

Po opieraniu siê d³u¿szem, staruszka, znu¿ona i senna wysunê³a siê z
pokoju, Krasnostawski za¶, podszed³szy do fotelu, stoj±cego przy ³ó¿ku,
usiad³ ciê¿ko.

Cisza martwa zago¶ci³a w komnacie... Gowartowski, oddychaj±c
niepostrze¿enie lekko, spokojny, le¿a³ wci±¿ nieruchomo; znu¿eni
domownicy rozpierzchli siê, ka¿dy do swego zak±tka i odg³os ¿adny nie
dochodzi³ tutaj, tylko poprzez zapuszczone firanki oraz story rzuca³o
swe jaskrawe blaski zni¿aj±ce siê ju¿ s³oñce...

Krasnostawski, zmêczony ¿yciem ostatnich dni kilku, zamy¶li³ siê
g³êboko, fizycznie wypoczywaj±c zarazem.

Od czasu do czasu spojrzenie przenosi³ na starca, poczem zapada³ znów w
zadumê, po³±czon± z nieokre¶lon± apaty±, gniot±c± go swym ciê¿arem, z
poczuciem bezradno¶ci, w obliczu zbli¿aj±cej siê nie odwo³alnie,
krocz±cej ¶mia³o ¶mierci!

Minê³o w ten sposób dwie godziny.

Na ciemne ¿aluzye u okien pada³y teraz prostopadle dogasaj±c± czerwon±
³un± ostatnie zachodu promienie, majaczy³y ognikami krwawymi po posadzce
i ¶cianach, a spoza parku, z oddali, niewyra¼nie jakie¶ dla ucha
dochodzi³y odg³osy...

To pracowity, znojny koñczy³ siê gdzie¶ tam, po polach i sio³ach pogodny
dzieñ jesieni; to, ¶piewaj±c chórem smêtn± ukraiñsk± dumkê - wraca³y po
pracy dziewczêta i mo³odycye, z buraczanych ³anów, gromad±...

Nagle Krasnostawski, z przymkniêtymi oczyma w fotelu swym zag³êbiony,
ockn±³ siê, drgn±wszy na ca³em ciele nerwowo. Spojrza³ na chorego...

Usta pana Januarego szepta³y co¶ niewyra¼nie, porusza³y siê szybko -
wreszcie uniós³ siê on na poduszkach i wzrokiem b³êdnym spojrza³ woko³o.

Krasnostawski ju¿ by³ siê zerwa³ i sta³ teraz ko³o ³ó¿ka blisko.

- Kto to jest?.. Kto to?.. - wyszepta³ chory, z trudno¶ci±.

- To ja, Krasnostawski, Kra-sno-staw-ski - powtórzy³ dobitnie.

- A, a... to dobrze... dobrze... - pan January zaczerpn±³ p³ucami
powietrza i po chwili zupe³nie ju¿ przytomnie przemówi³ ³amanym, cichym
g³osem:

-Mój panie Boles³awie, ods³oñ, proszê ciê, okno, choæ jedno... Tak tu
ciemno...

Krasnostawski, us³uchawszy natychmiast zlecenia, podniós³ roletê.

S³oñce ju¿ by³o zasz³o. W pierwszych u¶ciskach nadchodz±cego zmierzchu
sta³y cicho pó³obna¿one drzewa parku, przeplatane gdzieniegdzie
czerwieni±, s³a³y siê aleje ¿ó³tawym od opad³ych li¶cie kobiercem -
biela³y niewyra¼nie w dali zagrody sio³a, ciemnia³y jego osady, senna i
mroczna ¶wieci³a tafla stawu.

Krasnostawski, odwróciwszy siê od okna, spotka³ smutny, pe³en têsknoty
wzrok starca, utkwiony w roztaczaj±cy siê poza oknem krajobraz.

Do ³ó¿ka zbli¿y³ siê po¶piesznie.

- Dziêkujê ci... mój kochany... pani Boles³awie... dziêkujê - odetchn±³
Gowartowski i dokoñczy³ ciszej:

- Ostatni to raz... ostatni widzê to wszystko! - uczyni³ rêk± ruch
s³aby, a wskazuj±cy widok otulonego mrokiem sio³a i pól szerokich.

- Dlaczego? - podchwyci³ szybko Krasnostawski, - uwa¿am w³a¶nie, ¿e g³os
pañski ma dziwnie zdrowe brzmienie - da Bóg, bêdzie lepiej...

- Och... nie! Nie bêdzie lepiej - westchn±³ pan January - nie bêdzie...
to tylko na chwilê...

Znów przesta³, i zaczerpn±wszy powietrza, ci±gn±³ dalej, uczyniwszy
jednocze¶nie praw± rêk± ruch zniechêcenia pe³ny.

- Ja czujê, widzê, ¿e koniec, ¶mieræ siê zbli¿a... Nic mi ju¿ nie pomo¿e
- wola Boska!.. - znów przerwa³... w minutê za¶ mówi³:

- W³a¶nie... w³a¶nie powiedzieæ co¶ chcia³em tobie... kochany panie
Boles³awie... usi±d¼... - i pan January wskaza³ sw± woskowo - ¿ó³t± rêk±
taborecik.

Krasnostawski us³ucha³.

- Poczekaj chwilê... odpocznê... - wyszepta³ os³abiony bardzo. Opar³
g³owê o poduszki i oddychaæ pocz±³ ciê¿ko, na bladej za¶ twarzy jego
zakwit³ i zgas³ niebawem rumieniec nik³y.

Krasnostawski wyczekiwa³, milcz±c.

- Mo¿e podaæ panu co do picia? - zapyta³ po chwili.

Przecz±cy ruch rêki by³ ca³± odpowiedzi± pana Januarego. W dziesiêæ za¶
mo¿e minut pó¼niej g³osem s³abym, przerywanym co chwila ciê¿kim
oddechem, przemówi³ cicho :

- Ty¶ dobry... ty jeden... tak, jeden, jedyny, co¶ mnie nie opu¶ci³...
Uczynili to wszyscy: siostra, £ady¿yñski, córka... - spu¶ci³ g³owê i
umilk³, a dwie ³zy du¿e, perliste zab³ys³y w jego niebieskich,
przyblad³ych ¼renicach i stoczy³y siê z wolna po wychud³ej twarzy. Po
chwili ci±gn±³ znowu:

- ¬le uczyni³a Ola, ¼le bardzo... Nie poniewiera siê tak rodzicem, nie
depce siê tak przywi±zania ojca... nie, nie, po stokroæ razy nie!... -
powtórzy³ z moc± w os³ab³ym g³osie, i z t± skarg± na ustach przeciw
dziecku ostatni±, upad³ na poduszki w znu¿eniu, jak ¶ciana blady.

Krasnostawski, ze wspó³czuciem, uj±³ rêkê starca w d³oñ praw±, a gdy
Gowartowski ponownie uniós³ siê na pos³aniu, opiekuñczo i silnie
podpar³, podtrzyma³ swem lewem ramieniem jego cia³o wychud³e.

- Dziêkujê ci, bardzo dziêkujê!.. - wyszepta³ pan January i mówiæ pocz±³
dalej, g³o¶niej nieco, lecz ochryp³ym ju¿ od zmêczenia i wysi³ku g³osem
:

- Ale nie o tem mówiæ chcia³em, nie o tem! Przeciwnie... - znów zamilk³
sekund kilka.

- Przeciwnie - powtórzy³ - ja Oli przebaczam, maj±tek ca³y zapisa³em jej
wy³±cznie, tylko... tu zatrzyma³ siê starzec d³u¿ej nieco, jakby w
ostatnim wysi³ku trudno mu by³o jasno wyraziæ my¶l swoj± - tylko -
ci±gn±³ - ¿e testamentów jest dwa: jeden u notaryusza, z³o¿ony dawno, na
korzy¶æ Oli... drugi... na jej niekorzy¶æ...

Umilk³ znów Gowartowski blady i zmêczony, a po chwili koñczy³:

- Ten ostatni, pó¼niejszy, napisa³em w chwili nierozumnego gniewu...
Jest w mojem biurku, szuflada lewa, na wierzchu... Podrê go!..

Tu pan January, oswobodziwszy siê od podtrzymuj±cego go ramienia
Krasnostawskiego, opad³ na poduszki wycieñczony.

- Czy przynie¶æ mam ten testament? - podda³ Krasnostawski.

Ojciec Oli Dzier¿ymirskiej przyzwalaj±co skin±³ g³ow± i s³abym ruchem
rêki poruszy³ kluczyk od szufladki stoj±cego obok ³o¿a stoliczka.

Krasnostawski zrozumia³. Wysun±³ szybko szufladê, wzi±³ stamt±d pêk
kluczy i oddali³ siê cicho.

Blady, oddychaj±c ciê¿ko, w oczekiwaniu m³odego cz³owieka, odpoczywa³
Gowartowski... W ciszy g³uchej minê³o z dziesiêæ minut. Na progu
wreszcie ukaza³ siê Krasnostawski, trzymaj±c w rêku du¿± kopertê.

Na jego widok pan January gor±czkowo, o w³asnych si³ach, uniós³ siê na
pos³aniu i wyci±gn±³ rêkê po testament.

- Dziêkujê... - wyszepta³.

Odebrawszy za¶ od Krasnostawskiego kopertê, otworzy³ j± dr¿±c± rêk±,
wyj±³ arkusz papieru, znajduj±cy siê tam i rozerwa³ zwolna na cztery
czê¶ci. Potem w³o¿y³ na powrót do koperty zniszczony test, a zwróciwszy
siê do Krasnostawskiego, g³osem dziwnie d¼wiêcznym, stanowczym, wymówi³:

- Oddasz to jej... Oli - i umilk³, opad³szy znowu na poduszki.

M³ody plenipotent machinalnie wzi±³ kopertê schowa³ j± do kieszeni
surduta. Wpatrzony w starca, na którego twarzy igra³ w tej chwili jaki¶
pe³ny dobroci u¶miech, blady, tkliwy - milcza³ wzruszony, a dwie ³zy
niepos³uszne zakrêci³y mu siê w oczach.

G³osem cichym, jakby dogasaj±cym, mówi³ tymczasem jeszcze pan January:

- Nie zapomnij oddaæ... Pamiêtaj!.. - urwa³, a po chwili:

- Powiedz... tak¿e Oli... ¿e przebaczam... jej... i... jemu!..-
dokoñczy³ z trudno¶ci±, w wysi³ku ostatnim i z wypiekami na twarzy,
trupio blady, umilk³...

Pal±ca siê u obrazu Matki Boskiej nad ³ó¿kiem, z czerwonego szk³a,
lampka rzuci³a w tej chwili promieñ jasny na oblicze starca...

W zmierzchu id±cego wieczora twarz Gowartowskiego zaja¶nia³a jakim¶
nadziemskim jakby wyrazem szlachetnej dobroci... Krasnostawski
jednocze¶nie poprawi³ poduszki u ³o¿a i pochyli³ siê nad chorym, zda³o
mu siê bowiem, i¿ ten¿e porusza ustami.

Rzeczywi¶cie. Niedos³yszalnym, urywanym szeptem m³ody cz³owiek pos³ysza³
jeszcze:

- Dziêkujê... ty¶ dobry!.. Mówiæ ju¿... wiêcej... nie... mogê...

Poruszony s³owami chorego starca, zdenerwowany, wzruszony odst±pi³ od
³ó¿ka Krasnostawski i przygnêbiony, usiad³ w fotelu.

Minê³o z dziesiêæ minut.

Widz±c, ¿e chory le¿y teraz zupe³nie ju¿ cicho, m³ody cz³owiek po chwili
powsta³, pos³ucha³ oddechu jego, poczem wysun±³ siê cichutko z pokoju.
Dusi³o go co¶ w gardle...

W s±siednich komnatach pusto by³o ca³kiem i szaro ju¿ zupe³nie. Mrok
wieczora wciska³ siê do pa³acu coraz natarczywszy, wszêdzie, samotny,
cichy, smutny. Krasnostawski bez ha³asu otworzy³ podwoje balkonu i
wyszed³ na werandê, spragniony odetchn±æ ¶wie¿szem powietrzem...

Opar³ siê o balustradê, ch³odziæ pocz±³ rozpalone czo³o zimnym powiewem
jesiennego wieczora i sta³ tak nieruchomy do¶æ d³ugo, og³upia³y jakby na
razie, bezmy¶lny...

Nagle milczenie pogr±¿aj±cego siê coraz bardziej w mroki domu i parku,
przerwa³ jednostajny dono¶ny, odg³os dzwonu w pobli¿u. To codziennym,
panuj±cym w Gowartowie, zwyczajem, zwo³ywana s³u¿bê na wieczorn±
kolacyê.

Krasnostawski siê ockn±³, a jednocze¶nie poczu³ pragnienie i g³ód.

Wróci³ do komnaty, zamkn±³ drzwi oszklone od werandy, a napotkawszy po
drodze jak±¶ pozostawion± ¶wiecê, zapali³ j± po¶piesznie i na palcach
skierowa³ siê poprzez kilka komnat do jadalnej sali. Dobê ca³±
Krasnostawski nic, prócz kilku szklanek herbaty, w ustach nie mia³ -
m³ody organizm dopomina³ siê o swoje prawa.

W kredensie znalaz³ pochowane zimne miêsiwa i chleb razowy; posili³ siê,
popi³ wod± i przez puste komnaty znowu skierowa³ siê do pokoju
Gowartowskiego.

Tu ju¿ zupe³ne panowa³y ciemno¶ci. Krasnostawski zapali³ lampkê,
przykry³ j± aba¿urem i spojrza³ na chorego.

Le¿a³ w tej samej pozycyi, tak samo spokojny, oddychaj±c lekko, cicho,
bledszy tylko, ¿ó³tszy jakby... I w jednem równie¿ zasz³a, zmiana nag³a.

Oto rêce pana Januarego wykonywa³y po ko³drze jakie¶ niewyra¼ne i dziwne
ruchy, jakby szuka³y czego¶, szczypa³y powierzchniê sukna, zatrzymywaly
siê chwilê, i znów rytmiczne porusza³y siê zwolna, jednostajnie...

Krasnostawski, postawszy czas jaki¶, zbli¿y³ siê do stolika, wzi±wszy do
rêki machinalnie stoj±ce tam lekarstwo. Spojrza³ na receptê.
Przeczytawszy za¶, westchn±³.

By³y to leki zwykle, przepisywane dogorywaj±cym...

- Czy¿by naprawdê tak ¼le ju¿ by³o? - szepn±³ do siebie m³odzieniec -
tak przytomnym by³ jednak przed chwil±!.. E!.. mo¿e Bóg da...
pocieszaj±c siê - dokoñczy³ g³o¶no.

Tymczasem zmêczenie fizyczne i moralne wali³o wprost z nóg
Krasnostawskiego.

Zbli¿y³ siê chwiejny do fotelu. Usiad³ i po kilkakrotnie ziewn±³ mimo
woli nerwowo. Po chwili jednak energicznie wstrz±sn±³ siê...

- Ooo... jak¿e mi siê spaæ chce!.. - mrukn±³ i ponownie ziewn±³
przeci±gle z cicha.

- Ale nie mo¿na... nie mo¿na!.. - szepn±³ znów do siebie przekonywaj±co
i siêgn±³ po stoj±c± opodal flaszkê koloñskiej wody.

Przetar³ sobie skronie, pow±cha³, poczem napi³ siê zimnej wody ze
szklanki, i jak mu siê zdawa³o, zupe³nie obecnie rze¼ki, zag³êbi³ siê w
fotelu.

Tymczasem minê³o minut dziesiêæ zaledwie, gdy m³ody pan plenipotent spa³
ju¿ na dobre, pochrapuj±c nawet z lekka czasami.

Sen zwyciê¿y³... Milczenie i spokój jaki¶ z³owrogi zapanowa³y w
komnacie.

A zewn±trz pa³acu tymczasem noc z wolna i stopniowo królowaæ zaczê³a.

Na ciemnem tle nieba zamruga³y wkrótce gwiazdy, od pól wion±³ wietrzyk i
cichym ¿ó³kniej±cych li¶ci pogwarem zaszumia³ nad domem park stary.

Wewn±trz za¶ dworu usnêli wszyscy... Milcza³y tu wszystkie k±ty, a w
oddzielonej kilkoma komnatami jadalnej sali dochodzi³ tylko regularny
odg³os staro¶wieckiego zegara, który brzd±ka³ i tyka³ i bi³ przeci±gle
godziny jedna za drug±.

Nagle w g³uchej ciszy sypialni pana Januarego rozleg³o siê pocz±tkowo
s³absze, niebawem coraz silniejsze charczenie. To chory starzec ju¿
kona³...

Za ³o¿em, w pó³¶wietle komnaty, niewidzialna dla oka ludzkiego, stanê³a
¶mieræ, lepu swego chciwa - jêki zg³uszone umieraj±cego
dziesiêciokrotnem echem wstrz±snê³y cisz± domu...

Co¶ zbudzi³o Krasnostawskiego. Co? - sam nie wiedzia³ na razie. Zerwa³
siê z fotelu, oczy przetar³ i spojrza³ na pogr±¿one w cieniu ³o¿e.
Zdrêtwia³ nagle i w³osy dêbem stanê³y mu na g³owie.

Z oczyma, wywróconemi po bia³ka ¼renic, postawionemi w s³up,
nieprzytomny, z ustami otworzonemi, z¿ó³k³y, zzielenia³y - straszny,
jêcza³ starzec, ³apa³ powietrze, stêka³ ¿a³o¶nie - charcza³ z³owrogo...

Krasnostawski zrozumia³, lecz znieruchomia³ na razie do tego stopnia, ¿e
nie by³ w stanie poruszyæ siê z miejsca.. Po raz pierwszy w ¿yciu
znajdowa³ siê wobec konaj±cego cz³owieka, patrza³ wiêc bezprzytomny
prawie i b³êdny nieustannie na Gowartowskiego... Dr¿a³ przy tem na ca³em
ciele, chwyta³o go co¶ za gard³o, przykuwa³o do miejsca, do ziemi.

Równocze¶nie przygnêbiaj±ca cisza gniot³a mu piersi ciê¿arem, konaj±ce
drgnienia i jêki umieraj±cego, niby ostrzem ze stali kraja³y
niemi³osiernie wyprê¿one nerwy, a zarazem lêk niewyt³umaczony, dziwny,
zatrz±s³ nim.

Wiêc to ¶mieræ!.. ¶mieræ idzie ju¿, przybli¿a siê, okropna, bezzêbna,
oto jej szkielet sunie obok, mija go!.. Zbli¿a siê teraz obojêtna do
³o¿a... nachyla nad konaj±cym...

- Ha-ha-ha!.. ha-ha-ha!.. ha-ha-ha!.. - wstrz±sa ¶cianami pokoju - oto
¶miech jej straszny!.. Rzê¿enie konaj±cego odpowiada mu echem coraz
przera¼liwiej, g³o¶niej... Ponuro jêczy on, skar¿y siê, miota !..

- Bo¿e!.. Bo¿e!.. Co... to? Co... to? - krzykn±³ Krasnostawski, schwyci³
siê za g³owê, zadygota³ raz jeszcze i porwawszy ze sto³u dzwonek -
wybieg³.

W milczeniu powszechnego u¶pienia rozleg³ siê niebawem rozpaczliwy
d¼wiêk pokojowego dzwonka, wstrz±sn±³ murami !..

Gowartowski tymczasem czyniæ pocz±³ teraz rêkami jakie¶ szalone ruchy,
gwa³townie odpêdza³ co¶, broni³ siê przed kim¶, jêcza³ jeszcze
dono¶niej, chwyta³ powietrze, bezustannie charcza³..

Bieganie nape³ni³o niebawem dom ca³y. Garstka domowników i s³u¿by w
kilka chwil pó¼niej nape³ni³a pokój dogorywaj±cego cz³owieka. Ostatnia
przysz³a staruszka, klucznica, z gromnic± w rêku.

¯a³obn± ¶wiecê zapalono po¶piesznie i uklêkli wszyscy. Krasnostawski
przy samem ³o¿u, trzymaj±c w d³oni rêkê pana Januarego.

Ch³od³a mu ona w palcach coraz bardziej; stopniowo, powoli, charczenie,
jêki, równie¿ ustawa³y, ucich³y wreszcie...

Skupione milczenie komnaty, zamagnetyzowane wyczekiwaniem, trwog±,
przerwa³ szelest, dla ucha prawie niedos³yszalny. Ostatnie w tej chwili
ziemskie westchnienie cz³owiecze ulatywa³o z piersi starca - mknê³o w
za¶wiaty...

- Skoñczy³... - szepn±³ Krasnostawski. W¶ród klêcz±cych rozleg³ siê
p³acz... Gdzieniegdzie p³omyk zapalonej gromnicy o¶wietli³ ponuro
¿ó³taw± plam± ¶ciany, sprzêty i szyby komnaty, drgaæ zacz±³ b³yskotliwy
po twarzach klêcz±cych ludzi.

Poczêto siê ¿egnaæ pobo¿nie...

Wspólna, cicha, a pe³na g³êbokiej wiary prostych dusz modlitwa, z wol±
Najwy¿szego godz±ca siê, pokorna, nape³ni³a mury pokoju, i a¿ do stóp
Stwórcy-Pana ulecia³a skrzydlata - wznios³a siê tam, gdzie¶ wysoko, w
¶lad za zagadkow± drog± duszy zmar³ego, jakby mu niebo otworzyæ
pragnê³a.


---------



Pokra¶nia³e, czerwono-z³ote dzikiego wina li¶cie, pn±ce siê po bia³ych
¶cianach gowartowskiego dworu, zagl±daj± przez otwarte okno do ma³ego
gabinetu, obitego kirem, a ruszane z lekka wietrzykiem, ko³ysz± siê w
promieniach jesiennego s³oñca, powiew za¶ zefiru delikatnym dreszczem
przebiega równie¿ po rzêdzie ¿ó³tawych u ¶wiec p³omyków, pal±cych siê
woko³o katafalku, gin±cego w zieleni cieplarnianych kwiatów.

Obci¶niêty w ubranie czarne, wytworny - pan, nawet tu, za ¿ycia progiem,
na podwy¿szeniu le¿y January Gowartowski...

Zesztywnia³e palce jego trzymaj± kurczowo w d³oni krucyfiks, zaczesany
starannie w±s mlecznosiwy, sumiasty, polski, odbija piêknie na bia³em,
jak marmur, obliczu starca, a twarz ta, zadum pe³na, pogr±¿on± byæ tylko
siê zdaje w g³êbokim, cichym ¶nie.

Kamienny to sen!.. Sen za¶wiatów, wieczno¶ci, zagadki bytu i ¶wiadomo¶ci
prawdopodobnie tego, o co w dumie swej pokorny, rozbiæ siê musi rozum
ludzki; sen straszny - obojêtny na wszystko doko³a!..

I niczem ju¿ s± dla niego sprawy tego pado³u; niczem troski, cierpienia
ziemskie i niepokoje, niczem rado¶nie igraj±ce po pokoju s³oñce - niczem
wreszcie bole¶æ i smutek klêcz±cej u stóp katafalku, sêdziwej
kobiety-siostry!..

Przyby³a w przeddzieñ marsza³kowa Warnicka, dr¿±cemi, zbiela³emi usty
szepcze teraz modlitwy, z ócz jej zmêczonych co minut parê upada ³za
cicha, a wzrok z bole¶ci± t³umion± wpatruje siê w rysy ukochane.

I modli siê znów pokorna!..

Lica Gowartowskiego bowiem nic nie mówi± zupe³nie !.. Spokój i martwota
nieziemska wyryte s± na nich, a pogoda tylko jaka¶ nieuchwytna, cicha,
¶wiadczyæ siê zdaje, ¿e nie czuje on ju¿ nic, a w ka¿dym razie, i¿
docze¶nie na pewno nie cierpi ju¿ wcale.

- Módlcie siê, p³aczcie... przyjd¼cie - odejd¼cie... zakopcie w
ziemiê... Róbcie, co chcecie - wszystko mi jedno!.. - mówi± sob±
wyra¼nie zesztywnia³e cz³onki zmar³ego.

A tymczasem przez otwarte okno do ciasnego naro¿nego pokoju wpadaj±,
igraj± coraz rado¶niej promienie s³oñca, p³yn± jakie¶ dalekie z pól
pie¶ni, pogwary - oddalone ¿yciowe echa...

Babiego lata niæ wpada tu z wietrzykiem i osiada cicho na bujnej siwej
czuprynie zmar³ego... W tej samej chwili drzwi od komnatki odmykaj± siê
ostro¿nie i do pokoju wsuwa siê ros³y, siwiej±cy ju¿ mê¿czyzna...

To £ady¿yñski. I on, przygnany straszn± wie¶ci± choroby gro¼nej, pod±¿y³
do przyjaciela lat m³odych, przybywszy jednak - za pó¼no.

Twarz jego, zazwyczaj pogodna, ironiczna, wyra¿a w tej chwili ból
niek³amany. Zbli¿a siê milcz±co, opatruje p³omyki ¶wiec, przestawia
kwiaty, a poprawiwszy poduszkê - zrzuca z g³owy Gowartowskiego swawoln±
niæ jesieni, i ukl±k³szy, g³owê opiera o katafalk, w bolesnej zadumie.

Mija tak d³uga chwila.

Poczem drzwi skrzypi± znowu, na progu ukazuje siê dorodna
Krasnostawskiego postaæ. Obj±wszy wzrokiem pokój i znajduj±ce siê w nim
osoby, wzdycha ciê¿ko, nastêpnie za¶ zbli¿a siê do £ady¿yñskiego i
opiera lekko sw± rêkê na jego ramieniu. Potrz±sa niem delikatnie raz,
drugi...

Za trzeciem dopiero dotkniêciem budzi siê £ady¿yñski z bolesnego
zamy¶lenia i unosi g³owê..

- A, to pan? - pyta cicho - có¿ to?...

Jakby w odpowiedzi jednocze¶nie do pokoju wpada wyra¼nie oddalony
jeszcze nieco d¼wiêk dzwonków, i zg³uszony gdzie¶ po sio³a drodze,
daleki têtent i turkot kó³ powozu.

I w ¶lad za tem szeptem na pytanie pana Emila odpowiada Krasnostawski.

- Ze stacyi konie wracaj±... O ile wzrok mnie nie myli, kto¶ jest w
faetonie... Zdaje mi siê, ¿e to - oni...

£ady¿yñski, s³uchaj±c go uwa¿nie, ju¿ powoli powsta³ by³ z klêczek.

- Mo¿e szanowny pan dobrodziej bêdzie tak ³askaw wyj¶æ na ganek -
ci±gnie dalej Krasnostawski. - Pani± marsza³kowê - tu zni¿a g³os jeszcze
bardziej - fatygowaæ nie wypada... Ja za¶ pana Dzier¿ymirskiego nie
znam... A tu, do wiadomo¶ci zgonu...

- Tak, tak! - przerywa pan Emil, - dobrze, mój panie, idê... Ale prawda
- zatrzymuje siê - trzeba uprzedziæ marsza³kowê, bo siê biedaczka
wystraszy.

£ady¿yñski pochyla siê ku klêcz±cej pani Melanji i szeptem co¶ jej
przek³ada.

Wpó³przytomnie s³ucha go marsza³kowa Warnicka, po chwili za¶ wstaje i ze
smutkiem bezbrze¿nym, wzdycha kilkakrotnie...

Jednocze¶nie dwaj mê¿czy¼ni wychodz± szybko, oddalony bowiem przed
chwil± jeszcze turkot pojazdu wstrz±sa ju¿ oto murami domu i powóz snaæ
zaje¿d¿a ¶piesznie na dziedziniec. Odg³os dzwonków dono¶nie przerywa
martw± ciszê... Powóz staje.

A nastêpnie, a¿ tu, popod stopy umar³ego cz³owieka niewyra¼ne jakie¶
zg³uszone dochodz± g³osy i szmery...

Nagle, o milcz±ce ¶ciany pa³acu obija siê krzyk kobiecy bolesny,
straszny, oraz st³umiony jeszcze oddaleniem jêk rozpaczliwy. W ¶lad za
tem rozlegaj± siê kroki, coraz szybsze, bli¿sze, a pó¼niej ju¿ ca³kiem
dono¶nie tym razem, szelest sukni i ³kanie.

Jeszcze chwila...

I cisza pokrytego kirem, ton±cego w s³oñcu i gromnic ¶wietle, zak±tka,
sfinksowy, dumny majestat ¶mierci brutalnie przerywanym zostaje.

Drzwi roztwieraj± siê nerwowo, ruchem gwa³townym, od silniejszego pr±du
powietrza ga¶nie przy katafalku ¶wiec kilka, i do pokoju wbiega ubrana w
podró¿ne szaty, p³acz±ca Ola...

Za ni±, ukazuje siê ¶niade spokojne oblicze Dzier¿ymirskiego i wytworna
sylwetka jego.

Jednocze¶nie murami komnaty wstrz±sa krzyk bólu, rozpaczy, a zarazem
ha³as drugorzêdny jaki¶, inny...

To Ola ju¿ na kolanach... Obejmuje ona ramionami zimne, martwe cia³o
rodzica, odtr±ciwszy równocze¶nie niebacznie przeszkadzaj±ce jej wysokie
srebrne lichtarze, z chrzêstem padaj±ce w tej samej chwili na ziemiê...

Kto¶ schyla siê po¶piesznie i opodal ustawia je ponownie...

Tymczasem krzyk beznadziejnego cierpienia wydziera siê z ust Oli.

- Tato !... tatusiu !.. przebacz!.. - wo³a m³oda kobieta, p³acz±c, wij±c
siê z rozpaczy. - Ojcze!.. ojczulku!.. przebacz!.. - koñczy w ³kaniu,
szlochaj±c.

Na d¼wiêk s³ów ostatnich chmura osiada na wynios³em czole Romana.

- Ty¶ winien tak¿e!.. ty równie¿!.. To dzie³o tak¿e twoje! - szepce mu
co¶ w duszy w tej chwili i instynktownie blednie, pochyla siê i klêka po
drugiej stronie katafalku.

A Ola ¶ciska, ca³uje teraz rêce, twarz i zimne czo³o starca, oblewa je
³zami, w³osy ojcowskie pie¶ci i tuli sw± g³owê do serca, co biæ ju¿ na
zawsze przesta³o!..

- Ty nie umar³e¶ - szepce - ty ¶pisz tylko!.. ty nie umar³e¶!.. -
powtarza uparcie. - To byæ nie mo¿e - nie mo¿e!!..

Powsta³a z klêczek marsza³kowa Warnicka podtrzymuje wij±c± siê w bólu
kobietê z jednej strony - z drugiej opiekuñczo podpiera j± £ady¿yñski.

Wszystkim ³zy krêc± siê w oczach, jeden Roman tylko nieczu³ym byæ siê
zdaje pozornie, ale twarz jego kredowo - blada i brwi ¶ci±gniête
¶wiadcz±, i¿ i on, w tej chwili przynajmniej - cierpi. Klêczy wci±¿
nieruchomo, my¶li...

Poza nim, ¶wiadek niemy tej sceny, stoi Krasnostawski, wzruszony,
bezradny. Opodal stary lokaj domowy patrzy osowia³y.

- Z³oty tatuniu !!.. z³oty !!.. - wo³a znów Ola, prosz±co, b³agalnie; z
przerwami ma³emi, jêkliwy, przeplatany ³kaniem, odzywa siê bezustannie
g³os córki-sieroty, a echo jego p³ynie przez okno w dal, do parku, na
step i pola!..

I za g³osem zrozpaczonej jedynaczki, hejna³em wspólnym p³akaæ, ³kaæ oto
zdaj± siê stare drzewa parku; szumem swych li¶ci drobnych brzoza nad
wod± wie¶æ tê powtarza dalej, p³acz±c sama, a jêk bole¶ci, podchwycony
akordami przyrody, p³ynie, p³ynie w dal...

I wszystko, zda siê teraz, za panem swym boleje !..

A wiêc i staw, ¶ni±cy fali swej szmerem, i ³any, i polne kwiecie, i
step, strz±saj±cy z traw swych niby ³zy ¿alu - drobne kropelki rosy...

Jeden tylko umar³y, jak g³az nieczu³ym jest na jêk, ból swego dziecka.

Lecz czy¿ to z³udzenie?..

Pod poca³unkami przed chwil± i ³z± jedynaczki, zdawa³o siê, ¿e oto znika
z alabastrowego czo³a starca g³êboka, zastyg³a tam zmarszczka, i ca³kiem
ju¿ teraz pogodne, obojêtne, ¶ni ono dalej bez koñca...

Mo¿e dusza z poza stref ¶wiata niewidzialna zab³±ka³a siê jeszcze tutaj
przed dalsz± w wieczno¶æ zagadkow± wêdrówk±?.. A mo¿e trup s³ysza³
jeszcze ?

Któ¿ wie? któ¿ zgadnie?

- Ojcze!.. ty ¿yjesz!!.. tato... tatusiu!.. Biedna ja... biedna...
nieszczê¶liwa... - bezzmiennie; tylko coraz ciszej i ciszej, rozlega siê
dalej u stóp starca wo³anie Oli, w spazmach ³kañ bolesnych, bezsilne,
straszne w swej grozie, bólu - coraz beznadziejniejsze.

- Tatuniu!!.. Ta... tu... niu!.. - kona wreszcie krzyk m³odej kokiety...
Milknie, oddany echem parku, pogwarami sio³a i pól szerokich...
pó³omdla³± i s³ab± ¿onê wynosi po¶piesznie na rêkach Dzier¿ymirski z
powleczonej kirem komnaty.

Wystraszeni pod±¿aj± za nim wszyscy...

To ¿ycie ju¿ ze ¶mierci± walczyæ poczyna³o. Przepotê¿ne w swej sile, nie
lubi±ce, by zapominano o niem, odrywa³o w tej chwili despotycznie od
nieboszczyka, w skupieniu otaczaj±cych go dot±d ludzi. Troska o ¿ywym
wziê³a górê!..

W promieniach radosnych jesiennego s³oñca, w ciszy, graj±cej tylko
powa¿nym szumem drzew ogrodu - w chwilowym nie³adzie wpó³ przygas³ych
¶wiec i poodsuwanych kwiatów, niewzruszony w swym majestacie ¶mierci -
umar³y pozosta³ sam.


***


Od pogrzebu Januarego Gowartowskiego minê³o dni kilka.

W pogr±¿onym ju¿ we ¶nie pa³acu w Gowartowie pali³o siê jeszcze ¶wiat³o
w jednym pokoju, rzucaj±c w noc ciemn± promieñ jaskrawy przez okienne
szyby.

W kancelaryjnym gabinecie dawnego pana, a dzi¶ sypialni nowego
dziedzica, Dzier¿ymirskiego, on sam, znu¿ony dniem minionym, a nader
dlañ obfitym w niezwyk³e zdarzenia, k³ad³ siê do snu i z wolna rozbiera³
leniwie.

Na stoliku obok ³ó¿ka sta³a odkorkowana butelka szampana i kieliszek
wysoki, z kryszta³u, oraz odemkniête pude³ko cygar.

Roman po chwili zapali³ jedno z nich, nala³ sobie wina i wypi³ haustem
jeden kielich, poczem zmêczony, wsun±wszy siê pod ko³drê, zgasi³
¶wiat³o.

Odetchn±³ parê razy g³o¶no, z ulg±, przeci±gn±³ siê, a¿ zatrzeszcza³o
staro¶wieckie ³o¿e, ziewn±³ smakowicie, zaci±gn±wszy siê za¶ wyborowem
cygarem, my¶leæ pocz±³ o ukoñczonym dniu dzisiejszym, a prze³omowym w
dotychczasowem ¿yciu jego.

Dzi¶ to bowiem odby³o siê otwarcie testamentu nieboszczyka.

Stosownie do woli zmar³ego, córka jego stawa³a siê jedyn±
spadkobierczyni± kilkakroæstotysiêcznego maj±tku...

Dzier¿ymirski powtórnie wyci±gn±³ siê z lubo¶ci± w szerokiem,
szeleszcz±cem po¶ciel± ³o¿u.

- Tak, kilkakroæ-stoty-siêcz-nego... - szepn±³ do siebie z zadowoleniem.
U¶miechn±³ siê... Dwa dni temu jeszcze, jad±c tu, a przeczuwaj±c zgon
ojca Oli, - by³ pewnym niemal, i¿ on córkê za niepos³uszeñstwo
wydziedziczy³.

Ju¿ dnia nastêpnego po przybyciu do Gowartowa przyjemnie bardzo rozwia³y
siê jego trwogi; wzruszonej opowiadaniem o ostatnich chwilach pana
Januarego córce, w obecno¶ci Romana, wrêczy³ by³ Krasnostawski podarty
w³asnorêcznie przez umieraj±cego ojca testament.

On za¶, pomimo to, w±tpi³ jeszcze... Ba³ siê otwarcia ostatniej woli
nieboszczyka, z³o¿onej oficyalnie u notaryusza; i tutaj zdawa³ siê
przeczuwaæ podstêp jaki¶ mo¿e i przykr± niespodziankê.

Dzi¶ wreszcie pierzch³y bezpowrotnie niepokoje ostatnie. Z ni± ucieka³
równie¿ strach bliskiego bezpieniê¿nego jutra, które czeka³o nañ,
czyha³o z wydaniem ostatnich paru tysiêcy, pozosta³ych z poprzedniej
fortunki, ¿yciem nad stan przez lat trzy lekkomy¶lnie wydanej.

Tu Dzier¿ymirski u¶miechn±³ siê szydersko.

Nie, stanowczo, pieni±dz do niego siê garnie!.. Ten, który posiada³
dot±d, choæ wygrany, pali³ go czêstokroæ, pomimo wszystko,
przypomnieniem przesz³o¶ci. Sofizmatami wt³umia³ w siebie wspomnienia
gryz±ce, lecz jednocze¶nie i instynktownie jakby rozrzuca³, pozbawia³
siê grosza, tam, gdzie¶ na dnie duszy w³asnej, choæ nie przyznawa³ siê
pozornie do tego, rad nawet bêd±c, i¿ z³oto w±tpliwe sz³o - nik³o...

Jakby otrz±saj±c siê z tego samopoczucia, Dzier¿ymirski poruszy³ siê
niespokojnie i powróci³ my¶l± do tera¼niejszo¶ci mi³ej.

On i Ola - wszak to jedno. Dzi¶ zatem, pomimo praw miejscowych, de
facto, stawa³ siê panem okaza³ej i pañskiej, w³asnej fortuny.

I pokryta, st³umiona wa¿no¶ci± chwili, smutkiem Oli, oraz ca³ego domu -
przez dzieñ ca³y - teraz dopiero, w ciszy u¶pienia pa³acu, w czterech
¶cianach sypialni, rozsadzaæ poczê³o Dzier¿ymirskiemu piersi egoistyczne
zadowolenie wewnêtrzne.

Szczerze ¿a³owaæ zmar³ego Roman w istocie nie móg³. Poza innemi cechami
charakteru dodatniemu i mi³emi, arystokrata z przekonañ, nieprzystêpny i
dumny wzglêdem tych, których pragn±³ trzymaæ od siebie z daleka, takim
tylko, a nie innym, okaza³ siê nie¿yj±cy pan January, w stosunku do
dzisiejszego swego ziêcia.

Dzier¿ymirski nie bola³ wiêc wcale nad strat± te¶cia swego... Teraz za¶,
powoli pal±c cygaro, my¶l jego, przesun±wszy siê obojêtnie po wypadkach
¶mierci pana Januarego i jego pogrzebu, zatrzymuj±c siê przy tych
zdarzeniach tylko ze wzglêdu na bole¶æ drogiej mu Oli - swobodna,
pomyka³a obecnie chy¿o w przysz³o¶æ.

Od jutra staje siê panem!.. Bêdzie administrowa³ dobra, zbiera³
dochody...

I Romana upaja³o to jutro!..

Lat temu parê skromny student, korepetytor bez grosza przy duszy, ¼le
odziany, od¿ywiany - biedny... Pó¼niej zrz±dzeniem losu ¶lepego
w³a¶ciciel sumki poka¼nej grosza... Dzi¶ dziedzic, pan ca³±, gêb±!..

- Do dyaska !.. - mrukn±³ Dzier¿ymirski i u¶miechn±wszy siê z
zadowoleniem, musia³ przyznaæ jednak, ¿e ¶wiat nie tak z³y i nic nie
wart, jak nazywa³ go ongi, w pesymizmu chwilach, i ¿e ¿ycie czasami bywa
wcale mi³em.

- I có¿ mog± o mnie z³ego powiedzieæ ludzie, ¶wiat ca³y? - rezonowa³
dalej w my¶lach swych Roman.

- Nic zupe³nie. O zgubie niezwróconej wszak nikt nic nie wie, ka¿dy za¶
znaj±cy mnie przedtem, gdy dzi¶ mnie spotka, powie tylko z przekonaniem:
Zuch, poradzi³ sobie w ¿yciu!..

- A jak? któ¿ o to pytaæ bêdzie...

Dzier¿ymirski, poczuwszy znów pragnienie, w pó³¶wietle pokoju odnalaz³
kieliszek i butelkê szampana, któr±, powodowany jakim¶ dziecinnym wprost
kaprysem, przyniós³ sam sobie wieczorem z "w³asnej" piwnicy; nalawszy
wina, napi³ siê chciwie.

Rado¶æ za¶ jego wewnêtrzna, poza egoistyczn± samowiedz± przysz³ego bytu,
mia³a równie¿ na jego obronê, przyznaæ nale¿y, i szlachetniejsz±
podstawê.

- Teraz bêdê mia³ na to, by oddaæ to, co znalaz³em - mówi³ sobie w³a¶nie
w tej chwili, trzymaj±c machinalnie w rêku wysoki kryszta³owy kielich od
wina, a w my¶lach bezwiednie i niejasno zarazem uk³ada³ ju¿ wzglêdem
tego plany na przysz³o¶æ.

- Ukrytym celem ¿ycia mego bêdzie znale¼æ, odszukaæ koniecznie
zagadkowego w³a¶ciciela zgubionych dwudziestu siedmiu tysiêcy - szepta³
cicho Roman do siebie, - a oddawszy mu jego pieni±dze, oczy¶ciæ siê w
ten sposób z plamy przesz³o¶ci!..

- Muszê j± zmazaæ! Czystym byæ muszê!.. - z si³± powtórzy³ g³o¶niej. -
Choæbym mia³ ¶wiat z posad poruszyæ! - dokoñczy³ z moc± i umilk³, a
równocze¶nie w piersiach jego zapala³a siê teraz jaka¶ gor±czka czynu.

Zdawszy za¶ sobie natychmiast sprawê z tego stanu swego, Dzier¿ymirski
poruszy³ siê w po¶cieli swej niespokojnie.

- Tak, ja go znajdê! - mówi³ sobie w my¶li dalej. - Znajdê, dla tego
choæby, i¿ nie unikaæ boja¼liwie, jak dot±d, ale ¶mia³o szukaæ go bêdê.
Ale... - tu Roman zatrzyma³ siê w my¶lach, - ale, by dopi±æ tego -
powtórzy³ - wszak muszê wyp³yn±æ na arenê szersz± ¶wiata!.. Bo przecie¿
tu, choæ bêdê panem Gowartowa, nic przecie w tym wzglêdzie uczyniæ nie
zdo³am!..

- A wiêc - gdzie ?.. - drêczyæ go, mêczyæ poczê³o pytanie. Dzier¿ymirski
brwi zmarszczy³.

Powtórnie, znowu poczu³ w sobie jak±¶ nieprzepart± chêæ czynu, a
równocze¶nie zrozumia³ nagle, ¿e rado¶æ jego chwilowa, przelotna z
odziedziczenia maj±tku by³a s³omianym tylko ogniem!

Bo, rzeczywi¶cie...

Ambicya bowiem, czasem ¼le umieszczona - pojêta, lecz jedna i ta sama
zawsze, która dot±d pcha³a go ¶lepo naprzód, i teraz, choæ zosta³ panem
i zdoby³, czego pragn±³, uka¿e mu niew±tpliwie inne znów braki obecnego
po³o¿enia, "i¶æ" naprzód ka¿e, wynie¶æ siê ponad drugich zachêcaæ bêdzie
- nurtuj±ca, despotyczna - nie pozostawi go w spokoju!

Wzi±wszy za¶ jeszcze pod uwagê u¶piony wyrzut sumienia i chêæ zmazania
plamy z w³asnej uczciwo¶ci - przysz³o¶æ ta, przed chwil± jeszcze
wymarzona, idealna... ju¿ teraz przed wzrokiem Romana pokrywa³a siê
cieniem.

Samowiedza powy¿sza pokry³a chmur± na chwilê piêkne rysy
Dzier¿ymirskiego.

- Ha!.. zobaczymy!.. - rzek³ zupe³nie g³o¶no, a wypiwszy do koñca
szampañskie wino, postawi³ kielich na stole tak silnie, ¿e lejkowaty,
delikatny, prys³ on i szcz±tki kryszta³u upad³y z brzêkiem na ziemiê.

Pierwszym ruchem pana na Gowartowie by³o siêgniêcie po zapa³ki, my¶l za¶
zapalenia ¶wiecy, by zebraæ szk³o st³uczone, przemknê³a mu przez g³owê.

Powstrzyma³ siê jednak i mrukn±³ zcicha:

- Po co? Mam przecie na zawo³anie kamerdyra i dwóch lokai... Sprz±tn±
jutro...

Poczem, znu¿ony my¶lami, przytuli³ g³owê do poduszki, usi³uj±c zasn±æ.

--------------

CZÊ¦Æ DRUGA




By³a wiosna...

Od opisanych zdarzeñ pi±ta ju¿ z kolei tak samo urocza zawsze,
u¶miechniêta i weso³a - nowa wiecznie, w zieleni i blaskach wschodzi³a
ona znowu nad ¶wiatem. Pe³na w przysz³o¶æ wiary i nadziei krzepi³a
serca, rozja¶nia³a umys³y, sia³a po twarzach ludzkich u¶miechy radosne,
a rozogniaj±c wyobra¼niê, zmys³y - upajaj±c swem tchnieniem, majowem,
¶wie¿em - sz³a zwyciêska, królewska, wspania³a...

Przez wpó³przymkniête okno powiew jej, ³±cznie z g³uchym gwarem ulic
wielkiego miasta, wdziera³ siê do umeblowanego powa¿nie, obszernego
gabinetu, gdzie przy biurku okaza³em, a zarzuconem papierami, listami,
ksiêgami i pismami, siedzia³ Roman Dzier¿ymirski i s³ucha³ mówi±cego co¶
do niego m³odego mê¿czyzny.

Po chwili ten¿e umilk³, w pokoju zapanowa³a cisza, zamykaj±ca snaæ
powa¿n± i czas d³u¿szy tocz±c± siê rozmowê.

Roman zamy¶lony, uj±wszy w dwa palce jaki¶ papier, z³o¿ony we czworo,
postukiwa³ nim machinalnie o amarantowe sukno biurka, przybysz za¶
milcza³, wpatrzony w niego - na odpowied¼ czeka³ cierpliwie, bawi±c siê
tymczasowo trzymanem w rêku no¿em do rozcinania.

Go¶æ nieznajomy by³ niskiego wzrostu; twarz mia³ my¶l±c±, ruchliw± i
zmienn±, ca³a za¶ jego powierzchowno¶æ, wyra¼nie zdradzaæ siê zdawa³a,
kogo¶ ze sfer finansów, lub przemys³u.

Przeniós³szy niebawem wzrok z twarzy Dzier¿ymirskiego na otaczaj±ce go
sprzêty w gabinecie, pobie¿nie przygl±daæ mu siê zacz±³.

Rzuci³ wiêc okiem na stoj±cy opodal stó³ du¿y, przykryty zielonem
suknem, a przeznaczony zapewne do sesyi i narad, na otaczaj±ce go
fotele, skór± kryte, na dwie, szafy ksi±¿ek, zegar - cacko staro¿ytne;
spojrza³ na parê konsol, stolików, i innych zbytkownych gracików -
wreszcie, zniecierpliwiony d³u¿szem milczeniem gospodarza, zagadn±³:

- Zatem... panie prezesie?

Dzier¿ymirski ockn±³ siê, i ju¿ otwiera³ w³a¶nie usta, by co¶ odrzec,
lecz zatrzyma³ siê nagle, drzwi bowiem skrzypnê³y, i wszed³ lokaj,
trzymaj±c du¿y list na tacy.

- Jaki¶ pan to przyniós³, czeka³ bardzo d³ugo, - obja¶ni³, - w koñcu
kaza³ mi list oddaæ ja¶nie panu, a sam poszed³...

- Przepraszam pana!.. - rzuci³ Roman go¶ciowi swemu - pan pozwoli,
nieprawda¿? - i rozerwa³ kopertê przyniesionego pisma.

Spojrza³ na æwiartkê papieru formatu handlowego, z kilkunastoma tylko
wierszami, pisanymi czytelnie na maszynie, i kilkoma hieroglifami
podpisów.

Lokaj znik³ tymczasem, a, jednocze¶nie Dzier¿ymirski, skoñczywszy
czytanie, ponownie zwróci³ siê do go¶cia swego, lecz i tym razem znowu
przeszkodzono mu.

Kto¶ puka³ do drzwi dyskretnie.

- Proszê!.. - rzek³ Roman g³o¶no.

Drzwi roztworzy³y siê szybko. Do gabinetu wszed³ m³odzieniec bardzo
wysoki, ubrany modnie, o powierzchowno¶ci wytwornej i pañskiej, oraz
ruchach naturalnych, swobodnych, nerwowych nieco tylko i zbyt prêdkich.

Przeprosiwszy po¶piesznie siedz±cego przemys³owca, Dzier¿ymirski zerwa³
siê na widok wchodz±cego.

- Pardon... mille fois... pardon!.. Kochany prezesie, s³ówko tylko jedno
- mówi³ ju¿ tymczasem przyby³y, a ujrzawszy powstaj±cego instynktownie
go¶cia, do¶æ grzecznie rzuci³ w jego stronê.

- Przepraszam bardzo, stokrotnie... pana... sekundê tylko!.. - uj±wszy
za¶ ramiê Dzier¿ymirskiego, nachyli³ siê ku niemu, odprowadzi³ dalej
nieco i pó³g³osem mówiæ pocz±³ co¶, z ¿ywo¶ci± i gestykulacy±, stoj±c z
nim razem po¶rodku gabinetu.

Po chwili, odprowadzony a¿ do drzwi, z atency± wyra¼n±, po¿egna³ siê
serdecznie z Romanem i znikn±³ za portyer± i drzwiami.

Dzier¿ymirski tymczasem powraca³ ju¿ do go¶cia swego, a przeprosiwszy go
raz jeszcze, doda³ na pozór niedbale:

- To w³a¶nie ksi±¿ê-ordynat B... nie zna pan?... Mia³ do mnie interes
bardzo pilny... Tu znów - wskaza³ na otrzyman± przed chwil±
korespondencyê, - zaproszenie na ogólne zebranie akcyonaryuszów jednej z
naszych kolei. Dzi¶ mam piêæ sesyj... - ci±gn±³ dalej w tym samym tonie,
- tam - uczyni³ g³ow± niewyra¼ny ruch ku drzwiom, - czeka masa
interesantów... Wszystkie godziny dnia policzone...

- Wobec tego - zatrzyma³ siê znowu Roman - nie wiem doprawdy - mówi³
zwolna - czy przyj±æ mogê tak zaszczytny wybór panów... Po prostu nie
mam w ogóle czasu... Nie, nie mogê !

Cieñ przeszed³ po obliczu nieznajomego, chcia³ co¶ zaprotestowaæ, lecz
Dzier¿ymirski ju¿ mówi³:

- Przykro mi tylko, i¿ panowie z tego powodu ambaras prawdopodobnie mieæ
bêd±... - zatrzyma³ siê chwilê i wskaza³ na trzyman± do niedawna, w rêku
odezwê jednego z pierwszorzêdnych akcyjnych towarzystw wêglowych, w
której donoszono mu w³a¶nie o wyborze go podczas ostatniego zebrania
akcyonaryuszów na przewodnicz±cego w komisyi rewizyjnej.

- Lecz wyznaæ muszê - ci±gn±³ dalej i u¶miechn±³ siê przy tem z lekka, -
¿e nawet czynno¶æ, proponowana mi przez panów, zastaje mnie ca³kiem nie
przygotowanym. Po prostu - tu po wargach Romana przemkn±³ powtórnie
u¶miech - dziedzina to rzeczy, dla mnie nie tak dok³adnie i zupe³nie
znanych... Terra incognita... - sk³oni³ g³owê ruchem lekkim - stanowiska
podobnego nie mia³em jeszcze dot±d...

I Dzier¿ymirski zamilk³ na chwilê poczem swobodnie dorzuci³:

- Ale! prawda... Zapomnia³em jeszcze powiedzieæ szanownemu panu... Za
parê dni wyje¿d¿am na czas d³u¿szy za granicê, dla wypoczynku.

Roman zatrzyma³ siê i pytaj±co spojrza³ na go¶cia swego.

- O!.. to najmniejsza... - odpar³ szybko przemys³owiec - czynno¶æ
komisyi w roku bie¿±cym wypada dopiero za miesiêcy kilka, a odbywa siê w
ogó1e nieczêsto... Co za¶ do pierwszego punktu... rzecz to równie¿ ma³ej
wagi...

- Nie chodzi nam bynajmniej o jednostkê tak dalece rutynowan±, -
przepraszam za wyra¿enie i m³ody cz³owiek u¶miechn±³ siê lekko - lecz o
cz³owieka tych wp³ywów i stanowiska, oraz zaufania szerokich kó³ naszego
miasta, jakie pan prezes po paru latach zaledwie zdobyæ sobie potrafi³,
i które niew±tpliwie, rzec mo¿na, posiada obecnie ju¿ w zupe³no¶ci...

Dzier¿ymirski teraz z kolei u¶miechn±³ siê na tak jasne postawienie
kwestyi.

Rzeczywi¶cie, lat temu kilka, gdy nieznany tu zgo³a jeszcze przyby³
osiedliæ siê w mie¶cie, czy¿by ¶ni³o siê nawet komu przyj¶æ doñ z tego
rodzaju propozycy±. B³ysk zadowolenia mi³o¶ci w³asnej przemkn±³ w tej
chwili po licach Dzier¿ymirskiego.

- Nie traci³e¶ czasu daremnie - mówi³ mu wewnêtrzny g³os i uczucie pychy
rozpiera³o piersi.

Milczeniu zaleg³e przerwa³ tymczasem g³os przemys³owca.

- Zatem - rzecz za³atwiona nieprawda¿? Pan prezes - przyjmuje?...

Dzier¿ymirski zawaha³ siê sekundê jeszcze, pochlebstwo jednak, podane
zrêcznie, dzia³aæ poczyna³o. Zdecydowa³ siê daæ odpowied¼ przychyln±.

- No... trudno!.. - wycedzi³ z wolna, obojêtnie i z pozornym przymusem.
Pomimo obowi±zków i odpowiedzialno¶ci, które wk³adaj± na mnie czynno¶ci
i stanowisko przewodnicz±cego w komisyi, przyj±æ ju¿ chyba muszê!..

- Wybór panów akcyonaryuszów zreszt± takiego zwi±zku, jakiem jest
Towarzystwo panów - tu Roman sk³oni³ siê grzecznie w stronê go¶cia
swego, a bêd±cego - ci±gn±³ dalej - bez pochwa³ i przesady, w rozkwicie
obecnym jednem z pierwszorzêdnych w kraju - zaszczyt mi tylko przynosi -
i Dzier¿ymirski w tem miejscu przemówienia swego pochyli³ z lekka g³owê.
- Co za¶ do czynno¶ci rewizyjnych, mam nadziejê równie¿ - koñczy³ - i¿
chyba im podo³am, tymbardziej - u¶miechn±³ siê tym razem nieco dumnie -
¿e zajêæ bardzo podobnych, choæ tak ró¿norodnych, piastujê od pewnego
czasu moc niezliczon±...

- O, naturalnie! - przy¶wiadczy³ go¶æ skwapliwie, - zreszt± przyjemno¶æ
mia³em powiedzieæ ju¿ panu prezesowi w toku rozmowy dzisiejszej, ¿e
zdaniem jest jednog³o¶nem akcyonaryuszów naszego Towarzystwa, i¿ w ca³em
mie¶cie nie ma formalnie nikogo, kto by lepiej od pana prezesa czynno¶æ
wzmiankowan± obj±æ zdo³a³.

Dzier¿ymirski na to znowu pochlebstwo nowe w milczeniu nisko pochyli³
tylko g³owê i powsta³ z siedzenia.

Go¶æ jednocze¶nie z krzes³a zerwa³ siê szybko.

- Dziêkujê i uciekam, panie prezesie, czas - to pieni±dz, a przys³owie
to nigdzie chyba lepiej, ni¿ tutaj, zastosowanem byæ nie mo¿e.

- Proszê wyraziæ tymczasowo moje podziêkowanie panom z Rady
Zarz±dzaj±cej,- odpar³ uprzejmie Dzier¿ymirski. - W sprawie tej zreszt±
wpadnê osobi¶cie do biur Towarzystwa, przed mym wyjazdem.

- S³uga pañski!.. - rzuci³ jeszcze przyby³y w uk³onie i w ¶lad za tem
znik³ za drzwiami. Dzier¿ymirski krokiem miarowym przechadzaæ siê pocz±³
po pokoju.

- Wiêc i ta akcyjna spó³ka wêglowa - my¶la³ - obracaj±ca kapita³ami,
najpotê¿niejszymi mo¿e w kraju, ceniona, znana, wybra³a go równie¿! Wiêc
i oni doñ przyszli! Wpo¶ród siebie nie znale¼li nikogo, godniejszego, by
piastowaæ urz±d, tak pe³en zaufania!.. - w umy¶le Romana bezustannie nad
innemi górowa³o wra¿enie wizyty ostatniej.

Duma wci±¿ rozsadza³a mu piersi, u¶miech zadowolenia b³±ka³ siê po
ustach; Roman, zamy¶lony, przebiega³ ci±gle swój gabinet wielkimi
krokami.

Nagle rozmy¶lanie to, tak wielce dlañ mi³e, przerwane zosta³o wej¶ciem
lokaja.

- Jaka¶ nieznajoma pani w ¿a³obie chce widzieæ siê z ja¶nie panem -
zaanonsowa³.

- Jak siê nazywa?

- Oto bilet, ja¶nie panie...

Dzier¿ymirski wzi±³ z r±k s³ugi kartkê brystolu i przeczyta³
wylitografowane na niej nazwisko; nic jednak nie powiedzia³o mu ono.

- Pro¶! - rzek³ krótko.

Lokaj wyszed³, a Dzier¿ymirski zbli¿y³ siê z wolna do swego biurka i
usiad³ przed niem, spojrzawszy przy tem mimo woli na le¿±ce tam
porozrzucane papiery.

- A... prawda!.. - mrukn±³ pó³g³osem do siebie i siêgn±³ jednocze¶nie po
papier listowy, oraz kopertê.

Przed nim, jako wice - prezesem zak³adów dobroczynnych, le¿a³ list
znanego w mie¶cie i wp³ywowego ksiêcia S., z pro¶b± o umieszczenie w
jednym z przytu³ków jakiego¶ schorza³ego biedaka.

Odpowiedzi przychylnej w tej sprawie - któr± dnia poprzedniego sam ju¿
za³atwi³ osobi¶cie - nie da³ jeszcze ksiêciu; umoczywszy wiêc pióro,
Roman pocz±³ pisaæ zamaszy¶cie.

W tej samej chwili do komnaty wsunê³a siê przysadzista, krêpa postaæ
czarno ubranej kobiety. Ma³ymi kroczkami podesz³a natychmiast do biurka
i przemówi³a g³o¶no:

- Przepraszam bardzo, ¿e tak natarczywie...

Dzier¿ymirski, niezadowolony nieco, ¿e mu tak z nag³a przerwano w±tek
listu, spojrza³ niechêtnie z pod oka na nowo przyby³±.

Przed nim sta³a kobieta lat piêædziesiêciu mo¿e, o znêkanych rysach,
ubrana nieco z staro¶wiecka, do¶æ zreszt± poza tem uk³adnej
powierzchowno¶ci.

- Niech pani spocznie, proszê... za chwilê s³u¿ê! - rzek³ uprzejmie i
pocz±³ pisaæ znowu.

- Doprawdy nie rozumiem sama, jak o¶mieli³am siê przyj¶æ tutaj, ale
szlachetno¶æ, zacno¶æ szanownego prezesa... - us³ysza³ znowu Roman.

Niecierpliwie tym razem wzniós³ na przyby³± spojrzenie i przerwa³ jej
grzecznie, lecz sucho:

- Przepraszam. Jak widzi szanowna pani, chwilowo zajêty jestem... Wszak
pani nie pilno?..

- O, nie... przeciwnie... Tylko...

Roman spu¶ci³ oczy i my¶l±ce czo³o, oraz pocz±³ pisaæ dalej,
najspokojniej w ¶wiecie. W pokoju zaleg³o milczenie, przerywane li tylko
zgrzytem pióra po papierze.

Gdy Dzier¿ymirski list skoñczy³, podniós³ machinalnie oczy na
nieznajom±.

U¶miechn±³ siê mimo woli; spotka³ siê bowiem z dziwnie zabawnym i
uszczypliwym wyrazem jej twarzy, oraz wejrzeniem z³em i jakby obra¿onem,
które pod niespodzianym wzrokiem jego z³agodnia³o jednak natychmiast,
przeistoczy³o siê w s³odkie i potulne, jak u baranka.

Zaadresowawszy list, Dzier¿ymirski zadzwoni³ na lokaja. Gdy ten siê
zjawi³, poleci³ mu odes³aæ pismo natychmiast.

- Czy jest kto? - zapyta³.

- Pan hrabia z Melsztyna... Czeka w salonie - brzmia³a odpowied¼.

- Powiedz, ¿e przepraszam, i za chwilê go proszê! - rozkaza³ Roman, gdy
za¶ lokaj znik³ za drzwiami, uprzejmie z kolei zwróci³ siê do
nieznajomej.

- S³ucham pani±... Czem s³u¿yæ mogê?

Przyby³a poprawi³a siê na krze¶le, zrobi³a minê s³odsz± jeszcze, i
zmieszana nieco przemówi³a:

- Mój m±¿, znaj±c tak dobrze szanownego pana prezesa, tak czêsto
wspomina³ mi o jego szlachetno¶ci, zacno¶ci, dobrem sercu, ¿e... - tu
przerwa³a na chwilê, widz±c zdumion± minê Dzier¿ymirskiego, poczem
ci±gnê³a znów dalej, straciwszy widocznie w±tek poprzednich my¶li, bo
nie dokoñczy³a ju¿ poprzedniego zdania:

- Mój m±¿, Nepomucyn, zawsze mawia³ mi takich ludzi potrzeba nam wiêcej,
jak prezes Dzier¿ymirski; ludzi hartu, ¿elaznej woli, inteligencyi
rzutkiej, prawo¶ci charakteru... O, mój m±¿ bardzo, bardzo ceni³ pana
prezesa... - i zawik³awszy siê ponownie w wyg³aszane przez siê pochwa³y,
nieznajoma zatrzyma³a siê chwilê.

Dzier¿ymirski, zniecierpliwiony nieco, skorzysta³ skwapliwie z przerwy.

- Przepraszam pani± - spyta³ grzecznie - jak godno¶æ i imiê mê¿a pani?
Czy ¿yje?...

- Nepomucyn Wygrzywalski - odpar³a zapytana - zmar³ rok temu... ¦wieæ,
Panie, nad jego dusz±! - westchnê³a.

Dzier¿ymirski zmarszczy³ brwi i zamy¶li³ siê chwilê.

- Nie przypominam sobie, bym mia³ przyjemno¶æ znaæ osobê tego
nazwiska... - wycedzi³ z wolna.

Z pod u¶miechniêtych s³odkawo i mile, si³± woli u³o¿onych rysów
przyby³ej, b³ys³o ku Romanowi ura¿one i gro¼ne spojrzenie.

- Jak to ? - odezwa³a siê obra¿onym nieco i kwaskowatym jakby tonem. -
Byæ nie mo¿e ?.. Pan prezes chyba przypomnieæ sobie tylko nie raczy...

- A jak dawno? - ³agodniej nieco przemówi³ Dzier¿ymirski. - I ile razy -
s³owa ostatnie podkre¶li³, u¶miechn±wszy siê ironicznie - widzia³ mnie
m±¿ pani?

- O! kilka razy zaledwie mia³ sposobno¶æ... - po¶pieszy³a z odpowiedzi±
przyby³a. - Dwa, trzy mo¿e... Ale widzenie siê to by³o dlañ przyjemnem
nad wyraz - utkwi³o mu w pamiêci...

- Ach, m±¿ mówi³ mi tyle razy - ci±gnê³a dalej s³odkawo, z wymuszonym
okoliczno¶ciowym u¶miechem, - ¿e, naturalnie, poza zas³ugami
spo³ecznemi, tak przyjemnego, sympatycznego, mi³ego cz³owieka, jak pan,
nie zna³ by³ dot±d, i dla tego te¿ my¶la³am, ¿e i pan prezes... - tu
urwa³a swe przemówienie pani Wygrzywalska, ¶ledz±c na twarzy Romana
wra¿enie s³ów swoich.

Ten jednak¿e, zra¿ony nieco rzucanemi mu w twarz ni przypi±³, ni
przy³ata³, pochlebstwami ju¿ powtórnie, i ca³kiem notabene, niezrêcznie,
odrzek³ zimno:

- O, proszê pani... Ja widujê po trzydzie¶ci, czterdzie¶ci interesantów
dziennie... Po³owa z nich nieznan± mi bywa zazwyczaj - liczbie tych wiêc
znajdowa³ siê zapewne m±¿ pani... Dlatego te¿ nie przypominam go sobie.

Jak pocisk zjadliwe tym razem i ca³kiem ju¿ obra¿one uderzy³o w lica
Dzier¿ymirskiego spojrzenie pani Wygrzywalskiej.

- Dziwi mnie to niewymownie, ¿e tak uporczywie pan prezes przypomnieæ
sobie mego mê¿a nie raczy... - odezwa³a siê uszczypliwie, a w glosie jej
czuæ by³o ¶mierteln± obrazê.

- Przecie¿ ostatecznie - mówi³a w tym samym tonie dalej - jak i mnie,
tak i jego, tu w mie¶cie zna³o du¿o osób... Nie dalej, jak hrabiowie
Olscy, zacno¶ci i poczciwo¶ci ludzie, z którymi mnie ³±czy nawet
stosunek przyja¼ni... Wyjechali za granicê wczoraj w³a¶nie... Nastêpnie
równie¿ i nieod¿a³owanej pamiêci ksi±¿ê Topór-Toporski Alfred tak ³askaw
by³ za ¿ycia opiekowaæ siê nami... - koñczy³a przyby³a z godno¶ci±.

- Chce zaimponowaæ mi znajomo¶ci± z ksi±¿êtami, a to orygina³ baba, -
przemknê³o przez my¶l Dzier¿ymirskiemu i u¶miechn±³ siê jednocze¶nie,
zrobi³ bowiem i inn± w tej chwili uwagê, a mianowicie, ¿e jako¶ za wiele
by³o nieboszczyków w gronie ludzi, na których powo³ywa³a siê siedz±ca
przed nim jejmo¶æ.

Chc±c przytem przeci±æ zarazem zapowiadaj±c± siê prawdopodobnie znów na
d³ugo tyradê s³ów, pozbawionych, jak i poprzednie, ¶cis³ej logiki, rzek³
szybko:

- Przepraszam bardzo: Nie mog³a by mnie szanowna pani powiadomiæ jednak,
czemu w³a¶ciwie zawdziêczam jej wizytê?

Na tak jasno postawione ultimatum zmiesza³a siê przyby³a i wyj±ka³a:

- Nie wiem doprawdy, jak ja, wdowa nieszczê¶liwa, zdoby³am siê na tak±
¶mia³o¶æ... Ale, przynaglona materyalnem po³o¿eniem bez wyj¶cia, ufaj±c
w przyja¼ñ, któr± ¿ywi³ mój m±¿ nieboszczyk do pana prezesa, chcia³am
prosiæ o drobn± po¿yczkê... - urwa³a na chwilê, poczem g³osem ¶mia³ym
ju¿ teraz i godno¶ci pe³nym, doda³a:

- Co do oddania - nie mo¿e byæ obawy ¿adnej, poniewa¿ ludzie mnie
znaj±... A zreszt±... - tu u¶miechnê³a siê z dumn± - pochodzê sama z
arystokracyi, wiêc...

To "wiêc" by³o wypowiedziane takim tonem, i¿ rozwiewaæ siê zdawa³o
wszelkie co do zwrócenia kwoty w±tpliwo¶ci; jejmo¶æ nie dokoñczy³a
zdania, a spojrza³a tylko przenikliwie na s³uchacza swego, jakby pragn±c
odgadn±æ, jakie wra¿enie nañ uczyni³o powiedzenie jej ostatnie.

Dzier¿ymirski za¶ tymczasem, zdziwiony nieco tym epilogiem, u¶miechn±³
siê pod w±sem nieznacznie.

- Czy wolno wiedzieæ - z której? - z kurtuazy± zapyta³.

- Rodzê siê z domu kniaziówna R±rowska - z godno¶ci± i namaszczeniem
odpar³a dumnie wdowa.

Dzier¿ymirski ponownie u¶miechn±³ siê z ironi±. Rodzina ta prawie, ¿e
ju¿ ca³kiem wygas³a, aczkolwiek dawna bardzo, wed³ug heraldycznych i
historycznych danych, nigdy nie mia³a praw do ¿adnych w ogóle tytu³ów,
prócz kopertowych chyba.

S³ysz±c zatem wypowiedziane tak czelne k³amstwo, Roman nie odpowiedzia³
nic, a tylko wpatrzy³ siê badawczo, z uwag±, w twarz siedz±cej przed nim
kobiety.

Od pocz±tku ju¿ samego dziwi³y go jej rozmowa i zachowanie ca³e, teraz
wiêc, gdy wiedzia³ cel wizyty, bystrym wzrokiem rozumnych oczu wpatrywa³
siê wci±¿ w rysy przyby³ej. Trwa³o tak minut parê.

I pod spojrzeniem tem nagle spu¶ci³a wzrok kobieta...

Po raz pierwszy od kwadransa spad³a z twarzy jej ob³udna, fa³szywa i
uk³adna, a przyodziana li tylko w imiê pozorów, maska. Zorane policzki
wdowy okrasi³ lekki rumieniec, a pod wp³ywem jakiej¶ my¶li zapewne,
wyraz jej oblicza, prawdziwy i szczery, mign±³ na chwilê przed oczyma
obserwuj±cego mê¿czyzny.

I to ocali³o nieboraczkê. Zniecierpliwiony bowiem dot±d obecno¶ci± jej
Roman, i zdecydowany ju¿ prawie wyprosiæ za drzwi kniaziównê "de domo",
zamy¶li³ siê nagle.

Po chwili za¶, jakby wynik przelotnego egzaminu fizyonomii przyby³ej,
by³ dlañ wystarczaj±cym zupe³nie, spu¶ci³ wzrok.

I snaæ wiele niek³amanego, a tajonego bólu, oraz nieszczê¶cia
prawdziwego mo¿e wyczyta³ by³ na tej twarzy go¶cia swego; bo po minutach
jeszcze paru zastanowienia i wahania, milcz±c, siêgn±³ rêkê klamki
drzwiczek wbitej w ¶cianie ogniotrwa³ej kasy, i - wyj±wszy stamt±d
papierek dziesiêciorublowy, po³o¿y³ go na stole.

Posun±wszy za¶ banknot ten z lekka ku siedz±cej, rzek³ tylko:

- S³u¿ê pani!

Poczem, gdy pieni±dz ów schowa³a, obsypuj±c ofiarodawcê swego potokiem
s³odko przyprawionych komuna³ów, zadzwoni³ na lokaja:

Pos³uszny, zjawi³ siê s³uga za chwilê.

- Pro¶ pana hrabiego! - rozkaza³ Dzier¿ymirski.

- Ju¿ wyszed³. Mówi³, ¿e wpadnie kiedy indziej, bo czekaæ wiêcej nie
mia³ czasu... Kaza³ przeprosiæ ja¶nie pana, bardzo i zostawi³ tu bilet
swój, na którym co¶ napisa³, - i przy tych s³owach lokaj poda³ bilet.

Roman rzuci³ nañ okiem...

Pani Wygrzywalska jednak przerwa³a mu czytanie. Do swej roli wraca³a
powtórnie.

- Przepraszam bardzo szanownego pana prezesa - poczê³a mówiæ swym
poprzednim tonikiem - ale wiedzieæ chcia³am w³a¶nie, jak adresowaæ mam
przy zwrocie tej kwoty, tak wspania³omy¶lnie, szlachetnie, mi
udzielonej... Pan prezes podobno na d³ugo wyje¿d¿a?..

Roman na te s³owa u¶miechn±³ siê z³o¶liwie i odpar³:

- O, ³askawa pani ! Adresem zupe³nie dostatecznym bêd± dwa s³owa : "R.
Dzier¿ymirski." ¯egnam pani±... - tu powsta³ z siedzenia i sk³oni³ siê z
daleka.

Po¿egnany z kolei uk³onem sztywnym nieco odchodz±cej
"pseudo-arystokratki", Dzier¿ymirski zwróci³ siê do lokaja:

- Jest kto? - zapyta³.

- Jaki¶ pan powiada, ¿e ja¶nie pana zna dawno, chce siê widzieæ
koniecznie.

- Jak wygl±da?

- Taki sobie... nie bardzo poka¼ny...

Codziennie, od dziewi±tej do dwunastej z rana, ka¿dy mia³ wstêp wolny do
"pana prezesa". Dzier¿ymirski nie odstêpowa³ nigdy od powziêtej raz
regu³y, tym razem wiêc zarówno rzuci³ obojêtnie:

- Pro¶!..

Sam za¶ do biurka zasiad³, by skoñczyæ czytanie biletu hrabiego z
Melsztyna.

Minê³o parê minut.

Zaczytany, nie spostrzeg³ by³ Roman, ¿e na ¶rodku pokoju od pewnego ju¿
czasu sta³ m³ody cz³owiek, lat oko³o trzydziestu piêciu, i patrzy³ nañ
uporczywie.

Pod si³± tego wzroku podniós³ oczy Dzier¿ymirski, a ujrzawszy przybysza
zblad³; pozna³ go bowiem od razu, nie da³ jednak poznaæ tego po sobie,
nie podniós³ siê z miejsca nawet, a tylko ruchem rêki obojêtnym wskaza³
krzes³o.

- Proszê pana... Przepraszam... za chwilê... Nieznajomy zarumieni³ siê,
nie rzek³szy nic jednak, usiad³ pokornie na koniuszczku sto³ka,
Dzier¿ymirski za¶ siêgn±³ po jakie¶ ksiêgi, le¿±ce - opodal i zag³êbi³
siê w nich, ze skupieniem.

Ale tylko na pozór... W rzeczywisto¶ci za¶ potrzebowa³ czasu, by
och³on±æ z doznanego przed chwil± wra¿enia.

Przed nim znajdowa³ siê towarzysz, niewidziany ju¿ od lat siedmiu -
jeden z dwóch pierwszych ludzi, z którymi siê by³ zbrata³, przyjechawszy
niegdy¶ do kraju sam, nieznany i biedny!..

I nagle, wywo³ane przypomnieniem, stanê³y mu w my¶li jasno te chwile
dawne !.. Ukaza³a mu siê ¿ywo w wyobra¼ni straszna noc moralnego
prze³omu jego ¿ycia, noc udrêczeñ w izdebce na poddaszu - noc walki z
uczciwo¶ci± z jednej strony, a nêdz±, u³ud± mi³o¶ci, pragnieniem ¿ycia -
z drugiej!...

Wszak siedz±cy oto teraz przed nim m³ody cz³owiek by³ jednym z tych
dwóch w³a¶nie, którzy, gdy on nurza³ rêce w kusz±cem go sw± potêg±
z³ocie, stukaniem nag³em we drzwi izdebki wstrz±snêli nim tak silnie...

I Roman, przebiegaj±c spojrzeniem w duchu to wszystko, mówi³ do siebie
jednocze¶nie:

- Dziwnem jednak jest to ¿ycie nasze... O, jak¿e dziwnem !.. Gdyby nie
to z³oto, a pó¼niej Monte Carlo, Ola i ¶mieræ jej ojca, oraz dziedzictwo
po nim, nie by³bym przecie nigdy tem, czem dzi¶ jestem!..

Przepastna ironia - ko³o bez wyj¶cia!..

Dzier¿ymirski, pochylony nad grub± ksiêg±, której cyfr i kolumn ich nie
widzia³ zgo³a - pogr±¿onym siê ci±gle byæ zdawa³ ca³kowicie, w rachunku
i pracy.

Milczenie zupe³ne - panowa³o w pokoju, w ciszy zegar wydzwoni³ niebawem
godzinê wpó³ do dwunastej. Roman siê ockn±³; zostawa³o mu ju¿ tylko pó³
godziny czasu. Uczyni³ nad sob± wysi³ek i g³osem spokojnym zupe³nie
przemówi³ obojêtnie:

- Z kim mam przyjemno¶æ i czem s³u¿yæ mogê?..

- Herman Zieliñski. Czy pan.. prezes naprawdê mnie sobie nie przypomina?
- odpar³ m³ody cz³owiek dobitnie.

Dzier¿ymirski zawaha³ siê chwilê.

- Zieliñskich znam wielu - rzek³ z wolna - nazwisko pañskie ma
przedstawicieli tak licznych... Zreszt±... mo¿e... Przykro mi bardzo,
lecz doprawdy nie przypominam sobie...

- Ja za to - odpowiedzia³ m³odzieniec, akcentuj±c silnie s³owa -
przypominam sobie a¿ nadto dobrze... Poznali¶my siê przed laty siedmiu;
ja, pan i Jasio Zboiñski stanowili¶my przez czas jaki¶ nierozerwaln±
nawet trójkê. Potem... pan przesta³e¶ stopniowo nas poznawaæ... Kolej to
zwyk³a rzeczy ¶wiata tego, prawo ludzkie - byæ mo¿e... Pan wznosi³e¶ siê
po drabinie spo³ecznej wysoko, my ginêli¶my w cieniu... Pan dosiêg³e¶
jej szczytów obecnie, my, to jest ja, zosta³em u jej podnó¿a...

Zatrzyma³ siê w przemówieniu swem m³ody cz³owiek, po chwili za¶ doda³; z
gorycz±:

- Jednak... my¶la³em, ¿e pan... prezes, pomimo to, raczy mnie sobie
przypomnieæ. Có¿ robiæ - omyli³em siê!.. - m³odzieniec powsta³, gotów do
wyj¶cia.

- Ale có¿ znowu !.. - wykrzykn±³ s³uchaj±cy go dot±d w milczeniu
wahaj±cem siê Dzier¿ymirski, a zarazem, powstawszy ¶piesznie z miejsca,
przyja¼nie wyci±gn±³ rêkê ku przyby³emu.

- Witam i przepraszam... Pamiêtam te czasy doskonale, tylko pan
zmieni³e¶ siê do niepoznania. Có¿ Zboiñski, có¿ pan - porabiacie
teraz?.. Niech¿e pan spocznie, proszê bardzo... - dorzuci³ Roman
³askawie i swobodnie, teraz bowiem panowa³ ju¿ ca³kiem nad sob±.

Zieliñski, poznany, usiad³ i o¶mielony odpar³:

- Cieszy mnie niewymownie, ¿e pan przypominasz sobie lata owe.. Dla
mnie, wyznaæ muszê, okres ten ca³y ¿ycia mego stanowi przyjemne nader
wspomnienie - urwa³, i u¶miechn±wszy siê ironicznie, zachowuj±c jeszcze
swój ton sprzed chwili, dorzuci³ dobitnie:

- Ba, dawniej przecie my ze Zboiñskim, we trójkê, mówili¶my sobie "ty"
nawet!

- Có¿ pana obecnie do mnie sprowadza? - przerwa³ Dzier¿ymirski
po¶piesznie, niechc±cy jakby, puszczaj±c mimo uszu ostatni± uwagê.

- Rad jestem niezmiernie z widzenia siê naszego, z przyjemno¶ci± us³u¿ê,
je¶li bêdê móg³ to uczyniæ...- doda³ jeszcze, jak móg³ najprzychylniej.

Choæ zmro¿ony nieco pocz±tkiem zdania, Zieliñski spojrza³ przyja¼nie na
Romana, poczem odezwa³ siê:

- Dziêkujê, i zobowi±zany jestem panu bardzo, bardzo, panie...
prezesie!., - u¶miechn±³ siê znowu,
z gorycz± - pocz±tkowo jednak winienem w krótkich s³owach obja¶niæ go
nieco o po³o¿eniu mem obecnem.

- S³ucham - przerwa³ szybko Dzier¿ymirski i spojrza³ na wisz±cy ma³y
zegarek, wskazuj±cy w tej chwili trzy kwadranse na dwunast±.

Zieliñski dostrzeg³ ruch jego.

- O! to nied³ugo potrwa! - po¶pieszy³ z zapewnieniem.

- Nic nie szkodzi, proszê bardzo... - odpar³ Roman. - O pierwszej mam
wa¿n± sesyê, a ¿e wyje¿d¿am ju¿ za dni parê, obecno¶æ moja jest tam bez
opó¼nienia konieczn±. Ale... s³ucham pana... - powtórzy³ znowu
uprzejmie.

- Otó¿ wiêc, streszczam - rzek³ Zieliñski.

- ¯ycie moje odmiennem potoczy³o siê korytem od ¿ycia pañskiego, a nawet
Zboiñskiego Jana. Pan - nie ma co mówiæ o tem ; ca³e miasto godzi siê
jednog³o¶nie, ¿e o zdolniejszego i bardziej wp³ywowego zarazem cz³owieka
u nas trudno... Zboiñski jest lekarzem na prowincyi i wiedzie mu siê
niezgorzej, a ja... - tu Zieliñski zatrzyma³ siê chwilê - zosta³em za
wami, panowie, w tyle, o, bardzo w tyle nawet!... Dlaczego? któ¿
odgadnie ?.. Zdawa³oby siê, ¿e los nie posk±pi³ mi zdolno¶ci; szko³y
ukoñczy³em, z medalem, prawo, z odznaczeniem, ale, niestety, los nie
obdarzy³ mnie szczê¶ciem do ¿ycia! - M³ody cz³owiek znowu, wzruszony
jakby mimowolnie, mówiæ przesta³.

- Trzy lata temu - ci±gn±³ dalej niebawem - o¿eni³em siê z mi³o¶ci, bez
grosza... - rysy, do¶æ regularne Zieliñskiego o¿ywi³y siê promieniem
wewnêtrznym - kocha³em j±, tê moj± Maniutê, tak, jak kocham j± do dzi¶
dnia jeszcze, choæ jak nie mia³a, tak i nie ma ani szel±ga posagu!..
Obecnie mam troje drobiazgu... - tu z kolei twarz go¶cia Romana zasêpi³a
siê smutnie, zatrzyma³ siê, jakby trudno mu by³o wykrztusiæ resztê,
czo³o za¶ bia³e pociemnia³o mu od rumieñca - jednem s³owem - dokoñczy³ -
w domu u mnie - nêdza!..

Umilk³, nie podnosz±c oczu. Po d³u¿szej chwili, ci±gn±³:

- Pomny naszej dawnej znajomo¶ci, przyszed³em tu, do pana prezesa, z
pokorn± pro¶b± o posadê, o pracê, choæ byle jak±, ale - p³atn±, o
zarobek, bo ja³mu¿ny nie zwyk³em przyjmowaæ!.. Byle z g³odu nie
umrzeæ... byle os³odziæ ¿ycie tej kobiecie, która mnie kocha, a której
doli dot±d w ¿adny sposób ul¿yæ nie mogê!.. - wyrzuci³ z siebie z moc±.

Zamilk³ i wstydz±c siê jakby s³ów w³asnych, nie podnosi³ ju¿ wcale oczu
na Romana.

Dzier¿ymirski za¶ z kolei przez czas ten ca³y ¶ledzi³ s³owa i grê
fizyonomii Zieliñskiego, a w my¶lach jego równocze¶nie stan±³ wyra¼nie
kontrast ra¿±cy, pe³ny ironii, miêdzy ¿yciem jego, a ¿yciem tego oto
Hermana, znanego mu dobrze, jako najzdolniejszego studenta uniwersytetu
- z przed laty... Stanowczo nie pop³aca byæ idealist±!

O¿eni³ siê bez maj±tku... No, a gdyby tak on, Roman Dzier¿ymirski,
zgrzeszy³ by³ idealizmem, i biedak, ale nieposzlakowany, uczciwy, pozby³
siê przed laty nietkniêtych banknotów i o¿eni³ siê nastêpnie z jak±
dziewczyn± zupe³nie biedn± ?..

- No, w ka¿dym b±d¼ razie, jako¶ da³bym tam sobie radê! - odpowiedzia³o
co¶ butnie w duchu Roman natychmiast. - Posiadam hart, wolê, rozum,
rzutko¶æ, dar oryentowania siê trafnego, i spryt - to wiele; a on?
Szlachetny, zdolny, lecz jednak trochê... g³upi!

- Ale czysty ! - uk³u³o co¶, jakby ¿±d³em Romana. Spu¶ci³ g³owê i
s³uchaj±c dalej losów kolegi Zieliñskiego, mówi³ sobie zarazem:

- Jednak pomóc trzeba... nale¿y. Dla wspomnieñ, no, i dla zasady.

Gdy za¶ dawny towarzysz mówiæ ju¿ przesta³, odezwa³ siê z kolei:
  - Wiêc ¿yczy³by pan sobie otrzymaæ zapewne miejsce na kolei, gdzie
  jestem prezesem... Niestety, nie mogê, postanowi³em bowiem podczas
  ca³ego trwania tam moich rz±dów, od siebie nie narzucaæ nikogo... Ale
  móg³bym pomie¶ciæ pana gdzie indziej. W Banku Handlowo-Przemys³owym, na
  przyk³ad, nale¿ê do zarz±du... Czy znane s± panu: rachunkowo¶æ
  kupiecka, buchalterya i jêzyki obce biegle, jak francuski, niemiecki, a
  mo¿e i angielski`?..

- Niestety, nie! - odpar³ Zieliñski. - Fachowego wykszta³cenia nie
posiadam, gimnazya klasyczne za¶ i wydzia³ prawny uniwersytetu nie
wyszkoli³y mnie dostatecznie w ¿adnym z nowo¿ytnych jêzyków
europejskich... Co innego grecki i ³acina... Co siê za¶ tyczy
rachunkowo¶ci, poza arytmetyk± i matematyk± wy¿sz±, t. j. algebr±,
geometry±, trygonometry±, inn± s³u¿yæ nie mogê...

I machn±wszy przy tych s³owach rêk±, w zniechêceniu, m³odzieniec,
westchn±wszy smutnie, doda³.

- Zreszt±, panie prezesie, mówi±c szczerze ca³kiem, przekonywam siê
teraz coraz bardziej, i¿ szko³y nie da³y mi zgo³a ¿adnej nauki ¿yciowej
i praktycznej.

- Ma pan s³uszno¶æ, zapewne... - potwierdzi³ Roman. - Niedaleko,
szczególniej przy obecnej nadprodukcyi w naszem mie¶cie ludzi fachowych,
zajecha³by¶ pan ze swym dyplomem, ale nie martw siê pan... Spotka³e¶
mnie na swej drodze. Ja zaprotegujê pana po pierwsze w imiê lat dawnych,
po drugie, ¿e nale¿ysz pan, jak widzê, do prawdziwie potrzebuj±cych
pracy! - ostatnie s³owa silniej zaakcentowa³ Dzier¿ymirski. - Czy ³adny
i czytelny masz pan charakter pisma?

- Owszem, staranny i czytelny w zupe³no¶ci! - po¶pieszy³ z odpowiedzi±
Herman.

- No, to dobrze - odpar³ Roman, i przy tych s³owach siêgn±³ do stoj±cego
na biurku pude³eczka po bilet wizytowy. - Napiszê s³ówko do Dyrekcyi
Towarzystwa Ogniowego "Esperanza"... Z dyrektorem jestem w ¶cis³ych
bardzo stosunkach, w tych dniach oprócz tego sam z nim pomówiê - odmówiæ
mi nie mo¿e... Od pierwszego przysz³ego miesi±ca dadz± panu posadê.
Przypuszczam, i¿... na pocz±tek z jakie¶ 500 rubli... Bêdziesz pan
obrachowywa³, sprawdza³, a potem przepisywa³ zapewne ubezpieczeniowe
polisy... Jak siê pan za¶ wprawisz w owem przepisywaniu, wyrobiê, i¿
dadz± panu polisy do kopjowania w domu, w ten sposób zarobisz pan
wiêcej. Zgoda?...

- Ale¿ naturalnie - dziêkujê stokrotnie, dziêkujê po tysi±c razy!
Wdziêczno¶æ moja, panie prezesie, nie ma granic!... - i zerwawszy siê z
krzes³a, Zieliñski, wzruszony i uradowany, u¶cisn±³ z przejêciem d³oñ
Romana.

Ten ostatni, napisawszy s³ów kilka, zapieczêtowa³ list i powsta³, a
podaj±c go m³odemu cz³owiekowi, rzek³:

- ¯yczê szczê¶cia i powodzenia!.. Bardzo kontent równie¿ jestem, ¿e pan
zwróci³e¶ siê bezpo¶rednio do mnie, i ¿e znajomo¶æ nasz± odnowili¶my
znowu... Doktorowi Zboiñskiemu moje uk³ony, gdy go pan zobaczysz!..

I Roman Zieliñskiemu poda³ rêkê.

- Dziêkujê... Nie zapomnê tego panu nigdy!.. - z serdecznem ciep³em w
g³osie odpar³ m³odzieniec, ¶ciskaj±c d³oñ dawnego swego towarzysza.

Dzier¿ymirski odprowadzi³ go uprzejmie do drzwi, a gdy z Zieliñskim
znik³o mu z przed oczu przesz³o¶ci widmo, odetchn±³ swobodniej, i
zadzwoni³ na, lokaja.

Ten zjawi³ siê natychmiast, nios±c w rêku tacê z kilkoma biletami.

- Czekaj± jeszcze? - zapyta³ Roman, i spojrza³ pobie¿nie na bilety, a
równocze¶nie wyj±³ z kieszeni zegarek, wskazuj±cy ju¿ parê minut po
dwunastej.

- Przepro¶ tych panów i powiedz, ¿e dzi¶ za pó¼no!.. - rzuci³
czekaj±cemu s³udze.

Lokaj wyszed³, a Dzier¿ymirski przechadzaæ siê pocz±³ z wolna po pokoju
i cygaro zapali³, wypuszczaj±c od niechcenia z ust ma³e kó³eczka dymu.

Ca³y by³ jeszcze pod wra¿eniem ostatniej wizyty, oraz tej od¿y³ej z ni±
tak nagle ¶wie¿o minionej przesz³o¶ci.

I Dzier¿ymirskiemu czo³o poora³o siê w drobne bruzdy, zamy¶lony wci±¿
tak samo, nerwowym krokiem przebiega³ komnatê.

Od lat kilku, gdy o¿eni³ siê by³ z Ol±, nie zmieni³ siê Roman prawie ¿e
wcale. Ta sama inteligentna i piêkna twarz po³udniowca, ta¿ sama
m³odzieñcza szybko¶æ ruchów, oraz niezmienna wytworno¶æ sylwetki ca³ej -
cechowa³y go obecnie tak, jak i przed paru laty.

A ile¿, ile¿ zdarzeñ przewinê³o siê dot±d w ¿yciu jego!

Po odbyciu ¿a³oby na wsi, w Gowartowie, przyjecha³ z Ol± do miasta. Tu,
dziêki dziedzictwu pana Januarego, po³o¿eniu towarzyskiemu ¿ony i,
odnowionym w³asnym stosunkom, zdoby³ Roman to, co do dzi¶ dnia posiada³.

Energiczny, rzutki, giêtki, sprytny i pe³en ambicyi zaszed³ wysoko. Ola
kocha³a go dot±d niezmiennie, ludzie korzyli siê przed jego rozumem,
stosunkami, wp³ywami, a jednak nie by³ on zgo³a szczê¶liwym!..

I teraz po twarzy jego odgadn±æ to równie¿ ³atwe by³o. Cierpia³...

Rozpamiêtuj±c w my¶lach przesz³o¶æ w³asn±, zapomnia³ widaæ zupe³nie o
tera¼niejszo¶ci. Niby wczorajsze ¶wie¿e, we wspomnieniach ¿y³y znów te
lata minione, dawne... Jak fata morgana u³udna mami³y wzrok duszy jego
niedo¶cig³±, bo bezpowrotn± ju¿ dal±, rozpierzcha³y siê, nieuchwytne, to
znów wraca³y jawne - ¿ywe!

Widzia³ siê wiêc Roman w po¶lubnym roku mi³o¶ci wzajemnej, haszyszów i
upojeñ, z dysonansem ¶mierci te¶cia swego na koñcu i widzia³ siebie
potem lata ca³e w ci±g³ych zabiegach, trudach, w prawdziwej, namiêtnej
energii czynu, w bezustannej gonitwie za popularno¶ci±, wielko¶ci± i
znaczeniem.

Wznie¶æ siê!.. wznie¶æ ponad drugich, ponad t³umy - to sta³o siê ¿ycia
jego celem!.. Widzieæ kornemi te ludzkie masy u stóp swoich - marzeniem
- pomimo samopoznania w g³êbi duszy, ¿e na to wszystko nie zas³uguje siê
zgo³a, pomimo gryz±cej go, jak jad, tocz±cej go, jak robak, samowiedzy,
¿e on moralnie nie godzien mo¿e ¿adnego z tych, którzy go ponad siebie
wynosz±!..

Bo rzecz zaiste dziwna... Setki zdarzeñ, tysi±ce ludzi przemknê³y, jak w
kalejdoskopie, w ¿yciu Romana, a tajemnica jego odleg³ego "wczoraj",
pozosta³a nadal - tajemnic±... Nikt jej nie odkry³, nikt nie
przypomnia³. O w³a¶cicielu dwudziestu siedmiu tysiêcy g³ucho i cicho
by³o, jakby fakt ten ca³y by³ li tylko snem strasznym, zaklêt± bajk± z
tysi±ca i jednej nocy!

A tymczasem ¿ycie, tocz±c siê wartkiem ko³em, poch³ania³o sob± Romana,
poch³ania³o go tak dalece, ¿e bywa³y chwile, i¿ zapomina³. Ale,
niestety, by³y to tylko... chwile.

Sumienie uparcie czuwa³o bezustannie. Nie by³o dnia jednego, by
Dzier¿ymirski w cicho¶ci ducha nie uchyli³ g³owy przed przypomnieniem
strasznem; nie mija³ miesi±c, by godzin kilka, z dala od ludzi, nie by³
zmuszonym przepêdziæ sam na sam ze sob± i z wyrzutami sumienia.

O! jak¿e pragn±³ on nieraz oddaæ to z³oto cudze, jak pragn±³!..

Oddaæ! Ale komu?.. Zwróciæ, ale jak, nawet gdyby siê i zna³az³
w³a¶ciciel zagadkowy, by nie splamiæ nieskazitelnego po³ysku czci
w³asnej, honoru i opinii cz³owieka, przoduj±cego spo³eczeñstwu ca³emu?..

W tym samym, ozdobionym granacikow± koron± hrabiowsk±, pugilaresie,
le¿a³y od³o¿one przezeñ na miejsce, owe dwadzie¶cia siedem tysiêcy, w
banknotach i rulonach z³ota, schowane w tajemnej i nikomu nie znanej
skrytce. Przeznaczone dla zagadkowego w³a¶ciciela - czeka³y one nañ tam
daremnie.

Bo gdyby¿ przynajmniej, choæ promykiem ma³ym, rozdar³a siê ta tajemnicza
ciemno¶æ, kryj±ca dot±d w swych czelu¶ciach bezustannej zagadki prawnego
pieniêdzy tych pana!

Och, wtedy, bêd±c choæ trochê przygotowanym, niew±tpliwie da³by on jako¶
sobie radê! Wola³by bowiem zobaczyæ nawet roztwieraj±c± siê przed nim
przepa¶æ bez wyj¶cia, gdy¿ ufny w swój rozum, znalaz³by je na pewno, ni¿
widzieæ ci±gle przed sob± ten pe³ny milczenia sfinksowy spokój, id±cego
przed nim ciemnego, nieodwo³alnego jutra!.. Przestrasza³ go on -
przejmowa³ zgroz±...

Bo Dzier¿ymirski poza licznemi zajêciami swemi spo³ecznej natury, czyni³
dot±d niemal bez skutku wszystko, aby zrzuciæ z siebie, ju¿ raz na
dobre, gniot±cy go skrycie ciê¿ar wspomnienia!..

Podawa³ wiêc kilkakrotnie nad wyraz przebiegle i sprytnie og³oszenia w
pismach, nie tylko w kraju, ale i za granic±, w nadziei, i¿ wpadnie na
trop w³a¶ciwy.

Sam pozatem odby³ kilka tajnych wycieczek do ludzi, o których wiedzia³,
¿e zgubili niegdy¶, bez znalezienia, sumy wiêksze...

Zbadawszy ich jednak podstêpnie, z ostro¿na, wraca³ zawsze z niczem.
Zagadka trwa³a.

Teraz wreszcie równie¿, nie dalej, jak za dni ju¿ kilka, postanowi³
Roman raz jeszcze uczyniæ próbê w tym wzglêdzie i wyjazd za granicê,
zapowiedziany przezeñ, dla wypoczynku, "de facto" by³ zwi±zanym ¶ci¶le z
t± tylko sam±, wiecznie jedn±, spraw±.

Przechadzaj±cy siê wci±¿ szybko po gabinecie Dzier¿ymirski, w chaosie
j±trz±cych go my¶li i wspomnieñ, schwyci³ siê nagle za g³owê i szepn±³
do siebie przejmuj±co:

- Och, czemu¿, czemu¿, na Boga, natura obdarzy³a mnie sumieniem tak
czujnem, wra¿liwem, czemu?.. By³bym po³o¿enie moje bra³ filozoficzniej,
pro¶ciej... Wszak z pieniêdzy znalezionych w rzeczy samej korzysta³em
tak ma³o! Przegra³em je przecie wszystkie w Monaco, do ostatniego
grosza, a wygra³em z pieniêdzy zupe³nie innych! - sofizmat, niezmiennie
ten sam, powraca³ w umy¶le Romana.

O ile jednak dawniej pociesza³ on go chwilami, teraz, dzi¶ - nie dzia³a³
ju¿ bynajmniej.

Dojrzalszy obecnie, w niejednem jeszcze przekszta³cony ¿ycia szko³±,
patrz±cy z odleg³o¶ci lat kilku zimniej daleko na uczynek swój w³asny
"przyw³aszczenia", Dzier¿ymirski, nie wyzbywszy siê dot±d wcale
wszczepionych silnie w dzieciñstwie zasad uczciwo¶ci, nieprzejednanej,
prawej, czystej, - rozumia³, i¿, pomimo poch³oniêcia cudzego z³ota przez
jaskiniê gry i dotychczasowej bezkarno¶ci - zb³±dzi³, i ¿e wina jego
zgo³a nie by³a mniejsz±. Czu³, ¿e ¿ycie moralne wykolei³o go
niemi³osiernie, i cierpia³...

Roman przetar³ rêk± rozpalon± g³owê; atak apatyi nerwowej pesymizmu,
¿alu i goryczy, szerok± fal± nap³ywa³ znowu do duszy jego.

W tej samej chwili na ¶ciennym zegarze wybi³o wpó³ do pierwszej. Roman
siê wstrz±sn±³.

Sesya, obowi±zki, przodownictwo spo³eczne - trzeba byæ silnym!..
Odpocznie pó¼niej, gdy wyjedzie - za dni parê, teraz odwagi!..
spokoju!..

I uczyniwszy nad nerwami swymi i my¶l± wysi³ek, Dzier¿ymirski
wyprostowa³ siê. Rzuciwszy opodal do po³owy spopiela³e, cygaro, pocz±³
porz±dkowaæ ¶piesznie porozrzucane na biurku papiery.

W tej samej chwili do drzwi zapukano trzykrotnie. Roman drgn±³ i
odwróci³ siê. Pozna³ sposób stukania ¿ony, co dzieñ bowiem, o tej porze,
Ola zwyk³a by³a odwiedzaæ go po pracy.

- Entrez!.. - rzuci³ dono¶nie i czo³o jego wypogodzi³o siê natychmiast.

Ma j± przecie¿, najdro¿sz± ¿onê, podporê-kochankê i przyjaciela ! Wszak
wzajemnie nie posiadaj± przed sob± ¿adnych tajemnic, prócz jednej -
jedynej!

Przez próg komnaty do gabinetu wchodzi³a ju¿ Ola, ubrana do wyj¶cia, w
kapeluszu i sukni, skrojonej elegancko i szeleszcz±cej jedwabiami
spódnic.

I ona od lat tych piêciu nie zmieni³a siê prawie. Wypiêknia³a tylko
jeszcze bardziej, bujniejszemi sta³y siê kszta³ty i linie jej cia³a,
ponêtniejszemi, w ca³ym swym czerwcowym rozkwicie, lat ju¿ niespe³na
trzydziestu.

Z u¶miechem, przywitali siê ma³¿onkowie; Roman uca³owa³ ¿onê w czo³o i
zapyta³:

- Dok±d¿e to tak moja pani?

- Na ogólne zebranie pañ Opieki ¦-go Franciszka z Assy¿u; a ty
wychodzisz tak¿e?..

- A jak¿e. Na sesyê Zwi±zku Kredytowego.

- Na któr± godzinê?

- O pierwszej siê rozpoczyna...

- Pysznie!.. - zawo³a³a uradowana Ola.- Kaza³am w³a¶nie do powozu
zaprz±dz, podwiozê ciê... A ¶niadanie drugie ju¿ jad³e¶?

- Nie, kochanie, czasu mi nie starczy³o. Przek±szê co¶ nie co¶ na
mie¶cie...

- Mój ty biedaku !.. - i pog³askawszy pieszczotliwie mê¿a po twarzy,
u¶ciska³a go Ola serdecznie, - taki zajêty zawsze, ¿e nawet prawie nie
mo¿na nigdy pomówiæ z tob± swobodnie...

- A czyja wina? - przekomarza³ siê weso³o Dzier¿ymirski.- Gdy ja do domu
wpadnê, nigdy pani mej nie ma... To zebranie ¦-go Antoniego, Kalsantego,
Ambro¿ego, - wszystkich ¶wiêtych jednem s³owem... To znów z kolei
opatrywaniu chorych, wenta na przytu³ki, obrady na zabawy filantropijne,
rozdawnictwa, gwiazdki dla dzieci, rozbieranie ich, ubieranie... Czy ja
w koñcu wiem i pamiêtam, wszystkie owe tam wasze damskie pseudo-prace?..

- No, no... Bardzo proszê, nie wy¶miewaæ mi siê z nas... Niby to wy,
panowie, robicie co na owych sesyach. A jak¿e! Rozmawiacie zgo³a o czem
innem, papierosy palicie, k³ócicie siê i rozchodzicie. Ho-ho, ju¿ ja
wiem dobrze, co mówiê!..- odpar³a z przekonaniem obra¿ona niby Ola.

I w ten sam sposób d³u¿ej jeszcze przekomarzaliby siê ¿artobliwie
ma³¿onkowie, gdyby nie wej¶cie lokaja, który zaanonsowa³:

- Proszê ja¶nie pañstwa, powóz ju¿ czeka...

- Aaa... to dobrze! - rzek³ Roman ¿wawo, daleki ju¿ my¶l± od drêcz±cych
go do niedawna wspomnieñ.

- Nie przebierzesz siê Romciu? - zapyta³a Ola.

- Ani my¶lê, nie mam czasu! Patrz, dochodzi ju¿ pierwsza... Có¿ to, moje
¿ycie, uwa¿asz mo¿e, ¿e nie po d¿entlemeñsku wygl±dam?... - zapyta³
lekko.

- Ale gdzie¿ tam... Có¿ znowu?.. Tego my¶leæ siê nie o¶mielam -
roze¶mia³a siê Ola. - tylko tak trochê... nie ¶wie¿o... Czekaj,
przeczeszê ciê, poprawimy krawat i oczyszczê...

Dzier¿ymirski podda³ siê pokornie wymaganiom estetycznym ¿ony.

- No, fertig! Wygl±dasz zno¶nie!.. - zadecydowa³a Ola po chwili.

- Phi... tylko? To niezbyt pocieszaj±ce, - odpar³, ¶miej±c siê, Roman -
i wyszed³ z Ol± do przedpokoju.

W bramie domu czeka³ ju¿ powóz odkryty; Dzier¿ymirscy wsiedli doñ
po¶piesznie, lokaj wskoczy³ na koz³y i ruszyli. Znany w ca³em mie¶cie
pojazd "prezesowstwa", zaprzê¿ony w dwa ros³e mieszañce, krwi
anglo-arabskiej, wytoczy³ siê na ulicê i pomkn±³ chy¿o.

Co chwila z po¶ród id±cej po szerokich chodnikach publiczno¶ci, lub z
wymijanych powozów, k³ania³ siê kto¶ uprzejmie Dzier¿ymirskim, a oni,
u¶miechniêci, weseli, tak samo grzecznie oddawali wszystkim uk³ony. Po
d³u¿szej chwili milczenia, odezwa³ siê Roman:

- Ale, a propos, musisz siê tem zaj±æ, Oluniu, bo ja, doprawdy, czasu
nie mam. Dzi¶, lub najdalej jutro, wysy³amy zaproszenia do wszystkich
naszych znajomych... W sobotê damy raut po¿egnalny... J'espere, ¿e nic
nie masz przeciwko temu, moje ¿ycie ?..

- Ale¿, naturalnie!.. - po¶pieszy³a z zapewnieniem Ola, - lecz musimy
przecie¿ z³o¿yæ wizyty...

- Nie ja, nie ja, cherie!.. To ty za mnie nieodzownie zrobiæ musisz,
kochanie... Kto nie przyjdzie - pal go licho!.. A zreszt±, pas de
crainte, stawi± siê wszyscy...

- Dlaczego nie chcesz jechaæ ze mn±?

- Nie nie chcê, lecz nie mogê. Mam przed wyjazdem jeszcze zajêcia huk!
Nie mo¿esz mieæ nawet wyobra¿enia, moja droga, co to znaczy wyrwaæ siê
na miesiêcy kilka, jak tego pragnê, z tego ko³amych rozlicznych
obowi±zków - c'est un vrai tour de force!.. - Dzier¿ymirski zamilk³ na
chwilê, poczem koñczy³:

- Bo pomy¶l tylko... Tu znale¼æ na czas ten ca³y zastêpcê, tam znów
wycofaæ siê zrêcznie, by nie obraziæ nikogo i za³atwiæ wszystkie
czynno¶ci ju¿ z góry... Wiêc chyba rozumiesz teraz, i¿ w wizyty ¶wiatowe
bawiæ siê nie mogê, najwy¿ej do kilkunastu wybitniejszych osobisto¶ci, i
koniec.

- Ale¿ dobrze, ju¿ dobrze, nie t³umacz siê, nie broñ - zrobiê wszystko,
mój w³adco i panie! - z u¶miechem, pocieszy³a go Ola. - Pyta³am siê tak
tylko... Czy wracasz dzi¶ na obiad ?..

- Pas possible! - odpar³ Dzier¿ymirski stanowczo. - Akurat o szóstej
zebranie nadzwyczajne akcyonaryuszów i komitetu nowego przedsiêbiorstwa,
wiesz, Komercyjno -Agronomiczny Zwi±zek krajowy... Zjem na mie¶cie.

- A wieczorem? - pyta³a dalej Ola.

- Muszê byæ koniecznie u ksiêcia Artura, w sprawie budowy nowego
ko¶cio³a ¦w. Jana Chrzciciela; zebranie prywatne w jego mieszkaniu -
obieca³em.

- Niemo¿liwym jeste¶ cz³owiekiem !.. - roze¶mia³a siê Ola, - ja ju¿ o
czwartej wracam do domu.

Umilkli. Wko³o nich ¶mia³o siê w s³oñcu miasto; wiosna czarodziejka
nawet tu, w ciasne ogrodu mury, swój powiew balsamiczny tchn±æ potrafi³a
- oddycha³o siê swobodniej, szerzej, ¶wie¿o¶æ majowa pie¶ci³a twarze
¶piesz±cych zewsz±d t³umów, ¶miej±cych siê i weso³ych.

- Stañ! - rzuci³ nagle i rozkaz Dzier¿ymirski, dotykaj±c z lekka lask±
liberyjnych pleców stangreta. Doje¿d¿ali do wspania³ego gmachu Zwi±zku
Kredytowego.

Powóz zatrzyma³ siê pos³usznie.

- A ce soir! - rzek³ Roman, i lekkiem u¶ci¶nieniem rêki po¿egnawszy
¿onê, wyskoczy³ z ekwipa¿u. Po kamiennych stopniach kru¿ganka skierowa³
siê ku olbrzymim kutym drzwiom, które, w powitalnym, niskim uk³onie,
otwiera³ ju¿ us³u¿nie szwajcar miejscowy.

Na progu gmachu Dzier¿ymirski obejrza³ siê i spotka³ ze wzrokiem Oli.
Spojrzeniami wzajemnie po¿egnali siê jeszcze pieszczotliwie, poczem Ola
odwróci³a siê pierwsza, Roman za¶, ¶cigaj±c j± oczyma, zatrzyma³ siê i
u¶miechn±³...

W oddalaj±cym siê powozie, m³oda kobieta po chwili, instynktownie jakby,
raz drugi spojrza³a za siebie. Dzier¿ymirski jednocze¶nie skin±³ g³ow± i
znik³ za drzwiami, Ola za¶ odwróci³a siê i niedbale rozpiê³a bia³±,
koronkami obszyt±, parasolkê. Promienie i blaski majowe zal¶ni³y siê
jeszcze na jej postaci chwilê, i powóz znik³, poch³oniêty wielkomiejskim
wirem.

------------


Kaskad± ¶wiate³ i blasków p³on± rzêsi¶cie apartamenty Romanowstwa
Dzier¿ymirskich...

Z pó³ otwartych lilii z kryszta³u, zdobi±cych gazowe po bocznych
¶cianach kinkiety, z ¿yrandoli i lamp - tu jaskrawo, tam znów ³agodniej,
dr¿± w dusznej atmosferze salonów pêki promieni, spadaj± deszczem na
t³um weso³y, elegancki i strojny, graj±, za³amuj±c siê w klejnotach
kobiet - pieszcz± ich nagie gorsy i ramiona, g³aszcz± je swym
niewidzialnym dotykiem.

Gwar st³umiony prowadzonych z o¿ywieniem rozmów, oraz t³ok i ciasnota
panuje w kilku obszerych salonach; czê¶æ tylko go¶ci siedzi, wiêkszo¶æ,
wahad³owym ruchem p³yn±cej fali, przechadza siê bezustannie, a raczej
dyskretnie przeciska.

Nie omyli³ siê bowiem w przewidzeniach swych Dzier¿ymirski. Ca³e
towarzystwo i wszystkie jego sfery stawi³y siê na raut po¿egnalny
prezesa, wice prezesa, dyrektora i cz³onka licznych instytucyi -rade i
poczuwaj±ce siê do obowi±zku obecno¶ci± sw± z³o¿yæ daninê grzeczno¶ci
¶wiatowej temu, kto trzyma³ obecnie w silnej d³oni w±tek ich spraw i
interesów - natury spo³ecznej, przemys³owej, filantropijnej, a czêsto
gêsto i osobistej nawet.

Pe³ni uprzejmo¶ci, dystynkcyi i go¶cinno¶ci szczerej, w¶ród t³umu swych
go¶ci, uwijali siê Dzier¿ymirscy, zmieniaj±c siê kolejno w pobli¿u
wej¶cia pierwszego salonu, dla witania wchodz±cych co chwila nowych
przybyszów. W koñcu jednak i ten czasowy posterunek ich okaza³ siê
wprost niemo¿liwym...

Roman i Ola zmuszeni zostali zmieszaæ siê z t³umem rautuj±cych go¶ci,
ustêpuj±c sami naporowi ¶cisku.

A kwadranse tymczasem mija³y szybko. Liczba nap³ywaj±cych osób
powiêksza³a siê coraz bardziej, w¶ród szeleszcz±cej za¶, barwnej fali
go¶ci, w liberyi i poñczochach, ukazywaæ siê poczêli, posuwaj±c siê z
trudem, lokaje, z wielkiemi srebrnemi tacami... U wej¶cia za¶ salonów,
wyparta zwiêkszaj±c± siê fal± ludzi, stanê³a zwarta gromada mê¿czyzn,
tamuj±c w ten sposób po prostu komunikacyê do przepe³nionych nad miarê
apartamentów.

M³odzieniec, ciemny szatyn, nieposzlakowanie elegancki, o
impertynenckiej nieco, choæ wielko¶wiatowej powierzchowno¶ci, wchodzi³ w
tej chwili do mieszkania prezesowstwa Dzier¿ymirskich.

Znalaz³szy siê niebawem poza zbit± u drzwi garstk± panów, na razie nie
móg³ post±piæ ani kroku naprzód. Widz±c to, skrzywi³ swe w±skie usta, i
wspi±³ siê dyskretnie na palce.

Ponad zbli¿onemi, wypomadowanemi g³owami stoj±cych mê¿czyzn, ujrza³
dok³adnie ko³ysz±ce siê morze kobiecych biustów, g³ówek czarownych,
piêknych, ró¿nobarwnych tualet, gorsów i fraków i mrukn±³ do siebie:

- Ho-ho!.. pas mal...

Spojrza³ nastêpnie na stoj±cych opodal rautowiczów. Nie zna³ ¿adnego z
nich. ¯achn±³ siê niecierpliwie i szepn±³ znów z cicha do siebie, po
francuzku:

- Que diable, je ne suis pas venu ici pour garder l'antichambre...

I jednocze¶nie posun±³ siê zrêcznie naprzód, potr±ciwszy za¶ lekko po
drodze swej paru s±siadów, rzuci³, z wytwornym uk³onem, kilka: "Pardon",
w rezultacie jednak znalaz³ siê zaledwie o parê kroków naprzód.

Popatrzy³ znowu przed siebie, wspi±wszy siê na palce.

- Ach, przecie¿ choæ jeden!.. - szepn±³ z ulg±, tym razem ju¿ po polsku,
dojrza³ bowiem w³a¶nie poznanego w przeddzieñ Emila £ady¿yñskiego.

Rzuciwszy po francusku parê ugrzecznionych przeproszeñ, m³odzieniec
post±pi³ znów kroków kilka, a¿ stopniowo, przepraszaj±c dalej
bezustannie, zdo³a³ dotrzeæ do £ady¿yñskiego.

Ten ju¿ go by³ zoczy³. Podali sobie rêce, witaj±c siê uprzejmie.

- Eh bien, chèr comte - zagadn±³, z u¶miechem pierwszy pan Emil - jakie¿
wra¿enie z rautu "koroniarzy?.." Trudno siê dostaæ, co? Et, ce qui
touche, gospodarza, prezesa, vous ne le verrez probablement pas, bo jest
akurat pod przeciwnym biegunem.

- A ja w³a¶nie muszê, bo go nie znam. Pani Dzier¿ymirska by³a tak bardzo
uprzejm± zaprosiæ mnie, bo z³o¿y³em jej wizytê, lecz prezesa, jako nader
zwykle zajêtego podobno, nie widzia³em...

- Ba... ba... c'est simple - potwierdzi³ £ady¿yñski - nasz prezesunio
jest to cz³owiek, który jest wszêdzie, ale nigdy u siebie w domu...
Voulez - vous, przedstawiê pana. W drogê zatem... P³yñmy, p³yñmy, póki
czas!.. - zanuciwszy pó³g³osem wyrazy ostatnie, rzek³ starzej±cy siê
kawaler, i prowadz±c za sob± przybysza, pu¶ci³ siê naprzód.

Ostro¿nie, z wolna, dwaj panowie posuwaæ siê zaczêli. Czynno¶æ to za¶
nie³atw± by³a. Prócz obawy niezrêcznego potr±cenia kogo¶ z wytwornego, a
¶cie¶nionego grona - musieli oni pozatem lawirowaæ jeszcze bardzo
zrêcznie pomiêdzy d³ugiemi trenami pañ... £ady¿yñski jednak radzi³ sobie
wybornie. Co chwila k³ania³ siê komu¶ uprzejmie z daleka, lub wita³ z
bliska, przystawa³, rzuca³ dowcipnych s³ów parê - rozstêpowano siê przed
nim. Szed³ dalej.

- Uf, nous y voilà!..- rzuci³ po niejakim czasie towarzyszowi swemu.

- Widzê Romana, jak peroruje, cà va sans dire, o spo³ecznych sprawach...
- Och, i pani Ola jest równie¿ niedaleko!.. Quelle chance...

I pan Emil, odwróciwszy siê, skorzysta³ z wolniejszej nieco oko³o siebie
przestrzeni, wzi±³ pod ramiê m³odego cz³owieka i zbli¿aæ siê pocz±³
wolno, ku otoczonemu kilkoma rozmawiaj±cymi ¿ywo panami,
Dzier¿ymirskiemu. Id±c za¶, podrwiwa³ z cicha, cytuj±c dolatuj±ce
g³o¶niejsze wyrazy i zdania.

- A co? nie mia³em racyi ? s³yszy pan ? Cel spo³eczny, - potêga
dzia³alno¶ci, - punkt kulminacyjny, - przesilenie finansowe - etc. i tak
dalej. Jak dowodzi, co? Prawdziwa dystyngowana wie¿a Babel szumnych
frazesów!

M³ody cz³owiek s³ucha³ uwa¿nie, u¶miechaj±c siê z lekka, tymczasem za¶
jednak znale¼li siê obaj tu¿ ko³o grupy rozprawiaj±cych zapalczywie
mê¿czyzn.

- Stój, panie hrabio, skromnie, a¿ ja zatamujê, przerwê ten oto rw±cy
potok dyskusyi!.. - odezwa³ siê znów £ady¿yñski.

Nie okaza³o siê to jednak potrzebnem. Dzier¿ymirski, bierniej od innych
bior±cy udzia³ w rozmowie, dojrza³ ju¿ w³a¶nie zbli¿aj±cego siê pana
Emila. Wyci±gaj±c przyja¼nie rêkê ku niemu, z serdeczno¶ci±, przemówi³:

- Emilu? Jak siê masz? có¿ tak pó¼no?

Romana z £ady¿yñskim ³±czy³y obecnie stosunki przyja¼ni szczerej.
Dzier¿ymirski polubi³ szczerze tego weso³ego zawsze, patrz±cego na ¿ycie
trze¼wo bywalca, a przyjaciela rodziny - ¿ony, nie maj±cego mu przytem
za z³e - jak wiadomo - postêpku ongi z Ol±.

- Bynajmniej nie za pó¼no - odrzek³ swobodnie zapytany, - od godziny
dzi¶ tak rojno, niby u ministra... Doj¶æ do Jego Ekscelencyi nie
mog³em... - z uk³onem, dokoñczy³ ironicznie.

- A... tak. Rzeczywi¶cie. ¯egnaj± mnie czule, - w tym samym tonie odpar³
z u¶miechem Dzier¿ymirski.

- Czy widzisz, Romanie, - ci±gn±³ £ady¿yñski - tego m³odzieñca w
monoklu, z takiem znawstwem dyskretnem ogl±daj±cego w tej chwili tors
hrabiny P ?

- Widzê i nie znam!.. - zadziwi³ siê Dzier¿ymirski.

- Co? pas possible!., - zadrwi³ pan Emil. - Nie znasz swoich go¶ci? O,
panie prezesie, wstyd i hañba!.. No, ale nic, wybawiê ciê z k³opotu i
przedstawiê ci go. Ja go znam!..

- Jak siê nazywa? Il a l'air assez bien!..

- Parbleu, çà va sans dire. Potomek znakomitego rodu: hrabia
Topola-Topolski - obja¶ni³ £ady¿yñski, z ironi±.

- No, ju¿ "Topola", to pewnie dodatek twój, Emilu - za¶mia³ siê Roman -
ale sk±d¿e go wyrwa³e¶?..

- Przyby³ z Galicyi, rodem z Ksiêstwa Poznañskiego - zaprosi³a go twoja
¿ona. Strze¿ siê, prezesie, pani prezesowa ma swoich protegowanych!..

- No, nie gawêd¼, przedstaw mi go, bo biedak siê zanudzi, tak czekaj±c -
rzek³ Roman, i uj±wszy ramiê przyjaciela, skierowa³ siê ku Topolskiemu,
id±c za¶, nachylony dyskretnie, szepn±³:

- Tylko nie przedstawiaj mi go comte Topolski, bo ja zmuszonym bêdê
wobec drugich uczyniæ to samo... Przecie¿ to nonsens wierutny tytu³owaæ
jakiego¶ tam Topolskiego hrabi± tu u nas, gdzie roi siê od
autentycznych, historycznych rodów...

- E !.. daj pokój, obrazi siê, zreszt± bogaty i epuzer... - odrzek³ z
niechêci± £ady¿yñski - in faut lui laisser son illustre illusion.

- Ale¿ w³a¶nie, przeciwnie! - przerwa³ Dzier¿ymirski. - "Bez z³udzeñ",
to najlepsza regu³a. Et je t'en prie, zrób, jak ciê proszê...

- No, dobrze, dobrze... Uspokój siê zreszt±... Po³knê "comte", ale je¶li
mnie ten dudek wyzwie na pojedynek, to musisz byæ sekundantem! -
zawyrokowa³, po swojemu, £ady¿yñski.

- Monsieur Topolski... - szybko wyrzuci³ po chwili, gdy znale¼li siê
ko³o czekaj±cego na nich m³odzieñca.

- Dzier¿ymirski...

Po¶pieszy³ osobi¶cie przedstawiæ siê Roman uprzejmie i natychmiast
zagai³ rozmowê.

- Bardzo mi mi³o widzieæ u siebie go¶cia z za Kordonu... Wszak pan
przybywa z Galicyi?..

- Tak jest. Wczoraj w³a¶nie mia³em zaszczyt przedstawiæ siê... i tam
dalej - recytowa³ po¶piesznie Topolski banaln± ¶wiatow± odpowied¼,
wyja¶niaj±c± jego tutaj obecno¶æ i dotychczasow± znajomo¶æ z
gospodarzem.

- Nie zna pan zatem pewnie wiele osób - wys³uchawszy go cierpliwie do
koñca, przemówi³ Dzier¿ymirski - tymczasem przedstawiê pana par ci, par
là, zgoda?.. Venons! - dorzuci³ przyja¼nie.

- Bonsoir, monsieur le comte! - w tej samej chwili tu¿ obok nich
rozleg³o siê powitanie zwrócone do m³odzieñca, i przed trzema panami
stanê³a Ola, w prze¶licznej jasnozielonej sukni balowej, mieni±cej siê,
przetykanej srebrem, wdziêcznie ubranej kwieciem wodnych nenufarów.

Topolski sk³oni³ siê wytwornie i przywita³ z gospodyni± domu, oraz, z
wpraw± obytego ¶wiatowca, rozpocz±³ natychmiast rozmowê.

Po twarzy Dzier¿ymirskiego tymczasem na s³owa powitalne ¿ony przemknê³o
niezadowolenie widoczne i skrzywi³ siê nieznacznie. Posta³ chwilê w
niepewno¶ci, poczem, zrezygnowany, rzuci³ Topolskiemu uprzejmych s³ów
parê i znik³ w t³umie go¶ci.

Topolski tymczasem, pomimo powierzchowno¶ci, na pierwszy rzut oka
aroganckiej nieco, okaza³ siê mi³ym i wprawnym "causeur em", a id±c
wolno obok Oli, z o¿ywieniem rozmawiaæ z ni± nie przestawa³.

- Jak to? - mówi³a Dzier¿ymirska - wiêc to pan odziedziczy³ maj±tek w
naszych stronach... Wolno wiedzieæ nazwisko dóbr pañskich?..

- Szczêsnaja - odpar³ Topolski.

- Ale¿ to zaledwie o piêæ mil od Gowartowa, gdzie z mê¿em mieszkamy -
obja¶ni³a towarzysza Ola. - ¦liczna rezydencya, znam z widzenia... Nie
przypuszcza³am zgo³a, ¿e bêdê mia³a w pana s±siada. Bardzo mi mi³o! -
dokoñczy³a uprzejmie. Topolski sk³oni³ siê, rzuciwszy jednocze¶nie
zdawkowo - banaln± grzeczno¶æ.

- To pan dziedziczy po hrabi Teodorze Irenhauzie? wszak prawda? - pyta³a
dalej Ola.

- Tak, pani; to by³ mój dziad stryjeczny... - Tak? no, widzi pan...
Zna³am doskonale swego czasu dziadka, pañskiego, nous sommes donc en
pays de connaissance... By³ to bardzo dystyngowany, zacny i mi³y
cz³owiek...

- Oh, vous êtes bien aimable, madame...- zacz±³ sw± wytworn±
francuszczyzn± m³odzieniec, lecz przerwa³a mu, snaæ niedos³yszawszy,
Ola:

- I obj±³ pan ju¿ swe dobra ?..

- Nie, pani, jadê tam dopiero za parê tygodni...

- Pozna pan zatem Ukrainê, - ci±gnê³a dalej swobodnie m³oda kobieta, -
kraj to cudny, ¶liczny, zobaczy pan... Ja go tak lubiê, tak kocham, z
ca³ego serca!.. - koñczy³a, z o¿ywieniem.

- Ot bynajmniej nie jest mi obc± Ukraina - po¶pieszy³ z odpowiedzi±
Topolski. - Zazna³em ju¿ jej uroku, bywa³em bowiem u stryja dawniej, et
je suis tout à fait de votre opinion madame, c'est un pays charmant...
Tyle wdziêku, cichego czaru, w tych drzemi±cych stepach i polach, tyle
poezyi, w jej dumkach, a tyle, tyle têsknoty we wszystkiem!.. - z
zapa³em, wyg³osi³ ostatnie s³owa Topolski.

Ola, po raz pierwszy, spojrza³a nañ uwa¿niej. Twarz m³odzieñca w tej
chwili pozby³a siê ca³kiem na³o¿onej konwenansowej maski ¶wiatowca,
z³agodnia³a jakby i wypiêknia³a.

Przesun±wszy uwa¿nie swe rozumne spojrzenie po twarzy swego
nowopoznanego s±siada wiejskiego w przysz³o¶ci, Ola zdziwi³a siê w duszy
niepomiernie, tymbardziej, ¿e nie poza bynajmniej, ale przeciwnie,
szczero¶æ w ostatnich s³owach jego d¼wiêcza³a. Nie spodziewa³a siê
podobnego zwrotu w rozmowie banalnej przeciêtnego salonowca, za jakiego
wziê³a nowego go¶cia, zamy¶li³a siê zatem chwilê, umilk³a, i dopiero, w
parê minut pó¼niej, przypomniawszy snaæ sobie obowi±zki gospodyni,
uprzejmie bardzo zwróci³a siê do Topolskiego.

- Gawêdzê z panem, et j'oublie tout à fait, comte, que vous connaissez
ici très peu de monde... Wszak prawda? Przyjecha³ pan dni temu parê
zaledwie... Przedstawiê pana... donnez moi votre bras, s'il vous plait.

Z wdziêkiem, Topolski poda³ natychmiast Oli swe ramiê, rozp³ywaj±c siê
jednocze¶nie w podziêkowaniach, grzeczno¶ciach i zasypuj±c zrêcznymi
komplementami m³od± kobietê... Uprzejma gospodyni tymczasem prowadzi³a
go ku grupie siedz±cych starszych dam. Im naprzód przedstawiwszy go¶cia,
skinê³a nastêpnie na jednego z krêc±cych siê bezczynnie m³odych ludzi, a
zapoznawszy z nim swego protegowanego, poleci³a zaprezentowaæ go
m³odszym paniom i pannom.

- Comte Topolski... hrabia Topolski... monsieur le comte Topolski...-
rozleg³o siê po chwili tu i tam po salonach, w milkn±cym w³a¶nie rozmów
gwarze, t³o fortepianu bowiem, stoj±cego na zaimprowizowanej estradzie,
zbli¿a³a siê w tej samej w³a¶nie chwili s³awna artystka, ¶piewaczka
w³oska...

Akompaniowaæ jej zamierza³ znany profesor i muzyk.

Topolski zacz±³ przyciszonym g³osem zabawiaæ grupê pañ i panien, wespó³
z wyfraczon± i wymuskan± m³odzie¿±, uwaga za¶ powszechna zwróci³a siê
jednocze¶nie na m³od± i piêkn± W³oszkê.

Coraz ciszej i ciszej, choæ opornie, umilk³ w koñcu, niby morze, t³um
wytworny i s³uchaæ poczêto, z pozornem zajêciem...

Wreszcie, w ciszy wzglêdnej jeszcze, odezwa³y siê pierwsze akordy, a w
¶lad zatem obi³ siê o ¶ciany salonów i uszy s³uchaczy melodyjny, o
cudnem aksamitnem brzmieniu, kontralt kobiecy. Z³±czona w harmonijn±
ca³o¶æ z muzyk± fortepianu, rozleg³a siê, zadr¿a³a uczuciem w³oska pie¶ñ
namiêtna i jak ¶wie¿e tchnienie z pod nieba Italii, sp³ynê³a urocza, na
rojn± masê go¶ci...

Wstrz±sn±wszy za¶ gam± tonów przepe³nione salony, polecia³a pie¶ñ
czysta, skrzydlata, daleko - wyrwa³a siê przez okna na ulice miasta
potê¿na, silna, wcisnê³a siê do ka¿dego zak±tka mieszkania
Dzier¿ymirskich - zbudzi³a swym czarem dalekim siedz±cego w zadumie w
jednym z najbardziej oddalonych fumoir'ów, Romana.

Podniós³ g³owê instynktownie, ws³ucha³ siê w modulowan± artystycznie
pie¶ñ i westchn±³ po kilkakrotnie...

Korzystaj±c ze zwróconej ogólnie uwagi na maj±cy siê rozpocz±æ wkrótce
popis koncertowy, Dzier¿ymirski znu¿ony schroni³ siê by³ tutaj.

My¶li d³u¿ej go przytrzyma³y. Teraz za¶, s³ysz±c daleki, cichn±cy
stopniowo szmer t³umnego zebrania, a pó¼niej wyra¼ne tony pie¶ni
znakomitej ¶piewaczki, z³agodzone oddaleniem, piêkne, marz±ce, drgaj±ce
uczuciem i si³± - Roman, w milczeniu s³ucha³ nieporuszony - jakby
zaklêty... I odej¶æ st±d nie chcia³o mu siê wcale...

Poddaj±c siê bowiem urokowi s³uchanej pie¶ni, porusza³y siê, tr±cone
jakby czyj±¶ d³oni± z lekka, jakie¶ struny w jego duszy, kwili³y cicho,
gra³y...

Tymczasem namiêtny glos W³oszki rós³, potê¿nia³...

Wreszcie w po¿egnalnym rytmie ostatnie, dono¶ne, s³owa pie¶ni zabrzmia³y
- pola³y siê law± jakby ekstazy, rozkoszy, upojenia, wstrz±snê³y
¶cianami cichej komnaty, a dobieg³y a¿ tu, pod stopy Dzier¿ymirskiego, i
zgas³y...

Nasta³a drobna chwilka zupe³nego milczenia, poczem, zg³uszony nieco
oddaleniem, zabrzmia³ oklask przeci±g³y, d³ugi, szczery...

Roman przetar³ d³oni± czo³o i powsta³... Trzeba by³o powracaæ do
obowi±zków niestrudzonego gospodarza domu.

A tak dobrze by³o mu tutaj! Dawno nie pamiêta tak cichej, niczem nie
zam±conej chwili, bez zgrzytu ¿adnego, bez rozterki...

Rozterka!.. By³a przecie¿ ona jego ¿yciem. Tak. Nie tem zewnêtrznem, dla
ludzi, dla ¶wiata, ale tem prawdziwem, wewnêtrznem - dla siebie.

Cieñ smutku powlek³ piêkne rysy Dzier¿ymirskiego; rozpamiêtuj±c co¶,
zaduma³ siê on znowu.

Nagle brwi zmarszczy³, i jakby przypomniawszy co¶ sobie, siêgn±³ szybko
do kieszeni fraka, sk±d wyj±³ welinow± pod³u¿n± kopertê. Rzuciwszy
uwa¿nem okiem na wypisany, dr¿±c± rêk±, dok³adny adres, odczytywaæ go
pocz±³. By³ to za¶ list do niejakiego pana Wiktora Orlêckiego w Pary¿u.
O pismo to chodzi³o Romanowi bardzo od kilku ju¿ tygodni, to jest od
czasu, gdy siê dowiedzia³, ¿e wzmiankowany powy¿ej, Wiktor Orlêcki,
zamieszka³ w stolicy ¶wiata z oszczêdno¶ci i musu po stracie
-maj±tkowej, wynik³ej, jak mówiono, ze zguby, przed samym terminem
licytacyi maj±tkowej, sumy pieniê¿nej.

Opowiadanie to, pos³yszane przypadkiem, uderzy³o Romana
Dzier¿ymirskiego. Rodziny Orlêckich nie zna³, szczegó³ów dowiedzieæ siê
nie móg³... Wiadomo¶æ ta jednak niepokoi³a go; ogarniaæ go poczê³a chêæ
niezbadana stanowczego zobaczenia siê, z owym Wiktorem Orlêckim, oraz
wybadania go zrêcznego.

I od chwili tej nie zna³ ju¿ pragnieñ innych...

Wreszcie pozna³ siê umy¶lnie pewnego dnia z bogaczem, s³awnym odludkiem
i dziwakiem, Hugonem Orlêckim, jedynym krewnym zamieszka³ego, w Pary¿u
Wiktora, by w jakikolwiek b±d¼ sposób móc dotrzeæ przez niego do
nieznanego mu zgo³a cz³owieka, a trzymaj±cego, mo¿e, kto wie, niæ jego
w³asnej zagadki! Dzi¶ dopiero, na kilka godzin przed rautem, uda³o siê
zdobyæ list od starego samoluba, dla którego napisanie go nawet by³o
ofiar± niew±tpliwie wielk±, zerwa³ bowiem zupe³nie stosunki ze swym
krewnym.

Pismo to by³o w kwestyi oderwanej ca³kiem; tre¶æ, poddana przez samego
Romana, poleca³a tylko oddawcê w pewnej sprawie wzglêdem synowca starego
bogacza, posiadaj±c jednak list ów w kieszeni, Dzier¿ymirski odetchn±³.
£atwiej mu ju¿ bowiem by³o, maj±c sposobno¶æ poznania owego Orlêckiego,
potr±ciæ w rozmowie z nim o temat pieniê¿nej zguby, którego, jako obcy
zupe³nie, prawdopodobnie tkn±æ by nawet z nim nie móg³.

- Ba!.. jeszcze jeden... - westchn±³ Dzier¿ymirski i skierowa³ siê
¶piesznym krokiem ku rozbrzmiewaj±cym ju¿ wrzaw± salonom.

Tam, po uczcie artystycznej ducha, przechodzono w³a¶nie do du¿ej pustej
jadalnej sali, by z kolei przyst±piæ do uczty cia³a i pokrzepiæ siê
jad³em, za stawionem poka¼nie i suto, na olbrzymim pod³u¿nym, przybranym
kwiatami, stole.

Roman stan±³ w cieniu portyery, u wej¶cia jednego z ustronnych buduarów,
gdzie w tej chwili nie by³o nikogo, i obj±³ spojrzeniem swych go¶ci.

W jego ogromnych salonach by³o ju¿ nieco przestronniej; tu i tam
siedziano jeszcze, rozmawiano, lub przechadzano siê swobodniej...
Wypuklej wystêpowa³y teraz wspania³e toalety kobiet, mieni³y siê
têczowymi kolory.

Na alabastrowych szyjach, piersiach i ramionach wachluj±cych siê
zalotnie dam, ³atwiej mo¿na by³o dojrzeæ obecnie wspania³e klejnoty,
po³yskuj±ce, na równi ze spojrzeniami ich oczu...

Na lewo za¶, ku sali jadalnej, ¶cisk natomiast panowa³. Wiele osób
dyskretnie w ostatnim, trzecim z rzêdu, salonie, oczekiwa³o, rautuj±c
tymczasowo, kolei swej, bo przy sto³ach biesiadnych pe³no ju¿ by³o
go¶ci, posilaj±cych siê, przewa¿nie stoj±c, wystawn±, urz±dzon± na zimno
kolacy±. Paniom i pannom us³ugiwali panowie, jedz±c, flirtuj±c, ¶miej±c
siê i bawi±c weso³o.

Obejmuj±c sale wzrokiem, d³u¿sz± ju¿ chwilê sta³ tak Dzier¿ymirski, a na
twarzy jego, w ¶lad za
pewnym jakby odblaskiem wewnêtrznej pró¿no¶ci, zawita³ teraz
melancholijny cieñ...

- Przyszli tutaj - my¶la³ - tak, stawili siê z ró¿nych obozów, sfer,
przybyli i wielcy, i mali, bawi± siê obecnie swobodnie, weseli,
splataj±c zarazem sw± obecno¶ci± d³ug grzeczno¶ci ¶wiatowej, zaci±gniêty
u niego - po¿yczkê moralnych us³ug, czynno¶ci, zabiegów...

Ha, zapewne! Lecz gdyby tak oto niespodzianie, nagle, dowiedzieli siê
tutaj oni wszyscy, co poza jego, Dzier¿ymirskiego, pow³ok± siê kryje,
gdyby w zawrotn± g³±b duszy jego zajrzeli!..

O, niew±tpliwie! Przeczytawszy ukryt± tam tajemnicê, odwróciliby siê ze
wzgard±...

Dzier¿ymirski nieuczciwy? Jak to?.. Prezes, wiceprezes, cz³owiek czynu,
energii, ¿elaznej woli, nasz najzdolniejszy, znany i powa¿any w
szerokich ko³ach miasta?..

Jaka¶ pe³na zgrzytów, piek±ca ironia roze¶mia³a siê na glos w duszy
Romana.

- Ha-ha-ha!.. ha-ha-ha !.. Oszukujesz ich ty!.. Ty, czczony, wielki!
Zasypujesz im oczy b³yszcz±cym piaskiem, kpisz sobie w duchu z nich
wszystkich!..

Roman wstrz±sn±³ siê... W przywidzeniu nag³em ujrza³ on te klasy, sfery
- tych wszystkich, przechadzaj±cych siê przed nim, strojnych ludzi,
unikaj±cych jego wzroku, uk³onu, uchylaj±cych siê od podania mu rêki, ze
wzgard± zimn±, such± na obliczu...

I Dzier¿ymirski, wzburzony nagle, podniós³ g³owê hardo, wstrz±sn±³ bujn±
czupryn±, ¶niada twarz jego przybra³a wyraz energii, oraz niez³omnej
woli, i wyszepta³:

- Nie dam siê, nie dam!.. - zacisn±³ instynktownie piê¶ci i dokoñczy³
ciszej jeszcze: - Korz± siê oni przede mn±, kornymi zostan±; bo ja tak
chcê i tak byæ musi!..

Dzier¿ymirski bowiem w tej chwili nie ba³ siê rzeczywi¶cie ciemnej,
nierozwi±zanej jeszcze ¿ycia zagadki - ufa³ w siebie!..

W ukryciu swem, niedostrze¿ony przez nikogo, sta³ d³ugo jeszcze...
Uspakaja³ siê stopniowo, a z równowag± umys³ow±, wywalczan± zwykle wol±
¿elazn± - codzienny, tajony przed drugimi, smutek, pe³ny samowiedzy, po
raz setny znowu wstêpowa³ do duszy jego.

- Galernikiem jestem!... - szepn±³ Roman z gorycz±. - Nie tym, z piêtnem
ludzkiej sprawiedliwo¶ci na czole, potêpianym, ale mo¿e gorszym jeszcze,
bo moralnym - tym, któremu honory pod nogi rzucaj± hojnie, a on je z
rumieñcem wstydu ukryæ by rad przed sumieniem, lecz nie mo¿e!. W ciemniê
zagadki wpatrzony b³êdnie, wij±cy siê bezustannie w ducha rozterce,
niewolnikiem b³êdnego ko³a przeznaczenia w³asnego jestem, bryzgaj±cym
¶wiatu fa³szem mego "ja", potrafi±cym go odurzyæ komedy±, gran±
znakomicie, nie mog±cym za¶, niestety, zag³uszyli tylko - siebie!..

(przypis - tu ksi±¿k± jest spalona, elementy wziête w nawias kwadratowy
s± dokoñczeniem wyrazu, b±d¼ oznaczeniem przerwy w tek¶cie)

I Dzier¿ymirski przesun±³ d³oñ po czole, jakby pragn±c zetrzeæ z niego
ostatecznie my¶li niepos³uszne. Stan±³ po chwili przed lustrem,
rozczesa³ starannie w³osy i brodê, poprawi³ szczegó[³y swej] toalety, a
przybrawszy zwyk³± codzie[nn± pozê] oblicza - przest±pi³ sprê¿y¶cie próg
z[ bu]duaru... Rzuci³ znowu oczyma po salac[h ].

Druga, czy trzecia partya go¶ci [       ]raz wieczerzê, a tamci, syci,
przechad[zali siê po] nim. Nagle ujrza³ w dali sylwetkê w[ ] szukaj±cej
uparcie wzrokiem kogo¶ ws[zak po] chwili oczy ich spotka³y siê, Ola
u¶mie[chnê³a siê ] i przyzywaæ go poczê³a skinieniem g³owy.
[Równocze]¶nie kto¶ szybko uchwyci³ za rêkê Romana.

- Qua diable, ekscelencyo!.. - zabrzmia³ g³os £ady¿yñskiego. - Co z tob±
siê dzieje? Kolacya rozpoczêta, pani Ola ciê szuka, go¶cie dopytuj± siê
o ciebie bezustannie, a ty¶, jak w wodê wpad³... Bój siê Boga, wielki
cz³owieku, có¿ z ciebie za gospodarz domu!?.. - i pan Emil, wzi±wszy pod
rêkê Dzier¿ymirskiego, prowadziæ go pocz±³ poprzez salony.

Roman za¶ teraz dopiero zda³ sobie sprawy dok³adnie, jak widocznie d³ugo
nie by³o go pomiêdzy go¶æmi.

- Telefonowano do mnie, interes bardzo wa¿ny!.. Naprêdce za³atwiæ
musia³em korespondencyê... - sk³ama³ g³adko.

- Ach, zawsze z ciebie ten sam interesoman - za¶mia³ siê £ady¿yñski -
wiesz co ? Ja my¶lê, ¿e je¿eli tak d³u¿ej potrwa, to i w nocy bêdziesz
przewodniczy³ sesyom, a niby ¶. p. Napoleon godzin parê tylko spoczywa³
w objêciach Morfeusza!..

(przypis - druga strona spalenizny)

[Rom]an na tê uwagê nic nie odpowiedzia³, bo [      ]go. Panowie i panie
przyw³aszczali so[bie ]gi nieobecnego tak d³ugo gospodarza do[ ]iê z nim
w rozmowy, na których dnie, [ ]ry³ siê i tu nawet, zrêcznie wyzyskuj±cy
[ int]eres osobisty.

[Dzier¿y]mirski za¶, ze zwyk³± sobie pozorn± po[wag±   ] poddawa³ siê
temu wszystkiemu uprzej[mie rozmaw]ia³ z o¿ywieniem i niebawem znik³ z
oczu, [ ] fal± go¶ci. W tryby swe, kó³eczka i ko³a [ ]a³a go znowu
machina ¿ycia, ¶cieraj±c walkê [my]¶li, wra¿enia z przed chwili,
barwnym, bawi±cym siê "towarzyskim ¶wiatem", tak, jak wczoraj czyni³a to
interesami, sesyami, prac± spo³eczn±, lub czem innem wreszcie...

To w³a¶nie ¿ycie czynne by³o  najwiêkszem mo¿e czasowem lekarstwem
Romana - by³o jego morfin±, której za moraln± dawk± zapomina³ chwilowo o
wszystkiem.

Tymczasem czas mkn±³ szybko. Po skoñczonej ju¿ zupe³nie kolacyi, przez
czas krótki do kulminacyjnego punktu o¿ywienia doszed³ raut prezesowstwa
Dzier¿ymirskich... Salony rozbrzmia³y zdwojon± zabaw± i rozmow±. Na
wszystkich prawie twarzach widnia³o szczere zadowolenie, co w wielkiej
mierze zawdziêczano niezmordowanym, go¶cinnej uprzejmo¶ci pe³nym
zabiegom Romana i Oli.

Eleganckie ich sylwetki, w¶ród barwnej l¶ni±cej fali zaproszonych osób,
miga³y szybko, znajdowa³y, zdawa³o siê, wszêdzie, by tylko uprzyjemniæ,
rozruszaæ i zabawiæ wszystkich, umiejêtnem przedstawianiem, dobieraniem
wzajemnem kó³ i kó³eczek swych go¶ci.

Wreszcie stopniowo, z wolna, w salonach ukazywaæ siê poczê³o coraz
wiêcej swobodnego miejsca...

Wybi³a gdzie¶ godzina wpó³ do trzeciej. High life miejscowy pierwszy
da³o has³o do odwrotu, za jego przyk³adem, ¶ladem posz³y i sfery inne...
Przed domem, oraz na asfalcie obszernego dziedziñca zatêtnia³y liczne
uderzenia kopyt koñskich, zamajaczy³y ogniki u latarñ dziesi±tek powozów
i karet. Rozje¿d¿a³o siê t³umnie i coraz szybciej.

U wej¶cia wyludniaj±cych siê coraz bardziej salonów, znowu stali teraz
Dzier¿ymirscy, ¿egnaj±c wszystkich serdecznie i grzecznie nad wyraz.

- N'est ce pas ? do zahaczenia w Gowartowie?.. - rzuci³a na po¿egnanie
Ola odchodz±cemu ju¿ w tej¿e chwili Topolskiemu.

- Najmilszym to dla mnie bêdzie obowi±zkiem!.. - zabrzmia³a, w uk³onie
wytwornym skwapliwa jego odpowied¼.

*******************************************

Noc wiosenna, cicha, przez otwarte wszystkich apartamentów okna,
zajrza³a w swej gwia¼dzistej szacie do salonów Dzier¿ymirskich.

Ciep³ym, rze¼kim powiewem zmiesza³a siê ona z pozosta³± tu woni± perfum,
potu cia³a i oddechów ludzkich, - tchnieniem swem dotknê³a g³ów
siedz±cych w zacisznym buduarze Romana i Oli.

Ola z lubo¶ci± wci±gnê³a w piersi oddech wiosennej nocy, poczem rzek³a:

- Ach, jak przyjemnie... czujesz, Romciu? Co za mi³y i ¶wie¿y powiew!..

Dzier¿ymirski, pal±cy w zamy¶leniu papierosa, spojrza³ na wdziêczn±
postaæ ¿ony, opiêt± zgrabnie w ¶liczn± dekoltowan± sukniê, i d³u¿ej
zatrzymawszy na niej spojrzenie, milcz±c, z u¶miechem skin±³ potakuj±co
g³ow±; po chwili za¶ rzuci³ papierosa precz od siebie i przysun±wszy
fotel bli¿ej do kanapki; gdzie siedzia³a Ola, po³o¿y³ miêkk± d³oñ sw± na
jej ma³ej r±czce.

- Wiesz, kochanie - rzek³ ³agodnie i z wolna - ¿e ja ju¿ jutro do Pary¿a
jechaæ muszê...

- Ju¿ jutro?.. - wykrzyknê³a ze zdziwieniem Ola. - Mieli¶my jechaæ razem
do Gowartowa - doda³a nastêpnie z ¿alem - a ty za granicê dopiero
pó¼niej...

I oczy Oli pociemnia³y nieco, na twarzy za¶ odbi³ siê cieñ widocznego
jakby rozczarowania. Dzier¿ymirski u¶miechn±³ siê na tê minkê
niezadowolon±.

- Dba jednak o mnie i kocha... - przemknê³o mu przez my¶l, poczem
³agodnie, g³aszcz±c d³oni± r±czkê Oli, mówi³ pieszczotliwie znów dalej,
pali³y go ju¿ bowiem gor±czk±: list schowany w kieszeni i nadzieja
wpadniêcia mo¿e na tak dawno poszukiwany trop.

- Wierz mi, zwlekaæ nie mogê, muszê jechaæ natychmiast... Zreszt±
przyjadê do Gowartowa pó¼niej.

- Ale¿ wczoraj jeszcze - ¿achnê³a siê Ola - mówi³e¶ mi, ¿e nic tak
dalece pilnego nie powo³uje ciê...

- Ho-ho gniewy!.. - zauwa¿y³ lekko i ¿artobliwie Dzier¿ymirski. - Có¿
to, mo¿e moja pani chcia³aby mnie mieæ tak ci±gle à ses trousses?.. - I
mówi±c to, powsta³, zbli¿y³ siê do ¿ony, a uj±wszy jej obie d³onie,
po³o¿y³ je u¶miechniêty sobie na twarzy i wargami muskaæ pocz±³
delikatnie, bawi±c siê jednocze¶nie brzêcz±cemi na r±czkach Oli
bransoletkami.

- Oj, kotku, koteczku ty mój drogi, kochany! wczoraj... - przedrze¼nia³
z kolei - wczoraj nic nie wiedzia³em jeszcze, a dzi¶... - tu Roman
spu¶ci³ oczy - na raucie w³a¶nie uchwalili¶my razem z cz³onkami
nowozak³adaj±cej siê wspó³ki Przemys³u Fabryczno - Krajowego, ¿e ja,
jako delegowany, muszê, jechaæ czemprêdzej do Pary¿a, w celu obejrzenia
na miejscu udoskonaleñ fabrycznych...

Roman umilk³, pu¶ci³ delikatnie d³onie ¿ony i wyj±³ ruchem szybkim
zegarek.

- Oho - po trzeciej... Pó¼no, cherie, ju¿ k³a¶æ siê pora - i koñcz±c
jakby poprzedni± rozmowê, dorzuci³: - No, i có¿, moje ¿ycie, widzisz
teraz, i¿ nie jechaæ jutro nie mogê...

- Zapewne. Ty zawsze nie mo¿esz, gdy nie chcesz! No, ale có¿ robiæ...
Jed¼... Tylko w takim razie proszê mi d³ugo tam nie siedzieæ i pisaæ
listy codziennie. Koniecznie... By nie zapomnieæ o mnie zupe³nie - tu
Ola z u¶miechem pogrozi³a mê¿owi palcem i doda³a jeszcze: - bo Pary¿ -
Pary¿em, ho, ho, ja znam siê na tem!.. Nie oszukasz mnie tak ³atwo...

- Ale có¿ znowu? - ¿achn±³ siê Dzier¿ymirski, ale tym razem zupe³nie
szczerze. - Có¿ za my¶li - u¶miechn±³ siê, a potem dorzuci³ ca³kiem
powa¿nie: - Wiesz przecie, ¿e prócz ciebie, ¿adna na ¶wiecie kobieta nie
obchodzi mnie zgo³a!..

Z wdziêczno¶ci± spojrza³a nañ Ola.

- Wiem i wierzê - rzek³a - a poniewa¿ i mnie têskno bez pana mego
bêdzie, wiêc i ja jutro pojadê...

Zatrzyma³a siê, spojrzawszy filuternie na mê¿a, cieñ bowiem mimowolny
przebieg³ po twarzy jego...

- Nie, nie do Pary¿a!.. - roze¶mia³a siê szczerze, jakby my¶li Romana
zgaduj±c - ale do Gowartowa!..

U¶miechn±³ siê z kolei Dzier¿ymirski.

- Dobrze! - wykrzykn±³ weso³o. - Zatem jutro - marsz! Poniewa¿ za¶
poci±g mój wychodzi pó¼niej od twego, wy¶lê pakunki nasze przez s³u¿bê i
odwiozê ciê na kolej powozem. A teraz - ci±gn±³ dalej - spaæ!...
Dobranoc, kochanie, zmêczon± jeste¶.

Poca³owa³ Olê serdecznie w obie rêce i czo³o - ma³¿eñstwo znu¿one
rozesz³o siê...

Niebawem w apartamentach prezesowstwa Dzier¿ymirskich pogas³y wszystkie
¶wiat³a. Cisza i u¶pienie, prowadz±c siê za rêce, wst±pi³y do roj±cych
siê tak niedawno od ludzi salonów, buduarów - rozpostar³y siê wszêdzie i
mrokiem sennym otuli³y wszystko doko³a.

--------


- Paris!.. Tout le monde descend!.. Paris!..

  Okrzyk ten jêdrny, dono¶ny, a wyrzeczony najczystszym francuskim
  akcentem, obi³ siê o s³uch pasa¿erów poci±gu, podje¿d¿aj±cego pod
  oszklone arkady paryskiego dworca, i zbudzi³ drzemi±cego w wagonowym
  przedziale Dzier¿ymirskiego.

- Par... - ris !.. - zabrzmia³o przeci±gle raz jeszcze pod samem oknem
wagonu i drzwiczki szybko roztworzono nagle... Roman zerwa³ siê, a
pochwyciwszy podró¿n± torebkê, wyskoczy³ ¶piesznie na peron.

Bieganina, ruch, zgie³k, ogarnê³y go natychmiast, oszo³omi³y chwilowo
ca³kiem; w parê minut dopiero, zoryentowawszy siê, poszed³ Dzier¿ymirski
do rewizyjnej sali, gdzie pobie¿n± z baga¿em swym za³atwiwszy
formalno¶æ, w kwadrans pó¼niej znalaz³ siê ju¿ w doro¿ce, na bulwarach.

Zapaliwszy cygaro i rozpar³szy siê wygodnie, z przyjemno¶ci±
przypatrywa³ siê on teraz od bardzo ju¿ dawna nie widzianej
nadsekwañskiej stolicy.

¦rodkiem bulwaru Sewastopolskiego, ulic±, wymija³y go ogromne, zielone
tramwaje elektryczne, ró¿nobarwne omnibusy konne, ekwipa¿e, samochody;
ca³y zastêp ruchliwy pojazdów tamowa³ co chwila wir miasta, na sekund
kilka wielokrotnie zatrzymywaæ siê by³a zmuszona wioz±ca Romana doro¿ka;
policyjna w mantylach ciemnych krzykliwie czyni³a porz±dek - poczem
ruszano znowu.

A pod wynios³emi drzewami, po bokach, snu³y siê po¶piesznie przechodniów
roje; na werandach mnogich kawiarni, zajmuj±cych czê¶æ chodnika, pe³no
by³o równie¿ i gwarno od konsumentów - p³ci obojga oraz ró¿nych stanów.

I jaki¶ pr±d kie³kuj±cego, czynnego bezustannie ¿ycia, lec±cego na o¶lep
jakby przed siebie, niepomnego by³ego, znik³ego ju¿ "wczoraj", w
ci±g³ej, ¶piesznej pogoni tera¼niejszo¶ci i jutra - bi³ od tych
uganiaj±cych siê mas ludzkich, zawrotn± si³± ci±gn±³ jakby ku sobie -
poch³ania³ i wabi³...

W p³uca swe wci±gaj±c bezwiednie tchnienie tego ¿ycia, tocz±cego siê z
³oskotem swego perpetuum mobile, Roman dojecha³ wreszcie do jednego z
centralnych hoteli, gdzie rozlokowawszy siê niebawem, znu¿ony po³o¿y³
siê i zasn±³.

Przespawszy w kamiennym ¶nie zmêczenia dobrych godzin kilka,
Dzier¿ymirski zabra³ siê energicznie do celu swego tutaj przybycia.
Wybieg³ na miasto.

Dla oryginalno¶ci i pod wp³ywem przypomnienia u¿ywanej za studenckich
jeszcze czasów jazdy na "impérial'i" omnibusów, "pan prezes" usadowi³
siê na dachu jednego z nich i z zadowoleniem, rozgl±daæ siê pocz±³
woko³o.

U stóp jego, blisko, w granitowem pod³o¿u toczy³a sennie swe ciemne,
stalowe fale Sekwana. U jej brzegów w oddali, na lewo, wznosi³y siê
ponure nieco kwadraty wie¿yc katedry Notre Dame, w prawo za¶ majaczy³
Luwr olbrzymi. Dalej znów b³yszcza³ ozdobami most Aleksandra III-go,
odcina³a siê na tle nieba wie¿a Eiffel - w perspektywie, kopu³a pa³acu
Inwalidów z³oci³a siê w promieniach majowego s³oñca...

A po Sekwanie, kr±¿±c, uwija³y siê parowe statki, zatrzymywa³y siê u
licznych przystani, obs³uguj±c bezustannie mieszkañców stolicy.

Trzês±c niemi³osiernie, ¿ó³tawy, w trzy siwe konie zaprzê¿ony, omnibus
zatrzymywa³ siê w³a¶nie na jednym z przystanków, gdy obserwuj±cy ci±gle
Pary¿ Dzier¿ymirski, zda³ sobie nagle sprawê, ¿e mieszkanie Orlêckiego
mo¿e byæ ju¿ blisko, i pocz±³ schodziæ szybko po krêtych schodkach,
³±cz±cych piêtnastocentymow± impériale z trzydziestocentymowym pado³em.

Znalaz³szy siê na bruku, Roman przy¶pieszy³ kroku, i wymin±wszy kilka
w±skich zau³ków, znik³ w bramie jednego z domów. W chwilê pó¼niej
dzwoni³ na krêtych ciemnych schodach starej, jak ¶wiat, kamienicy - u
drzwi pomieszkania Orlêckiego. Otworzy³a mu m³oda, fertyczna s³u¿±ca, w
charakterystycznym bia³ym czepeczku na g³owie.

- Monsieur Orlêcki? - zapyta³ Dzier¿ymirski.

- Sorti et ne reviendra qu'a dix heures du soir - pos³ysza³ zwiêz³±
odpowied¼.

Zawiedziony Roman skrzywi³ siê, z niechêci± i zagadn±³:

- A jutro o której godzinie zastaæ go bêdzie mo¿na?

- O, jutro zgo³a co innego. W Niedzielê pan przyjmuje od drugiej do
obiadu - poinformowa³a przybysza m³oda Francuzka.

- A zatem przyjdê jutro o tej¿e godzinie - odpar³ Dzier¿ymirski, i
siêgn±wszy po bilet wizytowy, oraz list Hugona Orlêckiego, wrêczy³ je
s³u¿±cej,

- Proszê oddaæ to panu... Do widzenia!.. - skin±³ g³ow± uprzejmie.

- Bonjour, monsieur!.. - odwzajemniaj±c siê dzieñ dobrym, wed³ug
miejscowego zwyczaju, po¿egna³a go dziewczyna u¶miechem i zalotnem
b³y¶niêciem czarnych oczu.

Wydostawszy siê na ulicê, Dzier¿ymirski, niezadowolony ze zw³oki, a ca³y
poch³oniêty nadziej± rozwi±zania za pomoc± Orlêckiego drêcz±cej go
zagadki - szed³ naprzód przed siebie odruchowo czas d³u¿szy. Od
otoczenia swego daleki jeszcze my¶lami, nagle zatrzyma³ siê jednak,
spojrzawszy uwa¿nie doko³a siebie.

Znajdowa³ siê obok filarów wej¶ciowych Panteonu - przed nim za¶ w
perspektywie ju¿ bliskiej zielenia³ za krat± ogród Luksemburski.

Pustymi chodnikami skierowa³ siê w t± stronê; wkrótce by³ ju¿ w ogrodzie
i i¶æ zacz±³ bez celu szerokiemi alejami, niebawem za¶ znalaz³ siê na
obszernym tarasie. Na lewo, w oddali, zamajaczy³y wie¿yce Obserwatoryum,
przed nim wznosi³o siê muzeum Luksemburskie.
 
- Wpadnê tam i obejrzê, co jest!.. - pomy¶la³, zadowolony nagle na widok
gmachu, a poniewa¿ wej¶cie do pa³acu nie by³o od ogrodu, lecz od strony
bulwaru ¦-go Micha³a, Dzier¿ymirski skierowa³ siê boczn± alej± parku ku
wyj¶ciu, na prawo. Twarz chmurn±, znudzon±, okrasi³ mu u¶miech;
przest±pi³ sprê¿y¶cie próg muzeum i spojrza³ jednocze¶nie na zegarek -
mija³a czwarta, podwoje pa³acu za¶ zamykano o pi±tej.

- Zd±¿ê chyba zobaczyæ wszystko!.. - mrukn±³, kontent ju¿ tym razem
zupe³nie, z przyjemnego zabicia czasu.

I rzeczywi¶cie.. Pod wp³ywem bowiem pierwszego rzutu oka na salon
sztuki, Dzier¿ymirski zapomnia³ o wszystkiem, co go drêczy³o.

Znajdowa³ siê w otoczeniu, ustawionych w pierwszej sali, licznych rze¼b
nowo¿ytnych...

Wiêc oto najprzód spojrzenie jego przyku³a ustawiona na ma³em
wzniesieniu, w pobli¿u wej¶cia, rze¼ba Moreau-Vauthier'a, a by³a ni±
postaæ naga, le¿±cej na wznak, w lubie¿nej pozie i upojeniu, bachantki,
z gronem winogron w lewej d³oni... Naturalno¶æ pozy i ruchu, a
szczególniej modelowane doskonale cia³o kobiece, têtni±ce po prostu w
zimnym bia³ym marmurze, ¿arem krwi m³odej - zatrzyma³o d³u¿ej na sobie
wzrok Romana.

Rozgl±daj±c siê, przystaj±c co chwila, poszed³ dalej!.. I niebawem znowu
zapatrzy³ siê d³u¿ej, tym razem przed przegiêt± w ty³, w stoj±cej
postawie, i unosz±c± siê jakby w przestrzeni, postaci± nagiej równie¿
dziewczyny. Oczy jej by³y przymkniêtemi, twarz owiana mg³± u¶pienia, w
rêku trzymane chwia³o siê kwiecie...

By³o to "Z³udzenie" F. Charpentier'a, oddaj±ce subtelnie pochwycon±
nieuchwytno¶æ illuzyi, jak sen, jak marzenie, nieujêtej - rozp³ywaj±cej
siê jakby w przestrzeniach...

Niezrównanem bowiem oddaniem czaru u¶pionych piêknych rysów kobiecych,
zdawa³o siê, ¿e znajduj±cy siê tutaj przedstawiciele rze¼by turniej
urz±dzili sobie.

W¶ród wielu innych w tym¿e rodzaju pos±gów, wyró¿nia³a siê jeszcze
rze¼ba, nader piêkna, zatytu³owana : "Wspomnienie". Twórc± jej by³
Mercié Autonin.

Przedstawia³a ona m³ode dziewczê, o rysach drobnych, z g³ow± przechylon±
w ty³ nieco, z obliczem, ton±cem jakby w g³êbokim, cichym ¶nie. Na
kolanach jej, na ziemi - wszêdzie, widnia³y rozsypane kwiaty; dwa
go³±bki, nios±c w dzióbkach równie¿ kwiecie, lecia³y ku niej,
rozmarzonej cicho, we wspomnieniu dalekiem...

Po¶wiêciwszy wzglêdnie do¶æ czasu na rze¼bê, Dzier¿ymirski przeszed³
spiesznie do salonów, zawieszonych obrazami, dochodzi³a ju¿ bowiem
godzina zamkniêcia. Szybko, jak móg³ najuwa¿niej, pocz±³ ogl±daæ obrazy
wszystkie; w ten sposób dobieg³ do sali ostatniej. Poczem, wolniej
nieco, powracaæ zacz±³.

I teraz w jednym salonie uwagê jego zwróci³ nader oryginalnie, bo, jakby
ca³kiem po ¶wiecku traktowany, a mimo to nadziemsko¶ci± tchn±cy, obraz:
"Naj¶wiêtsza Marya Pocieszycielka..." Z ram patrzy³a na widza,
natchnionego oblicza, o du¿ych oczach czarnych, siedz±ca postaæ Niebios
Królowej... Na kolanach Jej, rzucona na klêczkach, opar³a siê kobieta, z
twarz± ukryt±, z rêkoma za³amanemi, w bezbrze¿nym bólu, szukaj±ca na
³onie ¦wiêtej Maryi pocieszenia! U stóp tych dwóch postaci kobiecych -
poni¿ej, le¿a³o wdziêcznie u¶pione dzieci±tko, ¶ni³o, osypane ca³e,
obrzucone puchem bia³ych ró¿ ¶nie¿nych, w rozkwicie...

Dzier¿ymirski, zachwycony wdziêkiem i poezy±, bij±cemi z obrazu tego,
pêdzla "Bouguereau"; po chwili znów pospieszy³ dalej.

Naraz zatrzyma³ siê ponownie. Ujrza³ bowiem naprzeciwko siebie obraz
do¶æ du¿y, przez Detaille Edwarda. Nosi³ miano "Le rêve (Sen)".

Na olbrzymiem oto polu, otuleni p³aszczami, z czapkami nasuniêtemi na
czo³o, pokotem, jeden obok drugiego, le¿± setki odpoczywaj±cych,
pogr±¿onych we ¶nie ¿o³nierzy... Poranek cichy; niebo hen! daleko
zaró¿awia siê leniwie jutrzenk±, - w¶ród ¶pi±cych ludzi b³yszcz± w
szarem ¶witaniu rzêdem poustawiane, u³o¿one w koz³y bronie, a gdzie¶ z
boku, blisko, dogasa ju¿ ognisko...

Lecz có¿ to za cienie majacz± tam, w górze, nad nimi?

To gór±, w ob³okach, p³ynie mg³± przes³oniêty jaki¶ hufiec inny,
zwyciêzki - mar i duchów, nie ludzi!.. Grzmi tam muzyka, bêbni±,
strzelaj±, proporce siê chwiej±, chor±gwie szumi±... tamci, tam,
zwyciê¿aj± niezawodnie!..

I ponad g³owy u¶pionych ¿o³nierzy, których potwór wojny mo¿e ju¿ jutro
poch³onie, przesuwa siê, jak marzenie, u³udne widzenie ostatnie: oni
¶pi±c, widz± siebie, jak zwyciê¿aj±, pe³ni chwa³y!..

To sen...

Pi±ta wybi³a g³o¶no w salonach sztuki, i Dzier¿ymirski opu¶ciæ musia³
muzeum. Niebawem znalaz³ siê na bulwarach Pary¿a i równocze¶nie
instynktownie poczu³ g³ód.

W³och z matki i dusz± ca³± artysta, my¶l± wspomina³ on jeszcze widziane
przed chwil± dzie³a sztuki i pogodnem spojrzeniem ogarnia³ biegn±ce
woko³o siebie t³umy, przepe³nione kawiarnie i hucz±ce pojazdy.

- La Presse!.. La Patrie... La Pres-se!.. -  krzyczano mu nad uchem na
wszystkie strony; w restauracyach, na platformach, spo¿ywano ju¿
posi³ek, popijano wino, absynt i inne wyskokowe napoje - ca³y Pary¿
obiadowa³.

Na ¶wie¿em powietrzu, przy jednym z takich stolików, zachêcony
przyk³adem, zasiad³ i Roman, a kazawszy podaæ obiad, zapali³ swobodnie
cygaro.

Niebawem przyniesiono pierwsz± potrawê. W¶ród przelewaj±cego siê kaskad±
paryskiego ¿ycia i huku ruchliwej stolicy, Dzier¿ymirski spokojnie
zacz±³ spo¿ywaæ zupê, s³uchaj±c ciekawie, z u¶miechem, g³o¶nych rozmów
swych przerozmaitych s±siadów i charakterystycznych czêstokroæ ich
bulwarowych dowcipów.

***

Punktualny, pomiêdzy drug±, a trzeci± po po³udniu, wchodzi³ nazajutrz
Roman do mieszkania Orlêckiego. S³u¿±ca wprowadzi³a go natychmiast do
saloniku, zaledwie jednak wszed³ tam, roztworzy³y siê ju¿ zamaszy¶cie
boczne drzwi komnatki i w ramie ich ukaza³ siê mê¿czyzna ros³y, blondyn;
³ysawy i do¶æ oty³y, o siwiej±cym, z polska podkrêconym, w±sie.

- Jak¿e mi mi³o... Jak mi³o mieæ w swoich progach tak dostojnego
go¶cia... rodaka!.. - zacz±³ od proga, z polsk± szczero¶ci± i
uprzejmo¶ci± w g³osie, roztworzy³ przytem machinalnie ramiona, jakby
chcia³ do piersi przycisn±æ niemi przyby³ego, po chwili opamiêta³ siê
jednak i wyci±gaj±c uprzejmie prawicê; czysto ju¿ tylko salonowym
gestem, przedstawi³ siê: Orlêcki... Wiktor... - siostrzeniec Hugona.

- Nie uwierzy pan - ci±gn±³ natychmiast bardzo grzecznie - jak±
rzetelnie prawdziw± rado¶æ uczyni³ mi list stryja i zapowied¼ tej
pañskiej wizyty... Proszê, niech pan prezes siada!... Proszê bardzo...

I Orlêcki wskaza³, z grzeczno¶ci±, fotele, widz±c za¶ zdziwienie na
twarzy Romana, na d¼wiêk tytu³u "prezesa", u¶miechn±³ siê, odgad³szy
my¶l go¶cia.

- Dziwnem siê panu prezesowi, jak widzê, wydaje - przemówi³, - ¿e
tytu³uje go... Có¿ to, przypuszcza pan mo¿e, - ci±gn±³ dalej, ze swad±,
- ¿e my tu na obczy¼nie nic nie wiemy, kto w kraju u nas przoduje?
Przeciwnie, przeciwnie! - ¶ledzimy gor±czkowo i z uwag± ruch naszych
ziomków, wspó³braci !.. A jak¿e... a jak¿e!.. Ja sam osobi¶cie trzymam
wiele gazet polskich, wiem o wszystkiem, a z nazwiskiem pañskiem - tu
sk³oni³ siê grzecznie w stronê Romana - spotyka³em siê w nich
tylokrotnie, ceni±c zawsze ruchliwo¶æ pana prezesa i oddaniu siê jego
spo³eczeñstwu naszemu...

Umilk³, a po chwili

- Ale!.. przepraszam bardzo!.. Pan prezes wszak pali zapewne?.. s³u¿ê
natychmiast - i zerwa³ siê miejsca, przynosz±c wkrótce Dzier¿ymirskiemu
pude³ko papierosów.

Roman siêgn±³ po jednego z nich i b±kn±³ niewyra¼nie:

- Dziêkujê bardzo!..

Obserwuj±c wci±¿ ciekawie, spod oka swego gospodarza, chcia³ przytem ju¿
przemówiæ, lecz pe³ny bezustannej uprzejmo¶ci Orlêcki przerwa³ mu zanim
usta otworzyæ zdo³a³:

- A mo¿e cygarko?.. Przepraszam stokrotnie... Za chwilê! - i nie
czekaj±c odpowiedzi, znik³ za drzwiami przyleg³ego pokoju, Dzier¿ymirski
za¶ u¶miechn±³ siê.

Poczciwy cz³owiek jaki¶ - pomy¶la³ - i choæ, zdaje siê, blagier nieco,
lecz szczery i z gatunku nieszkodliwych. Dowiem siê prawdopodobnie,
czego chcia³em...

Ledwie Roman okre¶lenie to w umy¶le sformu³owaæ zdo³a³, gospodarz domu
sta³ ju¿ przed nim, podaj±c szerokie puzderko cygar.

- Doskona³e - pochwali³ - prawdziwe pruskie... O, bynajmniej nie
tutejsze, które s± po prostu ohydne - zaopiniowa³.

- Dziêkujê bardzo. Pan tak ³askaw... - poczu³ siê w obowi±zku odrzec
Dzier¿ymirski, powstawszy zarazem z miejsca swego.

- O, panie prezesie! - pospieszy³, z odpowiedzi±, Orlêcki, - Siadaæ
proszê en bons amis... Ot -tutaj... - wskaza³ na kanapkê - wygodniej
bêdzie! - i zapaliwszy równocze¶nie zapa³kê, zbli¿y³ p³omieñ do
koniuszczka cygara Dzier¿ymirskiego.

- Merci!.. - sk³oni³ siê ten¿e raz jeszcze, i wypu¶ciwszy kó³eczko dymu,
odezwa³ siê wreszcie, skorzystawszy z sekundy milczenia go¶cinnego
gospodarza.

- Czyta³ pan list stryja, pana Hugona, wszak prawda?.. Wiadomy panu wiêc
zatem cel mego tu przybycia... Nie zn±j±c nikogo w Pary¿u, zdecydowa³em
siê prosiæ stryja pañskiego, o tarte d'entree do pana...

- Och, i bez tego, panie prezesie - przerwa³ Orlêcki - ka¿dego rodaka
witamy tu z ca³ego serca! Tembardziej za¶ pana prezesa, tak w kraju
zas³u¿onego...

- Ach, tak, nie w±tpiê - z wolna potwierdzi³ Roman - lecz i mnie
chodzi³o równie¿ - tu u¶miechn±³ siê z lekka - o specyaln± protekcyê do
kogo¶, by potrafi³ u³atwiæ wiadom± nam sprawê przemys³ow±...

- A tak, tak! - przerwa³ znów Orlêcki, niezadowolony jakby, ¿e poruszano
tê kwestyê. Pan prezes radby obejrzeæ drobiazgowo i gruntownie
urz±dzenia fabryk tutejszych, przy mojej pomocy... Owszem, postaram siê,
panie prezesie, choæ uprzedziæ muszê, ¿e ja... - zatrzyma³ siê - nie mam
tak rozleg³ych stosunków ze sfer± handlowców... to jest, chcia³em
powiedzieæ... ze sfer± fabrykantów... przemys³owców... Pary¿a... panie
dobrodzieju... Jednak¿e... - tu zaj±kn±³ siê, zapl±ta³ w swem
przemówienia Orlêcki i zamilk³, widocznie zmieszany.

U¶miech niedostrzegalny okoli³ w±skie usta Romana.

- To nic nie szkodzi - odpar³. Mam niep³onn± nadziejê, i¿ razem z panem
damy sobie z tem wszystkiem radê... Zreszt±, to chyba drobnostka. Chodzi
zaledwie o jakie¶ dziesiêæ fabryk tylko...

Roman zatrzyma³ siê i zapyta³ jeszcze, chc±c konsekwentnie doprowadziæ
do koñca zmy¶lony swój interes i misyê:

- Wszak fabryki owe wymienione s± w li¶cie pana Hugona...

- Tak jest, tak jest... w istocie...- potwierdzi³ Orlêcki i zaj±kn±³ siê
znowu.

- To dobrze, móg³by mi mo¿e szanowny pan powiedzieæ, czy w³a¶ciciele ich
znani s± jemu?.. Gdzie to zak³ady fabryczne znajduj±, w jaki sposób,
oraz kiedy obejrzeæ je mo¿na by by³o?..

- Nic doprawdy nie mogê jeszcze panu prezesowi w tym wzglêdzie
powiedzieæ - odrzek³ Orlêcki i doda³ natychmiast:

- Co siê tyczy, czy znam w³a¶cicieli, to... prawdopodobnie... Zreszt±
zna siê tutaj osób tyle... - zatrzyma³ siê. - Tylko, vous savez, panie
prezesie... otrzyma³em list dopiero wczoraj - urwa³, i dokoñczy³ po
chwili - wiêc, vous comprenez, czasu nie mia³em...

- Ale¿ naturalnie!.. - pospieszy³ z uspakajeniem Orlêckiego
Dzier¿ymirski. - Ja tylko dlatego siê pytam, i¿ to jest celem mego tutaj
przybycia, i ¿e to mnie nader interesuje, jako delegata nowa
zak³adaj±cej siê u nas w kraju wspó³ki
Handlowo-Przemys³owo-Fabrycznej...

- A tak, s³ysza³em,.. Czyta³em nawet o tem gdzie¶ w gazetach - odpar³, z
przekonaniem Orlêcki.

- K³amie, jak z nut - pomy¶la³ Dzier¿ymirski, i u¶miech dyskretny
ponownie przemkn±³ po ustach jego. Zaci±gn±³ siê jednocze¶nie cygarem i
wpatrzy³ badawczo w Orlêckiego. - Bonne pâte d'homme... - my¶la³ zarazem
- ale jak tu zacz±æ o tych zgubionych pieni±dzach?

Tymczasem, nielubi±cy milczeæ Orlêcki, widocznie równie¿ pragn±cy
zrêcznie odwróciæ rozmowê, ju¿ mówi³:

- Pan prezes zapewne nie po raz pierwszy i na d³u¿ej przyby³ do Pary¿a,
nieprawda¿?..

- Och, tak... - odruchowo potwierdzi³ Roman, nie my¶l±c o tem, co mówi.

- No, to mam nadziejê - opowiada³ uprzejmy gospodarz dalej - ¿e bêdê
jeszcze mia³ okazyê przedstawiæ panu prezesowi moj± ¿onê i córkê... Dzi¶
pojecha³y do Versailles. Panu prezesowi wiadomo zapewne, i¿ w pierwsz±
niedzielê ka¿dego miesi±ca puszczaj± wodê ze wszystkich fontann w
Wersalskim parku... Widok zaiste bywa wówczas wspania³y. C'est
charmant!.. - zatrzyma³ siê chwilê i siêgn±³ po zegarek do kieszeni. -
O! trzecia ju¿ dochodzi... Niebawem wróc±...

Dzier¿ymirski tymczasem, s³uchaj±c, nie s³ucha³, pogr±¿ony wci±¿ w
my¶lach. Naraz twarz ¶niada jego o¿ywi³a siê, przelecia³ po niej
promieñ... Strzepuj±c delikatnie popió³ z cygara, przemówi³ z wolna:

- Proszê pana... - zatrzyma³ siê. - Za niedyskrecyê pope³nian± mo¿e,
najmocniej przepraszam... Czy¿by pan nie by³ rad powróciæ do kraju..

I Dzier¿ymirski badawczo spojrza³ w twarz Orlêckiemu, czekaj±c
odpowiedzi, jednocze¶nie my¶la³.

- Ka¿dy Polak na obczyznie têskni za krajem, pewnik; dlaczegobym ja nie
mia³ u¿yæ tego sposobu do osi±gniêcia mego prywatnego celu? No,
zobaczymy...

Orlêcki za¶ ju¿ mówi³:

- Czy ja nie pragn±³bym powróciæ do kraju? Ale¿, panie prezesie, to moje
najgorêtsze ¿yczenie! pragnienie ¿ony mojej, córki - codzienne marzenie
nas wszystkich! - dokoñczy³, z zapa³em.

- No, dobrze, mam ciê!.. - przelecia³o przez umys³ Romana.

- Czy wolno zapytaæ jeszcze - przemówi³ - o rzecz jedn±, a mianowicie...
Czy ¿yczenie to pañstw - marzenie - poprawi³, z u¶miechem - ma ju¿ dot±d
jakie pewne i konkretne podstawy?..

Orlêcki na te s³owa spu¶ci³ wzrok ku ziemi.

- O, bynajmniej - odpar³... - Tam, w kraju, stosunki zerwa³em wszystkie
prawie... tu za¶ zawi±za³em niektóre, potrzebne mi. Mam poza tem sta³e
zajêcie, przynosz±ce mi dochód pewny...

- Tak, tak, zapewne, rozumiem - przerwa³ szybko Dzier¿ymirski - wchodzê
w po³o¿enie i przepraszam bardzo za me pytania... - dokoñczy³ grzecznie,
a widz±c równocze¶nie na twarzy gospodarza zak³opotanie widoczne...

- Nie ma za co jechaæ nieborak - to jasne, i ¿yæ by z czego nie mia³
-w¶ród swoich - pomy¶la³ i w tej¿e chwili zapyta³:

- Lecz gdyby tak trafi³a siê na przyk³ad szanownemu panu okazya dobra do
objêcia w kraju zyskownej posady? Przypuszczam, ¿e w takim razie
przeszkody do wyjazdu nie by³oby ¿adnej?..

- No, zapewne... Lecz o tem i my¶leæ niepodobna, nie posiadam bowiem ju¿
¿adnych w kraju stosunków - powtórzy³ Orlêcki, ze smutkiem.

- A pan Hugo, krewny pañski?.. - zagadn±³ Roman.

- Och... ten... - przeci±gle odpar³ gospodarz, z niechêci± wyra¼n±, i z
wybuchem szczero¶ci nag³ej, rzek³ z gorycz±:

- Stryj Hugo od czasu, jakem emigrowa³ i wie¶æ mi siê w ¿yciu przesta³o,
znaæ mnie ju¿ nie chce, ani wiedzieæ nic o mnie... Dziwiê siê nawet
niewymownie, i¿ raczy³ napisaæ pod moim adresem, w interesie prezesa,
s³ów kilka...

Na twarzy Orlêckiego, przy tych s³owach, osiad³ cieñ, po chwili
dorzuci³:

- Zwyk³a kolej ludzka... nic dziwnego. ¦wiat pamiêta o tych tylko,
którym siê powodzi.

Dzier¿ymirski wpatrzy³ siê uwa¿nie w Orlêckiego; ostatnie s³owa,
wypowiedziane przez niego, odkry³y mu utajon± stronê ¿ycia siedz±cego
przed nim cz³owieka - nieszczê¶cie, gorycz skryt±, a powodów jej ³acno
domy¶li³ siê Roman. Pomimo woli, ¿al mu siê Orlêckiego zrobi³o.

- To szkoda jednak - przemówi³ z wolna - ¿e panowie mieszkaj± tak od
siebie z daleka... Pan Hugo, choæ odludek i egoista, poza tem jednak
cz³owiek nieposzlakowanej opinii i nadzwyczaj przy tem wp³ywowy i
bogaty.

Orlêcki na te s³owa uczyni³ niewyra¼ny ruch rêk±; - nasta³a chwila
milczenia.

- Wypada mi raz jeszcze przeprosiæ stokrotnie pana - odezwa³ siê znów
pierwszy Dzier¿ymirski - ¿e o¶mielam siê wkraczaæ w stosunki jego, tak
osobiste, lecz po pierwsze wyj±tkowe po³o¿enie nasze tu, na obczy¼nie,
jako rodaków, sk³ania mnie do tego; po drugie za¶, ¿e w tym wzglêdzie
mo¿e mogê staæ panu u¿ytecznym...

Orlêcki, zdziwiony, spojrza³ na Romana.

- Tak jest - rzek³ Dzier¿ymirski, z u¶miechem - có¿by szanowny pan
bowiem powiedzia³ na to, gdybym... -- tu zatrzyma³ siê sekundê - u³atwi³
mu... - Dzier¿ymirski przy tem zaakcentowa³ wyra¼nie ostatnie wyrazy -
powrót do kraju... Stosunkami za¶ da³ mu jak± posadê korzystn±?..

- Ale¿, panie prezesie! - wykrzykn±³ Orlêcki, i zerwawszy siê z fotelu,
uchwyci³ d³oñ go¶cia swego, ¶ciskaj±c j± serdecznie.. - Wdziêczno¶æ moja
i sercu memu bliskich nie mia³aby granic!.. Lecz doprawdy, nie
pojmujê... nie rozumiem!.. - urwa³ wzruszony... - Sk±d taka ³aska pana
prezesa dla mnie?... Wszak poznali¶my siê tak niedawno! - dokoñczy³ i
zamilk³, nie wiedz±c snaæ, co powiedzieæ, jak siê obróciæ i znale¼æ w
sytuacyi, tak dlañ niespodzianej...

Roman tymczasem powsta³ równie¿ z miejsca, i oddawszy serdecznie u¶cisk
Orlêckiemu, po przyjacielsku uj±³ go za ramiê.

Przeszli po pokoju tak razem kroków kilka, poczem Dzier¿ymirski, wci±¿
id±c pod rêkê z Orlêckim, rzek³ ca³kiem swobodnie:

- Przyznajê, poczu³em do szanownego pana szczer± sympatyê, rozumiem przy
tem w zupe³no¶ci po³ó¿enie jego tutejsze, i gotów jestem uczyniæ dla
niego wiele...

- Dziêkujê, po tysi±c razy dziêkujê! - u¶cisn±³ Orlêcki serdecznie
trzymane ramiê Romana, z równowagi ca³y wyprowadzony.

Dzier¿ymirski mówi³ tymczasem dalej, pomny celu swego:

- Lecz daruje pan rzecz jedn±... Nim przyst±pimy mianowicie do
obchodz±cej pana sprawy, wiedzieæ muszê dok³adnie - Roman zatrzyma³ siê
- zupe³nie szczegó³owo - poprawi³ - przebieg dotychczasowego jego ¿ycia.
Nic w tem dziwnego z mej strony, wszak prawda?.. Znaæ mam przyjemno¶æ
szanownego i kochanego pana od tak bardzo niedawna! - dokoñczy³, z
przyjaznym u¶miechem, i jak najnaturalniej na pozór.

- Ale¿, rzecz prosta! Tajemnicy w tem zreszt± nie ma ¿adnej! - odpar³
Orlêcki szybko, przekonany zupe³nie. - Opowiem prezesowi wszystko
natychmiast! - ci±gn±³ dalej rozradowany.

- No, to siadajmy!.. - rzek³ weso³o Dzier¿ymirski.

Usiedli jeden naprzeciw drugiego. Roman wpatrzy³ siê badawczo w twarz
Orlêckiego, a w oczekiwaniu zwierzenia, którego w duszy tak bardzo
pragn±³, twarz mu poblad³a mimo woli, aksamitne za¶ spojrzenie ciemnych
oczu sta³o siê bardziej jeszcze przenikliwem i rozumnem.

- S³ucham pana - rzek³ powa¿nie.

U¶miechniêty, radosny, poprawi³ siê Orlêcki na krze¶le, i siêgn±wszy po
cygara, zapali³ jedno, w roztargnieniu czêstuj±c niemi Romana.

- Dziêkujê, palê jeszcze - u¶miechn±³ siê niedostrzegalnie Roman, i
spojrza³ z pod oka na gospodarza. - Rôti à point! - zadecydowa³ w my¶li
sarkastycznie.

- A, przepraszam! -odrzek³ Orlêcki i mówi³ dalej:

- Otó¿, co do mego, technicznie tak zwanego curriculum vitae, postaram
siê opowiedzieæ je prezesowi w kilku s³owach. Rzecz ta przedstawia siê
zatem jak nastêpuje:

- Urodzony lat temu, czterdzie¶ci i siedem, dobiegam ju¿ bowiem
piêædziesi±tki - u¶miechn±³ siê - z ojca Ryszarda i matki Józefy z
Lancjarskich de domo, przepró¿nowa³em, kszta³c±c siê w domu, do lat
piêtnastu... Potem oddano mnie do Jezuitów, nastêpnie koñczy³em
uniwersytet w Bonn, nad Renem, i wróciwszy do kraju, obj±³em klucz
maj±tkowy, dziedziczny Orlin...

- Bywaj±c w, ¶wiecie przez lat kilka, staraj±c siê o pierwsze w kraju
partye, ¿yj±c nieco szeroko, straci³em maj±tek... Nastêpnie spotka³em
dzisiejsz± ¿onê moj±, z domu hrabiankê Bo¿kowsk±... Przez ¿ - u¶miechn±³
siê Orlêcki, - bo s± i Borzkowscy przez rz, bez tytu³u i nie pochodz±cy
wcale z karmazynów - zwyczajne szaraki - obja¶ni³.

Dzier¿ymirski w tem miejscu u¶miechn±³ siê pob³a¿liwie - sarkastycznie,
lecz s³ucha³ w milczeniu dalej.

- Pobrali¶my siê, - ci±gn±³ tymczasem Orlêcki - i osiad³em na roli, ju¿
nie jako pan, ale jako skromny obywatel na kilkudziesiêciu w³ókach
ziemi, i naturalnie, z czasem zerwa³em przy tem zupe³nie dawne ¶wiatowe
stosunki... Gospodarowa³em sobie tak cicho lat kilkana¶cie, sta³em siê
domatorem - przekszta³ca³em stopniowo, o ile mog³em, w czcigodnego pana
s±siada... Wreszcie, niestety, jak piorun z nieba, spad³o na mnie
zdarzenie pewne... Nie wspomo¿ony przez nikogo, sprzedaæ musia³em dobra,
i przyby³em tu - za chlebem!..

Orlêcki umilk³ na chwilê, poczem, doda³ nieco smutnie :

- Jak najpiêkniejsza od s³oñca p³owieje materya, tak i najbarwniejsze
¿ycie blaknie od nieprzychylnych ciosów ¿ycia. Szarzyzn± ono dla mnie
dzisiaj - trudno! - westchn±³, i zamilk³ znowu.

W nadziei, i¿ dowie siê jeszcze oczekiwanego przezeñ "clou" historyi tej
ca³ej, milczenia tego nie przerywa³ Dzier¿ymirski. Po d³u¿szej jednak
chwili, widz±c, ¿e Orlêcki, poch³oniêty my¶lami, zapominaæ zdaje siê
nawet o jego obecno¶ci, zagadn±³ uprzejmie:

- I je¶li wiedzieæ wolno, có¿ dalej?

Jakby ze snu jakiego dalekiego zbudzony, Orlêcki podniós³ powoli
posmutnia³e oczy na Romana.

- Nic! - odrzek³ bezbarwnie, g³osem twardym.

- Byæ nie mo¿e? - zadziwi³ siê Roman, jak móg³ najszczerzej. - I
pomy¶leæ - ci±gn±³ swobodnie - ¿e ja tam w kraju tyle przeró¿nych rzeczy
o panu s³ysza³em...

Ura¿ony jakby tem, co us³ysza³, Orlêcki zapyta³ z kolei sucho:

- No, i có¿ takiego, ciekawym, wymy¶li³a na mnie luba opinia, czy
wiedzieæ mogê?

Roman niecierpliwie poruszy³ siê na krze¶le.

- Có¿ u licha! - pomy¶la³ - czyniê dot±d tyle, i prawda wci±¿ wymyka mi
siê sprzed nosa...

Po chwili za¶, jak gdyby nagle na co¶ zupe³nie ju¿ stanowczo
zdecydowany, odpowiedzia³ z wolna, przetar³szy przytem rêk± czo³o:

- Och!.. potem o tem... Teraz znowu powróciæ muszê do j±dra zajmuj±cej
nas kwestyi. Pragnê daæ panu posadê... Czy wolno zapytaæ - jakie s± jego
mocne - zaakcentowa³ - kwalifkacye fachowe?..

- Fachowych ¶ci¶le ¿adnych - przerwa³ niezadowolonym trochê g³osem
Orlêcki. - Posiadam jednak jêzyki: angielski, francuski, rosyjski i
niemiecki, oraz zdobyte prac± i praktyk± obecn± - rachunkowo¶æ i
buchalteryê - w banku, gdzie urzêdujê i sk±d w razie potrzeby otrzymaæ
mogê ¶wiadectwo odpowiednie.

- A! - zadziwi³ siê mimo woli Roman - to dobrze... to bardzo dobrze...

Wzrok jego przy tem, z zadowoleniem obj±³ d³u¿sz± chwilê ca³± postaæ
Orlêckiego, mówi±c do siebie mimo woli wyra¼nie; - Patrzcie?.. nie
spodziewa³em siê!..

- Zatem - odezwa³ siê niebawem - obj±æ mo¿e szanowny pan inn±, lepsz±
nawet posadê od tej, któr± przeznacza³em w my¶li dla niego.

- Có¿ to za miejsce? - zagadn±³ Orlêcki.

- Une place de confiance...- wycedzi³ z wolna Dzier¿ymirski. - Przy tem
równocze¶nie jedno z wy¿szych przy korespondencyi i buchalteryi w Banku
Komercyjno-Przemys³owym, otworzyæ siê maj±cym za miesiêcy kilka... Do
komitetu nale¿ê, odmówiæ mi nic nie mog±... Skoro za¶ pan w tej w³a¶nie
dziedzinie ju¿ posiada praktykê pewn±, tem ³acniej wiêc wybór mój
zatwierdz±...

Roman skoñczy³ i spojrza³ znów  spod oka na obywatela - emigranta.

Zdziwienie radosne bi³o z twarzy Orlêckiego.

- No, teraz chyba wy¶piewasz mi wszystko - pomy¶la³ Roman, w duchu.

- Pensya znaczna - ci±gn±³ dalej ca³kiem obojêtnie, - ile, nie wiem
jeszcze na pewno... W ka¿dym razie tysiêcy kilka .. - urwa³ niedbale.

- Ale¿ to miejsce idealne! - wykrzykn±³ ¿ywo Orlêcki. - Dziêkujê po raz
wtóry! - u¶cisn±³ d³oñ Romana.

Dzier¿ymirski uczyni³ wysi³ek nad sob±, by nie zdradziæ siê przypadkowo
nerwowem g³osu brzmieniem i przemówi³:

- Tylko zachodzi tu jeszcze kwestya jedna... A mianowicie - zawaha³
siê...

- Bo to, widzi szanowny i kochany pan, ci panowie, tam, w Zarz±dzie, s±
bardzo trudni... Czepiaj± siê byle czego...

I znów Roman mówiæ przesta³, poczem za¶, poirytowany nagle, ¿e bêdzie
zmuszony i¶æ prosto do celu i palcami dotykaæ kwestyi, któr± zrêcznie
obej¶æ zamierza³, wyrzuci³ z siebie twardo:

- Mówiono mi tam, o jakich¶ pieni±dzach, zgubionych przez pana,
nieodnalezionych, czy co¶ tam podobnego... Pojmuje pan zatem, ¿e ja,
proteguj±c - zatrzyma³ siê Roman sekundê, i uprzejmie nieco dorzuci³, z
wymuszonym u¶miechem. - Powiedzieæ muszê wszystko, wszak pan to rozumie
chyba?.. Nic za¶ o tem dot±d szanowny pan mi nie mówi³...

- Ale¿ nie powiedzia³em? - obruszy³ siê ura¿ony widocznie Orlêcki. - Bo
uwa¿a³em to, jak i uwa¿am dot±d, za sprawê czysto osobist±...

- Masz tobie! - omal ¿e nie wykrzykn±³ Dzier¿ymirski, ze z³o¶ci±, lecz
opamiêta³ siê w porê, i zapyta³ w ¶lad za tem spokojnie, wpad³szy
zarazem na pomys³ przebieg³y.

- No tak, zapewne... Czyje¿ to jednak pieni±dze by³y?..

- Aaa! - wyrwa³o siê z ust Orlêckiego natychmiast, i powstawszy
gwa³townie z krzes³a, wykrzykn±³:

- To prezesowi tak powiedziano!.. Rozumiem teraz i przepraszam... £otry
dopiero, infamisy!.. - wyrzuci³ z siebie z oburzeniem.

Dzier¿ymirski ¶piesznie po³o¿y³ sw± kobiec± miêkk± d³oñ na ¿ylastej rêce
szlachcica i pomimo woli rzuci³ niecierpliwie:

- Ja równie¿ bardzo przepraszam! - zawaha³ siê - i s³ucham..: -
dokoñczy³.

Orlêcki usiad³, wzburzony jeszcze odsapn±³ i przemówi³:

Powiesz mi pó¼niej, prezesie kochany, kto mnie tak oszkalowa³. Pierwsza
rzecz, gdy do kraju powrócê, wyzwê go na pojedynek, jak mi Bóg mi³y, a
teraz s³uchaj:

- By³o to tak: Posiada³em maj±tek na Litwie, gdzie, jak wiadomo,
hipoteki nie ma, ni Towarzystwa Kredytowego... S± tam tylko tak zwane
"Banki Ziemskie", które w razie nie uiszczenia siê z wyp³aty na termin,
egzekwuj± bardzo szybko... Otó¿ w jednym z banków owych mia³em grub±
po¿yczkê... Min±³ termin jeden, drugi, trzeci, p³aci³em ma³o, zebra³y
siê zaleg³o¶ci, wystawiono mi dobra na sprzeda¿... Zap³aciæ musia³em
zaleg³o¶ci - razem dwana¶cie tysiêcy... Nie mia³em ich, po¿yczy³em wiêc
sumê ¿±dan± u paru osób i w drodze, gdym jecha³ p³aciæ na miejsce, w
ostatniej niemal chwili pieni±dze te zgubi³em... Maj±tek mi naturalnie
sprzedano...

- To bolesna prawda!.. Chyba pan prezes przysiêgi ¿±daæ ode mnie nie
bêdzie, a zreszt±?.. Gotowym! - i Orlêcki powsta³ uroczy¶cie...

- Ale, có¿ znowu?.. - rozleg³ siê w milczeniu suchy g³os
Dzier¿ymirskiego, a s³owa te, wymówione zimno, zabrzmia³y niemi³ym dla
ucha d¼wiêkiem:

Od chwili bowiem, gdy z ust Orlêckiego pad³a cyfra "dwana¶cie tysiêcy",
Roman zmieni³ siê ca³kiem. Giestem, pe³nym zniechêcenia, wypu¶ci³ z r±k
trzymane cygaro, twarz za¶, przybrawszy wyraz obojêtny, ch³odny, poora³a
siê w drobne zmarszczki. Wiêc ponownie oto rozprys³a mu siê w palcach
mydlana bañka!.. ¯ycie, z przera¿aj±c± logik± dawa³o mu do zrozumienia,
¿e kpiæ z usi³owañ jego nie przestaje... I drwina ta nowa, szydercza,
zrani³a go bole¶nie, jednocze¶nie za¶ gniew niewyt³umaczony,
instynktowny, zawrza³ w Dzier¿ymirskim.

Có¿ go, zaiste obchodziæ móg³ Orlêcki, historye i przysiêgi jego?

- Osio³!.. My¶li mo¿e - rzuci³ w duchu gniewnie - ¿e obecnie, kiedy nie
dwadzie¶cia siedm, a dwana¶cie tylko zgubi³ tysiêcy, zajmowaæ siê nim
bêdê!.. Ba, nie g³upim! - i u¶miech z³y, sarkastyczny wykrzywi³ w±skie
usta Romana.

Powsta³ sztywno, maj±c za¶ ju¿ z wieloletniej swej praktyki na ustach
gotowy do pozbycia siê ludzi zdawkowy komuna³, wyci±gn±³ rêkê na
po¿egnanie...

Lecz oto niespodzianie fakt na pozór drobny pomiesza³ mu ca³kiem szyki -
zadzwoniono. Gadatliwy Orlêcki, rozpoczynaj±cy w³a¶nie, ma³o ju¿
obchodz±cy teraz Romana, dalszy ci±g swych ¿ycia kolei, przeprosiwszy,
wybieg³ do przedpokoju, w ¶lad za tem rozleg³y siê dwa g³osy kobiece,
szelest okryæ i sukien damskich. Rozbierano siê, potem szeptaæ zaczêto,
po chwili za¶ znów dwa wykrzykniki zdziwienia i rado¶ci obi³y siê o
s³uch Dzier¿ymirskiego.

S³ysz±c je, skrzywi³ siê Roman nieznacznie, chrz±kn±³ i znudzony zbli¿y³
siê powoli ku oknu salonika. Nie trudno by³o domy¶leæ siê, ¿e tam, w
przedpokoju, ten "poczciwy" Orlêcki wygada³ ju¿ rodzinie swej niemal
wszystko.

- Wpad³em! - pomy¶la³ Roman, i zdenerwowany, stukn±³ palcami w
powietrzu.

Drzwi za¶ poza nim roztwiera³y siê ju¿ spiesznie. Odwróci³ siê.

Naprzeciwko niego sz³y dwie kobiety, zaró¿owione, u¶miechniête. Jedna z
nich, starsza, brunetka, piêkna jeszcze, dobrze zakonserwowana, - druga,
dziewczê m³odziutkie, szesnastoletnie zaledwie mo¿e, ho¿e i ¶wie¿e...

- Prezes Roman Dzier¿ymirski, nasz obecny zbawca, opiekun, a jak ci
mówi³em przed chwil±, najszlachetniejszy z ludzi, których dot±d w ¿yciu
pozna³em! - przedstawi³ szumnie Orlêcki go¶cia ¿onie, g³osem ciep³ym,
jakby wzruszonym jeszcze od doznanych z przed chwili wra¿eñ.

Sk³oni³ siê Dzier¿ymirski, a na d¼wiêk ostatniego zdania lekki rumieniec
pokry³ mu lica. Wstydzi³ siê za swe my¶li - za siebie...

Tymczasem ruchem wspólnym, uprzejmie wyci±gnê³y siê ku niemu dwie ma³e
kobiece r±czki.

- Bardzo mi mi³o poznaæ pana, bardzo mi³o! - mówi³a, ¶ciskaj±c d³oñ
jego, pani Orlêcka. - Tembardziej, ¿e jak mi w³a¶nie m±¿ powiada, pan
prezes staje siê anio³em opiekuñczym naszych losów, przysz³o¶ci -
zwiastunem, i¿ zobaczymy kraj nasz, za którym ci±gle tak bardzo
têsknimy! - koñczy³a wzruszona.

- Moja córka, Mita - przedstawi³a z kolei Romanowi m³odziutk± pannê.

Dzier¿ymirski trzyma³, ¶ciska³ w³a¶nie w d³oniach drobn± jej r±czkê, a
choæ nie powiedzia³o mu dziewczê nic zgo³a, z u¶cisku jednak
przyjaznego, ciep³ego, ze spojrzenia jasnych, niebieskich oczu, w
których czyta³y siê w owej chwili wdziêczno¶æ bez granic, rado¶æ i
nadzieja - poczu³ Roman, i¿ okrucieñstwem niemi³osiernem by³oby teraz z
jego strony cofniêcie obietnicy.

I jednocze¶nie reakcya nag³a wst±pi³a weñ. Jaki¶ przyp³yw jakby dobroci
zala³ mu duszê, serce; zarazem za¶ pomy¶la³:

- Nazwano mnie "najszlachetniejszym", ha-ha-ha!.. Ironii mo¿e w tem
wiele, ale... jednak... dlaczegó¿bym i ja czasami nie mia³ byæ
szlachetnym? A poza tem, có¿ de facto winien ten oto Orlêcki, ¿e nie
jest tym w³a¶nie, którego tak szukam bezowocnie?.. Jestem wp³ywowym,
silnym, dlaczegó¿ wiêc nie dopomóg³bym cz³owiekowi, pokrzywdzonemu b±d¼
co b±d¼ przez nieznanego pieniêdzy jego znalazcê, tak, jak pokrzywdzonym
jest mo¿e przeze mnie równie¿ i ten osobnik nieznany - "mój!.."

I starczy³o w ¶lad za tem jednej chwili, by w g³owie Dzier¿ymirskiego
powsta³ plan gotowy.

- Cieszy mnie niewymownie, ¿e los pozwala mi staæ siê - tu zwróci³ siê,
z u¶miechem, ku pani Orlêckiej - Anio³em Stró¿em tego domu... Dzi¶ zaraz
zatelegrafujê do panów z komitetu nowego banku o kandydaturze pana -
wskaza³ nieznacznie Orlêckiego ruchem g³owy.

W milczeniu, wzruszony szlachcic u¶cisn±³ d³oñ Dzier¿ymirskiego. Ten
ostatni za¶ zastanowi³ siê chwilê...

Kiedy czyniæ co¶, to czyniæ zupe³nie i wszechstronnie, - pomy¶la³, a
siêgn±wszy do kieszeni, dyskretnie pocz±³ d³ugo szukaæ czego¶ w
portfelu... Znalaz³szy wreszcie tam przekaz na okaziciela w "Credit
Lyonnais", wskazuj±cy sumê dwóch tysiêcy franków, rzek³ swobodnie:

- Choæ to niegrzecznie bardzo z mej strony tak zaraz niemal po poznaniu
opuszczaæ panie, - sk³oni³ siê uprzejmie w stronê dwóch kobiet - jednak
panie wybacz±, uczyniæ to bêdê zmuszony, i...

- Ale¿, có¿ znowu... - obruszy³a siê Orlêcka. - Obiad , podadz± w tej
chwili, prosimy bardzo... Mito! - zwróci³a siê do córki - ka¿ dawaæ!..

- Dziêkujê serdecznie! - sk³oni³ siê z u¶miechem Dzier¿ymirski w stronê
m³odego dziewczêcia. - Wychodzê natychmiast, a to z powodu nagl±cych
spraw, które nieodzownie dzi¶ jeszcze za³atwiæ muszê...

- ¯egnam panie! - wyci±gn±³ uprzejmie rêkê do pani domu, a nastêpnie do
panny.

Ta ostatnia poda³a mu j±, z niewys³owionym wdziêkiem i cicho rzek³a:

- Przyjm pan, panie prezesie, i ode mnie szczere podziêkowanie za to, co
czynisz dla ojca mego... Jeste¶ szlachetnym, dobrym i wdziêczno¶æ moja
nie zapomni panu tego - nigdy!..

- Szczê¶ciem prawdziwem dla mnie, ¿e i pani bêdzie z tego korzystaæ...
Bo, o ile zgadujê, pani tu chyba najwiêcej wróciæ by rada do rodzinnego
kraju?..

- O! tak... - przyzna³a, z zapa³em, szczerze: Wyko³ysa³y mnie nasze ³any
i lasy, wychowa³a ta ziemia nasza, tak piêkna chyba, jak ¿adna!..

Z sympaty±, spojrza³ Roman na dziewczê, i sk³oniwszy siê raz jeszcze,
zwróci³ siê z kolei do Orlêckiego.

- A do kochanego pana to mam jeszcze i interesik drobny... - wzi±³
gospodarza za ramiê i poprowadzi³ ku oknu:

- Rzecz przedstawia siê, jak nastêpuje - rzek³, o ile móg³,
najpowa¿niej. - Na zasadzie jednego z paragrafów ustawy, urzêdnikom
nowego banku, naturalnie protegowanym, daje siê z góry na instalacyê...
Kwestyê te jednak obmówiæ trzeba poprzednio na zebraniu. Otó¿, poniewa¿
pan, pomimo, ¿e bank nie funkcyonuje jeszcze, za miesi±c najdalej musisz
ju¿ byæ na miejscu, a to, w celu ulokowania siê i objêcia, de nomine,
wakansu ofiarowanej posady, ja za¶ dopiero za miesiêcy kilka tam bêdê -
zatem...- Roman urwa³, dobieraj±c jakby w umy¶le wyrazów. - Zatem -
powtórzy³ - awansujê tu kochanemu, panu przekazem, sumê w³a¶ciw±...
Przypuszczam, bêdzie ona odpowiadaæ mniej wiêcej kwocie, któr± w swoim
czasie przyznaj± panu na zebraniu Rady... Có¿, zgoda? Dobr± my¶l mia³em?
- dokoñczy³ Roman.

- Ale¿ z kochanego prezesa anio³ prawdziwy, nie cz³owiek!.. - wykrzykn±³
Orlêcki i po staropolsku, u¶cisn±wszy go szczerze, podziêkowa³, z
zapa³em.

- Klociu, czy s³yszysz? - zawo³a³ na ¿onê. Pan prezes na instalacyê
awansuje mi, przekazem! - i szlachcic poinformowa³ dobrodusznie,
szczegó³owo ma³¿onkê o wspania³omy¶lno¶ci Romana. Nast±pi³y w ¶lad za
tem ponowne podziêkowania, wykrzykniki...

Odprowadzony a¿ do drzwi, ¿egnany serdecznie i czule, Dzier¿ymirski
wydosta³ siê nareszcie na schody, a potem na ulicê, sam pomimo woli
wzruszony, z g³ow± pe³n± najsprzeczniejszych my¶li.

Gdy po niejakim¶ czasie, wracaj±c z wolna do rzeczywisto¶ci, podniós³
g³owê, spostrzeg³ w pewnem oddaleniu przed sob± z³ocon± kopu³ê tumu
Inwalidów. Tkniêty nag³± my¶l±, z miejsca natychmiast skierowa³ siê ku
furtce, a wymin±wszy j± i strzeg±cego wej¶cia kulawego inwalidê, znalaz³
siê na obszernym placu tumu, odgrodzonego krat± od ulic miasta.

Wkrótce, po stopniach wschodów wstêpowaæ pocz±³ do wnêtrza przybytku,
kryj±cego w swych murach grobowiec wielkiego Napoleona.

W gmachu milczenie i jakby uroczysty powiew jaki¶ potêgi niewidzialnej i
grozy obj±³ Romana natychmiast.

Cichym tylko szmerem rozlega³y siê tu kroki kilkunastu osób... Na dole,
w szerokiem, na kszta³t basenu, pog³êbieniu, drzema³ olbrzymi sarkofag,
z ceglasto - wi¶niowego marmuru...

Dzier¿ymirski zbli¿y³ siê do balustrady grobowca, i stan±³ smutny,
cichy...

Wobec prochów mo¿nego w³adcy poczu³ siê równocze¶nie drobnym, nik³ym...
Hucz±ce jego troki zmala³y równie¿ - uspakaja³ siê...

I my¶li jego nagle wziê³y równie¿ obrót zupe³nie inny.

- Wiêc to tu - mówi³ sobie Roman - le¿y zwyciêzca z pod Marengo, Ulm,
Austerlitz, i.t.d., i.t.d. Wiêc tu spoczywaj± snem, nieprzebudzonym,
wiecznym, prochy tego, wielkiego duchem - ma³ego imperatora!..

Dawno bardzo nie bawi±cy ju¿ w Pary¿u, pamiêtaj±cy go zaledwie w
zamglonem tylko wspomnieniu, z minionych lat m³odzieñczych,
Dzier¿ymirski, w skupieniu i z nabo¿eñstwem w duszy, wpatrzony,
milcz±cy, z g³ow± pochylon±, zaduma³ siê przed trumn± cesarza Francyi.

Woko³o niego z prawej i lewej strony, w wewnêtrznym pó³krêgu tumu,
widnia³y wklês³e pog³êbienia, z grobowcami ma³ymi; przed nim za¶, poza
drzwiami do grobu, wznosi³ siê rozpiêty na krzy¿u Syn Bo¿y umêczony...

Dzier¿ymirski po chwili ockn±³ siê z zamy¶lenia i post±pi³ wzd³u¿
kolistej baryery grobowca, w kierunku jego wej¶cia:

Zamkniête szczelnie drzwi pomnikowe po³yskiwa³y hebanem czarnego
marmuru; u progu ich i wschodów, wiod±cych do wnêtrza "tombeau", w
mundurze granatowym, powa¿ny, ze wstêgami i orderami, brodaty, stary,
stró¿owa³ inwalida...

Na górze za¶ b³yszcza³ wielki napis z³ocisty: "Je désire, que mes
cendres reposent sur le bord de la Seine - au milieu de ce peuple
francais, que j'avais tant aimé" *).
[*) "Pragnê, aby me prochy spoczê³y u brzegów Sekwany - w¶ród tego ludu
francuskiego, który tak bardzo kocha³em."]

Dzier¿ymirski patrzy³, przejêty mimowolnie do g³êbi powag±, skupienia
pe³n±, i jak±¶ melancholi± rzewn±, wiej±c± od tego grobu zmar³ego
geniusza despoty, ¶ni±cego tu cicho, zapomnianego jakby w samem sercu
republikañskiego dzi¶ Pary¿a.

Nagle, gdy poruszony, niemy, sta³ tak, wci±¿, zamy¶lony, drgn±³
gwa³townie.

Bo oto w tej¿e samej chwili wybi³a w ciszy g³o¶no godzina czwarta, a z
jej uderzeniem, jako sygna³ zamykania ju¿ gmachu, raptowny, rozleg³ siê
w³a¶nie odg³os bêbna.

Grano bojow± pobudkê... Dono¶nie rozchodzi³ siê w milczeniu uderzenia
krótkie, wzbija³y siê pod strop wysoki, echem dudni³y w zag³êbieniach,
arkadach, owalnej kopule wysokiej.

- Messieurs et dames sortez!.. sortez, s'il vous plait, sortez,
sortez!.. - rozleg³ siê jednocze¶nie twardy g³os szwajcara, stró¿a
Napoleonowego grobowca... Postukuj±c grub± lask±, i¶æ pocz±³ on i
rozpêdzaæ energicznie przed sob±, ku wyj¶ciu rozsypanych po gmachu tam i
ówdzie go¶ci.

- Sortez! - rozkazuj±cy, wojskowo - lakoniczny, - bezustanny
rozbrzmiewa³ g³os jego i miesza³ siê! z bojow± fanfar± bêbna!..

Dzier¿ymirski jednak nie rusza³ siê wcale z miejsca przeciwnie. Wrós³
jakby w ziemiê; ucho jego ³owi³o ³apczywie dono¶ne, jêdrne tony pobudki,
wyobra¼nia, podsycana nerwami, w rozstroju - poruszona, snu³a mu przed
oczyma obraz fantasmagoryczny.

W gmachu panowa³ mrok...

Ostatnie d¼wiêki surmy bojowej kona³y, a Romanowi zda³o siê, i¿ z
milkn±cem coraz ju¿ dalszem echem bêbna, poczynaj± oto zaludniaæ tum
wspania³y jakie¶ wyros³e jakby zewsz±d mary i cienie poleg³ej dawno
Napoleoñskiej gwardyi starej, i wyra¼ny o s³uch jego obija siê przy tem
stuk ich butów i ostróg o kamienie posadzki!..

Id±! Ustawieni w szyku, gotowi do walki, stoj± oto niezliczeni woko³o
grobu wodza swego... Przebóg, có¿ to jest?..

Huk jaki¶ rozlega siê w gmachu - to marmur grobowca pêka, unosi siê...

W trójgraniasty kapelusz przybrana, z za³o¿onemi na piersiach rêkoma,
staje wyra¼nie przed wzrokiem Romana postaæ Napoleona - wodza!..

- Paf, paf!.. - w tej samej chwili tu¿ ko³o Dzier¿ymirskiego o posadzkê
uderza kto¶ zamaszy¶cie.

- Sortez, sortez donc, monsieur!.. Quatre heures... la consigne!.. -
rozlega siê g³os twardy i szorstki.

Roman budzi siê, rozgl±da... A zirytowany natychmiast, ¿e tak obcesowo
przerwano mu jego widzenie marz±ce, gotów ju¿ jest a to rzuciæ w twarz
staj±cemu nad nim miejscowemu szwajcarowi jak±¶ ostr± okoliczno¶ciow±
uwagê... Otwiera ju¿ usta, spojrzawszy jednak na twarz wyblad³±, pooran±
zmarszczkami, o wyrazie pe³nym melancholii i smutku, milknie.

W tych rysach bowiem czyta wyra¼nie gniew t³umiony, lecz nie bezmy¶lny,
- bynajmniej. Nie, przeciwnie. Oburzenie to jakie¶ inne,
szlachetniejszej, podnio¶lejszej jakby natury, i mówiæ zda siê:

- Ach id¼cie, ju¿ id¼cie!.. Odejd¼cie wy wszyscy, profanatorzy wstrêtni,
kalaj±cy te progi ciekawo¶ci± banaln± - nieprzystojnym szumem, ha³asem,
gadanin± i gwarem m±c±cy bezmy¶lnie spokój i sen wieczny wielkiego
imperatora!..

- Có¿ wy? - mówi³y z pogard± te szare smutno oczy starca. - Có¿ wy,
kar³y, nie ludzie dzisiejsi, mali -wiedzieæ mo¿ecie? Co s±dziæ o czynach
olbrzymich "Jego?" Co odczuæ? Có¿ zrozumieæ jeste¶cie zdolni?..

Dzier¿ymirski z uwag± wpatrywa³ siê dalej w stoj±cego przed nim
niecierpliwie szwajcara - inwalidê.

Czy¿by istotnie w umy¶le tego starca uczucia podobne siê kry³y? - my¶la³
i zatopiwszy raz jeszcze, milcz±c, badawcze spojrzenie w mêtnych
¼renicach starca, bez s³owa, skierowa³ siê ku wyj¶ciu z tumu.

Otworzono przed nim, zamkniête przed chwil±: z hukiem drzwi wchodowe, i
zatrza¶niêto je poza nim.

Wydostawszy siê na ulicê, Roman, znu¿ony, wsiad³ do pierwszej doro¿ki;
tu za¶, och³on±wszy nieco od wzruszeñ i wra¿eñ, porz±dkowaæ zacz±³ w
g³o¶no zdarzenia minionych godzin kilku.

- Raz jeszcze zatem, miast rzeczywisto¶ci, chwyta³em marê, cieñ
u³udny!.. - mówi³ sobie w duchu, z nag³± gorycz±. - Poch³oniêty wci±¿
jedn± my¶l±, przybieg³em tutaj nadziei pe³ny, i znowu nic - zero!..

- O, ironio, niezrozumia³a, dziwna!.. - duma³ dalej. - Czy¿ nigdy nie
trafiê na ¶lad pewny? Czy¿ wiecznie, biczowany sumieniem, drêczyæ siê
tak bêdê, zmuszony?

Dzier¿ymirski opu¶ci³ rêce na kolana, w zniechêceniu i pochyli³ nisko
g³owê. Z chwilow± samotno¶ci±, z pog³êbieniem siê w siebie, wraca³a
bezlitosna samowiedza, b³êdne ko³o tajonego w duszy cierpienia
zacie¶nia³o siê, wirowa³o, rzucaj±c mu jednocze¶nie na ekran duszy
wizerunek nag³y w³asnego moralnego "ja".

Nie kry³y go obs³ony z³ociste, utkane z pozorów, zdolno¶ci osobistych,
rozumu, energii, czynu, bezinteresownego po¶wiêcenia dla drugich,
szlachetno¶ci i wielu innych przymiotów, w które, jak w ¶nie¿n±,
lamowan± purpur±, togê patrycyusza - przed lud¼mi, przed ¶wiatem, stroi³
siê prezes Dzier¿ymirski...

Nie, by³ to szkielet tylko!.. Otulony w p³achtê jaskraw± szalonej
ambicyi, kry³ on za jej fa³dami bagno moralne pamiêtnej w ¿yciu Romana
chwili, gdy dla osobistego szczê¶cia, u¿ycia, pogwa³ci³ on by³ etykê
spo³ecznego prawa!..

Z tej ka³u¿y jednak brudnej, a pozornie ju¿ zapomnianej, wyrasta³ kwiat
- niby niepokalana bia³a lilia - zasiany ziarnem silnych, choæ
podeptanych zasad, wszczepionych za m³odu - kie³kuj±cy, przy pomocy
czujnego zawsze sumienia!..

Kwiatem tym - by³a chêæ szlachetna, instynktowna, konieczna, oddania
b±d¼ co b±d¼, prawemu w³a¶cicielowi przyw³aszczonych pieniêdzy. Ona,
wytrwa³a, popycha³a bezustannie Romana naprzód przed siebie; ona -
ze¶rodkowywuj±ca w sobie równie¿ najpiêkniejsze pierwiastki jego
charakteru - zniewala³a go - do czynów, tam i ówdzie szlachetnych. Jej
to niew±tpliwie zawdziêcza³ Dzier¿ymirski swój postêpek z Orlêckim!..

I Romanowi w tej chwili mign±³ obraz wdziêczno¶ci tych trojga ludzi ku
niemu.

Znów tu wiêc fa³sz mimowolny - ¿ycia ironia!..

Dzier¿ymirski westchn±³. Pomimo jednak, i¿ czu³ zgrzyt w duszy, ros³o
tam w nim jednocze¶nie pewne zadowolenie, zazwyczaj odczuwane przez
subtelniejsze natury, po spe³nieniu dobrego, lub szlachetnego czynu.

Spojrza³ woko³o weselej nieco... Doro¿ka mija³a w³a¶nie bardzo o¿ywion±
dzielnicê miasta.

Na lewo widnia³a wie¿a St. Jaeques, a tu¿ obok ko¶ció³ St. Germain
-l'Auxerrois; naprzeciw ogromem rozwielmo¿y³ siê Luwr wspania³y.

Roman, zap³aciwszy wo¼nicê, wyskoczy³ z doro¿ki i skierowa³ siê ku
muzeum.

Odciêty w podró¿y od zwyk³ego, pe³nego czynu, ¿ycia, poch³aniaj±cego go
ca³kowicie - Dzier¿ymirski poczu³ nagle potrzebê nieodzown±, konieczn±,
odwrócenia j±trz±cych mu mózg my¶li czemkolwiek, ucieka³ siê wiêc znowu
do koicielki-sztuki.

Niebawem przez jedno z licznych wej¶æ wchodzi³ do jej ¶wi±tyni,
pogr±¿onej w milczeniu, tchn±cej majestatem zapatrzonych w siebie tworów
ludzkiego geniusza, szybuj±cego na skrzyd³ach artyzmu we wszelakich jego
odmianach i fazach - wcielaj±cego piêkno, by sz³o, niby tchnienie ¿ywe,
do dusz ludzkich, umiej±cych wznie¶æ siê i oderwaæ od poziomów!

Znajdowa³ siê w salach dolnych. Zabytki staro¿ytnej rze¼by romañskiej,
greckiej otacza³y go zewsz±d. Setki ich z epok ró¿nych patrzy³y na niego
piêkna wyrazem, rêk± mistrzów zakutym w kamieñ i marmury...

Dzier¿ymirski, rozgl±daj±c siê woko³o, szed³ wolno, zamy¶lony.

Jak w kalejdoskopie, przesuwa³y siê wci±¿ kolejno przed nim pos±gi,
coraz piêkniejsze.

Tutaj wiêc wychyla³y siê oto rzêdem ku niemu biusty i srogie oblicza
wszystkich prawie imperatorów rzymskich - tam znów wykwintnie
modelowanem cia³em pochyla³y, giê³y pos±gi Apollinów - rzymskiego d³uta,
o rysach grubszych, pe³nych mêsko¶ci i si³y, - greckiego, traktowane
daleko subtelniej z finezy±, o ciele jakby miêkkszem i drobniejszem,
przedziwnie wykoñczone w szczegó³ach i wyrazach twarzy...

W oddzielnej sali, naprzeciw siebie, drzema³y, na wzór orygina³ów w
Watykanie, olbrzymie odlewy, z bronzu: ¶pi±cej Aryadny, Laokoona,
Apollina i Dyany; dalej znów, z Tripolisu w Afryce sprowadzona, bez
koñca nóg i g³owy, unosi³a powabnie draperye piêkna Venus, bieli³y siê
bez liku dziesi±tki rze¼b pomniejszych - sta³ Apollo z Lycyi, oparty o
pieñ, ko³o którego obwija³ siê w±¿ zdradliwy... Apollo z Paros, patrzy³
³agodnie na widza; o rysach drobniutkich, w draperyi fa³dach -
wdziêczy³a siê grecka muza...

Dzier¿ymirski, z powodu braku czasu spieszyæ siê zmuszony, szed³
pomimowolnie szybko, zatrzymuj±c siê jednak co chwila to krócej, to
d³u¿ej, zniewolony ku temu piêknem, hojn± rêk± i dziêki niestrudzonym
zabiegom, nagromadzonemu, tak obficie woko³o.

Tak wiêc, pomiêdzy wieloma, wieloma innemi zajê³a go jeszcze rze¼ba
Tyberyusza cesarza, okrytego fa³dami togi, z rêk± wyci±gniêt± przed
siebie, w oratorskim ge¶cie, tak wymownie, i¿ zdawa³o siê, ¿e oto ju¿
zaraz przemówi... Tam znów uwagê zwróci³y dwie postacie kobiece,
zabytki, przeniesione z greckich cmentarzy. Jedna z nich, owiana szat±
przejrzyst±, w stoj±cej postawie, zadumana smêtnie, - druga, w takiej¿e
pozycyi, z wieñcem laurowym na g³owie, w bolesnem pogr±¿ona skupieniu, z
prze¶licznie przytem wyrze¼bionem obliczem, przybrana w draperyê, której
fa³dy, wykoñczone subtelnie w marmurze, za lada powiewem poruszaæ siê w
oczach zdawa³y.

Dzier¿ymirski wpad³ w labirynt sal, salek, i szed³ coraz dalej i
dalej... Jednocze¶nie poddawa³ siê stopniowo coraz bardziej urokom
sztuki, a przypatruj±c siê ci±gle, z uwag±, okazom staro¿ytnego d³uta -
zapomina³ coraz bardziej o drêcz±cych go my¶lach z przed chwili; czarne
i smêtne niepostrze¿enie pierzcha³y one cicho...

I niebawem Romana znowu zaj±³ marmurowy pos±g z wyspy Paros...
Przedstawia³ on Aleksandra Wielkiego, z po³ow± w³osów z³aman± i biustem,
bez r±k, z twarz± natomiast zachowan± doskonale. Pó¼niej zachwyci³a go z
kolei "Venus accroupie" w marmurze, równie¿ bez r±k, ze ¶ladem na
plecach od³amanej r±czki Amora, potem znów dziesi±tki rze¼b innych,
jedne charakterystyczniejsze, piêkniejsze od drugich...

Po chwili, oparty o pieñ drzewa, zatrzyma³ go jeszcze, wzglêdnie do
otaczaj±cych maleñki bardzo pos±¿ek, zatytu³owany "Amor, jako Hercules",
nastêpnie inny: "Walcz±cy Gladjator", a w koñcu, cudna w swej prostocie,
postaæ muzy poezyi lirycznej: "Polymnie..."

By³a to rze¼ba wziêtej z profilu kobiety, opartej, w zadumie, bokiem o
kolumnê, w zwojach fa³dzistej draperyi. G³owê pochylon± mia³a nieco, a
upiêksza³y j± w³osy, faluj±ce z lekka w marmurze, jedn± r±czk±
podpiera³a oblicze, natchnione, o rysach drobnych i subtelnych - drug±
dotyka³a niedbale swej sukni, z ujmuj±cym wdziêkiem...

Wymijaj±c t³um nieruchomych pos±gów, gubi±c siê w¶ród tych rze¼b,
zadumanych, cichych, ¶ni±cych jakby o wielkiej swej przesz³o¶ci -
znalaz³ siê wreszcie Roman niebawem w salce kwadratowej, ma³ej, gdzie,
otoczona sznurow± baryer± - na wzniesieniu, ubranem bordo tkanin±,
sta³a, króluj±c, zda siê, nad wszystkiem doko³a, per³a zbiorów
pos±gowych Luwru - Venus grecka z Milo.

Zmêczony nieco, Dzier¿ymirski usiad³ na ³aweczce, zdj±³ kapelusz i
wpatrzy³ siê w stoj±c±, bez r±k, pó³nag± postaæ z marmuru.

Pozornie kroczy³a ona...

Wprzód pochylona niedostrzegalnie, przytrzymuj±c fa³dów upadaj±cej w
pasie draperyi, zdawa³o siê, ¿e idzie, z szyj± sw±, wyci±gniêt± nieco
naprzód, z oczyma przymru¿onemi jakby, z w³osami, karbowanemi z lekka i
uwi±zanemi z ty³u w wêze³, z twarz± blondynki, anielsk± - bosk±!..

Od twarzy tej i pó³cia³a nagiego do draperyi, Dzier¿ymirski oczu oderwaæ
po prostu nie by³ w stanie...

On w oblicza tem czyta³ - a przynajmniej tak mu siê w danej chwili
zdawa³o - zapatrzenie siê w siebie i dumê, ale zarazem i s³odycz, zakut±
w przedziwnej regularno¶ci rysie ka¿dym, i choæ sam osobi¶cie nie
odczuwa³ w rysach twarzy tej silnego promienia wewnêtrznego, jak zadumy
lub marzenia - to jednak piêkno linii królowa³o w nich - tak
niepodzielnie, ¿e zachwyt tylko wzbudzaæ mog³o... A cia³o?..

Po prostu ¿y³o ono, nie tylko za¶ nagie, dla oka widoczne... Z przodu,
pod fa³dami draperyi - czyni±cej wra¿enie, i¿ spada - w kilka za¶ zgiêæ
karbowanej z ty³u - têtni³o ono, o¿y³e jakby, nie martwe, w ruchu
krocz±cego, wzniesionego nieco kolana, w odkrytych piersiach i biu¶cie
bez r±k, przegiêtym w prawo z zachowan± przedziwnie w marmurze, miêkk±,
jak w ciele ¿ywem - subteln± lini± przegiêcia...

Czas mija³... Przesiedziawszy na ³aweczce do¶æ d³ugo, Roman z trudno¶ci±
powsta³ i oderwa³ siê od arcydzie³a sztuki. Spojrza³ na zegarek -
dochodzi³a pi±ta - godzina zamkniêcia Luwru. Postanowi³ obejrzeæ
jeszcze, choæ pobie¿nie, galeryê obrazów...

Skierowa³ siê spiesznie na pierwsze piêtro gmachu. Min±wszy salê
pierwsz±, zatrzyma³ siê w drugiej, maleñkiej. Dwa, dlañ osobi¶cie
przepiêkne, obrazy zajê³y ca³kiem jego uwagê.

Na jednym z nich, w aureoli blasków nad g³ow±, umar³a, cicha, po fali
sennej p³ynê³a postaæ blada z twarz± anielsk± i ³agodn±, - to s³awne
dzie³o Delaroche'a "La jeune Martyre". Wisia³o ono na prawo, równolegle
z wej¶ciem do salki, na ¶cianie za¶ bocznej od tego wej¶cia, w lewo, od
innych odbija³o wdziêkiem, pêdzla "Girodet - Trioson'a" Przebudzenie
Apollina, piêknego, jak marzenie, w postawie le¿±cej, pogr±¿onego we
¶nie g³êbokim. Na cudne oblicze boga Olimpu i zamkniête jego ¼renice, z
wysoka, prostopad³y pada³ promieñ ¶wiat³a!.. Roman po chwili ruszy³
dalej...

Mija³ teraz z wolna jedne za drugiemi olbrzymie sale.

A w salach tych milcz±cych, wielkich, unosi³ siê jakby nadprzyrodzony
jaki¶ duch idei piêkna, zaklêty, olbrzymi i bra³ despotycznie w
posiadanie ka¿dego, kto korzy³ siê przed kultem sztuki, czyja dusza,
drgnieniem zachwytu, wyci±ga³a w ekstazie ku jej nie¶miertelnemu czarowi
pragn±ce swe ramiona!

Najpierwsi mistrzowie szko³y w³oskiej, flamandzkiej, francuskiej,
hiszpañskiej i innych - wielcy w swym majestacie, w aureoli wiekopomnej
s³awy, wygl±dali z ram dzie³ami, niewidzialn± d³oni± zatrzymywali, jakby
przed sob±, mówi±c, zdawa³o siê, do Romana dumnie: - "podziwiaj nas!.."

Id±c wci±¿ przed siebie w ten sposób, dotar³ wkrótce Dzier¿ymirski, do
sal ostatnich.

By³o ich dwie; w jednej, pod³u¿nej, wielkiej, a tak zwanej "Rubensa",
pe³no by³o przepysznych obrazów, wziêtych przewa¿nie z ¿ycia królowej
Maryi Medici - w drugiej, przedostatniej i mniejszej, nosz±cej miano
"Van-Dycka", zwróci³y uwagê Romana, w¶ród kilkunastu mo¿e dzie³ tego
mistrza, portrety: Dzieci Karola I-go; jego samego, stoj±cego na tle
krajobrazu, obok giermka, z rumakiem, i kardyna³a Richelieu'go, ca³ego w
purpurze.

Dotar³szy do koñca pa³acowych sal, Dzier¿ymirski pu¶ci³ siê w powrotn±
drogê, zagl±daj±c tam i ówdzie, id±c, wracaj±c - b³±dz±c w¶ród tych
drzemi±cych w chwale w³asnej, nieprzeliczonych dzie³ pêdzla - tworów
talentu ludzi cenionych i wielkich...

Setki obrazów przeoczonych, nowych, zastêpowa³y mu drogê...

I Dzier¿ymirski przystawa³ ci±gle... Zachwyca³ siê niejednym obrazem,
ustêpuj±cym mo¿e innym, pod wzglêdem piêkna, lecz przemawiaj±cym ¿ywiej
do indywidualnego jego poczucia i pojêcia sztuki.

Tak wiêc w jednej z sal zatrzyma³ siê d³u¿ej ¶liczn± g³ówk± szko³y
francuskiej, "Greuz'a", z³otaw±blond, z oczyma, wzniesionemi smutnie, w
zamy¶leniu b³±dz±cemi gdzie¶ daleko, mo¿e w idea³ów niepochwytnych
krainie, z wyrazem twarzy, tchn±cym melancholi± i rozmarzeniem...

Tam¿e równie¿ zajê³y go dwa obrazy tego¿ mistrza: pierwszy "La laitière"
przedstawia³ rozwo¿±c± nabia³ m³od± wiwandyerkê - wspart±, w zadumie
cichej, o karego z bia³ym ³bem konia; drugi pod tytu³em: "Rozbity
dzban", wdziêczny nad wyraz, wyobra¿a³ dziewcz±tko w bieli... W³osy
mia³a ona rozczesane skromnie na dwie strony, stroi³o je bia³e kwiecie,
- w fartuszku ró¿owo - blade ró¿e, na rêku zawieszony rozbity niebacznie
dzban, a w ca³ej twarzyczce miluchnej nieporównany wyraz dziecinnej
naiwnej rozpaczy.

Dzier¿ymirski coraz szybciej wymija³ sale; nie znalaz³ siê w galeryi
pod³u¿nej i olbrzymiej, w kszta³cie salonowego korytarza, szerokiego i
przestronnego.

Na ¶cianach wisia³o tu wiele piêknych okazów; miêdzy innemi zatem dzie³a
Rafaela Sanzio, jak na przyk³ad portret Joanny d'Aragon, w purpurowej
sukni, przetkanej z³otem, ¦-go Jana Chrzciciela, oraz ¶liczny portrecik
m³odego cz³owieka, o w³osach blond, w czapeczce czarnej, podpartego, w
zamy¶leniu i parê innych tego¿ mistrza.

Patrzy³y tu równie¿ na Romana rzêdem liczne dzie³a Marina, jak Urodzenie
Naj¶wiêtszej Panny Maryi, cud San Diego, czyli anielska kuchnia...
Opodal obraz, przypisywany malarzowi hiszpañskiemu Riberze, wystêpowa³ z
ram postaci± umar³ego Chrystusa, o twarzy przedziwnie spokojnej, w
wypoczynku jakby po bólu pozostaj±cej - z cia³em ran pe³nem,
ociekaj±cem, zda siê, krwi± ciep³± jeszcze... Bitwa Salvatora Rosy tam¿e
nêci³a oko realizmem i groz± - dziesi±tki, setki obrazów zatrzymywa³y
spojrzenie, a wreszcie dwa z nich najbardziej; pêdzla Leonarda da Vinci:
Jan Chrzciciel i Bachus...

Oba przedstawia³y ciemnookich, piêknych m³odzianów, o bujnie i
naturalnie krêc±cych siê w³osach, cerze ¶niadej i dziwnie wiele,
mówi±cych twarzy, zbli¿onych rysami do siebie...

Obrazy te, w ogólnym zarysie, równie¿ zlewa³y siê ze sob±. Nag³em
skojarzeniem my¶li, przypomnia³y one Romanowi, podobnie¿ nieco
traktowan± g³owê o w³osach, z³otawo - miedzianych, pêdzla Ferrari'ego, w
Pinakotece Medyolañskiej. Przedstawia³a ona Matkê Bo¿±, ca³± w
czerwieni, z przechylon± w ty³ g³ow± i przymkniêtemi oczyma, z wyrazem
nadziemskiego upojenia, gdy Dzieci±tko Jezus równocze¶nie wyci±ga przed
siebie w przestrzeñ swe r±czyny maleñkie, jak gdyby niemi pochwyciæ co¶
w powietrzu pragnê³o...

I z przypomnieniem tem nagle do duszy Dzier¿ymirskiego sp³ynê³a fala
wspomnieñ...

Mign±³ mu wiêc przed wewnêtrznym wzrokiem duszy Medyolan, rodzinne
gniazdo matki i tam "Cimitero Monumentale", gdzie zapomniane przezeñ
le¿a³y jej prochy, wreszcie rysy matczyne, jak ¿ywe, przesz³emi latami
zamglone...

Z powiewem za¶ lat tych minionych, z przesz³o¶ci tchnieniem, w mózgu
Romana znowu za¶widrowa³y wyrzuty sumienia, dawne - te same.

Zadumany, powraca³ Dzier¿ymirski, kieruj±c siê w olbrzymie sale ku
wyj¶ciu, opanowany na nowo - wewnêtrzn± trosk± - niezdolny obecnie po
prostu patrzeæ na dzie³a sztuki.

Poza tem zreszt± i czasu na to nie by³o... Zamykano ju¿ Luwr.

Spieszono siê powszechnie. Rozrzuceni tam i ów tury¶ci - malarze,
dyletanci pêdzla, kopiuj±cy tu zapamiêtale od samego rana na
rozstawionych stalugach wszêdy, ha³a¶liwie sk³adali swe przybory, a
odg³os ich rozmów, zarówno jak i kroki odchodz±cej t³umnie gromady
ludzkiej, przeci±g³em echem odbija³y siê o ¶ciany i pró¿niê olbrzymich
sal muzeum.

Wyludnia³y siê one nader szybko; niebawem cisza utulaæ zaczê³a stopniowo
twory cz³owieczego geniusza, a jeden jeszcze samotny i niewidzialny
pozosta³ tu tylko, zda siê, król Piêkna - bóg Sztuki!..

W dziesiêæ mo¿e minut pó¼niej Dzier¿ymirski wychodzi³ na ulicê, gdzie
zoczywszy niebawem napis podziemnej kolejki elektrycznej zwanej :
"Metropolitain", po schodach spuszczaæ siê zacz±³ ku stacyi.

Zag³êbiony w my¶lach, kupi³ Roman machinalnie bilet na prawo jazdy i
wyszed³ na peron podziemnej poczekalni. W g³owie jego, w¶ród my¶li
wielu, nieukszta³towany jeszcze, niewyra¼ny, zakie³kowa³ projekt
opuszczenia Pary¿a, nieprzedstawiaj±cego dlañ ju¿ teraz, jako pobyt,
celu ¿adnego, i udania siê do - Medyolanu...

W tej samej chwili, z chrzêstem, ¶wistem, wpad³ na platformê zrêczny,
ma³y, elektryczny poci±g miejski.

- Louvre!.. Louvre!.. - wrza¶niêto dono¶nie, kilkana¶cie drzwiczek u
wagonów otworzy³o siê spiesznie... Wysypa³a siê z nich garstka ludzi,
partya druga szybko zajê³a ich miejsce, Dzier¿ymirski wskoczy³ za innymi
do poci±gu, z wielkim po¶piechem, nie minê³a bowiem minuta, gdy ju¿
zatrza¶niêto na powrót z ha³asem u wagoników wszystkie drzwiczki.

Kolejka ruszy³a z miejsca pêdem prawie, zanurzy³a siê i zniknê³a, jak
zmyta, w o¶wietlonej gdzieniegdzie tylko elektrycznemi lampami czelu¶ci
ciemnej podziemnego tunelu, biegn±cego, jak wiadomo, pod wiêksz± czê¶ci±
nadsekwañskiej stolicy.

-----------


Letnie, upalne popo³udnie drzema³o jeszcze nad ziemi±, skwarne jednak
s³oñca promienie zni¿aæ siê ju¿ poczyna³y stopniowo...

Ochoczo uwija³y siê po polach dziewczêta robocze, w swych krótkich
kolorowych spódnicach i haftowanych barwnie koszulach - z sierpami w
rêku, ¿n±c zbo¿e, uk³adaj±c je w snopy i kopy, a z ³±k i ³anów dalszych
odzywa³o siê od czasu do czasu rytmiczne ostrze¿enie kos i ich chrzêst w
¶lad za tem, ¶cinaj±cy trawy, owsy i jêczmienie, rozlega³ siê echem
miarowem.

W otaczaj±ce go, têtni±ce ruchem i prac± pola zapatrzony, na ciemnem tle
parku nieposzlakowanie bia³y milcz±co ws³uchiwa³ siê dwór gowartowski w
odg³osy, id±ce z ³anów dalekich.

Na werandzie, w g³êbokim fotelu siedzia³a marsza³kowa Warnicka, pracuj±c
z zajêciem nad robótk± rêczn±; dalej nieco, w parku, poprzez drzewa alei
miga³a jasna letnia suknia kobieca i sylwetka siedz±cego obok niej
mê¿czyzny; przez otwarte na ¶cie¿aj wreszcie tu¿ ko³o balkonu okno
saloniku dolatywa³y dwa mêskie g³osy, zmieszane z miarowemi uderzeniami
kul bilardowych.

W saloniku owym grali w karambole £ady¿yñski z Krasnostawskim.

- Patrz, m³odzieñcze, i ucz siê! - mówi³ w tej chwili pan Emil,
pochylony nad bilardem.

Bia³a bila jego, musn±wszy poprzednio lewy bok czerwonej drugiej kuli,
wraca³a w³a¶nie teraz pos³uszna, dotykaj±c lekko stoj±cej opodal
trzeciej ¿ó³tej bili.

- Aha!.. - wykrzykn±³ z tryumfem £ady¿yñski. - Uderzenie znakomite, a
rzadkie, jak kruk bia³y!..

Spojrza³ na Krasnostawskiego. Ten ostatni, bez ceremonii zwrócony do
okna, sta³ gdzie¶ zapatrzony, przez grzeczno¶æ w ostatniej tylko chwili
obróciwszy siê szybko ku mówi±cemu.

- Barbarzyñco! - wykrzykn±³ £ady¿yñski, oburzony szczerze.

- Jak to? - pyta³ zdziwiony dalej. - Na seryo zatem nie widzia³e¶ pan
wcale ?

- Ale có¿ znowu, i owszem! - zaprotestowa³ Krasnostawski, zmieszany
nieco.

Partner z pod oka spojrza³ na m³odzieñca i mrukn±³ z³o¶liwie:

- Co pan ciekawego wypatrujesz w¶ród alei? Nikt tam, que je sache, nie
spaceruje, prócz Oli i kochanego Topolsia, hrabiego na Szczêsnojej... A
tu tymczasem straci³e¶ pan coup de maître, cug i¶ciê wspania³y...

I wskazuj±c d³oni± stoj±ce kule, obja¶ni³ ju¿ spokojnie:

- Przez czerwon±... Zamiast zwyczajno-pospolicie - ty³em, przez piêæ
band, i serya notabene gotowa - pochwali³ siê.

- Wiele mam? - zapyta³ po chwili. - A, prawda... - odpowiedzia³ sam
sobie pan Emil, - osiemdziesi±t sze¶æ!... Przepad³e¶ pan z kretesem. Za
chwilê - requiescat in pace!..

Przy tych s³owach, £ady¿yñski pochyli³ siê znów bilardem. Pod wprawnem
uderzeniem jego kija, dotykane, cofane, kierowane zrêcznie, posypa³y siê
niebawem liczne karambole.

Krasnostawski, od pocz±tku partyi kilkakrotnie do gry zaledwie
dopuszczony, ziewn±³ skrycie, znu¿ony.

- Ta zdradzi³a Radziwi³³a!.. - wykrzykn±³ w tej chwili pan Emil. -
Chybi³em - graj pan!..

Krasnostawski z kolei zrobi³ kilka do¶æ umiejêtnych karamboli.

- Brawo, bravissimo! - potakiwa³ £ady¿yñski - Z jakim przestajesz, takim
siê stajesz, niedarmo tak g³osi przys³owie...

A ze znawstwem, ¶ledz±c dalej uwa¿nie grê partnera, dorzuci³ jeszcze, w
rodzaju pochwa³y:

- Czo³em, czo³em!.. Wstêpujesz w me ¶lady.... bardzo dobrze, wcale
nie¼le!...

Krasnostawski, z przymusem, u¶miechn±³ siê lekko, po paru uderzeniach
wreszcie chybi³.

- Przesz³a, minê³a, jak sen jaki z³oty! - zadeklamowa³ £ady¿yñski, z
patosem. - zgubiony¶ m³odzieñcze! - dorzuci³, i pochyli³ siê nad suknem
zielonem.

- Gram z ty³u - poinformowa³ - ostatni, ¶miertelny cios...

Pchniêta, nakredowan± poprzednio starannie, muszk± kija - bia³a kula,
obleciawszy szereg band, w skomplikowanej geometrycznej figurze -
niebawem pokorna, grzeczna, za jednem uderzeniem, musnê³a cicho dwie
pozosta³e bilardowe kule.

- N, i... ni - c'est fini !.. - odsapn±³ z ulg± pan Emil.

- No, teraz siadamy! - ci±gn±³ dalej.- Dziêkujê panu za partyê! - poda³
uprzejmie rêkê Krasnostawskiemu, poczem wyj±³ papiero¶nicê.

- S³u¿ê panu! - rzek³, wyci±gaj±c j± w stronê m³odego cz³owieka.

- Dziêkujê bardzo! - odpar³ Krasnostawski, sk³oniwszy siê grzecznie,
wzi±³ papierosa, podsuwaj±c jednocze¶nie £ady¿yñskiemu zapalon± zapa³kê.
- Merci! - mrukn±³ pan Emil. - Ha, zmacha³em siê nie gorzej od mo³odycy,
na polu przy burakach! - westchn±³.

Usiedli, i zapanowa³o chwilowe milczenie.

W ciszy pokoju s³ychaæ by³o teraz wyra¼nie jednostajne brzêczenie much;
zni¿aj±ce siê s³oñce ¶cieli³o swe promienie po zielonej powierzchni
bilardowego sukna - salonik ton±³ ca³y w pó³¶wiat³ach koñcz±cego siê
letniego popo³udnia.

Nagle firanki u okien poruszy³y siê gwa³townie - kto¶ drzwi otwiera³...

Na progu, w szarem sukiennem, liberyjnem ubraniu, stan±³ lokajczyk,
m³ode ch³opiê...

- Zamykaj, do kroæset! - zagrzmia³ £ady¿yñski, porzuciwszy silny
przeci±g i zwróci³ siê równocze¶nie do Krasnostawskiego. - Ma pan
jeszcze ochotê na partyjkê?... bo ja - to nie!

- O, ja równie¿! - odpar³ szybko Krasnostawski - Zreszt± nie mogê, mam
dzisiaj pilne zajêcie jeszcze i wracaæ muszê! - ¯egnam pana! - dorzuci³
uprzejmie i powstawszy, wyci±gn±³ rêkê do £ady¿yñskiego.

- Adieu!.. - od niechcenia, ale grzecznie, nie ruszaj±c siê z miejsca,
odwzajemni³ mu ten¿e u¶cisk d³oni.

Krasnostawski, niby szukaj±c czego¶ po pokoju, zbli¿y³ siê zrêcznie do
okna, pos³awszy wywiadowczy wzrok raz jeszcze do ogrodu.

Siedz±c wci±¿ na swem miejscu, £ady¿yñski ¶ledzi³ spod okna, a usta
skrzywi³y mu siê przy tem sarkastycznie.

- Có¿ to tak zapamiêtale pan szukasz? - rzuci³ ironicznie - serca, czy
g³owy?

- O, nie... tylko kapelusza!.. - odci±³ ch³odno Krasnostawski, i
rzuciwszy siedz±cemu powtórnie po¿egnanie uprzejme, wyszed³ z saloniku.

- Hm... hm!.. - mrukn±³ do siebie stary kawaler, i powsta³.

- Wyczy¶æ bilard szczotk± tak, jakem ciê nauczy³ na wskos, nicponiu!.. -
rozkaza³ krêc±cemu siê po pokoju lokajczykowi, i strzepn±wszy ubranie,
opu¶ci³ bilardow± salkê, zmierzaj±c ku werandzie.

- Zawsze przy pracy, pani marsza³kowo! - powita³ siedz±c± przy robótce
pani± Melanjê i usiad³ wygodnie na bujaj±cym siê fotelu.

- No, i pan, panie Emilu, pracowa³e¶ tak¿e - u¶miechnê³a siê ³agodnie
matrona. - St±d s³ysza³am, jak stuka³y karambole i postêpowa³ ra¼no
wyk³ad gry bilardowej...

- Ano, trudno!.. Trzeba pouczaæ m³odych! - odpar³ pan Emil i u¶miechn±³
siê swoim zwyczajem. A gdzie¿ to m³oda para? - rzuci³.

Marsza³kowa nie zrozumia³a pytania. - Jak to? - zdziwi³a siê.

- No, pani Ola i kochany hrabicz! - obja¶ni³ niedbale, ko³ysz±c siê
leciutko w fotelu.

- Aaa !.. - za¶mia³a siê marsza³kowa - s± w ogrodzie - doda³a spokojnie.
- A pan Boles³aw gdzie¿ siê znajduje? - zapyta³a z kolei.

- Przegrawszy partyê karamboli i pos³awszy trzydzie¶ci i jedno spojrzeñ
têsknych w stronê ogrodu i przechadzaj±cych siê tam ludzi, uciek³ do
domu - odpowiedzia³ pan Emil.

- ¯e te¿ pan ci±gle tak samo niepoprawny i zawsze musi widzieæ co¶
niepotrzebnego! - obruszy³a siê, z widocznem niezadowoleniem,
marsza³kowa.

- To tak tylko dla kontrastu z pani± marsza³kow±! - odpar³ s³odziutkim
tonem, uk³adnie pan Emil i u¶miechn±³ siê szyderczo.

- No, no!.. - udobruchana nieco, pokiwa³a g³ow± staruszka. - ¯eby to
tylko tak by³o w istocie ! - Ale¿ upewniam pani± marsza³kowê -
podchwyci³ £ady¿yñski. - Wracaj±c jednak do poprzedniej prozy ¿ycia, i
jego wypadków - ci±gn±³ wolno - ciekawym, czemu ten Roman nie wraca?..

- A! - ¿ywo odpar³a pani Warnicka. - Zapomnia³am powiedzieæ panu...
Wczoraj wieczorem by³ list od niego... Donosi, ¿e z Ostendy, dok±d uda³
siê prosto z Pary¿a, dla odpoczynku, przyby³ ju¿ do Mediolanu, gdzie
zabawi d³u¿ej...

- Hm, hm! - chrz±kn±³ pan Emil. - ¯e te¿ prezesuniowi kochanemu nie
têskno: do ¿ony primo, do mnie - secundo, to siê wydziwiæ temu nie mogê
- wyg³osi³ ca³kiem seryo.

Marsza³kowa na te s³owa u¶miechnê³a siê do siebie, w milczeniu,
£ady¿yñski mówi³ za¶ dalej, wydobywszy zegarek z kieszeni:

- Patrzcie pañstwo, ju¿ wpó³ do ósmej!.. O wpó³ do szóstej zaczêli¶my
graæ z Krasnostawskim partyjkê, a pani± marsza³kowê pozostawili¶my
wszyscy tu na balkonie samotn±... Tiens... tiens... jak to czas leci.

Pan Emil spojrza³ na ogród, szukaj±c co¶ oczyma i w tej¿e samej chwili
zerkn±³ na marsza³kowê. Ta ostatnia równie¿ wys³a³a spojrzenie do parku.
Z³o¶liwie nieco wykrzywi³ usta pan Emil i wpatrzy³ siê badawczo w twarz
staruszki, lecz ta obojêtnie ca³kiem odwróci³a po chwili g³owê i
koñczy³a spokojnie robótkê.

Zapanowa³o milczenie.

- Dziwny aforyzm przychodzi mi do g³owy! - odezwa³ siê £ady¿yñski, w
parê minut pó¼niej.

- Bardzo, ciekawam, co tam znowu przychodzi panu do g³owy?.. - za¶mia³a
siê staruszka.

- Piêkna kobieta - wyg³osi³ z patosem pan Emil - to czêstokroæ wcielenie
¶lepego trafu igraszki!.. Obdarza ona bowiem królewsk± sw± ³ask± nie
zas³u¿onych, lecz szczê¶liwych, choæ wszyscy, niby gracze, pragnêliby w
duchu wygraæ najwy¿sz± tylko stawkê...

Siwe oczy marsza³kowej na chwilê zab³ys³y rozumnie, i odpar³a lekko, w
tym samym tonie:

- Ho-ho, co za porównania, jaka poezya nagle objawi³a siê w panu! -
pochwali³a ironicznie i doda³a: - Ja nie wiem, doprawdy, czy potrafiê,
skromna, wznie¶æ siê na takie wy¿yny... Lecz i mnie równie¿, dziwnym
zbiegiem okoliczno¶ci, aforyzm ¶wita w my¶li:

I po chwili pani Melanja wyg³osi³a z przyciskiem:

- Podejrzliwo¶æ - to wcielenie satanizmu!.. Oczerniæ, zbrukaæ potrafi
najczystsze, ¶nie¿ne jagniê, tem gorsze za¶ ono, ¿e uwierz± mu ludzie,
goni±cy, z rozkosz±, za obmow±, choæby ni± by³ i fa³sz wierutny!..

- Les beaux esprits se rencontrent! - wycedzi³ w pó³uk³onie pan Emil, i
zamilk³.

- No, ¿egnam kochanego pana! - odpowiedzia³a marsza³kowa, i powsta³a
ciê¿ko z fotelu. - Idê - ci±gnê³a - wydaæ rozporz±dzenia do wieczerzy,
bo gosposia nasza, jak widzê, zapomnia³a siê dzisiaj, a pana - tu
uczyni³a rêk± niewyra¼ny ruch w powietrzu - pozostawiam sam na sam z
aforyzmami!.. - za¶mia³a siê przy tem staruszka z³o¶liwie nieco, i
znik³a we drzwiach salonowych.

£ady¿yñski, po wyj¶ciu marsza³kowej, zapali³ papierosa i zamaszy¶cie
pocz±³ ko³ysaæ siê na biegunach fotelu.

- ¦miej siê, ¶miej, babuleñko! - mrukn±³ z cicha. - Ja mam swój rozum i
wêch ¶wietny. O, co do tego, to zapewniæ mogê, ¿e nos mam wyborny!.. -
dotkn±³ twarzy, za¶mia³ siê do siebie, wci±gn±³ powietrze, i powstawszy,
zeszed³ po stopniach schodów balkonu.

Spojrza³ znowu na zegarek i mrukn±³:

- Ósma dochodzi... Sapristi, o czem¿e dwie i pó³ godziny sam na sam
mówiæ ze sob± mog± dwoje m³odych ludzi, je¶li nie o mi³o¶... Psst! -
sykn±³ g³o¶no i po³o¿y³ sobie na ustach palce. - Podejrzliwo¶æ albowiem
jest to wcielenie satanizmu... i tak dalej, - dokoñczy³, i za¶mia³ siê
znowu cicho. - No, zobaczymy! - szepn±³ do siebie jeszcze i skierowa³
siê do ogrodu.

S³oñce zachodzi³o w³a¶nie. Bia³e ¶ciany gowartowskiego domu gorza³y
czerwieni±, b³yszcza³y, z³oci³y siê okna, dach blaszany ¿arzy³ siê, jak
g³ownia, a tam w parku, w oddali, wstydliwie zaró¿owia³y siê, rumieni³y
brzozy, mieni³y od gasn±cych promieni, w odblaski polerowanej miedzi,
dêby, lipy, topole...

£ady¿yñski, zag³êbia³ siê dalej i dalej w ogród, id±c krokiem pewnym, a¿
znik³, poch³oniêty cieniami ciemnawej ju¿, drzew wierzcho³kami zros³ej
ze sob± alei; poszukiwania jego jednak mia³y spe³zn±æ na niczem. M³odej
pary, jak j± pan Emil ¿artami nazwa³, nie by³o ju¿ w ogrodzie.

Topolski i Ola, przed pó³ godzin±, znalaz³szy siê na skraju parku i
³anów szerokich, opu¶cili ogrodow± alejê, poci±gniêci wspó³wzajemnie
czarem przechadzki po zielonej, biegn±cej w¶ród pól, ugorów, ³±czce, w
przedwieczornej ¶wie¿o¶ci sk±panej ca³ej.

Gawêdz±c, ¶miej±c siê i przekomarzaj±c na przemian bezustannie, oddalili
siê oni nawet ju¿ do¶æ ode dworu, nie spostrzeg³szy tego naturalnie
wcale.

Wbrew zapowiedzi, danej pani Oli jeszcze na raucie, przy¶pieszy³
Topolski swój przyjazd do odziedziczonych w pobli¿u Gowartowa dóbr
swoich "Szczêsnaja".

Bawi³ ju¿ tu przesz³o od sze¶ciu tygodni, bêd±c nader czêstym go¶ciem
osamotnionej prezesowej Dzier¿ymirskiej; Ola za¶, nie maj±ca prawie tu
ni rozrywki, ni towarzystwa ¿adnego, zazwyczaj niezmiernie mu rada by³a.

Topolski za¶ ze swej strony podobaæ siê móg³ tylko. Og³adzonych form
¶wiatowych, przystojny i mi³y, by³ równie¿ bardzo inteligentnym, a lekki
pok³ad idealnego marzycielstwa, w kontra¶cie po³±czony ze szczypt±
sceptycyzmu, czyni³ go interesuj±cym bardzo, szczególniej dla kobiet. W
kole p³ci piêknej czu³ siê zawsze panem... Posiadaj±c wra¿liwo¶æ
czu³ostkow± przyrodzon±, rozumia³ on kobiety przytem stokroæ lepiej od
innych mê¿czyzn, odczuwa³ je subtelnie, - w podbijaniu za¶ serc
niewie¶cich, cierpliwem i umiejêtnem, - mistrzem go nazywano.

Pró¿niacze ¿ycie jego, zjadaj±cego dochody "panka", zabarwione tylko z
lekka tam i ówdzie dyletanckiem zainteresowaniem siê sztuk±, oraz
podró¿owaniem po ¶wiecie - sk³ada³o siê te¿ przewa¿nie z krótszych lub
d³u¿szych mi³ostek, z ³añcucha: "bonnes fortunes", które, jak ogniwa, ze
sob± bezustannie ³±czyæ sie stara³.

Poznawszy Olê Dzier¿ymirsk±, Topolski postanowi³ zdobyæ j± nieodzownie.
W tym celu wiêc dowiedziawszy siê o bytno¶ci Romana Dzier¿ymirskiego za
granic±, przyspieszy³ wyjazd na Ukrainê, i od dwóch ju¿ niespe³na
miesiêcy pracowa³ wytrwale, powoli, ze znawstwem swej sztuki, cegie³ka
za cegie³k±, buduj±c swe przysz³e, jak nazywa³ - szczê¶cie!

Z pocz±tku by³o mu niezmiernie trudno skierowaæ, pchn±æ Olê, choæ
nieznacznie tylko, na swe tory.

Gra ta, z³o¿ona z setek subtelnych odcieni, opartych na gruntownej
znajomo¶ci "kobiety," parokrotnie srodze zawiod³a go z Ol±
Dzier¿ymirsk±. Lecz po paru ju¿ tygodniach uczu³ Topolski wreszcie grunt
pod nogami, aczkolwiek jeszcze bardzo niepewny. Tryumfowa³ skrycie - i
szed³ dalej...

Dzi¶ za¶, po tygodniach sze¶ciu pobytu, mia³ on ju¿ za sob± ma³±
przesz³o¶æ w tym wzglêdzie; miêdzy nim, a Ol± mianowicie bieg³a niæ
trwa³a obcowania wzajemnego, wspólnych rozmów, dociekañ, paradoksów,
okre¶leñ - gar¶æ faktów jednak na pozór nic nie znacz±cych prawie...

A wiêc, na przyk³ad, gdy w gronie osób postronnych, trzecich, toczy³a
siê rozmowa o temacie, poruszonym ju¿ przez nich dwojga niegdy¶ w
pogawêdce sam na sam wspólnej - czy to w zakresie sztuki, literatury,
muzyki, czy wreszcie w dziedzinie wypadków pospolitych codziennego ¿ycia
- usta ich u¶miecha³y siê nieznacznie, a równocze¶nie oczy spotyka³y
siê, pos³uszne...

To znów kiedy indziej, nim jedno z nich zd±¿y³o wymówiæ my¶l jak±¶,
czêstokroæ drugie, chwyta³o j± szybko ju¿ w lot i na nie wypowiedziane,
a przeczute s³owa, dawa³o trafn± odpowied¼, lub rzuca³o aforyzm
dwuznaczny, maj±cy li tylko dla nich dwojga znaczenie, dla innych
niezrozumia³y czêsto wcale - poruszaj±cy za¶ sob± wspomnienie, zdarzenie
osobiste, wspólne...

Szukali siê wzajemnie równie¿, unikaj±c towarzystwa drugich, pragn±c
zawsze byæ ze sob±, wy³±cznie sami.

A po za tem? Och, okre¶liæ nawet trudno.

Dziesi±tki, setki, tysi±ce maleñkich, nik³ych zdarzeñ, powik³añ, chwil,
chwilek, s³ów, s³ówek, gestów, drgnieñ twarzy, u¶miechów, niedomówionych
spojrzeñ, u¶ci¶nieñ d³oni, przyja¼niejszych, czulszych - w
nieskoñczono¶æ biegn±c, zacie¶nia³y ich dwie duchowe ja¼nie coraz
bardziej, mota³y ich ze sob± i z nitki pocz±tkowo pojedynczej tylko,
czas uprz±d³ tkaninê przêdzê niewidzialn±, a nierozerwaln± ju¿ jednak,
co silnie, a trwale z³±czy³a ich w koñcu ze sob±!

I Topolski, b³±kaj±cy siê z pocz±tku w swej grze trudnej zapl±ta³ siê
sam wkrótce, nie wiedz±c nawet kiedy, w zastawione zrêcznie na Olê
sieci.

Serce w nim obudzi³o siê po raz pierwszy mo¿e w ¿yciu!.. On, motyl
niesta³y, powierzchownie tylko kochliwy, w ka¿dej zamê¿nej, wdziêcznej
buzi - zakocha³ siê na seryo w Oli!

Dzi¶ od dwóch godzin przesz³o, w s³ów dobieranych szermierce, flirtowa³
z ni± - teraz ju¿ dlañ ukochan±, a przez to samo upragnion± jeszcze
bardziej.

Mówili dnia tego jak zwykle o literaturze, muzyce i sztuce, to jest o
tem, co zajmowa³o ich wspólnie najbardziej w krainie, oderwanej od
przêdzy codziennego ¿ycia.

On wspomina³ i opowiada³ barwnie wra¿enia licznych podró¿y, dowcipkowa³,
¶mia³ siê, przytomny bezustannie gry swojej; Ola s³ucha³a mówi³a,
opowiada³a z kolei wiele sama... Jak w z³ocie ³anów zbo¿a, jednostajnem
od maków purpurowych i b³awatnych chabrów, roi³o siê w tej ich s³ów
gawêdzie od dwuznaczników, w lekk± formê obleczonych ze strony
Topolskiego o¶wiadczyn i pó³s³ówek - po³owicznem niedomówieniem wiele
mówi±cych nieraz rzeczy!..

Przed chwil±, s³oñce u³o¿y³o siê do snu. Topolski koñczy³ jednocze¶nie
wywo³ane faktem tym opowiadanie wspomnienia, tycz±cego siê wschodu
s³oñca obserwowanego z wierzcho³ka góry "Mont Blanc," spowiadaj±c siê z
wra¿enia podnios³ego, doznanego wysoko!..

S³owa pe³ne zapa³u, efektowne, zamar³y mu w³a¶nie na ustach, na których
spojrzeniem ca³em zawis³a artystyczna dusza id±cej obok niego kobiety.

Zapanowa³o pomiêdzy niemi chwilowe milczenie:

Ze stepu tymczasem, z ³anów, p³ynê³y wonie zbó¿, i polnych kwiatów; ¿aby
i chru¶ciele odzywa³y siê w moczarach ³±czki - czar letniego gasn±cego
dnia chwyta³ za duszê...

- Wie pan, ¿e¶my porz±dnie od domu daleko! - pierwsza weso³o za¶mia³a
siê Ola.

- A tak? - zadziwi³ siê niby Topolski. - To wracajmy! - rzek³
niechêtnie.

Zawrócili. Szli wolno czas jaki¶, pomimo woli zamy¶leni.

- Tak, pani - przemówi³ Topolski, snaæ b³±dz±c jeszcze my¶l± hen,
daleko, na szczytach Alp, w Szwajcaryi - wra¿enie to by³o tak silnem, i¿
nie zapomnê go do koñca ¿ycia. - I wie pani? - dorzuci³, z u¶miechem
dziwnym i nag³ym - o czem mimo woli pomy¶la³em w owej uroczystej chwili,
gdy pierwszy promyk s³oñca oz³oci³ cypl ¶nie¿ny "Mont Blanc?" Nigdy pani
nie zgadnie.

- No, ciekawam bardzo? - zapyta³a Ola i spojrzenie piêkne utkwi³a w
twarzy m³odego cz³owieka.

- O kobiecie!.. - odrzek³ Topolski, i za¶mia³ siê; nie otrzymawszy za¶
na to ¿adnej odpowiedzi, spojrza³ po chwili spod oka na Olê.

Z piêknej twarzy m³odej kobiety, jakby odpêdzany umy¶lnie, pierzcha³
cieñ wyra¼nego niezadowolenia; Topolski siê spostrzeg³, i¿ post±pi³
niezrêcznie, wiedzia³ bowiem z wieloletniej praktyki doskonale, ¿e nie
nale¿y nigdy wobec kobiety, o której wzglêdy ci chodzi, wspominaæ
dobitnie, ¿e przed ni± by³a inna. Poprawi³ siê natychmiast.

- To jest... ¼le mówiê!.. - rzek³ seryo ca³kiem, u¶miechn±wszy siê atoli
w duchu do siebie - o kobiecie, nie jednostce, bynajmniej my¶la³em
wówczas, ale o ogólnym w niej symbolu kobieco¶ci!..

- Jak to! nie rozumiem dobrze pana... - zdziwi³a siê Ola. - Có¿ bowiem
wspólnego ma wschód s³oñca...

- O, i bardzo! - przerwa³ Topolski - przynajmniej dla mnie... Bo gdy,
stoj±c na wysoko¶ciach niebotycznych, - ci±gn±³, zapalaj±c siê do s³ów
w³asnych - ujrza³em nagle, jak zaró¿owiona silnie jutrzenka prys³a
snopem promieni, jak ca³uj±c jakby po prostu okoliczne szczyty,
niepokalane, ¶nie¿ne - objê³a w ramiona zwyciêskie ¶wiat ca³y, tak
rozpromieniony za jej przybyciem, tak wyra¼nie szczê¶liwy! - Topolski
umilk³ na chwilê...

- Skojarzeniem my¶li, mo¿e dziwnem w istocie w Chwili danej - koñczy³
ju¿ spokojniej - porówna³em majestatyczne, królewskie s³oñce do uczucia
kobiety - mi³o¶ci bezbrze¿nej, wielkiej, która równie¿ sw± potêg± i
blaskiem rozja¶niæ, uszczê¶liwiæ mo¿e cz³owieka, tak, jak "ono," tam, na
wysoko¶ciach - ¶wiat ca³y!..

- Och, jaki¿ poeta z pana! - zauwa¿y³a, z u¶miechem, Ola i umilk³a,
poczem jednak dorzuci³a ca³kiem powa¿nie:

- Aczkolwiek mnie osobi¶cie na razie my¶l ta do g³owy nie przysz³aby
mo¿e, gdybym siê tam znajdowa³a na pañskiem miejscu, rozumiem j± jednak
i odczuwam doskonale...

- Prawda? - uradowany mimo woli podchwyci³ Topolski. - Pani przyznaje -
ci±gn±³, - ¿e egzystuje poniek±d w pojêciach tych analogia pewna...
S³uchaj±c pani jednak, przychodzi mi do g³owy jedno spostrze¿enie... -
zatrzyma³ siê...

- Musia³a pani - i instynktownie Topolski nada³ g³osowi brzmienie
³agodne, czu³e - w ¿yciu swem kochaæ kogo¶ bardzo...

- Dlaczego? - zapyta³a z u¶miechem Ola.

- Bo inaczej nie zrozumia³a i nie odczu³aby pani wra¿enia mego! - rzuci³
po francusku Topolski.

- Kocha³am! - odpar³a stanowczo, w tym¿e jêzyku, Ola.

- Kogó¿, je¶li spytaæ wolno i je¶li to nie jest ¿adn± tajemnic± stanu?

- Mê¿a! - odpar³a po polsku, lakonicznie Ola, patrz±c ironicznie nieco
Topolskiemu prosto w twarz. Ten ostatni skrzywi³ siê z lekka.

- Ach, ja nie my¶la³em o tem zgo³a... Mê¿a powinno siê kochaæ... Zreszt±
- u¶miechn±³ siê z³o¶liwie - u¿y³a pani czasu przesz³ego... Kocha³am,
j'ai aimé - ci±gn±³ ironicznie, - wszak, o ile mnie pamiêæ grammatyki
francuzkiej nie zawodzi, to passé défini... - zaakcentowa³ wyraz
ostatni.

- Och, jak¿e pan ³apiesz za s³owa! - za¶mia³a siê nieszczerze trochê
Ola. - Przy tem zapragn±³e¶ pan pochwaliæ siê znajomo¶ci± francuskiej
grammatyki, i nie uda³o siê... J'ai aimé - to passé, indéfini - odciê³a.

- Ach, alors votre amour, madame... est indefini? - nie pozosta³ d³u¿nym
Topolski.

- Ech, niezno¶nym siê pan stajesz! - za¶mia³a siê m³oda kobieta. - Ot
lepiej, niech pan spojrzy na prawo - wskaza³a ruchem rêki niebo,
widocznie pragn±c zmieniæ temat rozmowy. - Jakie piêkne chmurki,
nieprawda¿?..

Topolski wolno zwróci³ g³owê, we wskazanym kierunku.

- Prze¶liczne! - potwierdzi³.

Niby zaró¿owione, zdrowe, w aureoli z³ocistych w³osów, buziaczki
zasypiaj±cych rzêdem obok siebie smacznie dorodnych dziatek, uk³ada³y
siê do snu na niebieskawo-per³owem tle nieba ob³oczki ma³e,
koralowo-z³ote, - zaklête jakby cudownie w ostatnim odblasku ¶pi±cego
ju¿ s³oñca.

D³u¿szy czas stali Topolski z Ol±, zapatrzeni w grê ¶wiate³ wieczora; po
niejakim¶ czasie, odwróciwszy wzrok od nich, kobieta spojrza³a przed
siebie.

- Regardez! - przerwa³a milczenie swym mile brzmi±cym g³osem. - Wszak to
Krasnostawski, prawda? - zwróci³a siê do towarzysza, pokazuj±c mu ruchem
g³owy zbli¿aj±cego siê pêdem ku nim je¼d¼ca.

- Tak. Zdaje siê, ¿e to ja¶nie pan plenipotent pomyka - odpar³ z
przek±sem Topolski, z zaakcentowan± rozmy¶lnie obojêtno¶ci± w g³osie.

Tymczasem kasztanek z³otawy, parskaj±c cicho, przemkn±³ tu¿ ko³o nich i
ruchem uprzejmym, aczkolwiek ch³odnym nieco, i nie zatrzymuj±c siê
wcale, sk³oni³ siê Krasnostawski stoj±cej parze.

Topolski i Ola w ¶lad zatem ruszyli powoli miejsca, rozmawiaj±c znów
¿ywo ze sob±, je¼dziec za¶, na wskos przeci±wszy ³±czkê, wspinaæ siê
zacz±³ po pochy³o¶ci jaru. Z lekkiego pocz±tkowo pod górê truchcika, koñ
przeszed³ w wolnego stêpa...

W ciszy wieczornej, do uszu Krasnostawskiego dochodzi³y wyra¼nie s³owa i
¶miechy id±cej ³±czk± pary.

M³ody cz³owiek, uderzywszy gniewnie konia butami i spicrut±, pochwyci³
cugle, i pomkn±³ dalej...

- ¯e te¿ im nigdy nie zbraknie tematu do rozmowy! - mrukn±³.

Obecno¶æ ci±g³a Topolskiego przy Oli gniewa³a niepomiernie m³odego
plenipotenta. Zna³ on, jak wiadomo, dzisiejsz± dziedziczkê Gowartowa od
lat blisko dziesiêciu. Dziewczêciem jeszcze podoba³a mu siê ona bardzo.

A potem?.. Wszak pamiêta doskonale tê chwilê, gdy dowiedzia³ siê on od
starego Gowartowskiego, ¿e Ola uciek³a z Dzier¿ymirskim... Dziwnego,
och, niepojêtego dlañ nawet, na razie dozna³ wówczas wra¿enia! Po
¶mierci za¶ pana Januarego i przyje¼dzie m³odych, przypadek bardziej
jeszcze zbli¿y³ go do niej, a by³o nim powtórzenie zbola³ej córce
dos³ownie ostatnich chwil ojca i s³ów jego, pe³nych przebaczenia...

Fakt ten, na pozór drobny, sta³ siê jednak dla Krasnostawskiego wysoce
powa¿nym, postawi³ go bowiem wobec nowych chlebodawców na przyjaznej,
poufa³ej niemal stopie, i takim dot±d bez zmiany pozosta³.

Co rok, gdy Dzier¿ymirscy przyje¿d¿ali do siebie na wie¶, pierwszy wita³
ich na progu Krasnostawski, bywaj±c potem zawsze stale co dzieñ niemal w
Gowartowie... Dzier¿ymirscy traktowali go, jak równego im zupe³nie,
naturalnie, uprzejmie przyjmowali zawsze - bez ró¿nicy, o ka¿dej dnia
porze, ze wzglêdu za¶ na dobre wychowanie jego, i wspomnienie, i¿ do snu
wiecznego zamkn±³ by³ Gowartowskiemu powieki, uwa¿ano go nawet jakby za
nale¿±cego do rodziny.

Czu³ siê zatem m³ody pan plenipotent w pa³acu, jak u siebie w domu,
zastêpowa³ mu on strzechê rodzinn±, której nie posiada³ wcale i trwa³o
tak rok rocznie przez kilka letnich miesiêcy. Potem znów nastêpowa³a
dlañ d³uga przerwa; - gospodarstwo, samotno¶æ, nuda i wyczekiwanie z
upragnieniem chwili przyjazdu Dzier¿ymirskich! Powtarza³o siê to
bezzmiennie przez lat ubieg³ych parê, i przez czas ten ca³y sta³a siê
rzecz, której z ³atwo¶ci± domy¶leæ siê mo¿na by³o...

Krasnostawski, dawniej Don-Juan wielkomiejski, jeszcze obecnie na wsi
ba³amuc±cy wszystkie ³adniejsze dziewczyny w okolicy - niepostrze¿enie,
pocz±tkowo nie zdaj±c sobie nawet wcale sprawy, zakocha³ siê na zabój w
swej piêknej, m³odej dziedziczce i pani...

£atwe sercowe zdobycze pom¶ci³y siê na lekkomy¶lnym panu plenipotencie.
Mi³o¶æ prawdziwa, silno powali³a go ju¿ w drugim roku pobytu u
Dzier¿ymirskich.

Zabra³a mu serce kobieta, dla niego ca³kiem, i rzec mo¿na, na zawsze,
niezdobyta, niepochwytna nawet, ze wzglêdu warunków s³u¿ebnej ró¿nicy
po³o¿enia jego w ogóle z jednej strony, a z drugiej - z powodu
charakteru Oli, jak siê zdawa³o, bez skazy, niez³omnych jej zasad, oraz
bezgranicznej, niezmiennej, a dot±d jedynej - mi³o¶ci jej dla mê¿a.

Przebola³ zatem Krasnostawski wiele, lecz zapanowa³ nad sob±. Nikt nie
zbada³ dotychczas tajemnicy jego serca, nawet "ona."

A dzi¶, uczucie drzemi±ce i ukryte na dnie duszy przed sarkazmem ócz i
jêzyków ludzkich, przeobrazi³o siê ju¿ by³o w prawdziwy kult...
Codzienny go¶æ Gowartowa, Krasnostawski, poza obowi±zkami, ¿y³
"prawdziwie" w dniu godzin tylko kilka, t.j. tych parê w³a¶nie, podczas
których obcowa³ z Ol±, m³oda kobieta za¶ stanê³a w duszy jego, nie
z³o¿onej, nieprzesubtelnionej, lecz szczerej, piêknej i prostej - na
piedestale ¶wiêto¶ci prawdziwej! Krasnostawski modli³ siê niemal do
Oli!..

I oto teraz przysz³o mu cierpieæ podwójnie: dot±d odbiera³a mu
ubóstwian± konieczno¶æ ¿ycia, w postaci mê¿a... - Dzi¶ przy boku jej siê
zjawi³ inny... Krasnostawski znienawidzi³ pana na Szczêsnej...

Zazdro¶æ, ta mi³o¶ci siostrzyca, pochwyci³a go w swe szpony krogulcze,
drêcz±c bez lito¶ci... Mêkê tê za¶ powiêksza³o jeszcze poczucie w³asnej
niemocy.

My¶l±c o tem po raz setny, Krasnostawski pêdzi³ wci±¿ szybko, nagl±c
niemi³osiernie spicrut± wierzchowca.

- S³ug± jestem i na wieki s³ug± zostanê!.. Psie ¿ycie, psie!.. - rzuci³
g³o¶no z gorycz± obszarom, ¶ni±cym w mroku. - On mi j± we¼mie, pokala,
ja to czujê, przeczuwam!.. Lecz co czyniæ mam, co robiæ? - wo³a³ do
siebie wzburzony przyjaciel, domownik pa³acowy Dzier¿ymirskich. -
Zastrzeli³bym go, to lisi±tko! - mrukn±³ ciszej.

W tej samej chwili koñ siê potkn±³, Krasnostawski ¶ci±gn±³ instynktownie
cugle, i pocz±³ jechaæ wolno.

Woko³o niego, otulony szarzyzn± mroku, ko³ysa³ siê step ma³y, wysoka
trawa ³echta³a mu opuszczon± w dó³ siod³a rêkê. W oddali rysowa³y siê
ju¿ cienie folwarku Tomaszówki, tak zwanej ukraiñskiej fermy, z³o¿onej
tylko z toku, to jest: stodó³, spichlerza, paru jeszcze zabudowañ
gospodarskich, i jego w³asnego, niskiego, mieszkalnego domku -
króluj±cych w cieniu kilkunastu drzew w¶ród pól i ³anów szerokich.

Krasnostawski zdj±³ czapkê i przetar³ chustk± czo³o. W kr±g niego lata³y
tysi±ce muszek ma³ych, brzêcza³y ¿a³o¶nie roje komarów; b±k gra³ gdzie¶
w moczarach, a przepiórka zab³±kana, wêdruj±ca jeszcze po polach,
odzywa³a siê gdzie¶ nie¶mia³o samotna...

Przejechawszy wolno kawa³ek stepu, Krasnostawski pu¶ci³ siê znów poprzez
bodziaki i trawy szybkiego nader, tak zwanego sz³apaka. Prychaj±c
nozdrzami, czuj±c stajnie blisko, pomkn±³ kasztan ochoczo. Pêdem
powietrza i koñskiego biegu, wysokie trawy zako³ysa³y siê trwo¿nie -
zaszumia³o na stepie...

Lecz oto po chwili wierzchowiec skoczy³ w bok gwa³townie: to uk³adaj±cy
siê ju¿ do snu b³ogiego zaj±c pomkn±³ mu chy¿o spod nóg i znik³ w
wieczornym mroku... Niebawem je¼dziec z koniem wpadli na trakt szeroki.

- Zginie mi Ola moja ubóstwiana, najdro¿sza!.. A szkoda - szkoda! -
szepta³ do siebie podniecony Krasnostawski.

- Co czyniæ? jak przeszkodziæ temu? - hucza³o mu dalej w g³owie.

Lecieli wci±¿... Domostwa Tomaszówki stawa³y siê coraz wyra¼niejsze,
bli¿sze... Wymin±³ ich wóz; jad±cy w przeciwn± stronê, ch³op pok³oni³
siê nisko, lec±ce za wozem ¼rebiê przy³±czy³o siê do wierzchowej klaczy
Krasnostawskiego.

- Ksiou, ksiou, ksiou! - zawo³a³ ch³op przeci±gle: ¼rebczyk zastrzyg³
uszami, prychn±³ i zawróci³ galopem.

- Ach, czemu¿, czemu¿ nie wolno mi kochaæ ciebie, najdro¿sza? - wyrzuci³
z siebie Krasnostawski wymówkê, pe³n± goryczy. - Ja bym ciê oz³oci³,
klêcza³ przed tob± - zmiata³ proch u stóp twoich!..

Je¼dziec z koniem, jak huragan, wpadli we wrota i na dziedziniec ma³ego
dworku. Zatrzymali siê... Krasnostawski zeskoczy³ z kasztanka i hukn±³
dono¶nie.

Niebawem zjawi³ siê wyrostek, w rozchylonej koszuli, boso, odebrawszy
wierzchowca, znik³ z nim pomiêdzy strzechami pod³u¿nych budynków; m³ody
cz³owiek za¶, szepc±c jeszcze smutnie co¶ z cicha do siebie, schyliwszy
g³owê, wszed³ do wnêtrza ma³ego, krytego s³om± dworku.

Odemkn±³ drzwi kluczem, a przest±piwszy próg, zatrzasn±³ je z ha³asem. W
¶lad za tem potar³ zapa³kê, a zapaliwszy lampê, zbli¿y³ siê do biurka,
stoj±cego pod oknem, w¶ród skromnie umeblowanej izby, wybielonej, z
niskim sufitem, o du¿ych wystaj±cych u pu³apu belkach.

- Nie mnie, marnemu pionowi, marzyæ i kochaæ, nie mnie!.. Do pracy,
s³ugo, p³ac± ci za to! -szepn±³ Krasnostawski, z bezmiern± gorycz±.
Roz³o¿ywszy jednocze¶nie na stole olbrzymi± rachunkow± ksiêgê, umoczy³
pióro w ka³amarzu i usiad³ ciê¿ko przed biurkiem.

Cisza zaleg³a pokoik. Przerywa³ j± tylko szelest papieru i zgrzyt
dono¶ny stalki w obsadce - czasami za¶ akordem w tê muzykê milczenia i
pracy wplot³o siê z rzadka st³umione westchnienie ciche.

-------------


Ukraiñskie lato upalne dobiega³o koñca, zanika³o, wypierane jesieni±
wczesn±, w tym roku piêkn± bardzo - przezrocz±...

¯ycie w Gowartowie p³ynê³o cicho, a dnie mija³y tutaj za dniami,
wszystkie bez zmiany niemal bardzo do siebie podobne. £ady¿yñski zatem
tak samo zawsze szyderczy z marsza³kow± siê sprzecza³ i rozmy¶lnie
przeszkadza³ flirtowi Oli z Topolskim... Krasnostawski, t³umi±c w sercu
ból, ¿al, gorycz i zazdro¶æ, przyje¿d¿a³ tu jak zwykle, co dzieñ, a
bawi±c w pa³acu coraz krócej, po partyjce bilardu z panem Emilem,
ucieka³ do swej w¶ród pól samotni.

Czasem zajrza³ do Gowartowa kto¶ z dalszych, lub bli¿szych s±siadów, i
jak to bywa zazwyczaj na wsi, zje¿d¿aj±c ca³ym rodzinnym taborem, na
godzin kilka rozgaszcza³ siê w pa³acu. Dom ca³y naturalnie zniewolonym
by³ byæ na us³ugi go¶ci, dzia³o siê to jednak zawsze ku wielkiemu
zmartwieniu £ady¿yñskiego. Bywalec eleganckich miejskich salonów, z³y
chodzi³ wówczas z k±ta w k±t, ziewaj±c skrycie i pokpiwaj±c nieznacznie
z przyby³ych w go¶cinê; s±siadów Gowartowa nie lubia³ bowiem pan Emil i
z góry stale traktowa³, ochrzciwszy wszystkich rycza³towo mianem
"serwatki towarzyskiej"...

W niedzielê wszyscy z pa³acu je¼dzili do ko¶cio³a - w tygodniu, dla
ubarwienia jednostajnego sk±din±d ¿ycia, oddawano s±siedzkie wizyty...
Pan Emil wtedy zostawa³ zawsze w domu, a namawiaj±c panie, by jecha³y,
stara³ siê zwykle wybraæ na to dzieñ, w którym spodziewa³ siê odwiedzin
Topolskiego.

Hrabia ze Szczêsnej, przyje¿d¿aj±cy teraz, regularnie, co drugi dzieñ
prawie, stawia³ siê wówczas niezmiennie. £ady¿yñski, u¶miechniêty
z³o¶liwie, przyjmowa³ go z otwartemi ramiony, do karamboli natychmiast
werbowa³, nic najczê¶ciej przy tem nie mówi±c o wyje¼dzie pañ, wymijaj±c
zrêcznie jego pytania w tym wzglêdzie. Dopiero pó¼niej, po partyi,
wychodzi³ na chwilê, wraca³, i spokojnie oznajmia³ mu o tem, mniej
wiêcej w ten sposób: "Wszak hrabia kochany o panie mnie siê pyta³? n'est
ce pas? Pardon... na ¶mieræ zapomnia³em... wyobra¼ pan sobie, wyjecha³y
przed godzin± na spacer, pewny by³em... A tu, concevez... Dowiadujê siê
w³a¶nie, i¿ palnê³y sobie wizytkê!.."

Topolski rad nie rad niebawem odje¿d¿a³, pan Emil za¶, ironiczny,
zjadliwej uprzejmo¶ci pe³ny, odprowadziwszy go do powozu - zaciera³ rêce
z rado¶ci.

Pomimo jednak usi³owañ zrêcznych £ady¿yñskiego, stosunek Topolskiego i
Oli zacie¶nia³ siê coraz bardziej; przyja¼ñ fermentowa³a ju¿, potêgowa³a
za¶ stosunek ten przed³u¿ana coraz bardziej nieobecno¶æ
Dzier¿ymirskiego, od którego, po li¶cie oznajmiaj±cym wyjazd do
Medyolanu - nie by³o zgo³a ¿adnej wiadomo¶ci.

By³ wieczór letni, koj±cy, cichy...

W pa³acu gowartowskim zgaszono ju¿ wszystkie ¶wiat³a, prócz jednego - w
jadalni, gdzie marsza³kowa przegl±da³a ¶wie¿e gazety. Niebawem
od³o¿ywszy je na bok, ze zmêczonych oczu staruszka zdjê³a okulary, a
przetar³szy powieki, powsta³a i skierowa³a siê ku balkonowi.

Tam, wzi±wszy w rêkê laskê, zesz³a do ogrodu, zag³êbiwszy siê w jedn± z
cienistych alei.

Ola, Topolski i nieodstêpny ich satelita, pan Emil, u¿ywali przeja¿d¿ki
³ódk± po stawie, w t± stronê wiêc skierowa³a kroki marsza³kowa. Wkrótce
przed ni± zaszkli³a siê tafla stawu, staruszka usiad³a na ³aweczce i
pos³a³a spojrzenie w dal...

Do uszu jej jednocze¶nie, w wieczornej ciszy wyra¼na, dolecia³a pie¶ñ,
¶piewana zgodnie silnym mêskim tenorem Topolskiego i cieniutkim sopranem
Oli, z przeci±g³em do wtóru gwizdaniem pana Emila. Barka znalaz³a siê
niebawem po¶rodku stawu. Pie¶ñ, urwana nagle, zcich³a, marsza³kowa
krzyknê³a, jak tylko mog³a najg³o¶niej: - Hop!.. hop!..

- By... waj! - odpowiedzia³ natychmiast pan Emil, rozleg³y siê szybsze
uderzenia wiose³, plusk wody i ³ód¼ chy¿o kierowaæ siê poczê³y ku
brzegowi, £ady¿yñski po chwili przy³o¿y³ do oczu rêkê i krzykn±³;

- Per Bacco! Wszak to pani marsza³kowa!..

- O, ciociu! Czemu¿ cioteczka przysz³a a¿ tutaj? Jak¿e mo¿na... wilgoæ
ze stawu, opary niezdrowe! - rozleg³ siê z kolei cieniuchny g³osik Oli.

- Nic, dziecko, nie szkodzi... Posiedzê sobie, taki ¶liczny i ciep³y
wieczór... Jed¼cie, jed¼cie, jak siê zmêczê, to powrócê! - odkrzyknê³a
pani Melania.

- E, có¿ znowu? - zagrzmia³ basem £ady¿yñski. - I my wracamy. Ksiê¿yc
zreszt± dzi¶ niecnota nie dopisuje i chowa siê ci±gle... Naprzód!.. -
zakomenderowa³ dono¶nie.

- Nieprawda¿? - doda³ ciszej, zwracaj±c siê ku siedz±cej w ³ódce m³odej
parze.

- Ale¿ naturalnie! - potwierdzi³a szybko Ola, widz±c, i¿ Topolski milczy
dyplomatycznie. - Cioteczka zaziêbi siê, jak j± pozostawimy tu d³u¿ej, a
sama do domu tak rych³o nie pójdzie...

Po chwili, ³ód¼ stanê³a u brzegu. - Ciotuniu, jeste¶my.. - ¿ywo
krzyknê³a Ola, i wysiedli wszyscy.

Topolski z Ol± poszli naprzód, pan Emil za¶ pozosta³, systematycznie
u³o¿ywszy wios³a i zamkn±wszy na klucz k³ódkê u ³añcucha,
przytwierdzonego do barki, poczem zapali³ z wolna papierosa.

- Pa -nie E - mi - lu! Wra -ca - my! - rozleg³ siê z góry, na brzegu,
wo³aj±cy g³osik Dzier¿ymirskiej.

- Idê, idê! - odpowiedzia³ w ten sam sposób Emil, nie ruszy³ siê jednak
wcale. Po chwili warkn±³ do siebie pó³g³osem:

- O, nie podoba mi siê coraz wiêcej ten farbowany na hrabicza! Lecz
swoj± drog± pozycya moja tutaj jest w zupe³no¶ci idyotyczn±...
Marsza³kowa, jak ¶lepa: nic nie widzi; on, w¶ciek³y, zêbami na mnie po
cichu zgrzyta ona siê d±sa... Que diable! Nie by³em dot±d nigdy stró¿em
cnót m³odych mê¿atek!..

I £ady¿yñski wzruszy³ ramionami, poczem z wolna skierowa³ siê ku
pa³acowi.

Pozosta³a za¶ trójka by³a ju¿ daleko. Topolski podawa³ kornie ramiê
marsza³kowej, Ola sz³a obok niego - rozmawiali wszyscy ¿ywo i weso³o;
niebawem znale¼li siê na werandzie i usiedli, zmêczeni nieco
przechadzk±.

Topolski, zatrzymany i uproszony przez panie, zostawa³ na noc w
Gowartowie, obecnie za¶ namawia³ Olê do zagrania na fortepianie.

- Ale kiedy mówiê panu - broni³a siê, ¶miej±c, m³oda kobieta, - ¿e teraz
w³a¶nie czuje siê niemo¿liwie usposobion± do muzyki... Upewniam pana, i¿
go boleæ bêd± uszy!..

- O, mnie nigdy! Chyba pana Emila? - odpar³ Topolski.

£ady¿yñski nie znosi³ muzyki. Nazywa³ j± zawsze "gnêbicielk± i pierwszym
stopniem do histeryi i neurastenii."

- Je¿eli nie dla mnie - nachyli³ siê w tej chwili Topolski ku siedz±cej
obok Oli - to niech zagra pani dla pana Emila za to, ¿e nam ci±gle swem
towarzystwem przeszkadza³...

- Przeszkadza³?.. w czem? - spyta³a Ola, z u¶miechem i zalotnem
b³y¶niêciem oczu.

- Powiadaj±, i¿ przys³owia s± m±dro¶ci± narodów, a jedno z nich mówi
pono: "m±drej g³owie, do¶æ..." i.t.d. Pani nie zrozumia³a - to trudno.

- Ha, ha, ha! - za¶mia³a siê Ola - zdrobnia pan przys³owia, stosownie do
okoliczno¶ci, ale bogi odmówi³y panu talentu rymowania. Ja szczerze
zupe³nie powiadam, i¿ nie zrozumia³am pana.

- Honny suit, qui mal y pense. Lecz pozwolê; sobie tymczasem nie wierzyæ
pani...

Rozmowa ta ca³a prowadzon± by³a pó³g³osem, tak, i¿ siedz±ca w przeciwnym
rogu balkonu marsza³kowa nie s³ysza³a jej wcale. Odezwa³a siê wiêc,
przerywaj±c:

- Widzê, ¿e na pró¿no pan Topolski ciê prosi. Zagraj, Oluniu, zagraj,
dziecko, w taki cichy wieczór ¶licznie siê wyda g³os fortepianu.

- No, jak cioteczka ka¿e, to i owszem! - rzek³a z u¶miechem Ola. - Ale
czyniê to tylko dla niej; avis au lecteur...

Zwróci³a siê do Topolskiego, spojrzawszy mu prosto w oczy, poczem
przest±pi³a próg pokoju. M³ody cz³owiek sk³oni³ siê, i powstawszy,
pod±¿y³ do salonu w ¶lad za ni±.

- Któ¿ zbada³ rzeczywist± pobudkê czynów kobiety? - szepn±³ dyskretnie,
pochyliwszy siê ku id±cej.

- Przepraszam! - za¶mia³a siê weso³o Ola - proszê wracaæ na balkon
dotrzymaæ towarzystwa cioci Melanii, a zreszt± - tu, siadaj±c do
fortepianu, uczyni³a rêk± ruch w stronê werandy - oto pan Emil...

- A... wiêc pani jednak gra... dla niego - rzek³ z wolna Topolski i
pos³uszny zawróci³.

Ola nie odpowiedzia³a... Gamma tonów z pod jej palców zabrzmia³a
dono¶nie... Fantastyczna pie¶ñ norweska odbi³a siê o echa parku i g³êbie
¶ni±ce do stawu - namiêtna, burzliwa, pop³ynê³a w dal cich± pól i
stepu...

- ¯e te¿ pani Ola nie ma lito¶ci nad ptaszkami, co ¶pi± sobie w parku
tak cicho. Gdy us³ysz± bowiem parê podobnych fortepianowych trelików,
og³uchn± do rana zupe³nie. - odezwa³ siê w tej¿e chwili ironiczny g³os
£ady¿yñskiego.

- Có¿ to pan, jak widzê, prócz ptaków tylko o sobie nie zapomina, a nas
z pani± marsza³kow± z ¿yj±cych wykre¶la! - pó³¿artem, pó³serjo odci±³
panu Emilowi Topolski.

£ady¿yñski nie odpowiedzia³; wszed³szy do nieo¶wietlonego salonu, gdzie
gra³a Ola, odezwa³ siê w uk³onie:

- Wszak pani pozwoli, nieprawda¿?... Bym zagra³ sobie prozaicznie, terre
à terre, w karambole sam ze sob±... Czy zgrzeszê bardzo?

- Mais pas du tout, owszem... Staraj siê pan karambolowaæ w takt gry
mojej; mo¿e t± drog± wreszcie nauczysz siê pan kiedy¶ odczuwaæ muzykê...

- O, dziêki ci, pani! - trzymaj±c siê za serce, sk³oni³ siê pan Emil i
zadzwoniwszy na lokaja, kaza³ zapaliæ ¶wiat³a w bilardowej salce, a po
chwili, ca³y zatopiony w grze, z pietyzmem wykonywaæ zacz±³ karambole.

Pie¶ni± Schumana rzewn± skar¿y³ siê cicho teraz fortepian, p³aka³,
smuci³ siê ¿a³o¶nie... Ola gra³a piêknie, z technik± i uczuciem.
Siedz±cy na balkonie Topolski ³owi³ tony z lubo¶ci±, przez grzeczno¶æ
tylko prowadz±c rozmowê z marsza³kow± i kln±c zarazem w duszy jej
obecno¶æ, przeszkadzaj±c± mu we flircie z Ol±.

Niebawem wybi³a w ciszy domu godzina jedenasta. Staruszka, zmêczona snaæ
ca³ym dniem, powsta³a ciê¿ko i rzek³a:

- No, s³uchajcie tu sobie muzyki, moi panowie, ja za¶ idê spaæ... A pan
Emil gdzie - nie widzê go? - zapyta³a naraz.

Topolski zauwa¿y³ dawno, ¿e £ady¿yñski postukuje na bilardzie; nie chc±c
jednak informowaæ o tem marsza³kowej, odpar³ szybko:

- Och, nie, wiem. Wyszed³ przed chwil±, wróci zapewne niebawem! - i na
dobranoc - poca³owa³, z uszanowaniem, rêkê staruszki.

Marsza³kowa, nic nie mówi±c, wesz³a do salonu i zbli¿y³a siê ku
fortepianowi.

- Bonsoir, chérie! - rzek³a, ca³uj±c Olê w g³owê.

- Dobranoc, cioteczko! - zerwawszy siê z krzes³a u¶ciska³a marsza³kowê
Dzier¿ymirska; poczem pani Melania skierowa³a siê wolno do swych
pokojów.

Znik³a... Fortepianem wstrz±snê³o gwa³towne intermezzo; do pokoju,
ton±cego w cieniach, cicho, jak kot, wsun±³ siê Topolski.

Usiad³ na niskim foteliku obok Oli: -Nareszcie!.. - szepn±³.

- Nareszcie... Co? - ze spojrzeniem zalotnem, zapyta³a, nie odrywaj±c
paluszków od klawiszy.

- Jeste¶my z pani± sami...- dokoñczy³ Topolski zdanie. - I ten satyr,
któremu tu tak wszystko wolno i uchodzi...

Topolski urwa³, a widz±c, ¿e Ola ju¿ otwiera usta by co¶ powiedzieæ,
wyrzuci³ z siebie szybko, czyni±c nieznaczny ruch rêk±:

- Och, wiem ju¿ z góry, co pani mi powie... Pan Emil - przyjaciel
nieboszczyka ojca pani, druh marsza³kowej, wreszcie zna pani± od
dzieciñstwa. - Wszak to wszystko wiadomem mi jest doskonale... Co nie
przeszkadza - ci±gn±³ - i¿ denerwuje mnie ten pan do niemo¿liwo¶ci...
Bo, np. dzisiaj: od rana nie pozwoli³ nam byæ chwilki nawet sam na
sam...

- Ho, ho, có¿ to za gorycz i niezadowolenie! - zdziwi³a siê niby Ola, a
usi³uj±c nadaæ g³osowi brzmienie twardsze, doda³a: - Nie pojmujê
zreszt±, sk±d te ¿±dania uporczywe sam na sam i urojone jakby jakie¶
prawa...

Nie dokoñczy³a... Trel gwa³towny przebieg³, jak dreszcz, po klawiszach,
spojrzenie za¶ m³odej kobiety, które dojrza³ Topolski w pó³cieniu i
blask jego, co, jak pieszczota, przesun±³ mu siê po twarzy, zada³y k³am
wyra¼ny wymówionym przez Olê s³owom. Topolski zapomnia³ o nich.
Zapamiêta³ wzrok tylko i pokorny na pozór pochyli³ siê ku r±czce Oli.

- Przepraszam stokrotnie!.. przepraszam!.. - i poca³owa³ biegn±c± po
fortepianie bia³± r±czkê, wychylaj±c± siê z fa³dzistego rêkawa - wy¿ej
³okcia. - Przeprasza siê ni¿ej! - rzuci³a ¿artobliwie Ola.

- Ciemno¶æ winna temu... -- rzuci³ lekko Topolski.

Milczenie parku i domu przerywa³y teraz tylko tony fortepianu, coraz
namiêtniejsze jakby, gwa³towne, burz± ognistego zapa³u i pragnieñ
wstrz±saj±ce spokojn± cisz±, oraz nerwami dwojga ludzi, s³uchaj±cych tej
orgii d¼wiêków rozpasanych, zamkniêtych w z³ocone ramy artyzmu i
techniki.

G³os Topolskiego wkrótce przeszed³ w szept przyciszony, pieszczotliwy,
miêkki. Z dala odzywa³o siê jednostajnie, co sekund kilka, uderzenie kul
na bilardzie zajêtego wci±¿ karambolami pana Emila... I Topolski,
flirtuj±c tak dyskretnie z Ol±, podsycaj±c± pó³s³ówkami s³ów jego
igraszkê, od czasu do czasu wysy³a³ spojrzenie przelotne na wywiady, czy
pan Emil przypadkiem nie wraca; lecz ten nie my¶la³ o tem wcale.

Widz±c to, Topolski przysun±³ siê bli¿ej do m³odej kobiety. Ruch ten
jednak zauwa¿y³a Ola i widaæ chêæ przekorna sprzeciwienia siê mê¿czy¼nie
przebieg³a jej nagle przez g³ówkê, bo odezwa³a siê w tej chwili:

- Chcia³am w³a¶nie, oto zagraæ panu co¶ przepiêknego, i zapomnia³am...
Masz tobie! - zatrzyma³a siê. - Trzeba zapaliæ ¶wiecê! - dokoñczy³a, z
filuternym u¶miechem.

- Ale, có¿ znowu? - podchwyci³ Topolski. - Po raz pierwszy dostrzegam u
pani - ci±gn±³ niezadowolony widocznie - brak odczucia nastroju chwili
danej... Tak mi mi³o by³o s³uchaæ gry pani w tym w³a¶nie pó³cieniu, tak
znakomicie godz±cym siê z muzyk± i cisz± wieczorn±.

¦miech szczery Oli rozleg³ siê w tej chwili. Zapali³a ¶wiece i rzek³a
swobodnie:

- Có¿ robiæ! widzi pan teraz, ¿e wcale nie jestem doskona³o¶ci±..
Nareszcie pan sam empirycznie przekona³ siê o tem. A mówi³am tyle
razy...

Urwa³a, i otworzywszy nuty, dotknê³a siê rêk± klawiatury.

- Niedobra pani... - nadaj±c g³osowi brzmienie poci±gaj±ce, ³agodne,
przemówi³ Topolski. - Niedobra! - powtórzy³ ciszej, i podniós³ do ust,
jej d³oñ.

- Z okazyi czego - za¶mia³a siê Ola.

Topolski na pytanie wprost nie odpowiedzia³, lecz mówi³ dalej:

- Rozwia³a mi pani z³udzenie! - umilk³ na chwilê.

Pytaj±co spojrza³a nañ Ola.

- Tak jest - powtórzy³ mê¿czyzna - bo uwierzy pani, jak dziwnego
dozna³em wra¿enia, gdy oto tak przed chwil± siedzieli¶my w zapomnieniu,
ciszy, przy fortepianu d¼wiêkach - zupe³nie sami...

- No, ciekawam? Có¿ panu siê zdawa³o? - ironicznie nieco rzuci³a Ola, a
oderwawszy zarazem rêce od klawiatury na chwilê, s³ucha³a, patrz±c mu w
oczy przeci±gle:

- Po prostu zda³o mi siê, i¿ jeste¶my mê¿em i ¿on±...

- Tylko tyle? - za¶mia³a siê Ola z³o¶liwie. - No, po prologu
spodziewa³am siê czego¶ nadzwyczajniejszego przyznajê! - dorzuci³a
lekko, a odwróciwszy spojrzenie, u³o¿y³a zeszyt nut na stalugach
fortepianu, i znów graæ poczê³a, tym razem co¶ smêtnego, koj±cego jakby
- pe³nego cichej têsknoty...

- Co to jest? - z¿ymn±³ siê w duchu Topolski, rozgniewany: - ¯e te¿ ta
kobieta zawsze zbije mnie z panta³yku! - Nie wiedzia³ po prostu, co
mówiæ dalej muzyka za¶ jednocze¶nie ³agodna, p³yn±ca
miêkko z pod palców kobiety, nerwow±, dra¿liw± naturê jego nastraja³a
dziwnie na nutê, wrêcz przeciwn± s³owom, jakie same cisnê³y mu siê do
ust przed chwil±...

- Jednak, jak ona, niecnota, zna mnie, dobrze! - zauwa¿y³ jeszcze w
my¶li, spojrzawszy z pod oka na Olê, która, z b³±kaj±cym siê w k±cikach
ustek u¶miechem, gra³a w³a¶nie, z uczuciem, coraz, subtelniejszem,
miêkkszem, a¿ fortepian martwy skar¿yæ i p³akaæ siê zdawa³.

Po chwili, Topolski przemówi³ znowu, g³osem jednak ju¿ ca³kiem innym,
ni¿ poprzednio:

- Pani siê ¶mieje, tymczasem to, co mówiê, wszak takie naturalne...

- Na - tu - ral- ne! - przedrze¼ni³a lekko Ola. - Ha - ha - ha! -
za¶mia³a siê - vous êtes incomparable!..

- Permettez! - przerwa³ porywczo nieco mê¿czyzna - niech skoñczê...

- Ale¿ s³ucham, s³ucham od kwadransa, et vous n'en finissez pas. Wiêc,
jakie¿ ultimatum?

- Bardzo proste. Odczuwamy siê z pani± wzajemnie, rozumiemy, jak rzadko
kto mo¿e... Dusze nasze - to jakby niewidzialny kamerton, który, za
uderzeniem my¶li, uczuæ nam wspólnych, brzmi zawsze jednakowo... A m±¿ i
¿ona przecie¿, poza...

- Ha, ha, ha.. .- urwa³a przezornie O1a. - Otó¿ mylisz siê pan zupe³nie,
bo ja, na przyk³ad teraz, nic, ale to nic pana nie rozumiem...

A zreszt± - koñczy³a, powstawszy szybko od fortepianu - en voilà
ascez... - zamknê³a fortepian. - ¯al mi pana Emila, który pewnie ju¿
darowaæ mi nie mo¿e, ¿e gram tak d³ugo, bo oto w³a¶nie nadchodzi..

- A bodaj¿e¶! - zgrzytn±³ szeptem Topolski i zerwa³ siê ¶piesznie,
pocz±wszy odruchowo uk³adaæ niby porz±dnie nuty na eta¿erce.

- Silence a mon approche - quelle galanterie, madame, de votre part!..
Podziwiam, zaiste! - odezwa³ siê na progu pan Emil, w uk³onie, a
zwracaj±c siê ku zmieszanemu pomimowolnie Topolskiemu, rzuci³, z ukrytym
sarkazmem:

- Czy to... mo¿e panu zawdziêczam?..

I podtrzymywana przez £ady¿yñskiego g³ównie, pop³ynê³a przez czas krótki
jeszcze rozmowa ogólna, poczem panowie powiedzieli Oli dobranoc i
rozeszli siê, pozostawiaj±c j± sam±. Zapalone przy fortepianie ¶wiece
rzuca³y teraz na salon migoc±ce ¶wiat³o, lekki zefirek ko³ysa³ ich
p³omieñ z lekka, porusza³ firanki i portyery... Ola skierowali siê ku
werandzie, i opar³szy o balustradê, zaduma³a siê g³êboko.

- Co to jest, co siê z ni± dzieje? - my¶la³a. Od wyj¶cia za m±¿, od lat
sze¶ciu kocha³a dot±d niezmiennie Romana tylko, choæ bezustannie
ociera³a siê o dziesi±tki nadskakuj±cych jej mê¿czyzn, na ¿adnego jednak
uwagi nie zwraca³a nawet. I dopiero teraz, teraz!..

Ujê³a g³owê w rozpalone d³onie i ¶cisnê³a niemi skronie...

Ten Topolski dzia³a na ni± w sposób i¶cie niezwyk³y. Tak j± odczuwa, tak
dobrze rozumie, tak rozzmys³awia po prostu umiejêtnie prowadzon± gr±
intrygi, flirtu - tak poci±ga ku sobie nieprzeparcie!... Ten jego
ujmuj±cy, niezwyk³y jaki¶ i zwodniczy wdziêk osobisty, którym tchn±æ siê
zdaje postaæ jego ca³a, zwyciê¿a j± coraz natarczywiej, uparciej...
Broni siê przed nim, w ¿art jego s³owa obraca, a jednak ona, Ola, czuje,
¿e je¶li tak samo potrwa jeszcze d³u¿ej, kto wie, czy zdo³a oprzeæ mu
siê?..

Och, gdyby¿ przynajmniej Roman przyby³ ju¿ prêdzej, gdyby! A tu sama
walczyæ musi!.. Jeden £ady¿yñski tylko po swojemu broni j± przed "nim" i
przed ni± sam±...

I Ola przy ostatniej powy¿szej my¶li podnosi zwolni g³owê, a poci±gniêta
koj±c± cisz± parku i ¶wiat³em dr¿±cych promieni ksiê¿yca, schodzi z
balkonu i zapuszcza siê samotna w cienist± ogrodow± alejê.

Na piasku cieñ jej rysuje siê ma³y i kroki rozlegaj± siê dono¶nie; przez
li¶cie niebieskawo-srebrne plamy ¶wiat³a ¶ciel± siê u jej stóp
dyskretnie, ukazuj± siê, to znów nikn±...

- Kocham go, kocham,.. i pragnê! - szepce Ola. - A on?

- Czy¿ mo¿na nawet w±tpiæ o tem? - odpowiada samej sobie. - Przyleci na
jej pierwsze skinienie, gdyby tylko... zechcia³a...

Zechcia³a? - Ola przeciera czo³o d³oni± i czuje, jak krew m³oda igra jej
w ¿y³ach niepos³uszna, jak pragnienie poziome, zmys³owego u¿ycia,
rozkoszy - nieprzeparte, silne j± sam± ogarnia wszechpotê¿nie.

Idzie coraz wolniej, coraz bardziej pogr±¿ona ca³a w my¶lach i
wewnêtrznej walce.

Doszed³szy do koñca alei, Ola zawraca machinalnie, kieruj±c siê ku
domowi.

- Romanie!.. Romciu... wybacz mi! - szepce, k³ad±c za³amane r±czki na
rozpalone czo³o. - Przyje¿d¿aj i obroñ mnie!.. Obroñ! - wo³a
rozpaczliwie, czuj±c burzê w piersi, rozsadzanej uczuciem, pragnieniem i
rozterk±!

Broni³a siê dot±d, ale teraz czuje, i¿ si³y jej zbraknie na pewno...
Ile¿ godzin w dniu samotnych, ile nocy bezsennych, przemy¶la³a,
przecierpia³a w walce z pokus dra¿ni±c±, z sercem, wyobra¼ni±, dusz±
ca³±, - rw±cemi siê do ukochanego mê¿czyzny - w jego ramiona, które
czeka³y tylko jej skinienia, by j± ople¶æ pieszczot± - unie¶æ w krainê
mi³o¶ci i rozkoszy!..

- Marzenia! Ona nie ulegnie!..

- Nigdy, przenigdy! - szepce Ola, spowiada siê przed zas³uchanemi,
cichemi drzewami parku. - Tylko ty, Romanie, ty, co po raz pierwszy w
¿yciu otworzy³e¶ mi u³udê mi³o¶ci, szczê¶cia, ty, którego dot±d ponad
¿ycie kocha³am - przyjed¼, ratuj mnie, sw± obecno¶ci± wesprzyj!!!

Ola ju¿ jest w pobli¿u pa³acu.

- Nigdy ciê nie zdradzê!.. nie zapomnê obowi±zku... nigdy! - szepce po
raz wtóry jeszcze i z ¿ywo bij±ca w arteryach krwi± - wzburzona ca³a, z
ostatnim wyrazem "nigdy" na ustach, wstêpuje po schodkach pa³acowego
skrzyd³a. Daleka my¶li od szczegó³ów drobiazgowego ¿ycia - zapomina o
pozostawionych w salonie ¶wiat³ach - o wszystkiem i skrzypn±wszy
drzwiami, znika za niemi.

W ciszy u¶pionego ju¿ domu, gdzie¶, w dali, wydzwania tymczasem po
chwili godzina dwunasta.. Kwadranse mijaj± stopniowo, a noc letnia, w
milczeniu przyrody ca³ej, woniami swemi miarowo oddychaæ poczyna...

W salonie pa³acowym dopalaj± siê powoli ¶wiece u fortepianu, p³omienie
ich dr¿± bezustannie od nocnych powiewów, o¶wietlaj±c fantastycznie
pokój ca³y; czasem wpadnie tu znienacka ksiê¿ycowy promieñ - i z³agodzi
swym blaskiem ¿ó³te ¶wiec p³omyki...

I trwa to tak do¶æ d³ugo jeszcze...

Nagle jednak drzewa parku szumieæ poczynaj± wraz g³o¶niej, ksiê¿yc
gdzie¶ ginie, przepada, chmurki za¶ drobne pokrywaæ zaczynaj± coraz
gê¶ciej niebo dot±d pogodne... I zefirek leciutki, wpad³szy do salonu
przez balkonowe drzwi, hulaæ po nim zaczyna...

Jeden p³omyczek u ¶wiec ga¶nie, drugi w pobli¿u okna pali siê wci±¿,
dygoc±c...

Swawolny wietrzyk tymczasem wzdyma teraz firanki, a podrzuciwszy jedn± z
nich, nakrywa ni± p³omieñ ¶wiecy przy stoj±cym obok okna fortepianie i
jakby pragn±c przypatrzeæ siê swej psocie, nagle przestaje powiewem
poruszaæ wszystko doko³a!..

Stopniowo firanka zapala siê z wolna; p³omieñ obejmuje j± pieszczotliwie
w swój u¶cisk gor±cy...

Wpada znów podmuch zefiru. I p³omieñ idzie w górê zwyciêski, zapala
lambrekin. Minut kilka... Okienne ramy ju¿ p³on± z³ocistym ogniem, z
trzaskiem prze³amuj± siê po chwili, szyby pêkaj± znienacka, i wszystko
to razem upada na ziemiê. Dywan puszysty kopciæ poczyna... Od firanki
zajê³y siê rozrzucone na pianinie nuty, drobiazgi...

Wietrzyk, jak szatan z³o¶liwy, dodaje tymczasem animuszu p³omieniom,
przyspiesza pochód ich po salonie...

Ogniste wê¿e obejmuj± ju¿ niebawem w ¶miertelny u¶cisk fortepian, skar¿y
siê on ¿a³o¶nie... Meble pêkaj± od gor±ca - dym, ¿ar, nape³niaj± pokój
ca³y, kobierzec ju¿ p³onie - posadzka pod nim trzeszczeæ zaczyna!..

Wiatr ustaje tymczasem, chmurki stopniowo rozchodz± siê jak przysz³y,
rozpraszaj±... Sierp ksiê¿yca ukazuje siê znowu, i zagl±da ciekawie do
wnêtrza pa³acu...

W¶ród ciszy ¶pi±cego domu pali siê ju¿ teraz ca³a prawa strona salonu;
drzwi przymkniête od s±siedniej jadalnej sali, pod naporem ognia, wal±
siê, z trzaskiem - w tej¿e chwili hufiec p³omieni wsuwa siê podstêpnie
do innych, przyleg³ych komnat...

Nikt nie spostrzeg³ jeszcze w pa³acu ognia. Cicho.

W pokoju, na pierwszem piêtrze, ¶pi smacznie Topolski, a u¶miechniêty,
rozmarzony, ¶ni zapewne o Oli.

Mija jeszcze z kwadrans. W komnacie rozlega siê nagle trzask silny, w
¶lad za tem pod³oga wstrz±sa siê...

Topolski budzi siê, a ledwo otworzywszy oczy, kaszleæ zaczyna: co¶ dusi
go, w oczy siê w¿era...

Zrywa siê wystraszony i przytomnieje natychmiast. Instynktownie otwiera
okno...

- Co to, na Boga, co to? - przenika mu jednocze¶nie mózg pytanie. Patrzy
w dó³ przez okno - ksiê¿yc ¶wieci, ¶pi wszystko!.. S³ucha... W³osy je¿±
mu siê na g³owie, zapala ¶wiece, i widzi siebie w ob³okach dymu.

- Po¿ar!.. - ¶wita mu w g³owie. Niepewny jeszcze, ubiera siê
po¶piesznie, parê chwil za¶ pó¼niej jest ju¿ na korytarzu - za
drzwiami...

Dymu wszêdzie pe³no. Echo ³oskotu p³omieni na dole dochodzi tu
wyra¼nie... Poza tem wszêdzie panuje milczenie zupe³ne...

- Na Boga, czy Ola ¶pi? - nikt snaæ o ogniu nic jeszcze nie wie! -
przemyka przez umys³ m³odzieñca. Chce krzykn±æ: - Ogieñ, gore! - waha
siê...

Staje strwo¿ony... Mo¿e jemu tak tylko siê zdaje?.. Po sekundzie
namys³u, rzuca siê jednak na lewo, ku schodom, i biedz na dó³ zaczyna..

- Ola... Ola!.. - szepce pó³g³osem, pomny i tylko najdro¿szej sercu
istoty, i znalaz³szy siê na dole, skrêca gwa³townie w prawo, ku pokojom
pani domu...

Po omacku, przewracaj±c meble, biegnie Topolski przed siebie, jak
nieprzytomny...

We wzglêdnej ciszy, towarzyszy mu tylko coraz wyra¼niejszy odg³os
pal±cego siê pa³acu...

Nagle rozja¶nia siê przed nim krwawo-z³ot± plam± przestrzeñ ciemna
pokoi, g³uchy za¶ ³oskot, po³±czony z sykiem i ¶wistem, odbija siê
dono¶nie..

To p³omienie wdar³y siê ju¿ do s±siaduj±cego z sypialni± Oli buduaru...
Odblask ich o¶wieca jaskrawo bia³e drzwi, prowadz±ce doñ... Topolski na
ten widok, korzystaj±c z wolnego jeszcze od ognia, miejsca, rzuca siê
gwa³townie ku nim. S³ucha...

Do uszu jego dolatuj± jakie¶ wo³ania, krzyki:

"Gore, gore! pali siê... Ratunku! ratowaæ!.. Bywaj!" - krzycz± teraz
zewsz±d zapamiêtale, rozpaczliwie jakie¶ g³osy, a pod samym domem
rozlega siê równocze¶nie przyspieszona bieganina, tupot licznych kroków
ludzkich...

- Ju¿ alarm dany - to dobrze! - czyni sobie w duchu Topolski uwagê i
odruchowo wchodzi do sypialni Oli, zamkn±wszy drzwi za sob±.

Tu jeszcze cicho... Nocna lampka md³em tylko ¶wiate³kiem o¶wieca
komnatê; ksiê¿ycowy promieñ dr¿±cy ¶ciele siê po ¶cianie i ³o¿u, na
którem le¿y Ola, pogr±¿ona we ¶nie spokojnym.

Z pod kapy lekko narzuconej, unosi siê jednostajnie pier¶ m³odej kobiety
i rysuj± wdziêcznie kszta³ty cia³a...

Pomimo grozy po³o¿enia, Topolski zachwytu powstrzymaæ nie mo¿e. Chwilê
stoi nieruchomy...

Huk tymczasem jakiego¶ mebla, pêkaj±cego, pod naporem ognia, odg³osem
swym budzi Olê... Strwo¿ona, zrywa siê, zrzuca kapê, i w bieli¼nie
nó¿kami bosymi, dotyka ziemi...

Jednocze¶nie dym nape³niaæ sypialniê poczyna, a przez doln± szparê u
drzwi wciska siê przemoc±, niby w±¿ jadowity, krwawe pasemko ognia...
Ola rzuca okrzyk strasznej trwogi, i wcale nie widz±c jeszcze
Topolskiego, porywa stoj±cy na ma³ym stoliczka dzwonek i rozpaczliwie
dzwoniæ poczyna...

Topolski, widz±c i s³ysz±c to wszystko, szybko otwiera na ¶cie¿aj okno i
rzuca siê ku Oli... Ona spostrzeg³a go w³a¶nie...

- Co to?.. Pan tu?.. O, jak¿e¿ mo¿na!.. i Ola zarumieniona milknie, a
wstyd zarazem staje siê silniejszym od trwogi, bo ruchem nag³ym obwija
siê fa³dami porzuconego obok na krze¶le szlafroczka...

Huk ponowny tymczasem wstrz±sa murami pokoju. Ogieñ zwyciêzca wkracza
jednocze¶nie w komnaty, drzwi pêkaj± i p³on±! Topolski porywa dr¿±c± ze
strachu i wstydu m³od± kobietê w swe silne ramiona.

- Co... to?.. Co... to?.. - szepcze Ola jeszcze, z lêkiem... Mê¿czyzna
pragnie co¶ odpowiedzieæ, lecz w tej¿e chwili, z ³oskotem i chrzêstem,
wpadaj± do sypialni drzwi roztrzaskane, a ziej±ca paszcza p³on±cych
komnat pa³acu ukazuje siê, jak na d³oni, w ca³ej swej grozie i
majestacie...

Jednocze¶nie rozlega siê przera¼liwy krzyk kobiecy!..

To zbudzona dzwonieniem swej pani, ¶pi±ca w s±siednim pokoju s³u¿±ca,
wo³aniem, b³aga o pomoc!

W sypialni za¶ ju¿ nie ma nikogo. Wyskoczywszy zrêcznie oknem, Topolski
stoi teraz w parku i obrzuca spojrzeniem p³on±cy pa³ac. Widzi w oddali
ludzi kilkana¶cie, ekonoma, parobków i s³u¿bê dworsk±, a w dali
zapomnian± przezeñ ca³kiem sylwetkê marsza³kowej...

W ¶ród gwaru s³yszy zarazem dono¶ny g³os pana Emila: "Hej! hej! ludzie,
tu! do mnie!! - wo³a energicznie. - Ratowaæ m³od± pani±!!.. W rogu
dworu!! prêdzej!!!"

S³uchaj±c tego rozkazu, kilku ludzi natychmiast odrywa siê do ogólnej
gromadki s³ug i lecieæ poczyna ku pokojom m³odej dziedziczki - ku
niemu!..

Wystraszona p³omieniem i krzykiem Ola zarzuca równocze¶nie Topolskiemu
na szyjê swe nagie ramiona! On, wstrz±sn±wszy siê pod tem dotkniêciem,
porywa siê nagle z miejsca, jak szalony, i mknie chy¿o w ogród... Krew
gor±ca, m³oda, graæ w nim poczyna... Zapomina o wszystkiem, prócz
tul±cej siê do jego piersi kobiety i ucieka dalej i dalej...

Do uszu jego dolatuj± wo³ania coraz cichsze, okrzyki!.. Topolski biedz
nie przestaje ku znanej sobie altanie, po³o¿onej na koñcu ogrodu.

Prowadz±ca do niej aleja parku rozbrzmiewa echem gwa³townego jego biegu,
szele¶ci mu nad g³ow± li¶ci pogwarem.

Z zarzuconemi na szyjê mê¿czyzny ramionami, tuli siê wci±¿ ku niemu, jak
powój wiotkie cia³o Oli... Topolski, dot±d zapatrzony wci±¿ w
przestrzeñ, opuszcza naraz g³owê i wzrokiem pie¶ci chwilê trzyman± w
u¶cisku kobietê...

Oczy jej przymkniête - zemdla³a!..

Topolski zatrzymuje siê. Z mi³o¶ci± bezbrze¿n±, pragnieniem, spogl±da
ci±gle na Olê... Krew uderza mu nagle do g³owy!..

- Mój ty skarbie najdro¿szy!.. moje ty wszystko!.. - szepce dr¿±cemi
usty, i jak szalony, ca³owaæ, pie¶ciæ poczyna jej wargi, oczy i cia³o!..

W kilka minut pó¼niej, dopada cienistej altany i niknie, ginie w jej
g³êbiach... Niedyskretny, ciekawy wsuwa siê za nim ksiê¿yc blady, a
kopu³a altany, mieni±c siê od jego promieni, dr¿y leciutko -
tajemnicza...

W dalekim zak±tku parku znów cicho...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ko³o p³on±cego pa³acu natomiast ruch panuje nie do opisania.

Co chwila od pobliskiego stawu i z powrotem pêdz± galopem konie, wioz±ce
beczki z wod±; wszystkie miejscowe sikawki s± w ruchu, dyryguj±cy za¶
parobkami i s³u¿b± ekonom Gowartowa krêci siê, jak mucha w ukropie,
krzyczy, gniewa siê, rozkazuje...

Mê¿czy¼ni zalewaj± wod± dach, p³on±ce belki, wdrapuj± siê na piêtra,
wyrzucaj± oknami nietkniête jeszcze przez ogieñ pa³acowe meble. Zbudzone
wiejskie kobiety, w ponarzucanych p³achtach i koszulach, przypatruj± siê
bezmy¶lnie po¿arowi, gwarz±c z cicha pomiêdzy sob±, lamentuj±c,
z³orzecz±c...

Grupa ich wystraszona rzuca siê nagle w bok, z okrzykiem...

To przelêkniony ha³asem i p³omienist± ³un±, pêdzi wprost na nie kary,
pó³krwi arabskiej, ogier, wyrwawszy siê z pozostawionej bez opieki
stajni.

Ucieka strwo¿ony, b³êdny... Wymin±wszy za¶ rozpierzch³± gromadkê, umyka
przed ogniem i lud¼mi do parku, budz±c jego drzemi±ce cisze przera¿onem
r¿eniem.

Jednocze¶nie na czele kilkunastu tomaszowieckich fornali, wpada przez
bramê, z impetem, Krasnostawski, a z przybyciem jego wszystko wre
doko³a, ze zdwojon± energi±.

I oto niebawem krwawa ¶ciana ognia, wzbijaj±ca siê ku niebu, miejscami
z³ocista, tam znów, niby krep±, przes³oniêta czarnym gryz±cym dymem,
zaczyna zni¿aæ siê, zmniejszaæ powoli... Ju¿ obecnie huk po¿aru coraz
czê¶ciej przerywaj± syki gasn±cych p³omieni - opanowany nieco ¿ywio³
mniej gro¼nym siê staje, pokornieje, cichnie...

Lewe pod³u¿ne i najwiêksze pa³acowe skrzyd³o pali siê jeszcze, p³omieñ
nadal zwyciêsko sieje tam zniszczenie, praw± stronê jednak domu ugaszono
ju¿ zupe³nie. Z p³aszcz±cego siê tu dymu wy³aniaj± siê teraz bia³awe,
osmalone mury; w¶ród zgliszcz, ju¿ zwêglonych, pe³zaj± jeszcze tam i
ówdzie ogniste wê¿e, ca³uj±c lubie¿nie, li¿±c ¶cian poczernia³ych
podnó¿e.

I w porównaniu gwaru, zgie³ku, które panuj± u p³on±cego w dali
pa³acowego skrzyd³a - cisza króluje tu wzglêdna...

Tam ruch, krzyki, krzy¿uj±ce siê rozkazy, ³una ognia, huk jego, syk,
oraz zupe³ne oddanie siê wszystkich ca³kowicie d³awieniu i walce z
¿ywio³em...

Tu - srebrz±ce siê, czyste promienie ja¶niej±cego wysoko na niebie
niepokalanie miesi±ca, co b³yszcz± na okopconych ¶cianach, stanowi±c
dziwny w sobie, a pe³en spokoju, kontrast, z wrzaw± i krwawo-z³ocist±
po¿og±...

Szelest kroków tymczasem przerywa nagle milczenie. Za wêg³em stercz±cego
samotnie od³amu murów pogorzeliska, pojawia siê Krasnostawski, i
stan±wszy w zamy¶leniu, ¶le wzrok badawczy w stronê parku.

- Tam pu¶ci³em ju¿ w ruch wszystko!.. - mówi g³o¶no do siebie. -
Dokoñcz± gasiæ i dadz± sobie radê beze mnie... - mruczy dalej. - Ja za¶
ich muszê znale¼æ - muszê!..

Krasnostawski milknie, i rozgl±gaj±c siê bacznie doko³a, kieruje siê w
g³±b parku, idzie z wolna zamy¶lony, a trzyman± w rêku d³ug± nahajk± co
chwila uderza siê machinalnie po wysokich, okopconych butach...

Od czasu, jak tu przyby³ na ratunek i pi±te przez dziesi±te zdo³a³
rozpytaæ siê o pocz±tek i przebieg po¿aru, my¶l jedna i ta sama drêczy³a
go bezustannie: gdzie s± Topolski i Ola?.. ¯e nic z³ego im siê nie sta³o
- wiedzia³... Co robi± zatem sami tak d³ugo?..

Kochaj±c Olê i odczuwaj±c przez to podwójnie zacie¶niaj±cy siê stosunek
jej z Topolskim, m³ody cz³owiek przeczuwa³ wiêcej od marsza³kowej i
£ady¿yñskiego... Oni, poch³oniêci po¿arem, jak wszyscy zreszt±,
potracili g³owy!.. A on?..

My¶leæ o Topolskim i Oli nie przestawa³, jak szalony przy tem si³y
odpêdza³ od siebie my¶li niektóre.

Obecnie, tkniêty przeczuciem jakby, szed³ w³a¶nie alej±, prowadz±c± do
ustronnej altany...

Dusz± Krasnostawskiego miota³ niepokój. Zazdro¶æ szarpa³a nim bez
mi³osierdzia, s±czy³a swój jad zatruty, niepewno¶æ mêczy³a - obawa, ¿e
sprawdz± siê skryte jego podejrzenia, tamowa³a mu oddech w gardle i
zniewala³a w bezsilnej w¶ciek³o¶ci zaciskaæ d³onie.

Poza dziedzin± przeczuæ bowiem, ów niepokój Krasnostawskiego mia³
równie¿ ¼ród³o i w nastêpuj±cym, konkretnym fakcie.

Komenderuj±c i uwijaj±c siê przy po¿arze, spotka³ Krasnostawski
pomagaj±c± równie¿ innym, znosz±c± wodê, dziewczynê s³u¿ebn±, ulubienicê
Oli...

Ta za¶, gdy j± zapyta³ o pani±, opowiedzia³a mu bez³adnie: - Powiadam
paniczowi... Bo¿e, Bo¿e, jakie to by³o straszne! Ja¶nie m³odsza pani
dzwoni, i siê budzê, ubieram prêdziutko, s³yszê jaki¶ szum... Otwieram
drzwi, a tu - ogieñ, ogieñ jak daleko spojrzeæ na pañskie pokoje...
Tylko po¶ciel m³odej pani pusta i okno otwarte!..

Kto¶ rozdzieli³ ich i dalsz± indagacyê przerwa³ Krasnostawskiemu
szerz±cy siê po¿ar, zamêt i wrzask. Poprzestaæ musia³ tylko na tem.

Teraz szed³ coraz prêdzej. Nagle zatrzyma³ siê, jak wryty.

Ju¿ od minut paru zauwa¿y³ na wilgotnym piasku alei ¶lad kroków mêskich,
obutych w zgrabny trzewik, teraz za¶ le¿a³a przed nim dobrze mu znana
papiero¶nica Topolskiego, a opodal widziany czêsto we w³osach Oli
grzebieñ, z szyldkretu.

W±tpliwo¶ci ju¿ byæ nie mog³o... Krasnostawski pochwyci³ machinalnie oba
le¿±ce przedmioty i biedz pocz±³...

Szala³a w nim burza.. Nienawi¶æ mê¿czyzny, pogardzonego przez ubóstwian±
kobietê na korzy¶æ rywala rozpali³a mu krew, nape³ni³a jak±¶
niepohamowan± ¿±dz± pastwienia siê i zemsty!..

Spocony, blady, stan±³ wkrótce u wej¶cia do altany, i pocz±³
nads³uchiwaæ, z zapartym oddechem. Pot kroplisty wyst±pi³ mu na czo³o,
usta zacisnê³y siê bole¶nie, oczy zamigota³y dzikim ogniem.

Z cichej, sennej altany dochodzi³y wyra¼nie dwa g³osy - dwa szepty...

Krasnostawski rozchyli³ ga³êzie... Na szelest ten w ciemno¶ciach zerwa³
siê kto¶ ¶piesznie i u progu stan±³ Topolski. W pó³mroku nocy
zamajaczy³a jego twarz bia³a, rasowa, i dwaj mê¿czy¼ni spojrzeli sobie,
milcz±c, prosto w oczy.

Trwa³o to sekundê, lecz wystarczy³o Krasnostawskiemu, bo to, co wyczyta³
na wzburzonem obliczu Topolskiego, a¿ nadto uzasadni³o jego obawy.

Wysi³kiem woli, och³on±wszy z wra¿enia, przemówi³ pierwszy Topolski,
wskazuj±c swobodnie na pozór ruchem rêki widnokr±g, gdzie dogorywa³a ju¿
³una ognia:

- A zatem, chwa³a Bogu, ju¿ po po¿arze!.. My w³a¶nie...

- Nikczemny! - zabrzmia³o w ciszy s³owo jedno.

Wymówi³ je g³osem dr¿±cym Krasnostawski, i niepomny niczego, rozszala³y,
schwyciwszy Topolskiego za gard³o, drug± rêk± przerzuci³ go poprzez
siebie i z pasy± ok³adaæ pocz±³ trzyman± w rêku nahajk±...

W milczeniu zak±tka rozleg³ siê krzyk bitego i w ¶lad za tem okrzyk inny
- kobiecy!..

Ku dwom mê¿czyznom wypad³a Ola... Jak lwica, rzuci³a siê natychmiast
pomiêdzy nich, a obroniwszy Topolskiego, gwa³townie, szybko, wymierzy³a
Krasnostawskiemu dwukrotny policzek...

Jak ra¿ony obuchem, zachwia³ siê pod tem uderzeniem mê¿czyzna, cofn±³
siê wstecz, blady, jak ¶ciana, oszala³y, straszny.

Zaleg³a chwila milczenia...

Oswobodzony Topolski znik³ we wnêtrzu altany, a z ust stoj±cej na wprost
Krasnostawskiego kobiety wybieg³o dr¿±cym, urywanym szeptem, pe³nym
oburzenia i zimnej - gorszej od policzka, pogardy:

- Pod³y... s³ugo!.. Jak ¶mia³e¶? - Precz!..

Ze wzruszenia umilk³a Ola, po chwili dopiero i powtórzy³a raz jeszcze,
przejmuj±co - ciszej:

- Precz!..

Tego nadto ju¿ by³o dla rozbola³ego zazdro¶ci± i bólem mêskiego serca!
Nie czynnie, lecz moralnie spoliczkowany po raz drugi, Krasnostawski
zachwia³ siê powtórnie, jak nieprzytomny, w oczach pociemnia³o mu -
zawirowa³y altana i drzewa parku...

- Kocham ciê! - szepnê³y w oddechu cichutko, jak skarga, usta jego i
omdla³y run±³ u stóp kobiety, zdeptany jej postêpkiem...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .



¦wit zorzy wyjrza³ nie¶mia³o spoza stepu, pól szerokich, orze¼wi³ siê w
toni sennego jeszcze stawu i w¶lizn±³ do altany ciekawy...

Nie by³o w niej ju¿ jednak nikogo, zarówno jak i nigdzie, w pobli¿u:

Niebo zaró¿awia³o siê stopniowo, pocz±tkowo ledwo dostrzegalnie,
boja¼liwie, pó¼niej za¶ coraz silniej i ¶mielej.

Przeci±gaj±c siê lubie¿nie, wstawa³a jutrzenka z ob³oków puszystych
po¶cieli.

Na powitanie jej tryumfaln± fanfar± rozbrzmia³ park ca³y ¶wiergotem
ptasz±t; zbudzone, zrywa³y siê one do lotu, otrzepywa³y zamaszy¶cie
skrzyde³ka z porannej rosy, rozlatywa³y siê na wsze strony, siada³y na
zczernia³ych ruinach spalonego pa³acu. Dym jeszcze ¶cieli³ siê tu
gdzieniegdzie... Na pogorzelisku, jak karbunku³y, b³yszcza³y tam i
ówdzie, dopalaj±c siê, belki i inne szcz±tki pa³acu, tli³y siê w
zgliszczach - tuli³y do okopconych zwalisk...

A woko³o drzema³o, spa³o wszystko!..

Ze spuszczonemi ¿aluzyami, spoczywa³y zatem pa³acowa oficyna, stajnie i
gumna, ¶ni³y tak¿e liczne, rozsiane za pa³acow± bram±, bia³e wie¶niacze
chatki...

Potê¿ny, wspania³y zab³ys³ pierwszy promieñ s³oñca i obojêtny zaja¶nia³
nad wszystkiem doko³a...

Nie zbudzi³ jednak nikogo... Na gazonie tylko, pod gór± wyrzuconych z
pa³acu, le¿±cych na kupie mebli, du¿y pies podwórzowy otworzy³ oczy,
mlasn±³ jêzykiem, przeci±gn±³ siê i zasn±³...

Zadumanej ciszy nie przerywa³o nadal nic zgo³a.

---------------


Pomimo, i¿ przez szpary okiennic Tomaszowieckiego dworku w¶lizgiwa³o siê
ju¿ s³oñce, w tak zwanym kancelaryjnym pokoju pali³a siê jeszcze du¿a
lampa, o¶wietlaj±c biurko, przy którym Krasnostawski pisa³ co¶ szybko i
zamaszy¶cie. Obok niego sta³a szklanka z herbat± i le¿a³y porzucone na
ziemi, niedopa³ki od papierosów... Nagle m³ody cz³owiek porzuci³ pióro,
z ha³asem odsun±³ krzes³o od biurka i zamkn±wszy ksiêgê, powsta³.

- Nareszcie! - westchn±³ g³o¶no z ulg± i zbli¿ywszy siê do okna,
odemkn±³ je, odczepiwszy zarazem wewnêtrzne haczyki okiennic.

Fala s³onecznego ¶wiat³a, wraz z powietrzem letniego poranka, wp³ynê³a
do pokoju. Krasnostawski zgasi³ lampê i spojrza³ przed siebie...

Od po¿aru minê³a doba tylko, patrz±c jednak na m³odego plenipotenta,
pomy¶leæ mo¿na by³o, i¿ od tej chwili oddziela³y go lata; nie
m³odzieniec bowiem obecnie, pe³ny hartu i ¿ycia patrzy³ przez otwarte
okno, ale mê¿czyzna, na pozór wiêcej, ni¿ dojrza³y, który zapomina³ ju¿
jakby, ¿e m³odym by³ tak niedawno.

Jak burza, przesz³a po nim pamiêtna noc rozterki, cierpieñ, upokorzenia
i bólu, ¶lad wiecznotrwa³y zostawiwszy po sobie...

Twarz Krasnostawskiego blad± by³a, oczy przymglone i podkr±¿one, a na
skroniach gdzieniegdzie, w¶ród czarnych pukli w³osów, biela³a nitka
przedwcze¶nie siwa.

I kontrast przykry prawdziwie stanowi³ ten cz³owiek, stoj±c tak w owej
chwili w ramie okna... Przed nim, w perspektywie, jak okiem siêgn±æ,
kraina ca³a z³oci³a siê od z¿êtych kóp zbo¿owych, zieleni³a od niw i
stepów, ¶piewa³a setkami g³osów: u¶miecha³a siê rozkosznie!..


- ¯ycia!.. ¯ycia!.. Mi³o¶ci, szczê¶cia!.. - wielkim g³osem wo³a³o
wszystko, a on jedyny tylko, nieczu³y na nic zgo³a, sta³ wci±¿ tak samo
nieruchomy, zapatrzony nie w dal jasn±, lecz w cienie cierpi±cej duszy
w³asnej..

Po nocy po¿aru do Tomaszówki uciek³ Krasnostawski piechot±, obudziwszy
siê z omdlenia, sam jeden w¶ród szumi±cego mu ³agodnie nad g³ow± parku.

Tu, u siebie, przemêczy³ siê, jak nieprzytomny, w bólu - do rana. W
koñcu jednak zmêczenie fizyczne zabi³o moraln± troskê. Snem kamiennym, a
zbawczym dlañ, przespa³ Krasnostawski wiêkszo¶æ dnia, bo a¿ do godziny
szóstej po po³udniu. Zbudzi³ siê za¶ ju¿ nieco innym...

Zebrawszy my¶li i wspomnienia, przede wszystkim postanowi³ uciec co
rychlej z tych miejsc, rzuciæ siê w wir pracy w warunkach ca³kiem
odmiennych.. Powietrze dusiæ go poczê³o, ziemia parzyæ stopy!.. Chcia³
ju¿ wskoczyæ na konia i opu¶ciæ wszystko na zawsze.

W porê jednak zastanowienie i zimna logika trze¼wego rozumu powstrzyma³a
go na szczê¶cie od tego kroku...

Wszak, poza dziedzin± moralnych jego cierpieñ, sta³ przecie¿ jeszcze mur
rzeczywistego ¿ycia, które chleb mu dot±d dawa³o - istnia³ ¶wiat
obowi±zków dotychczasowego jego stanowiska tutaj.

Rzucaæ tak wszystko by³oby lekkomy¶lno¶ci± i¶cie ch³opiêc±.

- Nie, ja tego nie uczyniê! - zadecydowa³. - W jak naj¶ci¶lejszym
porz±dku przeka¿ê na odjezdnem wszystkie gospodarskie ksiêgi, rachunki,
kasê i.t.d.

Po skromnym posi³ku, zabra³ siê Krasnostawski do wyczerpuj±cej pracy,
ca³ych nieledwie dziewiêtna¶cie godzin pisa³, rachowa³ bezustannie.
Wreszcie wyczerpany skoñczy³ przed chwil±...

By³ wolnym!.. Za godzin parê bêdzie móg³ opu¶ciæ te strony - na
zawsze...

Zadumany smutnie, sta³ Krasnostawski wci±¿ pod oknem; zapatrzony, nie
zauwa¿y³ on wcale zbli¿aj±cego siê ku niemu wyrostka.

D¼wiêk jego g³osu zbudzi³ m³odego cz³owieka. Spu¶ci³ wzrok i zapyta³
g³o¶no:

- Ha!.. szczo ka¿esz?..

Wyrostek, by³ to ch³opiec stajenny, wys³any przezeñ do Gowartowa, by
sprowadziæ tamtejszego starego i zaufanego rz±dcê, któremu chcia³
Krasnostawski zdaæ klucze kasy, ksiêgi, i przekazaæ ostatnie
rozporz±dzenia. Z relacyi ch³opca okaza³o siê, ¿e rz±dca wyjecha³ do
miasteczka.

- A pany? - spyta³ machinalnie Krasnostawski, u¿ywszy utartego pomiêdzy
ludem miejscowym wyra¿enia, oznaczaj±cego w liczbie mnogiej, w³a¶ciciela
danej wioski.

- Nykoho ne baczy³! - odrzek³ zapytany i doda³ zarazem, ¿e Szmul, ¿yd z
karczmy wiejskiej, powiedzia³ mu, ¿e pañstwo na dobre wyjechali. -
Ka¿ut, szczo do Szczesnoi, do jasnoho grafa Topolskoho! - poinformowa³
znowu wyrostek.

Na wyblad³em licu s³uchaj±cego tych nowin m³odzieñca zakwit³ rumieniec
oburzenia.

- £otr!.. - zgrzytn±³ cicho, niedos³yszalnie przez zêby. - Snaæ potrafi³
ka¿dego z osobna podej¶æ, oszukaæ! Prawdy nie domy¶li³ siê nikt,
widocznie...

Wiêc teraz ugaszcza wszystkich u siebie... Co za ironia prawdziwa! -
dokoñczy³ w my¶li, i w¶ciek³o¶æ nag³a opanowa³a go...

- Czego, durniu, stoisz! - hukn±³ w twarz parobczakowi, a¿ zatrzês³y siê
szyby dworku.

- Osiod³aj mi zaraz konia! - dokoñczy³ spokojniej nieco.

Niebawem z³otawy kasztan, z bia³± gwiazdk± na czole, parska³ ochoczo pod
Krasnostawskim, jad±cym na prze³aj przez pola do Gowartowa.

Woko³o niego praca wrza³a. Krz±taj±cy siê lud roboczy: parobcy i
gospodarze k³aniali siê nisko czapkami panu plenipotentowi; czarnookie,
czarno brewe mo³odyce i dziewczêta, w jaskrawych spódnicach i chustkach,
pozdrawia³y, równie¿ ¿yczliwie m³odzieñca zerkaj±c z u¶miechem i
lubo¶ci± na "harnoho ch³opcia*)".
[*) Piêknego ch³opca.]

W kwadrans pó¼niej, Krasnostawski zje¿d¿a³ ju¿ stêpa na groblê
gowartowsk±...

W g³êbiach stawu, otoczonego zieleni± parku, odbija³y siê dawniej, jak w
lustrze, mleczn± bia³o¶ci± ¶ciany dworu. Teraz czernia³y zarysy
pogorzeliska, a tam - na górze, zgliszcza, zakopconem pa³acowem
skrzyd³em, królowa³y smutnie nad le¿±cem doko³a sio³em...

Je¼dziec odwróci³ oczy i wspi±³ konia. Jak strza³a, przelecia³ przez
groblê i stan±³ niebawem przed zamkniêt± wjazdow± bram± pa³acu; tu hukaæ
pocz±³, by mu j± otworzono.

Nadbieg³o kilku stajennych; oddawszy im spienionego konia pocz±³
Krasnostawski wypytywaæ siê o mieszkañców pa³acu. Okaza³o siê, i¿ dom
ca³y wyjecha³ nazajutrz po po¿arze, rankiem i bawi³ teraz w go¶cinie u
Topolskiego, w Szczêsnojej.

- A to co? - zapyta³ nagle, furmana zdziwiony Krasnostawski, wskazuj±c
spicrut±, na ca³e stosy czego¶, ponakrywanego p³achtami.

- To, paniczu, meble z pa³acu; pan ekonom kaza³ poprzykrywaæ tymczasem!
- odpowiedzia³ zapytany.

Krasnostawskiego zirytowa³o to niedbalstwo, wzglêdem ocala³ych, i
cennych, a tak dobrze mu znanych, mebli pa³acowych. Zdecydowa³ g³o¶no.

- To tak zostaæ nie mo¿e! - i ruszy³ spiesznie ku ¶rodkowi gazonu, gdzie
le¿a³y meble. Kazawszy pozdejmowaæ w ¶lad za tem wszystkie przykrycia i
opony, ujrza³, i¿ mebli uratowanych by³o sporo.

- S± parobcy na toku? - zapyta³.

- S±... s±! - po¶wiadczy³a krz±taj±ca siê woko³o niego s³u¿ba.

- Siergieju! - rozkaza³ Krasnostawski po ma³orusku starszemu furmanowi,
- id¼cie powiedzieæ, niech zaprzêgaj± do wozów, ile siê da i zaje¿d¿aj±
tutaj, a gumienny, niech da klucze od pustej stodo³y!.. Trzeba to
wszystko - wskaza³ ruchem rêki meble - tam zaraz zawie¼æ tymczasem i
zamkn±æ!..

Plenipotenta dóbr gowartowskich lubiano powszechnie i s³uchano chêtnie.

Natychmiast zatem furman skierowa³ siê do gumien; wyprzedzi³ go ch³opiec
stajenny, by rozg³osiæ pierwej rozkazy "panycza."

Krasnostawski pozosta³ sam i uwa¿nie zacz±³ przegl±daæ nagromadzone
meble. Tam i ówdzie rozpoznawa³ na wpó³ uszkodzony sprzêt i przypomina³
sobie miejsce, gdzie on sta³ dot±d w pa³acu...

Spojrza³ na pogorzelisko... Groz± i bolesnym smutkiem wia³o od tego
zak±tka - ruina zwyciêsko szczerzy³a trupi± paszczêkê - ¶mia³± siê jakby
szyderczo...

Z mimowolnym wstrêtem, odwróci³ siê Krasnostawski i na nowo pocz±³
przygl±daæ siê, z uwag±, pa³acowym sprzêtom. U¶miechn±³ siê smutnie...

Obok na wpó³ pêkniêtego du¿ego salonowego zwierciad³a, z³amane tuli³o
siê ³o¿e poz³acane, w stylu "empire," z pokoju Oli Dzier¿ymirskiej. Tam
znów jej szafa odemkniêta, z kilkoma pozostawionemi w po¶piechu sukniami
- wala³a siê obok szcz±tków pianina...

Dziwna rzecz jednak - pomy¶la³ w tej chwili - jak sprzêt przypomina
cz³owieka!.. Ola, Ola i jeszcze Ola!.. Widzia³ on j± tu - wszêdzie, te
od³amy zachowa³y jakby czê¶æ jej osoby - dusza ukochanej przezeñ kobiety
b³±ka³a siê w nich, martwych i obojêtnych...

M³ody cz³owiek znalaz³ wiele rzeczy nieuszkodzonych prawie; niektóre z
nich sam odsuwa³ od innych, segregowa³.

- Ooo!.. - wyrwa³o mu siê nagle z ust, z ubolewaniem.

Przed nim, zdruzgotane, przepalone nielito¶ciwie do po³owy, le¿a³o w
pyle piêkne, ulubione biurko Romana, antyk pami±tkowy, z mahoniowego
drzewa, wyk³adany bogato srebrem, subtelnie inkrustowany per³ow± mas±.
Krasnostawski zacz±³ macaæ uwa¿nie doko³a przepalony sprzêt drogocenny.
Obejrzawszy go dok³adnie, zajrza³ do kilku szufladek i skrytek.

Lecz nagle ko³o pobliskich gumien zatêtnia³o... Wykonywaj±c rozkaz,
nadje¿d¿a³y ju¿ wozy. Turkot przybli¿a³ siê coraz wyra¼niejszy,
dono¶niejszy, bli¿szy. Krasnostawski, zajêty biurem, drgn±³, lecz nie na
odg³os wozów bynajmniej.

To ruszona w tej chwili bezwiednie d³oni± jego zgrzytnê³a niebawem jaka¶
sprê¿yna i szufladka, dot±d dla oka niewidzialna - roztworzy³a siê przed
nim, a w niej, o, dziwo... le¿a³ oto spokojnie portfel niewielki, z
eleganckiej, brunatno - wi¶niowej skóry. W rogu pugilaresu po³yskiwa³a
granatów korona hrabiowska, - b³yszcz±c mêtno - czerwonym ogniem.
Och³on±wszy ze zdziwienia, Krasnostawski roz¶mia³ siê swobodnie i wzi±³
portfel w rêce.

W tej¿e chwili jednak na dziedziñcu zadudni³y drabiniaste wozy, parobcy,
zdejmuj±c czapki, witali go weso³o i dziarsko, a zeskoczywszy na ziemiê,
braæ siê zaczêli do roboty.

Chc±c nie chc±c, musia³ Krasnostawski st³umiæ na razie ciekawo¶æ, i
schowawszy tajemniczy pugilares do kieszeni, pocz±³ energicznie wydawaæ
rozkazy.

Wozów by³o kilkana¶cie. W pó³ godziny, plac przed zgliszczami pa³acu
opustosza³; wozy, jeden za drugim, skierowa³y siê powoli ku tokowi.

Do gumien przyjechano niebawem; przed otwart± pust± stodo³± zawrza³
ruch; wkrótce u³o¿ono porz±dnie pa³acowe meble, przykryto je, drzwi
zamkniêto szczelnie i Krasnostawski, rad z ostatniego na s³u¿bie
spe³nionego obowi±zku - wyjecha³ z wioski.

Pu¶ciwszy konia luzem, zamy¶lony, znalaz³ siê w kwadrans pó¼niej w
lesie, gdzie, znu¿ony, zsiad³ z konia i roz³o¿y³ siê swobodnie na
murawie. Zdj±wszy kapelusz z g³owy i wci±gn±wszy w siebie ¶wie¿±,
aromatyczn± woñ boru, siêgn±³ on do kieszeni po pugilares, roztworzy³ go
i pocz±³ szperaæ ciekawie.

W portfelu le¿a³y u³o¿one porz±dnie banknoty, w osobnych przedzia³kach
rulony z³ota.

- No, no! - mrukn±³ parokrotnie Krasnostawski i z coraz wzrastaj±cem
zdziwieniem, pieni±dze zacz±³ liczyæ sumiennie.

Wszystkich razem by³o dwadzie¶cia siedm tysiêcy kilkaset. U³o¿ywszy na
powrót banknoty i z³oto, Krasnostawski portfel zamkn±³ i spojrzawszy raz
jeszcze na koronê z granacików, potrzyma³ go jaki¶ czas w d³oni, poczem
wpu¶ci³ do kieszeni. Widoczne zak³opotanie malowa³o siê na jego twarzy.
Czu³ siê zaambarasowanym, co czyniæ z tym fantem?..

Wypada³o go zwróciæ niezw³ocznie, w zastêpstwie prawego w³a¶ciciela,
jego ¿onie - Oli. Zatem jechaæ do Szczêsnej osobi¶cie?..

- Nigdy w ¿yciu! - rzek³ g³o¶no do siebie m³odzieniec. Zasêpi³ siê.
Nagle my¶l jaka¶ nowa zrodzi³a mu siê widocznie w g³owie, bo zerwa³ siê
¿ywo i wskoczywszy na konia, wjecha³ w las dro¿yn±. Wkrótce w borze
rozleg³y siê g³o¶ne ujadania psów, i Krasnostawski, opêdzaj±c siê od
natarczywych kundli, wchodzi³ do ma³ej chatki le¶niczego...

W cha³upie panowa³a cisza. Rozci±gniêty na ³awie, spa³ snem
sprawiedliwego mê¿czyzna, w sile wieku, barczysty, ubrany w kurtê
my¶liwsk±; dubeltówka le¿a³a opodal, w k±cie drzema³ pies legawy.

Krasnostawski potrz±sn±³ energicznie ramieniem ¶pi±cego le¶nika. Ten
ostatni zerwa³ siê, a ujrzawszy plenipotenta, zawstydzony pocz±³
b±kaæ...

- S³ucham panicza, s³ucham... Padam do nóg... Tak mnie jako¶
zmroczy³o... Zasn±³em, ale to, jak Boga kocham, nigdy mi siê nie
zdarza...

- Nic nie szkodzi, mój Rzemiêcki! - uspokoi³ go natychmiast
Krasnostawski, klepi±c poufale po ramieniu. - Potrzebujê was, i to
natychmiast... Pojedziecie z pieniêdzmi i z listem do Szczêsnojej, gdzie
s± teraz pañstwo... Ja oto teraz sam jadê konno do domu, a wy w ¶lad za
mn± id¼cie do Tomaszówki piechot±. Tylko id¼cie¿ zaraz!

- Duchem, proszê panicza, duchem! - odpar³ ¿wawo le¶niczy w ¶lad za
odje¿d¿aj±cym.

W pó³ godziny pó¼niej, m³ody plenipotent siedzia³ ju¿ przy biurku w
Tomaszówce i kre¶li³ s³ów parê do pana Emila.

Jako nic niewiedz±cemu o zaj¶ciu z Topolskim i Ol±, napisa³
£ady¿yñskiemu tylko, i¿ musi niezw³ocznie jechaæ do miasta rodzinnego na
wakuj±c± intratn± posadê, nie chc±c zamykaæ karyery tutaj, bez widoków
na przysz³o¶æ...

Nadziej± otrzymania miejsca natychmiast motywowa³ tak¿e wyjazd bez
po¿egnania, jak i przesy³kê równie¿ kluczy od kasy, ksi±g rachunkowych,
oraz znalezionego pugilaresu. W koñcu listu, Krasnostawski przeprasza³
pana Emila za trud i dodawa³ sucho, ¿e pensyi nic mu siê nie nale¿y, bo
czyni niespodziany zawód swym dotychczasowym chlebodawcom.

We wrotach dziedziñca tymczasem majaczy³a ju¿ barczyst± postaæ
Rzemiêckiego, pies legawy, poszczekuj±c rado¶nie, wyprzedza³ go...

U¶wiadomiwszy o czem nale¿a³o starego s³ugê, wrêczy³ mu Krasnostawski:
papiery, ksiêgi i klucze, oraz portfel znaleziony, z nadmienieniem
zawarto¶ci jego, a przerwawszy szereg utyskiwañ i szczerych ¿alów
tycz±cych siê jego st±d odjazdu, - wyprawi³ do Szczêsnej.

Sam za¶ do kancelaryi powróci³ i znu¿ony pad³ na otomanê...

Widocznem by³o przy tem, i¿ w mózgu jego odbywa³a siê jaka¶ walka...

- Nie, nie darujê!... To ponad si³y moje! - rzek³ wreszcie kilkakrotnie,
urywanym szeptem, porywczo.

- Nie darujê! - powtórzy³: - On o wszystkiem wiedzieæ musi! Tak ka¿e
sprawiedliwo¶æ, tak byæ musi, tak bêdzie! - g³o¶no ju¿ zupe³nie wyrzuci³
z siebie wzburzony, a przysun±wszy fotel do biurka, siêgn±³ ponownie po
papier listowy, i umoczy³ pióro w atramencie.

Zatrzyma³ siê... Po chwili cisn±³ pióro, wsta³ i znów zacz±³ chodziæ
gor±czkowo po pokoju.

- Jak to? - szeptaæ zacz±³. - Ja mia³bym, niby pies sponiewierany,
odej¶æ st±d, usun±æ siê, znikn±æ?.. Ja mia³bym zamkn±æ w sercu ich
wspóln± tajemnicê, i tem samem ocaliæ tego ch³ystka!.. Prawda, jednak,
¿e i o ni± tu chodzi, najdro¿... - nie dokoñczy³, sponsowia³...

Nie! W nim tli³a jeszcze mi³o¶æ dla niej, ale policzek kobiety i
poniewierka - zdeptana mi³o¶æ w³asna, - wszystko by³o od iskry tej
silniejszem.

W dziesiêæ minut, m³ody cz³owiek uspokoi³ siê zupe³nie; znaæ z gotowym
ju¿ w g³owie planem, list pisaæ pocz±³ szybko, zamaszy¶cie...

W ciszy pokoju rozleg³ siê nerwowy zgrzyt pióra i d³ugo, d³ugo nie
ustawa³.

Ca³y ¿al, ca³± gorycz na papier przelewa³ z duszy swej Krasnostawski.

Opisa³ szczerze ¿ycie w³asne... I sw± mi³o¶æ ku Oli, tajon± od lat
piêciu, idealn±, czyst±!.. W³asne bóle cierpienia przez czas ten ca³y, i
ostatnie podejrzenia, co do Topolskiego oraz zachowanie siê tych dwojga,
i po¿ar pa³acu wreszcie, i zdradê i noc straszn± - wszystko!..

List skoñczy³, podpisa³, z³o¿y³, i siêgn±wszy po kopertê, zaadresowa³:
Italia, Milano, Signor Roman Dzier¿ymirski, Hotel "Europa," Corso
Vittorio Emanuele 9.

Odrzuciwszy pióro, uj±³ Krasnostawski g³owê w d³onie.

- Sta³o siê!.. - szepn±³ po chwili i powsta³.


- Nic ciê ju¿ tu nie wi±¿e!.. - Jechaæ, jechaæ st±d czem prêdzej!
Obszaru, ¶wiata i ludzi, byle nie Ukrainy i Gowartowa!..- zawrza³o w nim
i odemkn±wszy drzwi, hukaæ pocz±³ na s³u¿bê.

W pó³ godziny potem na ca³ym folwarku wrza³o... Jak grom, spad³a na
wszystkich wie¶æ, ¿e pan plenipotent, "panycz," wyje¿d¿a na zawsze.
Zlecieli siê wszyscy. W domu pakowano na gwa³t rzeczy, daleko bowiem
by³o do kolei, a Krasnostawski - koniecznie chcia³ zd±¿yæ jeszcze na
wieczorny poci±g.

Promienie zni¿aj±cego siê s³oñca ca³owa³y ju¿ strzechê i rumieni³y bia³e
¶ciany domu, gdy odprowadzany, otoczony, ca³owany po rêkach przez
czelad¼ i s³u¿bê, ¿egna³ siê ze wszystkimi Krasnostawski, rozdawa³ tam i
ówdzie sprzêty w³asne, rzeczy i pieni±dze, sam wzruszony, smutny...

Wreszcie ulokowa³ siê na bryczce, konie ruszy³y, przed oczyma mignê³y mu
ogorza³e twarze ¿egnaj±cego go tak serdecznie ukraiñskiego ludu - wrota
skrzypnê³y ¿a³o¶nie po raz ostatni, i bryczka potoczy³a siê, brzêcz±c,
po g³adkim drogowym szlaku, zgin±wszy wkrótce w¶ród roztoczy ³anów
z¿êtego zbo¿a, ugorów i kurhanów.



Do stacyi kolejowej by³o ju¿ tylko wiorst parê...  Czwórka
Krasnostawskiego spuszcza³a siê w³a¶nie z pochy³o¶ci jaru na niepewny
dziurawy drewniany mostek, gdy konie, z lêkiem poczê³y siê nagle wspinaæ
cofaæ, nie chc±c przejechaæ przez grobelkê. Furman zakl±³ po ma³orusku,
i parokrotnie uderzy³ biczem konie...

- Stañ! - rzuci³ naraz krótko Krasnostawski i zeskoczy³ z bryczki.

- Kto tam jide! Baczysz? - zaciekawiony zwróci³ siê nagle do mrucz±cego
wci±¿ furmana, wskazuj±c rêk± zbli¿aj±cy siê na bocznym trakcie ob³ok
kurzawy.

- A kto ich znaje!.. Pewno zwitki¶ *) pany! - odburkn±³ furman, który
zlaz³szy tak¿e z koz³a i poprawiaj±c uprz±¿ u koni, czêstowa³ w³a¶nie
jednego z nich energicznem w pysk uderzeniem.
[*) Sk±dsi¶.]

Krasnostawski nie zauwa¿y³ tego znêcania siê nad ulubionymi dot±d
przezeñ koñmi...

- Dlaczego pany? - spyta³ z roztargnieniem, a pó¼niej zaraz w tym samym
jêzyku dorzuci³: - A, prawda, poznajesz po turkocie...

Odmienny bowiem rzeczywi¶cie od furkotu kó³ bryki, czy te¿ innego
poja¼dziku, st³umiony, jednostajny i nieco g³uchy przerywa³ ciszê
przestrzeni turkot powozowy, regularny. Niebawem te¿ zgrabny faeton
wy³oni³ siê z ob³oków py³u; konie siwe, w angielskich szorach,
zaprzê¿one w leje, i dwoje ludzi siedz±cych na ko¼le, ubranych w liberyê
granatow±, ze z³otymi guzikami.

Zaprz±g w parê minut stan±³ przy mo¶cie. Krasnostawski wyda³ okrzyk
zdziwienia, taki sam drugi podpowiedzia³ mu z zewn±trz powozu i
odemkn±wszy z ha³asem drzwiczki, wyskoczy³ z niego zapylony £ady¿yñski.

- No, goni³em pana, ale nie spodziewa³em siê, ¿e go z³apiê! - za¶mia³
siê weso³o pan Emil i u¶cisn±³ wyci±gniêt± d³oñ Krasnostawskiego.

- Witam, witam!.. - ci±gn±³ dalej. - Có¿ to, bu³anki kaprysz± i przez
most nie chc± przej¶æ? Obserwowa³em... no, siadaj pan ze mn±; zobaczysz,
jak hrabiowskie angliki przejd± spokojnie.

£ady¿yñski poci±gn±³ Krasnostawskiego do powozu.

- Có¿ to, pan tak¿e na kolej, czy tylko po mnie? - u¶miechn±³ siê
Krasnostawski, nieco zmieszany i zaskoczony widokiem pana Emila.

- Wyje¿d¿am - odrzek³ ten¿e krótko, i dorzuci³ swobodnie, zauwa¿ywszy
wyraz twarzy m³odego cz³owieka: - Nie bój siê pan, nie trwó¿!.. Nie
my¶lê wcale i nie mam polecenia zawracaæ pana z drogi do dawnych
obowi±zków... Przeciwnie, mojem zdaniem czynisz pan bardzo dobrze, i¿
rzucasz te k±ty...

W Gowartowie nie doszed³by¶ nigdy do niczego, a szkoda m³odo¶æ swoj±
zamykaæ tu i traciæ!..

I £ady¿yñski wyci±gn±³, przy tych s³owach, rêkê do Krasnostawskiego, a
¶cisn±wszy j± silnie, rzek³ jeszcze.

- Powinszowaæ mogê tylko, ¿e¶ siê pan otrz±s³ ze skrupu³ów, i ¿yczyæ
powodzenia na przysz³o¶æ!..

Krasnostawski sk³oni³ siê, milcz±c. Pan Emil za¶, przechodz±c
natychmiast na inny temat, ju¿ mówi³:

- Wiesz pan co?.. Siadaj pan ze mn±!.. Mam panu X rzeczy ciekawych do
opowiedzenia. Có¿, zgoda?

Krasnostawski us³ucha³; bryka cofnê³a siê nieco, a powóz, przejechawszy
spokojnie przez mostek, potoczy³ siê znów równo i szybko dalej.

- S³u¿ê panu! - rzeki £ady¿yñski, czêstuj±c Krasnostawskiego cygarem.
Zapalili...

Opar³szy siê wygodnie o poduszki i zaci±gn±wszy cygarem, pan Emil rzek³.

- Nadstawiaj pan uszu!... Tandem têdy, zaczynam...

- S³ucham, s³ucham! - potwierdzi³ m³odzieniec, kontent w duszy, ¿e go
co¶, choæ na chwilê, odrywa od smutnych my¶li.

- Przedstaw pan sobie zatem, panie kochany, ¿e jeste¶ w teatrze na
jednoaktowej szaradzie. Uwa¿a pan: sza - ra - dzie...

Rzecz dzieje siê, mówi±c w³a¶ciwym stylem, za naszych czasów, na
Ukrainie, w Szczêsnojej, maj±tku grafa Topola - Topolskiego.
Popo³udniowa, przedobiednia godzina - cisza... Pa³ac pogr±¿ony w
milczeniu... W tej samej jednak chwili stoj±cy na ganku strzelec, w
pokornym zgiêty uk³onie, podaje co¶ mê¿czy¼nie, ubranemu w smoking.
Mówi±c nawiasem to ja - u¶miechn±³ siê pan Emil, po chwili ci±gn±³
dalej:

- Kurtyna spada, nastêpuje ods³ona druga: Sala portretowa jadalna, do
sto³u zasiada ze trzydzie¶ci eleganckich osób... Jedno tylko krzes³o
wolne... Wchodzi ten sam mê¿czyzna w smokingu, trzymaj±c co¶ w rêku.
Wita tam i ówdzie osób parê, zbli¿a siê do m³odej nadobnej damy i wrêcza
jej z uk³onem portfel, mówi±c co¶ obja¶niaj±co... Nagle siedz±cy obok
sam "graf" zrywa siê od sto³u, jak oparzony, i robi±c arcyg³upi± minê,
wpatruje siê w portfel... Zaintrygowanie ogólne, sytuacya jednak
wyja¶nia siê wkrótce...

W tej chwili spojrzawszy na zas³uchanego towarzysza, pan Emil roz¶mia³
siê serdecznie.

- No, dosyæ ma ju¿ pan tych efektów scenicznych, dokoñczê panu zatem tê
szaradê zwyczajnemi tylko s³owy...

- Dziwi pana zapewne - mówi³ dalej, - arcyg³upia mina Topolsia, gdy
ujrza³ portfel, z po³yskuj±c± koron±, symbolem jego wielko¶ci!..

- Otó¿ w tem ma siê rzecz ca³a, ¿e portfel ten nie Dzier¿ymirskiego, i
nie jego pieni±dze, ani pani Oli, lecz, ni plus ni minus, tylko
Topolskiego...

- Nie mo¿e byæ! - wykrzykn±³ Krasnostawski, szczerze zdziwiony.

- No, có¿! szarada dobra... co? - rzuci³ weso³o £ady¿yñski.

- Niez³a - u¶miechn±³ siê z kolei m³odzieniec - bo dot±d przynajmniej
nic a nic jej nie rozumiem.

- Cierpliwo¶ci! Zaraz pan pojmiesz wszystko - uspakajaæ zacz±³ pan Emil
swego s³uchacza.

- Zapaliæ musimy poprzednio cygara, bo i pañskie zgas³o, nieprawda¿? -
rzek³ w ¶lad za tem, a wydobywszy zapa³ki, zapaliæ jedn± z nich
usi³owa³, lecz wietrzyk swawolny zgasi³ mu j± i nastêpnych kilka. -
Sapristi! - zakl±³ z cicha. - Stañcie-no, hej! tam! - krzykn±³ na
furmana.

Konie zatrzymane stanê³y; wspomagany przez m³odego plenipotenta,
£ady¿yñski zapali³ wreszcie cygaro, a podniós³szy g³owê, spojrza³ przed
siebie.

- Có¿ to? Wy¿yczpol? - zapyta³ s³u¿by.

- A tak, proszê ja¶nie pana! - potwierdzi³ lokaj, zdejmuj±c liberyjn±
czapkê.

- Tiens, tiens, widzi pan jak to czas leci - zwróci³ siê do
Krasnostawskiego; - za jakie pó³ godziny bêdziemy na stacyi, patrz pan,
- i wskaza³ rêk± krajobraz.

B³yszcz±c w mroku, l¶ni³a siê opodal wstêga rzeki, na górze malowniczo
rozrzucone do¶æ du¿e miasteczko mruga³o dziesi±tkami ¶wiate³ek...

- Jechaæ! - rozkaza³ £ady¿yñski.

Powóz ruszy³; pan Emil, po chwili milczenia, przemówi³ nagle:

- Przepraszam stokrotnie, ¿e widz±c ciekawo¶æ w oczach pañskich, nie
koñczê opowiadania... Pozwolisz pan, ¿e mu zadam dwa pytania: czy masz
pan dobr± pamiêæ i dok±d pan jedziesz?

- Jadê do rodzinnego miasta, a pamiêæ mam wyborn±! - u¶miechn±³ siê
Krasnostawski.

- Otó¿ to - bardzo dobrze. Napisa³em, bo widzi pan, list do Romana, ze
szczegó³owym opisem tego, co teraz tu opowiadam. Mam pamiêæ jednak
fataln±... Zapomnê listu wrzuciæ na pewno! Mój panie kochany, we¼ go i
wrzuæ na dworcu... Có¿, dobrze? Przy tych s³owach, £ady¿yñski wyj±³
pospiesznie z surduta gruby list i poda³ go Krasnostawskiemu. Ten
machinalnie schowa³ go do kieszeni, gdzie spoczywa³o i jego do Romana
pismo.

- No, wiêc koñczê!.. - zaci±gaj±c siê dymem, rzek³ pan Emil.

- S³ucham i to bardzo ciekawie - przerwa³ z zainteresowaniem
Krasnostawski.

- Dziwi³ wiêc pana fakt, - ci±gn±³ £ady¿yñski - ¿e pugilares i tysi±czki
s± w³asno¶ci± hrabicza, choæ znalaz³y siê w szufladzie Romka?.. W tem
sêk w³a¶nie, ¿e Topolski dzi¶ dopiero przekona³ siê, i¿ s± one w innem,
ni¿ przypuszcza³, rêku.

Wyobra¼ pan sobie bowiem, jaki by³ przebieg zguby tych pieniêdzy...

- Temu lat sze¶æ, czy o¶m, Topolski mia³ przyjació³kê w teatralnych
sferach.. Otó¿ pewnego wieczora, zaprzysiêgaj±c sobie w duszy
uroczy¶cie, ¿e pu¶ci w tr±bê swoj± magnifikê, idzie Topolski do niej na
ostatnie randez vous... Naturalnie w kieszeni kilka tysi±czków maj±c w
zapasie - £ady¿yñski urwa³, za¶mia³ siê i pu¶ciwszy z ust kó³ko dymu,
mówi³ dalej.

- Lecz i tym razem spotyka pana na Szczêsnojej niepowodzenie... Nadobna
córa Melpomeny nie chce nawet s³yszeæ o rozstaniu... Scena wiêc z tego
naturalnie, p³acze! On przeprasza - ona w koñcu daje siê przeb³agaæ -
amor vincens tuszuje wreszcie wszystko!..

Pan Emil odsapn±³ - i swobodnie po chwili ci±gn±³ dalej:

- Nad ranem, z mi³o¶ci± gruntownie odegrzan± w sercu, przysiêgaj±c
sobie, i¿ przyjació³ki nie porzuci nigdy, powraca Topolski do siebie...
Nagle, dotkn±wszy siê kieszeni surduta, nie znajduje tam - pugilaresu!
Ona, ta nieprzejednana, zagra³a z nim komedyê; za ma³o jej by³o
dziewiêciu tysiêcy, które jej pono dawa³, najbezczelniej okrad³a go
wiêc, po prostu na ca³e dwadzie¶cia i siedm, znajduj±ce siê w portfelu.

Topolski jednak wobec powy¿szego faktu, po g³êbszem wnikniêciu w siebie,
decyduje, ¿e b±d¼ co b±d¼ pozby³ siê baby...

Oddychaj±c zatem pe³n± piersi± - swobodny wyje¿d¿a do dóbr swych
"krzy¿yk na ¶wi¶niêtym pugilaresie postawiwszy" - jak powiedzieliby
bracia nasi, Litwini...

Tu pan Emil przerwa³ opowie¶æ raz jeszcze, zapali³ na nowo zgas³e cygaro
i koñczy³.

- Od tej chwili minê³o lat o¶m, a tych dwoje nie widzia³o siê wcale.

Skoñczy³em...

£ady¿yñski odetchn±³ i umilk³.

- Dziêkujê panu za opowiadanie - po¶pieszy³ z odpowiedzi±,
Krasnostawski. - Rzeczywi¶cie, szarada prawdziwa... Ale w Szczêsnojej
zdziwienie by³o wielkie?

- Ogromne! - odpar³ pan Emil. - Notabene, wyobra¼ pan sobie, w
Szczêsnojej pe³no go¶ci... Mieszka tam wiêc stale: primo jaka¶ powa¿na
wielce krewna Topolskiego, zapewne dlatego, by do kawalerskiej siedziby
pana na Szczêsnojej mog³y przybywaæ i damy; secundo, prócz mêskiego
towarzystwa, przyby³ego niespodzianie z kolei dzi¶ z rana - a w których
to gronie nie brakowa³o i jednego prezesa, spo³ecznego kole¿ki Romana -
znajdowa³o siê te¿ w siedzibie Topolska kilka osób, które przyjecha³y
specyalnie do naszych: pañ, z kondolency± po po¿arze.

Wiêc powiadam panu! - mówi³ weso³o dalej £ady¿yñski - gdy to co mówi³em,
nam, mê¿czyznom, opowiedzia³ Topolski po kolacyi przy cygarze, i kiedy
wiadomo¶æ ta do pañ siê przedosta³a, Topolski zosta³ bohaterem dnia!..

- No, a pani Ola nic o istnieniu tego portfelu nie wiedzia³a?

- Ale¿, nic zupe³nie! - podchwyci³ £ady¿yñski. Tem wiêksze
zaintrygowanie, domys³y!.. Wszyscy, a szczególniej panie, wsiad³y na
mnie, bym natychmiast opisa³ to wszystko Romanowi, chcia³y nawet, bym
specyalnie w tej sprawie pojecha³ do niego... Prezes za¶, ksi±¿e
Szyd³owiecki, zrobi³ nawet w li¶cie moim dopisek, ¿eby Romek powiadomi³
go telegraficznie o swym przyje¼dzie, to on wyprawi wówczas raut na
cze¶æ jego i Topolskiego, jako bohaterów tej zagadkowej sprawy... Jednem
s³owem, powiadam panu - komedya...

£ady¿yñski mówiæ przesta³, strzepuj±c popió³ z cygara. Lecz trwa³o to
krótko...

Rozmowa wkrótce potoczy³a siê znowu b³yskotliwa, lekka...

A powóz tymczasem dudni³ w³a¶nie teraz po mo¶cie, rzuconym przez rzekê,
i wtoczy³ siê w w±skie brudne uliczki ¿ydowskiego miasteczka; niebawem
wymin±³ je i znalaz³ siê na szerokim trakcie, prowadz±cym do kolejowego
dworca.

Jednocze¶nie w oddali ukaza³y siê trzy gorej±ce ¶wiat³a: - to poci±g
zbli¿a³ siê ju¿ do stacyi. Pierwszy dojrza³ go Krasnostawski. Siêgn±³
szybko po zegarek i spojrza³:

- Oho, ju¿ po dziewi±tej! to pañski poci±g...

- Do djaska! - z¿ymn±³ siê pan Emil i - wytê¿y³ wzrok w kierunku
poci±gu.

- Janie! galopem! - krzykn±³, zwracaj±c siê energicznie do furmana...
Dam ci na mohorycz... nocowaæ tu ani my¶lê!.. Mo¿e zd±¿ymy! Jazda, a
ostro!..

Stangret trzasn±³ z bicza, czwórka pu¶ci³a siê pêdem po g³adkim szlaku.

Zziajane ju¿ konie, galopuj±c, sapa³y i tak dojechano a¿ pod sztachety
drewniane, okalaj±ce stacyê... Tu pe³no ju¿ by³o wozów, bryk,
obywatelskich czwórek, oczekuj±cych na swych panów.

Gdy elegancki ekwipa¿ pana Emila wtoczy³ siê na brukowany placyk przed
stacy±, jednocze¶nie na platformie rozleg³ siê dzwonek i wpad³ tam, z
hukiem poci±g, zatrzymuj±cy siê tu tylko parê minut.

- Zuch z ciebie! - pochwali³ £ady¿yñski furmana, i rzuciwszy mu
pó³imperya³a, wyskoczy³ szybko. Rzeczy, przytwierdzone za powozem,
odwi±zywano ju¿; dwaj panowie, zarz±dziwszy po¶piech, pobiegli do sali.

Tu ruch panowa³ nielada..

Pasa¿erowie przyjezdni wysypywali siê z wagonów i t³oczyli do wnêtrza
dworca; jad±cy kupowali bilety, s³u¿ba kolejowa nosi³a rêczne baga¿e,
zdawa³a kufry, biega³a gor±czkowo, krêci³a siê, jak w ukropie.

Przecisn±wszy siê energicznie przez t³um, pan Emil zdoby³ bilet
pierwszej klasy i w minutê potem, wychylony z wagonowego okna, rozmawia³
z ¿egnaj±cym go Krasnostawskim.

Uderzy³ trzykrotnie dzwonek, konduktor gwizdn±³, lokomotywa
odpowiedzia³a mu przeci±gle - poci±g ruszy³ powoli z miejsca.

- Do widzenia!... Powodzenia na nowej drodze ¿ycia!..- mówi³ pan Emil,
u¶miechaj±c siê przyja¼nie, serdecznie ¶ciskaj±c d³oñ Krasnostawskiego.

Ten ostatni za¶, widocznie pod wp³ywem jakiej¶ nag³ej my¶li, pu¶ci³
szybko rêkê £ady¿yñskiego, sk³oni³ siê, i wydobywszy szybko z kieszeni
dwa listy, podbieg³ ku uchodz±cemu wagonowi pocztowemu. Dogoni³ go i
zrêcznie wrzuci³ w otwór w³a¶ciwy oba pisma.

- Addio... dziêkujê! - pos³ysza³ jeszcze g³os pana Emila, i poci±g znik³
niebawem.

Krasnostawski pozosta³ sam. Nastêpny poci±g mia³ przyj¶æ ju¿ wkrótce,
poszed³ wiêc do kasy, kupi³ bilet, a wróciwszy na platformê, usiad³ na
³aweczce samotny.

Zamy¶li³ siê...

Poza nim zamyka³ siê teraz na zawsze jeden okres dotychczasowego jego
¿ycia.

P³atny s³uga bogatszych od siebie ludzi z¿y³ siê on jednak, zbrata³ z
ich ¿yciem - z nimi... I po co?.. Po to, by obrachunek ten po¿ycia
wspólnego zakoñczyæ tak marnie?..

Krasnostawski pochyli³ g³owê, uj±wszy j± w d³onie. Jaki¶ bunt mimowolny
podnosi³ siê w nim przeciwko ¿yciu, losowi i ironii jego.

Po co tu przyby³ lat temu kilka, po co przywi±za³ siê do tego cudzego
k±tka ziemi, po co tak gor±co ukocha³ Olê?

Dlaczego to wcielenie wdziêku, czaru, wiosny, mi³o¶ci i piêkna, w osobie
tej kobiety, stanê³o, jak cieñ niepochwytne, na drodze jego ¿ycia?..

Krasnostawski pochyli³ siê bardziej jeszcze i d³ugi czas pozosta³
nieruchomy.

Nagle drgn±³ ca³em cia³em i podniós³ g³owê. Gwizd dono¶ny przeszy³
powietrze, na dworzec z hukiem, szumem, w k³êbach pary wpad³ poci±g
kuryerski.

Krasnostawski pocz±³ szukaæ miejsca w wagonach. Ulokowawszy siê
wreszcie, zbli¿y³ siê do okna wagonu i wyjrza³.

Zamykano ju¿ w³a¶nie z po¶piechem drzwiczki, w¶ród zgie³ku rozlega³ siê
trzeci dzwonek.

Krasnostawski ostatniem spojrzeniem smutnem obj±³ raz jeszcze wszystko i
cofn±³ siê w g³±b wagonu...

Zagra³a w tej¿e chwili tr±bka dro¿nika, mignê³y latarnie sygna³ów i
poci±g kuryerski znik³, poch³oniêty cieniami nocy.

Na dworcu zago¶ci³ znowu spokój. Wszyscy rozeszli siê teraz na dobre,
pogaszono latarnie, a w oknach stacyi niebawem równie¿ znik³y ¶wiat³a.

Na bagnach chór ¿abi gra³ tylko sw± pie¶ñ jednostajn± gdzie¶ w dali, w
pobliskim lesie s³yszeæ siê dawa³y jakie¶, szmery i senna noc cicha,
zasiad³szy, jak królowa, na tronie z tkanego z³otem szafiru -
rozpostar³a panowanie nad ¶wiatem...

Cisza zupe³na zaw³adnê³a okolic±.

Mierz±c tylko mkn±cy chy¿o czas, olbrzymi zegar stacyjny wydzwania³
godziny miarowo...

W milczeniu ogólnem, jak szept cz³owieka, g³os jego odzywa³ siê
bezustannie:

Tik - tak! tik - tak! tik - tak!..

-------------

W centrum Medyolanu, na placu "Del Duomo," w powodzi jaskrawych promieni
upalnego, koñcz±cego siê ju¿ popo³udnia, leniwie snu³y siê po chodnikach
sylwetki niezbyt licznych przechodniów, kryj±c siê od s³oñca pod kolumny
frontowe i oszklon± galeryê "Vittorio Emanuele."

Woko³o klombów, zajmuj±cych ¶rodek placu, i otaczaj±cych stoj±cy tam
pomnik, krêci³y siê jednostajnie elektryczne tramwaje, dzwoni±c co
chwila, rozbiegaj±c siê i gin±c w sieci ulic miasta, sam za¶ na koniu
majestatyczny Wiktor Emanuel II, z br±zu, z piedesta³u pomnika,
wpatrywaæ siê zdawa³ ciekawie w otwarte drzwi króluj±cego tu na placu
katedralnego tumu, poci±gaj±cego z oddali tajemnicz± wej¶cia g³êbin±...
Koronkowej roboty marmurowe jego ¶ciany, dach, kilkadziesi±t wie¿yc i
zdobi±ce go statuy, w liczbie oko³o dwóch tysiêcy, wznosi³y siê dumnie,
i wystrzela³y wysoko w niebo w³oskie, szafirowe, czyste, zadziwiaj±c
misternem wykoñczeniem, daj±c sob± najlepsze nie¶miertelne ¶wiadectwo
genialnej pracy cz³owieka.

Po marmurowych stopniach schodów tej okaza³ej, gotyckiej katedry,
mog±cej w swojem wnêtrzu pomie¶ciæ do 40,000 ludzi, co chwila wchodzi³
kto¶ do jej ¶rodka, lub wychodzi³ na ulicê - z koj±cej ciszy ¶wi±tyni
wpadaj±c nagle w ha³a¶liwy wir miasta, i natrêctwo jego mieszkañców, w
osobie spaceruj±cego po trotuarze tu¿ ko³o tumu przekupnia, cisn±cego w
rêce ka¿demu gwa³tem mozaikowe wyroby weneckie.

- Uno liro, signore, solamente uno liro! - na pó³ rozpaczliwym, na pó³
przekonywaj±cym g³osem napiera³ siê w³a¶nie ten ostatni, ¶niady W³och, o
przebieg³em spojrzeniu, i trzymaj±c w rêku jak±¶ podejrzanej roboty
broszkê, zagradza³ drogê m³odemu mê¿czy¼nie, wstêpuj±cemu, w zamy¶leniu;
po stopniach katedry.

Dzier¿ymirski przystan±³; podniós³ g³owê, i spojrza³ w oczy natrêtowi, a
¿achn±wszy siê niecierpliwie, rzuci³ mu co¶ energicznie po w³osku.
Przest±piwszy próg ko¶cio³a, zdj±³ kapelusz i odetchn±³ z ulg±.

Przyjemnym ch³odem w przeciwstawieniu do panuj±cego na dworze upa³u;
powia³o nañ z wnêtrza tumu i milczeniem skupionem, powagi i - majestatu
pe³nem... Cieñ, pustka i tajemniczo¶æ niewyt³umaczona objê³y go zarazem
niepodzielnie. W ciszy; po mozaykowej posadzce, z marmuru, dono¶nie,
rozleg³y siê kroki Romana.

Poza amfilad± 52 kolumn olbrzymich, kolosów, szesna¶cie kroków ka¿da
obchodu maj±cych - w perspektywie, daleko, widnia³ wielki o³tarz, chór i
rzêdy plecionych krzese³ek ¶wieci³y przyæmionym blaskiem kolorowe szk³a
okien, ponad g³ow± za¶ Dzier¿ymirskiego, opiekuñczo jakby, wznosi³y siê
marmurowo wynios³e gotyckie arkady; z wierzcho³ków kolumn, zdobi±c je
grupami ka¿d± z osobna, patrzy³y na niego dziesi±tki statuetek ma³ych...

Odblask s³oneczny dotkn±³ delikatnie piêknych rysów przybysza, jego
smag³ych policzków, wypuk³ego czo³a, i o¶wietli³ je przelotnie.. Ra¿ony
¶wiat³em w oczy, Roman usun±³ siê w cieñ, i spu¶ciwszy g³owê na piersi,
zaduma³ siê g³êboko.

Godzin temu dwie zaledwie odebra³ jednocze¶nie dwa listy...

Pierwszy od Emila £ady¿yñskiego, sarkastyczno - szyderski, opisuj±cy mu
szczegó³owo i swobodnie fakt znalezienia pugilaresu, - powali³ go w
pierwszej chwili, niby uderzenie obucha.

Drugi, przepe³ni³ miarê jeszcze!..

Ze s³ów tak szczerych, i¿ nie mog³y nasun±æ nawet momentalnej
w±tpliwo¶ci, wyrwanych prosto z bolej±cej duszy ludzkiej, dowiedzia³ siê
Dzier¿ymirski o zdradzie Oli...

Chwili tej nie zapomni do grobu!..

Otch³añ, zda siê, g³êboka i bezdenna rozwar³a mu siê pod stopami, dusiæ
go w gardle poczê³o, w g³owie powsta³ zamêt - w piersiach dotkliwy
ból!.. Wybieg³ jak nieprzytomny na ulicê... Pó³ob³±kany prawie przyby³
pod stopnie marmurów katedry po ukojenie...

Za progiem ¶wi±tyni, rzeczywi¶cie cudem po prostu jakim¶, powróci³a mu
samowiedza i wzglêdna równowaga umys³owa..

I oto teraz Roman porz±dkowaæ zaczyna uci±¿liwie my¶li. Wzrok jego
machinalnie b³±dzi po wspania³ych freskach, z dzie³ami mistrzów,
o³tarzach, marmurowych rze¼bach i pomnikach, zatrzymuje siê
instynktownie na siedmioramiennym kandelabrze olbrzymim, kosztownej
roboty, w kszta³cie drzewa... Potem oczy jego spoczywaj± bezmy¶lnie na
kopule, przed chórem i znajduj±cej siê pod ni± podziemnej kaplicy
¶wiêtego Karola Boromeusza, ozdobionej bogato drogimi kamieniami i
z³otem...

Dzier¿ymirski siêga nagle do kieszeni i wyjmuje otrzymane listy...
usi³uje przeczytaæ je po raz wtóry...

Przed nim, prze¶wiecane b³y¶niêciem s³oñca, zmatowanym blaskiem ³agodnie
¶wiec± w zmierzchach katedry wspania³e trzy okna chóru, jak mówi±,
najwiêksze na ¶wiecie ca³ym.

Niby ¿ywe, patrz± na Romana z okiennych witryn miniaturowe postacie
¶wiêtych; malowane barwnie na szkle, na ma³ych kwadratowych tafelkach -
350 obok siebie reprodukcyj scen religijnych, wzorowanych na
najs³awniejszych mistrzach wychyla siê, p³onie setkami kolorów i
cieni...

Dzier¿ymirski wypuszcza listy z rêki i ukrywa twarz w d³onie...

Pod wp³ywem bowiem jednego rzutu oka tylko na pisma, cierpienie
bezbrze¿ne i rozpacz t³ocz±c± fal± zalewaj± mu duszê...

Wiêc zdradzi³a go!.. Zdradzi³a nikczemnie, dla zmys³owego upojenia - dla
sza³u!.. Zdepta³a jego mi³o¶æ, uczucia, oszuka³a go - zapomnia³a!..

Wiêc takim ironii zgrzytem nagradza jego los szyderca, za to, co dla
kobiety tej niegdy¶ uczyni³!..

Ale¿ on dla niej przecie¿ po¶wiêci³ wszystko!.. Siebie odda³!.. Sw±
cze¶æ, uczciwo¶æ - sumienie!..

- Przez ciebie wszystko tom uczyni³, przez ciebie! - g³uchy jêk unosi
pier¶ mê¿czyzny. - O, Olu!.. Olu!.. przez ciebie!..

I milknie skarga...

A potem niezrozumia³ego ju¿ co¶ co¶ tylko, niedos³yszalnego poczynaj±
naraz szeptaæ cicho do siebie Dzier¿ymirskiego usta.

Klêka i jakie¶ bóle i ¿ale p³yn±æ siê zdaj± pod strop milcz±cego tumu,
biegn± trwo¿nie pod wynios³e jego arkady, odbijaj± siê o statuy, rze¼by
i pomniki - na kolana padaj± u o³tarzy - lec±, tam, gdzie¶ wysoko... do
Boga!..

Lecz oto nagle spokój ¶wi±tyni brutalnie przerwanym zostaje...

- Yes, yes, yes!.. - odzywa siê co chwila i dowcipy francuskie wtóruj±
angielszczy¼nie, - z przewodnikami Baedeker'a w rêku przesuwa siê tu¿
ko³o Romana garstka osób, z udanem znawstwem ogl±daj±c wszystkie zabytki
tumu.

Gwarz±c weso³o, dziel± siê tury¶ci na dwie po³owy. Jedna z nich zmierza
zobaczyæ wnêtrze kaplicy ¶w. Karola Boromeusza, druga, pobrzêkuj±c
pieniêdzmi, kupuje niebawem prawo obejrzenia dachu katedry, przy
stoliku, postawionym we wnêtrzu ¶wi±tyni, na prawo, w g³êbi, u wej¶cia
do prowadz±cych tam¿e schodów.

Roman powstaje i z ko¶cio³a uchodzi po¶piesznie. Na ulicy wskakuje do
doro¿ki, i rzuca g³o¶no jaki¶ rozkaz wo¼nicy.

Powozik rusza... Stopniowo, coraz szybciej wymija ulice, uliczki, place
targowe; staro¿ytne ko¶cio³y i pa³ace... Ruch miejski woko³o zmniejszaæ
siê poczyna i powóz wje¿d¿a niebawem w szerok± alejê, gdzie, oprócz
biegn±cych gdzieniegdzie tramwai, nie ma zgo³a nikogo.

W ¶lad za tem równie¿ roztwiera siê perspektywa...

Poza obszernym placem, bieleje kwadrat wielkiej kolumnady, zieleñ ¶wie¿a
ramuje j± wdziêcznie. To ju¿ miasto umar³ych, - jeden z najpiêkniejszych
w³oskich pomnikowych cmentarzy, medyolañskie "Cimitero Monumentale."

Powóz podje¿d¿a bli¿ej nieco, Dzier¿ymirski wysiada i id±c piechot±,
kieruje siê ku rysuj±cej siê teraz ca³kiem ju¿ wyra¼nie i okazale,
cmentarnej kolumnadzie wej¶ciowej. Krocz±c za¶ tak powoli, my¶li:
Nareszcie... tu, u grobu matki, dadz± mi spokój przynajmniej ludzie!..
Tu zdobêdê samotno¶ci chwilê z jej prochami tylko i z samym sob±!..

Wstêpuj±c po stopniach schodów, Dzier¿ymirski znajduje siê niebawem pod
dachem kolumnady, kwadratowym frantom, ozdobionym wie¿ycami, zamykaj±cej
z zewn±trz widok i wej¶cie na cmentarz.

U stóp Romana obecnie, w potokach s³onecznych promieni, na tle zieleni
gaju, bielej± setki marmurów, wystrzelaj± w niebo dziesi±tki gotyckich
wie¿yczek, mauzoleów i pomników...

Nie patrz±c nawet na nie, obojêtny, Dzier¿ymirski, skrêca w lewo, a
wzrok jego przesuwa siê machinalnie po ma³ych zadrukowanych tabliczkach
marmurowych wprawionych gêsto obok siebie w ¶cianê kolumnady, a
oznaczaj±cych miejsce trumienek, z popio³ami nieboszczyków.

I Roman w ten sposób dochodzi do k±ta frontowego czworoboku, widz±c za¶
naprzeciw siebie mur, skrêca, id±c wci±¿ jeszcze pod dachem kolumnady,
pos³usznie, na prawo...

Zadumany, mija wprawiony w ¶cianê pomnik rodziny Volonte, pe³ny artyzmu,
piêkny bardzo w oddaniu grozy i bólu...

Na cia³o ju¿ oto martwe piêknego mê¿czyzny i le¿±ce w po¶cieli na ³o¿u z
kamienia, w zgiêciu bolesnem postaci ca³ej, rzucona w szale rozpaczy,
klêczy m³oda kobieta i ca³uje drog± dla siê twarz zmar³ego... Ca³uje,
pie¶ci w zapamiêtaniu ¶lepem, upojeniu strasznem, bo ostatniego, a
nieodwo³alnego ju¿ po¿egnania!..

Roman, wszed³szy po schodach bocznego skrzyd³a kolumnady, jest ju¿ na
cmentarzu.

Idzie wolno, kieruj±c siê bezwiednie alej± znan±, wiod±c± ku mogile
matczynej.

Wko³o niego wznosz± siê zewsz±d wspania³e grobowce: Verazzich,
Sonzognich, Nasonich, Turatich, Brambillich, Pagnonich i innych w³oskich
rodzin i rodów. Pie¶cide³ka kamieniarskiej, rze¼biarskiej i budowlanej
roboty, mauzolea, w kszta³cie gotyckich kapliczek, z piêknymi
o³tarzykami, mozayk±, obrazami i innemi ozdobami wewn±trz ¶liczne,
odcinaj± siê licznie na tle zieleni drzew cmentarza... Po wsze strony
za¶, gdzie okiem rzuciæ tylko, w tych wszystkich bia³ych grobowych
sylwetach pochwycony artystycznie, w kamieñ martwy i marmury
rze¼biarskim d³utem zakuty, dr¿y, zdawa³o by siê wszêdzie... ból!..

S³oñce, zni¿aj±ce siê ju¿ stopniowo coraz bardziej, z³oci teraz
rzêsi¶cie rój bia³ych postaci... W pobli¿u Dzier¿ymirskiego, z krawêdzi
od³amu - na wpó³ obros³ego zieleni±, a doskonale imitowanej ska³y
górskiej - z jej szczytu, iskrz±cy siê w blaskach s³oñca, spogl±da
wynio¶le doko³a wspania³y orze³ z bromu.

To odznaczaj±cy siê od drugich oryginalno¶ci± pomys³u, grobowiec
Poggich...

Dalej za¶ nieco pomnik rodziny Rusconi; rze¼ba kobiety, o oczach,
pe³nych wyrazu, wpatrzonej smutnie w dal, z testamentem nieboszczyka w
rêku, na którym wyryte widniej± zapisy..

W innej znów stronie, wdowa w pó³le¿±cej pozycyi, zap³akana; twarzy jej
nie widaæ wcale - ukryta w d³onie. Ca³a postaæ wyra¿a ból niezmierny.

W swej w¶ród grobowców wêdrówce, Dzier¿ymirski przystaje nagle... W
zamy¶leniu - zb³±dzi³... Oryentuj±c siê, zawraca, i ponownie mija
mnóstwo grobowców, okazalszych, skromniejszych - przechodzi mimo
piêknego nader pomnika.

Na grób z marmuru rzucona du¿a kotwica; pod krzy¿em siedzi na mogile
anio³-kobieta, o prze¶licznym wyrazie twarzy, pogr±¿ona w smutnem
zamy¶leniu, z wieñcem w d³oni...

Niebawem, tu¿ obok id±cego wci±¿ Romana, wyrasta znów pomnik z kamienia.
Na wierzcho³ku jego, z rêkoma wzniesionemi do góry, modli siê wielki
Anio³, z piêknymi bardzo rysami twarzy, u stóp grobu klêczy kobieta, ze
wzrokiem spuszczonym wdziêcznie, w ekstazie jakby bólu, odziana ca³a w
zwoje subtelnie odrze¼bionych koronek.

Wkrótce przed grobowcem, banalnym nieco, a w porównaniu z innymi nader
skromnym, Dzier¿ymirski pochyla siê, zdejmuje kapelusz i klêka, opar³szy
g³owê o zimny kamieñ pomnika Na grobie wyrze¼biony subtelnie w bia³ym
marmurze biust piêknej kobiety, oczyma wielkiemi, pe³nemi wyrazu, z
odcieniem lito¶ci, czy bólu, patrzeæ siê zdaje badawczo na pochylon±
postaæ i g³owê mê¿czyzny...

Tymczasem rozsiana doko³a cisza, tchn±ca spokojem, momentalnie ukajaæ
poczyna Romana. Z chaosu, dotychczas panuj±cego mu w mózgu, jedna po
drugiej wy³aniaj± siê doniesione mu fakta, ustawiaj± rzêdem w
symetryczn± ca³o¶æ i niby ogniwa, logik±, rozumu spojone, wi±¿± siê ze
sob±, grupuj±...

I kara ¿ycia, nieub³agana, zimna, choæ moralna tylko, staje
Dzier¿ymirskiemu teraz przed oczyma wyra¼nie...

Pozornie otrzyma³ on wszystko: W obliczu ¶wiata pozosta³ bezkarnym; by³
bogatym, wp³ywowym i wielkim, k³aniano mu siê, ¿ebrano jego ³aski,
protekcyi.

¯ycie ca³e dot±d opromienia³a mu Ola mi³o¶ci± sw±, bez granic...

Posiada³ skarb najwiêkszy - kocha³ i by³ kochanym...

To by³o wczoraj jeszcze, a dzi¶?.. Dzier¿ymirski, pod ciê¿arem
cierpienia, pochyli³ siê w tej chwili bardziej jeszcze, skuli³ siê,
zmala³...

I w jasnowidzeniu jakby nag³em, ujrza³ on równocze¶nie, co innego
jeszcze...

Przysz³o¶æ w³asn±!..

On wiêc, w spo³eczeñstwie swem jeden z pierwszych niemal; on, stoj±cy na
jego ¶wieczniku, nie ska¿ony moralnie, "na zewn±trz" - niczem,
sponiewierany mo¿e, zbrukany pos±dzeniem, lub domys³ami, a wreszcie, -
kto wie, czy nie stoj±cy w obliczu t³umów, pod prêgierzem prawdy,
tajonej skrycie do dzi¶ dnia na dnie duszy?

- O Bo¿e!.. Bo¿e! - jêk mimowolny wydobywa siê z piersi Romana, oczy za¶
jego wznosz± siê jednocze¶nie i spotykaj± na grobie, z wizerunkiem
matczynym. Oblicze rodzicielki patrzy teraz na niego, z wyra¼nem
wspó³czuciem, wspó³boleje z nim jakby. Jak ¿ywa, spogl±da na Romana
matczyna, twarz smutna; kilka kropelek rosy, czy deszczu, ukrytych dot±d
w za³omach kamienia, sp³ywa nagle po wykutem obliczu piêknej kobiety...

Zachodz±ce s³oñce zakrwawia je swym blaskiem...

I krwi± oto serdeczn±, zdaje siê matka p³akaæ nad synem - ³zami lito¶ci
i bólu.

A Roman jednocze¶nie, w porywie cierpienia, wyci±ga ramiona do rze¼by
twarzy drogiej, obejmuje niemi g³owê z marmuru i krzy¿ pomnika, a
dotkn±wszy czo³em czo³a matki, szepce co¶ jak dziecko, kwili...

-  Matko... mateñko! - s³ychaæ dok³adnie, i cicha skarga z piersi mu siê
wyrywa! Z bólem jutra, ³±czy siê w nim zarazem jaki¶ bunt
niewyt³umaczony do ¶wiata, do ludzi - do ¿ycia!... I w szepcie s³ów
urywanych, zmieszanych, wymówka wnet cierpka s³yszeæ siê daje.

- Matko! - szepcze Roman, z wyrzutem. - Dlaczego¿ ¿e po tobie
odziedziczy³em gor±c± krew tej ziemi? Czemu, ach, czemu, z mlekiem twem
wyssa³em zapalczywy ogieñ pragnieñ, zmys³owego sza³u, który zniweczy³ we
mnie wszystko, któremu oprzeæ siê nie zdo³a³em, i upad³em tak nisko...
tak... nisko!

Nie mog³em odmówiæ sobie posiadania kobiety, któr± ukocha³em, bo w
¿y³ach mych p³onê³a, jak lawa twych, matko, ojczystych wulkanów, krew
dzieci po³udnia, bo natura ich gwa³towna, przewrotna, bez niez³omnych
uczciwo¶ci zasad, zakorzeni³a siê w mej istocie... Podepta³em
wszystko... wszystko...

- Matko, ty¶ temu niewinna, ja wiem, ty¶ niewinna! - skar¿y³ siê dalej
Roman, przepraszaj±c jakby, - ale, czemu¿ twym wp³ywem, kiedy ojca
straci³em tak wcze¶nie, nie stara³a¶ siê z³agodziæ we mnie tej natury
narodu twego? Dlaczego nie mog³a¶ wytêpiæ ze mnie z³ego ziarna? Czemu?..
czemu?.. czemu?..

I pytanie to Dzier¿ymirskiego ostatnie, rozpaczliwe, ulecia³o,
pó³pokorne, pó³gro¼ne jakby i zamar³o w ciszy!

A rodzicielka Romana mówi³a piêknym, wyrazistym w bia³ej rze¼bie
wzrokiem - odpowiada³a mu, zda siê równie¿:

- Nie blu¼nij, synu, nie rozpaczaj!.. Nie ja tu winnam!.. Wierz mi!..
Czyni³am, co mog³am... Wpaja³am w tw± duszê niez³omne zasady,
wzmacnia³am twój umys³, twe serce! Nie miej ¿alu do mnie, me dzieciê!..
Popsu³ siê ¶wiat, co skala, zbruka niejedno swem b³otem!.. Zb³±dzi³e¶...

A tymczasem zbiela³e usta Dzier¿ymirskiego, wij±cego siê wci±¿ u stóp
grobowca, w bólu i niepewno¶ci jutra, zaszepta³y znów rozpaczliwie, z
cicha...

- Co czyniæ? co czyniæ? - Wszak tam wszyscy czekaj± teraz ode mnie
wyja¶nienia o pieniê¿nej zgubie, którego daæ im, niestety, nie potrafiê.
Có¿ im powiem? co wymy¶lê, a zreszt±, có¿ mi po tem? Gdybym po wysi³ku
mózgowym i znalaz³ mo¿e przem±dre nawet rozwi±zanie jakie, czy¿ nie
takiem samem, nie do zniesienia piek³em, sta³oby siê to moje jutro! -
odpowiada³y w duchu Romana: bezmierne zniechêcenie i gorycz.

- W ci±g³ej, podwójnej jeszcze, ni¿ dot±d, obawie skandalu, z tajon±,
t³umion± w duszy tajemnic±, bez mi³o¶ci, bez niej, bez Oli, sam,
opuszczony, z widmem wyrzutu sumienia?.. - Nie! - wyrzuci³ z siebie
Dzier¿ymirski, z moc±. - Ja tak ¿yæ nie potrafiê!..

Szept urywany Romana usta³. Tul±c wci±¿ w ramionach ciemny marmur
grobowca, milcz±c± snaæ ju¿ teraz z rodzicielk± sw±, a mo¿e i z Panem
Wszechrzeczy, prowadzi³ on rozmowê.

Nagle jednak w st³oczonej piersi Romana cierpienia d³u¿ej nie zdo³a³o
ju¿ siê ukryæ - spazmem ³kania wydoby³o siê na zewn±trz!

Milczenie cmentarnego zacisza wstrz±sn±³ p³acz mêski, przejmuj±cy,
g³êboki i przykrem nader echem rozleg³ siê doko³a.


**********************************************************


A tymczasem nad Medyolañskiom przepiêknem "Campo Santo," w ca³em swym
majestacie zachodzi³o s³oñce...

Mieni³y siê w odblaskach jego dachy i wie¿yczki licznych kapliczek,
mauzoleów; przez kolorowe w±skie szyby okienek, drzwi i kraty
w¶lizgiwa³a siê wewn±trz ich cicho czerwieñ promieni, pe³za³a po mozayce
posadzek, muska³a ubrane wdziêcznie kwiatami o³tarzyki, kandelabry,
pos±gi i piêkne ¶wiêtych obrazy...

Wspania³a wej¶ciowa kolumnada iskrzy³a siê równie¿ têcz± blasków;
¶ciany, dach i wie¿yczki po³o¿onego na drugim koñcu cmentarza "Tempio di
Crematione" gorza³y p±sow± gr± ¶wiat³a...

A mleczno-bia³e, ciche i zadumane dot±d sennie pos±gi pomników ocknê³y
siê po prostu jakby o¿y³y...

Kszta³ty ich, misternie w kamieniu wykute, rysy, odrze¼bione,
przebudzi³y siê niby z martwoty dotychczasowej na drobn±, przelotn±
chwilkê - na mgnienie!..

I nie s± to ju¿ allegoryczne postacie, ni podobizny zmar³ych dawno -
nie, to wszak ¿ywi ludzie, z krwi i ko¶ci! Cia³o ich przecie¿,
zaró¿owione leciutko, dr¿eæ oto zda siê, poruszaæ, w ¿y³ach krew p³ynie,
usta co¶ mówi±, a oczy ich, rysy, wyrazu pe³ne, bolej±, p³acz±, smuc±
siê - my¶l±!..

Patrzcie... patrzcie!..

Tam, na, wspania³ym grobowcu, po obu stronach siedz±cej na szczycie,
zadumanej symbolicznej postaci kobiecej, dwaj anio³owie zalewaj± siê
gorzkiemi ³zami, szlochaj±!.. Tu znów, przy innym pomniku, po stopniach
jego porusza siê, kroczy wzwy¿ niewiasta m³oda, - ku dwóm pos±gom,
stoj±cym na górze grobowca, prowadzi ch³opczyka, ¶licznotê, w którego
d³oni zaci¶niêty kwiatuszek siê chwieje... A tam, znów dalej, w innej
stronie...

W otwarte drzwi ma³ego mauzoleum, po stopniach schodów wchodzi wolno,
szeleszcz±c jakby fa³dami swej sukni, ze spuszczonym wzrokiem - w
trzymany w d³oni ró¿aniec wpatrzona, cudnej piêkno¶ci kobieta...

I tak dalej, i tak dalej...

Dziesi±tki bia³oskrzyd³ych anio³ów, wdów bolej±cych, za³amuj±cych
d³onie, tarzaj±cych siê gwa³townie, czy te¿ pogr±¿onych w martwocie
rozpaczy, - setki biustów, postaci - zda siê, w cmentarnej ciszy nuc±
oto hymn bólu, w zgodnym akordzie z piersi jakby wyrzucaj± wszechogólny
krzyk cierpienia!..

A promienie zachodu zni¿aj± siê tymczasem coraz bardziej...

Purpura ich ciemnieje w koñcu, niebawem nikn±æ powoli zaczyna tam i
ówdzie. Zak±tki cmentarza dalsze, pod murem, stoj± ju¿ w cieniach -
¶rodkowe k±pi± siê jeszcze w ostatnich po¿egnalnych drgnieniach
czerwieni i z³ota...

Woko³o klêcz±cego Romana, i obejmuj±cego wci±¿ w jednej i tej samej
pozycyi pomnik, z pos±giem matczynym, pal± siê w ca³ej pe³ni jeszcze
dogasaj±co s³oñca blaski.

Dzier¿ymirski, szukaj±c dalej ulgi w cierpieniu, jak nieprzytomny, wci±¿
szepcze co¶ niezrozumia³ego do sk±panej w purpurze promieni rze¼by z
marmuru... I niebawem, w ciszy, przerywanej tylko ³agodnym szmerem
poruszanych u drzew li¶ci, dr¿eæ g³o¶niej znów skarga poczyna.

- Nie, matko! - szepce Roman - nie, matko! zrozum mnie, nie gañ!.. Ja
tam, do nich wróciæ nie mogê, to przechodzi si³y moje!.. Wszak ja jego,
kochanka Oli - t³umaczy siê dalej Dzier¿ymirski - jego, mego wroga,
zabiæ powinienem! A jak¿e ja to uczyniê? Przecie¿ oczyszczaæ pojedynkiem
nawet mego honoru nie mogê! - z gorycz± w g³osie, niby ¿ywej osobie,
perswaduje Roman, coraz ciszej, z³amanym szeptem... - Zrozum, mateñko!..
Nie... mogê!..

Milknie na chwilê, poczem urywanym g³osem, z beznadziejn± rozpacz±,
mówi, zwierza siê jeszcze... - Tak, mateñko! bo honoru wszak ja...
sam... nie... posiadam!..

I Dzier¿ymirski koñczy g³ucho: - On w twarz mi to rzuciæ mo¿e, je¶li siê
dowie o wszystkiem, a wtedy?.. Nie, matko! - powtarza g³o¶niej Roman nie
¿±daj tego ode mnie! - Ja, z piêtnem pogardy na czole, bez czci tych
t³umów, które ujarzmi³em - ¿yæ nie potrafiê!..

A szczególniej z jej... Oli mo¿liw± pogard± - bez jej uczucia ¿yæ - nie
mogê!..

I tem koñczy spowied¼ przed rodzicielk± syn zbola³y, a po chwili
dorzuca, z moc±. - I... nie chcê!!!

Milknie Dzier¿ymirski, twarzy nie odrywa jednak od marmuru grobowca,
pogr±¿ywszy siê w jakiem¶ pó³odrêtwieniu g³êbokiem.

A wko³o niego tymczasem ga¶nie ju¿ ca³kiem ³una zachodu... Jak przed
chwil±, niby dotkniête czarown± ró¿d¿k±, o¿ywia³y siê pos±gi z marmurów,
tak teraz kolejno do martwoty swej powracaj±.

Po³o¿ony tylko tu¿ obok Dzier¿ymirskiego symboliczny grobowiec ja¶nieje
jeszcze... Na wpó³ ró¿owy od blasków czerwonych, blednieæ oto w³a¶nie
coraz bardziej poczyna w ty³ przegiêty, eteryczny i wielki na grobie tym
anio³ z marmuru, o rysach przecudnych, o rysach kobiecych, dziwnie
nadziemsko zadumanych, a postaci ca³ej wiotkiej i ustawionej na
piedestale w ten sposób w powietrzu unosi³ siê, lecia³...

Anio³ patrzeæ siê zdaje na Romana, ze wspó³czuciem, spod rzês
spuszczonych, oczyma ¿yj±cego jakby ducha. Nad urn±, któr± trzyma w
d³oniach i tuli do piersi i unie¶æ z sob± jakby pragnie w za¶wiaty,
odrze¼biony, pal±cy siê ognik p³onie rzeczywistem ¶wiat³em, pieszczony
ostatnim promyczkiem s³oñca!..

Wreszcie i on zupe³nie ga¶nie.

Korowód wieczornych cieni z mrokiem, wodzem na czele, wsuwa siê teraz
cicho na "Campo-Santo" i welonem szarym wkrótce przes³ania z wolna
wszystko... W oczekiwaniu jutrzenki ró¿anej, która ich znowu przebudzi -
zasypiaj±, symbole snu wiecznego, marmurowe rze¼by bia³e, doczesn± zda
siê tylko drzemk±...

Stopniowo ¶cieraj± siê zarysy pos±gów, kapliczek, mauzoleów...

Zmierzch  ciemnieje. ¦wiêc±c swój tryumf, a ¶mieræ s³oñca po coraz
bardziej mrocznych zak±tkach "Cimitero" cienie wieczoru pl±saj± ju¿
obecnie swobodnie ca³kiem - dru¿yna ich weseli siê, tañczy, pusta,
skracaj±c godziny do przyj¶cia nocy-w³adczyni.

  Po pewnym czasie jednak staje siê w¶ród tego grona jej paziów co¶
  niew±tpliwie szczególnego bardzo... Wszystkie sylwety bowiem bawi±cych
  siê cieni ³±cz± siê oto w jedn± grupê, zwartem ko³em otaczaj±c który¶ z
  licznych grobowców.

Obejmuj±c ramionami krzy¿ i pos±g marmurowy, klêczy tu nieruchomo,
zlewaj±ca siê prawie z pomnikiem, pochylona, bia³a sylwetka mê¿czyzny...
Cienie pochylaj± siê ciekawie nad ni±, dotykaj± jej cia³a, zagl±daj± w
twarz, dziwnie blad±.

I raptownie szept jaki¶ trwo¿ny przelatuje po szeregu paziów nocy...
Bezradni stoj± wci±¿ gromadk±, przelêknieni czem¶ jakby, przejêci,
cisi... Niektórzy z nich nawet za³amuj± rêce, drudzy krêc± z
niedowierzaniem g³owami - inni wpatruj± siê smutnie w majacz±c± postaæ
ludzk±.

Nagle ko³o ich rozprzêga siê gwa³townie, milkn± - pozostawiaj± w
zapomnieniu zupe³nem pomnik i znajduj±cego siê u stóp jego cz³owieka.
Momentalnie, szybko, ustawiaj± siê sk³adnie w dwa szeregi, pochylaj± z
gracy± i pokor±, szacunku pe³n±, w powitalnym uk³onie...

To pani ich i królowa - Noc, strojna, wspania³a z wy¿yn na ziemiê
zest±pi³a w³a¶nie w tej chwili, w czarnym swym p³aszczu i w gwiazd
aureoli.

--------------

Poranek sierpniowy u¶miecha³ siê tego dnia rado¶nie do têtni±cego
zwyk³ym ruchem wielkiego miasta. Pogodny, jasny, niós³ on jednak w
powiewach swych, ch³odniejszych ju¿ nieco i ¶wie¿szych, zapowied¼ id±cej
wczesnej jesieni, tej czarownej, piêknej jesieni polskiej, tak zadumanej
zda siê i marz±cej cicho, po otulonych mg³ami p³aszczyznach i tak pe³nej
porywaj±cej sob± têsknoty.

Na jednej z g³ównych ulic miasta uwijano siê ¿wawo. Przechodnie, wszyscy
skwapliwie spiesz±cy w jedn± stronê, wymijali siê gor±czkowo, dzwoni³y
tramwaje, doro¿ki turkota³y g³o¶no - lekko, z cicha przesuwa³y siê
liczne, na gumowych ko³ach, ekwipa¿e i karety, d±¿±c równie¿ w tym¿e, co
i piesi, kierunku.

Niebawem jednak liczba jad±cych powozów poczê³a siê zmniejszaæ stopniowo
coraz bardziej, w koñcu za¶ usta³a zupe³nie.

Ulicê ruchu ko³owego zamkniêto. Ostatnie, zab³±kane doro¿ki zawracano,
zmuszaj±c do natychmiastowego skrêcania w pierwsz± lepsz± boczn± ulicê,
a we wzglêdnej, panuj±cej obecnie, uroczystej ciszy rozlega³ siê tylko
zg³uszony szmer licznych stóp id±cej po trotuarach gromady ludzkiej.

Pó³-milczenie to dyskretne trwa³o dobre pó³ godziny.

Wreszcie z wie¿yc jednego z pobliskich ko¶cio³ów odezwa³y siê powa¿nie i
rzewnie ¿a³obne dzwony i smutne - zabrzmia³y dono¶nie.

Ruch powsta³ na chodnikach... Zbierano siê grupami, przystawano, policya
i ¿andarmi na koniach poczêli czyniæ porz±dek, niebawem za¶ w
perspektywie wielkomiejskiej, opustosza³ej ¶rodkiem ulicy, ukaza³ siê
kondukt pogrzebowy. Na progach magazynów, balkonach i w oknach domów
zaroi³o siê od widzów ciekawych...

Z kilkunastoma ksiê¿mi i licznym klerem, ¿a³obny korowód przesuwaæ siê
zacz±³ z wolna alej±.

Ramowa³y go wdziêcznie niewinne g³ówki id±cych regularnie rzêdami
ch³opaczków i dziewczynek - a wychowañców z licznych miejscowych
ochronek, zak³adów dobroczynnych - za trumn± za¶ okaza³±, z³o¿on± na
bogatym sze¶ciokonnym karawanie i jad±cymi w ¶lad za tem, uginaj±cymi
siê od wieñców, ¿a³obnymi wozami, postêpowa³ t³um niezliczony - ko³ysa³o
siê morze g³ów ludzkich...

Hen! daleko za¶, poza ci¿b±, gin±c gdzie¶ w perspektywie ulic miasta,
l¶ni³ siê w promieniach s³oñca sznur powozów i karet.

W¶ród uczestnicz±cej w pogrzebie rzeszy rozlega siê st³umiony gwar
ogólnie prowadzonych rozmów. Na wszystkich za¶ ustach by³o teraz jedno
tylko imiê!

Bez zmazy i skazy wobec ¶wiata zeszed³ do grobu - Roman Dzier¿ymirski.

W ostatnich dniach lipca spo³eczeñstwem miasta, w którem ¿y³, pracowa³,
któremu na ró¿nych polach dzia³alno¶ci przewodzi³, wstrz±snê³a wiadomo¶æ
niespodziana, zakomunikowana przez gazety. Telegramem mianowicie
doniesiono lakonicznie o ¶mierci prezesa Dzier¿ymirskiego, we W³oszech,
w Medyolanie, na grobie matki, z anewryzmu serca. Powodem nag³ego zgonu
by³o, jak mówili jedni, silne wstrz±¶nienie moralne i bolesna wiadomo¶æ
z kraju, jak utrzymywali po cichu inni - straty powa¿ne, czysto
finansowej natury i po³o¿enie bez wyj¶cia!..

Cia³o sprowadzono do kraju i dzi¶ oto to same miasto, któremu
Dzier¿ymirski tak wiele zas³u¿y³ siê za ¿ycia, oddawa³o by³emu
przodownikowi ostatni± pos³ugê.

Stawi³y siê wszystkie sfery i stany - wszyscy za¶ z niek³amanym ¿alem,
szli obecnie za trumn± cz³owieka, z którego ¶mierci±, zdaniem ogólnem,
ubywa³a miastu i krajowi nawet powa¿na spo³eczna si³a...

A do¶æ by³o pos³uchaæ tylko uwa¿nie tam i ówdzie co mówiono o zmar³ym,
by przekonaæ siê, jak szczerym, jak powszechnym prawdziwie by³ ten ¿al
po nim!

Jednog³o¶nie bowiem i wszechogólnie wynoszono po niebiosa czyny prezesa
Dzier¿ymirskiego, po¶wiêcenie dla ogó³u, zdolno¶ci, rozum, szlachetno¶æ
i energiê - jednobrzmi±co ubolewano nad strat± jego niepowetowan±!
Czasami, naturalnie, wpl±ta³a siê i tu fa³szywa gdzieniegdzie nuta, lecz
ginê³a natychmiast w akordzie powszechnego uwielbienia i ¿alu z
przedwczesnego zgonu, tak zas³u¿onego spo³eczeñstwu cz³owieka...

Z trudno¶ci± przeciskaj±c siê pomiêdzy dwoma sznurami ciekawych na
chodnikach, wspania³y pogrzebowy korowód oddala³ siê tymczasem stopniowo
w perspektywie ulicy, - wreszcie ksiê¿a, karawani i d±¿±ce za trumn±
t³umy skrêci³y w lewo, i po pewnym czasie znik³y...

Na pierwszorzêdnej ulicy w mie¶cie przywrócono ruch natychmiast. Z
bocznych ulic wysypa³y siê dziesi±tki zatrzymanych dot±d pojazdów,
potoczy³y siê, dzwoni±c, ponownie tramwaje, zadudni³y doro¿ki, omnibusy
- do spowodowanych ¶ciskiem wypadków kilku, wpad³o na ruchliw± arteryê
grodu wezwane Pogotowie Ratunkowe, dono¶n± na tr±bce pobudk± toruj±c
sobie drogê!

Uroczysty nastrój sprzed chwili pierzch³ bezpowrotnie. Szerokiem korytem
¿ycie brutalnie depta³o ¶mierci widmo - w codzienn± szatê gor±czka
codziennego bytu przyoblek³o siê wszystko doko³a.

Na ustach tylko, snuj±cych siê po trotuarach przechodniów, biernych
widzów ¿a³obnego konduktu, b³±ka³o siê jeszcze nazwisko
Dzier¿ymirskiego, roznosiciele za¶ dzienników zaroili siê niebawem, a
korzystaj±c z chwilowego nastroju publiczno¶ci, sprzedawaæ poczêli z
powodzeniem nadzwyczajne dodatki do gazet, z portretem i ¿yciorysem
zmar³ego.


*************************************************



Min±³ rok czasu...

Powodzi± ¶wiate³ w mglisty wieczór pierwszego Listopada gorza³ cmentarz
miejski rozleg³y, i roje ludzi t³oczy³y siê na nim. Pouk³adane
wzorzy¶cie pali³y siê na bogatych grobach i ubogich mogi³kach kolorowe
lampiony, kwiaty i wieñce stroi³y umar³ych zak±tek...

Przy grobowcach niektórych, ubranych wspania³a, nie by³o ¿ywej duszy.
Przy innych formalne odbywa³y siê zebrania. ¦rodkiem za¶ ulicy
wystrojony, "szykowny", a przewa¿nie bezmy¶lny, w¶ród dowcipów
brukowych, wyg³aszanych dono¶nie, spacerowa³ t³um ciekawskich obojêtny.

Tu i tam z rzadka czernia³a przy ¶wie¿ym pomniku postaæ schylona,
zadumana têsknie, cierpi±ca... Tam i ówdzie na skromnej mogi³ce, w
bardziej oddalonej cmentarnej alei, szlocha³a cicho jaka¶ kobiecina,
gdzie indziej znów klêcz±cy syn, czy m±¿, samotny, modli³ siê, lub nie
widz±c nic zgo³a, nie s³ysz±c, zapatrzony w ból w³asny - po³yka³ ³zy.

W samotnej bocznej alei cmentarza weso³a m³oda para, pochylona
wzajemnie, szepta³a sobie czu³e czule s³ówka mijaj±c obojêtnie groby, a
pomiêdzy innymi i mogi³kê jedn± darniow±, skromniutk±... Zap³akana
dziewczynina kilkunastoletnia, ze z³o¿onemi pobo¿nie r±czkami, klêcza³a
na niej i sama jedna, biedzi³a siê w tej chwili z jedyn± zapalon±, a
gasn±c± za ka¿dym podmuchem wiatru, ¶wieczk±, któr±, wespó³ z
dziesiêciogroszowym z choiny wianuszkiem, i bia³ym wielkanocnym
barankiem - ustroi³a grobek matuli.

Od ¿ebraków, bab i dziadów, mrucz±cych mod³y, zawodz±cych ¿a³o¶nie,
roi³o siê na cmentarzu.

Co chwila kto¶ z publiczno¶ci zbli¿a³ siê do nich i daj±c ja³mu¿nê,
dodawa³: - Za duszê nie¿yj±cego Piotra, Maryi i.t.d.

- Lito¶ci godna osobo! - skar¿y³ siê g³o¶no ¿ebrak stary, wyci±gaj±c
d³oñ ko¶cist± do przechodz±cych w³a¶nie alej± trzech ³adniutkich
podlotków, rozmawiaj±cych weso³o.

- Czekajcie! - do rówie¶nic odezwa³a siê ¿ywo jedna z panienek,
zatrzymuj±c siê przed dziadem. - Dam mu, niech siê pomodli za duszê mego
pana Stanis³awa...

- Ale¿ kiedy on ¿yje! po co? - zadziwi³a siê naiwnie najm³odsza z
trójki.

- Ha-ha-ha! - za¶mia³a siê pierwsza serdecznie, - a có¿ to szkodzi,
niech siê tam za niego, grzesznika, pomodli!..

I wrêczaj±c nastêpnie dziadowi szóstaka, rzek³a: - Macie, dziadku, za
Stanis³awa!..

- Wieczny odpoczynek racz mu daæ Panie, a ¶wiat³o¶æ wiekuista niechaj mu
¶wieci! - zaintonowa³ ¿ebrak uroczy¶cie.

¦miech rozleg³ siê w alei; koncept podoba³ siê figlarnej trójce, a kilka
babek i dziadów, znajduj±cych siê w pobli¿u, skorzysta³o na tem, bo
obdzielono ich groszakami na t±¿ sam± intencyê. Pan Stanis³aw zosta³ za
¿ycia pogrzebanym, modlono siê ju¿ z góry za niego, a pusta,
niefrasobliwa m³odo¶æ, nie znaj±ca zapewne jeszcze, co to ból prawdziwy
i ¿al po drogiej sercu stracie - posz³a dalej, ¶miech za¶ jej srebrzysty
odbi³ siê raz jeszcze na zakrêcie alei o ukryty w drzew cieniu pomnik
okaza³y.

Na wysokiej kolumnie z po³yskuj±cego marmuru widnia³ jaki¶ pos±g
stoj±cej osoby... Na grobowcu nie by³o ¿adnego kwiatka i ¿adnych
¶wiate³... Zapatrzony jakby smutnie sam w siebie, sta³ on ciemny na
uboczu, opuszczony i widocznie zapomniany. Jarz±cy siê tylko blask
lampek czerwonych, któremi ozdobiono grób s±siedni, rzuca³ nañ niepewne,
dalekie ¶wiat³o. W pó³¶wietle tem, kto zna³ za ¿ycia Romana
Dzier¿ymirskiego, z ³atwo¶ci± móg³ go poznaæ teraz w stoj±cej rze¼bie z
marmuru.

I id±cego przechodnia przykuwa³o do miejsca zdziwienie nag³e.

- Jak to? - zadawa³ sobie mimowolnie pytanie. - W powodzi ¶wiate³,
blasków tysi±ca, daj±cych tak wymowne i chlubne ¶wiadectwo, ¿e ¿ywi
pamiêtaj± jednak o umar³ych, dzisiaj o Dzier¿ymirskim ju¿ zapomniano?..
Czy¿ to mo¿liwe, by ¶wiat by³ tak niewdziêcznym, ¿eby wykre¶la³ z
pamiêci jednostki, tak g³o¶ne za ¿ycia - tak mo¿now³adne!...

I dziwi³ siê przechodzieñ... Dziwi³ siê w dalszym ci±gu naiwnie, nie
zdaj±c sobie sprawy z tego pewnika ¿yciowej ironii, która prawem
"tera¼niejszo¶ci" siê zowie, a która, z ma³ymi wyj±tkami, uwielbia tylko
¿yj±cych i na widowni obecnych, umar³ych zasypuj±c py³em zapomnienia.

I spaceruj±cy po cmentarzu widz ciekawy przybli¿a³ siê do grobowca, z
trudno¶ci± odczytywa³ napisy, a pó¼niej szed³ dalej, zamy¶lony mimo woli
nad nietrwa³o¶ci± doczesnego bytu.

Lecz o niewdziêczno¶æ tym razem pos±dza³ ludzi nies³usznie. Bo los
szyderca, któryby mo¿e i rzeczywi¶cie star³ u ¶wiata wspomnienie innego,
prawdziwie i wszechstronnie zas³u¿onego cz³owieka, niezbrukanego ¿yciem,
czystego - okaza³ siê ³askawszym jednak, dla ubranego w togê pozorów
moralnego wykolejeñca!

W kwadrans pó¼niej, trzy osoby, ogl±daj±ce siê woko³o, skupi³y siê przed
grobem Dzier¿ymirskiego. Wkrótce, tam¿e zjawi³ siê równie¿ mê¿czyzna, z
kobiet± m³od± do¶æ jeszcze i garstk± dziatek.

Przed gin±cym w cieniach wieczora pomnikiem Romana, poklêkli oni
niebawem wszyscy...

Byli to Orlêccy: ojciec, matka i córka, oraz Zieliñski Herman, z
rodzin±.

M³ody g³osik dziewczêcy pierwszy przerwa³ nie¶mia³o milczenie
cmentarnego zak±tka. Silny, jêdrny zawtórowa³ mu g³os mêski i szept
otaczaj±cych...

W¶ród dalekiego echa kroków gromady ludzkiej, ich rozmów, ¶miechu i
p³aczu - pop³ynê³a z serc wdziêcznych za duszê zmar³ego modlitwa!..

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nazajutrz osamotnienia i zapomnienia ¿ywych wstydziæ siê ju¿ nie
potrzebowa³ przed innymi - wspania³y grobowiec prezesa Dzier¿ymirskiego.

Czyja¶ troskliwa rêka ustawi³a na grobie palmy i ¶wie¿e kwiaty... W
krzy¿ u³o¿onych ró¿nokolorowych lampionów kilkana¶cie nêci³y tu oko i
skromny, aczkolwiek gustowny wieniec zielony u pomnikowego tuli³ siê
podnó¿a. Tam¿e b³yszcza³ o nieboszczyku napis z³ocisty, z³o¿ony z samych
tytu³ów i godno¶ci...

I w blasków powodzi, na szczycie kolumny ja¶nia³a zarówno teraz
wdziêcznie odrze¼biona sylweta piêknego, m³odego jeszcze mê¿czyzny.

Króluj±c nad wszystkiem doko³a, niepokalanie bia³y, sta³ on i patrzy³
zamy¶lony! Na ustach z kamienia b³±kaæ siê zdawa³ dyskretny u¶miech
zwyciêskiej ironii...

A poni¿ej - u stóp pos±gu, na czarnem tle marmuru, wielkiemi literami,
rzuca³y siê w oczy te oto wyryte s³owa:


Uczciwy, szlachetny i prawy,
Ukocha³ bli¼nich i spo³eczeñstwu oddal ¿ycie ca³e -
Nagrod¼ go, Panie!..


End of the Project Gutenberg EBook of Ironia Pozorow, by Maciej hr.
Lubienski

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK IRONIA POZOROW ***

This file should be named rnpz108.txt or rnpz108.zip
Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, rnpz118.txt
VERSIONS based on separate sources get new LETTER, rnpz108a.txt

Etext produced by Michalina Makowska, Szczecin, Poland,
Eve Sobol, South Bend, IN, USA, and Julia Jezierska, Stawiszyn, Poland.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US
unless a copyright notice is included.  Thus, we usually do not
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

We are now trying to release all our eBooks one year in advance
of the official release dates, leaving time for better editing.
Please be encouraged to tell us about any error or corrections,
even years after the official publication date.

Please note neither this listing nor its contents are final til
midnight of the last day of the month of any such announcement.
The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at
Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
preliminary version may often be posted for suggestion, comment
and editing by those who wish to do so.

Most people start at our Web sites at:
http://gutenberg.net or
http://promo.net/pg

These Web sites include award-winning information about Project
Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new
eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!).


Those of you who want to download any eBook before announcement
can get to them as follows, and just download by date.  This is
also a good way to get them instantly upon announcement, as the
indexes our cataloguers produce obviously take a while after an
announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter.

http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext03 or
ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext03

Or /etext02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90

Just search by the first five letters of the filename you want,
as it appears in our Newsletters.


Information about Project Gutenberg (one page)

We produce about two million dollars for each hour we work.  The
time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright
searched and analyzed, the copyright letters written, etc.   Our
projected audience is one hundred million readers.  If the value
per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text
files per month:  1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+
We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002
If they reach just 1-2% of the world's population then the total
will reach over half a trillion eBooks given away by year's end.

The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks!
This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
which is only about 4% of the present number of computer users.

Here is the briefest record of our progress (* means estimated):

eBooks Year Month

    1  1971 July
   10  1991 January
  100  1994 January
 1000  1997 August
 1500  1998 October
 2000  1999 December
 2500  2000 December
 3000  2001 November
 4000  2001 October/November
 6000  2002 December*
 9000  2003 November*
10000  2004 January*


The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created
to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium.

We need your donations more than ever!

As of February, 2002, contributions are being solicited from people
and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut,
Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois,
Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts,
Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New
Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio,
Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South
Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West
Virginia, Wisconsin, and Wyoming.

We have filed in all 50 states now, but these are the only ones
that have responded.

As the requirements for other states are met, additions to this list
will be made and fund raising will begin in the additional states.
Please feel free to ask to check the status of your state.

In answer to various questions we have received on this:

We are constantly working on finishing the paperwork to legally
request donations in all 50 states.  If your state is not listed and
you would like to know if we have added it since the list you have,
just ask.

While we cannot solicit donations from people in states where we are
not yet registered, we know of no prohibition against accepting
donations from donors in these states who approach us with an offer to
donate.

International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about
how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made
deductible, and don't have the staff to handle it even if there are
ways.

Donations by check or money order may be sent to:

Project Gutenberg Literary Archive Foundation
PMB 113
1739 University Ave.
Oxford, MS 38655-4109

Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment
method other than by check or money order.

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by
the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN
[Employee Identification Number] 64-622154.  Donations are
tax-deductible to the maximum extent permitted by law.  As fund-raising
requirements for other states are met, additions to this list will be
made and fund-raising will begin in the additional states.

We need your donations more than ever!

You can get up to date donation information online at:

http://www.gutenberg.net/donation.html


***

If you can't reach Project Gutenberg,
you can always email directly to:

Michael S. Hart <hart@pobox.com>

Prof. Hart will answer or forward your message.

We would prefer to send you information by email.


**The Legal Small Print**


(Three Pages)

***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START***
Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
They tell us you might sue us if there is something wrong with
your copy of this eBook, even if you got it for free from
someone other than us, and even if what's wrong is not our
fault. So, among other things, this "Small Print!" statement
disclaims most of our liability to you. It also tells you how
you may distribute copies of this eBook if you want to.

*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK
By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
eBook, you indicate that you understand, agree to and accept
this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
a refund of the money (if any) you paid for this eBook by
sending a request within 30 days of receiving it to the person
you got it from. If you received this eBook on a physical
medium (such as a disk), you must return it with your request.

ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS
This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks,
is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart
through the Project Gutenberg Association (the "Project").
Among other things, this means that no one owns a United States copyright
on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
distribute it in the United States without permission and
without paying copyright royalties. Special rules, set forth
below, apply if you wish to copy and distribute this eBook
under the "PROJECT GUTENBERG" trademark.

Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market
any commercial products without permission.

To create these eBooks, the Project expends considerable
efforts to identify, transcribe and proofread public domain
works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any
medium they may be on may contain "Defects". Among other
things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged
disk or other eBook medium, a computer virus, or computer
codes that damage or cannot be read by your equipment.

LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may
receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims
all liability to you for damages, costs and expenses, including
legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.

If you discover a Defect in this eBook within 90 days of
receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
you paid for it by sending an explanatory note within that
time to the person you received it from. If you received it
on a physical medium, you must return it with your note, and
such person may choose to alternatively give you a replacement
copy. If you received it electronically, such person may
choose to alternatively give you a second opportunity to
receive it electronically.

THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
PARTICULAR PURPOSE.

Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
the exclusion or limitation of consequential damages, so the
above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
may have other legal rights.

INDEMNITY
You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation,
and its trustees and agents, and any volunteers associated
with the production and distribution of Project Gutenberg-tm
texts harmless, from all liability, cost and expense, including
legal fees, that arise directly or indirectly from any of the
following that you do or cause:  [1] distribution of this eBook,
[2] alteration, modification, or addition to the eBook,
or [3] any Defect.

DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
You may distribute copies of this eBook electronically, or by
disk, book or any other medium if you either delete this
"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
or:

[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
     requires that you do not remove, alter or modify the
     eBook or this "small print!" statement.  You may however,
     if you wish, distribute this eBook in machine readable
     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
     including any form resulting from conversion by word
     processing or hypertext software, but only so long as
     *EITHER*:

     [*]  The eBook, when displayed, is clearly readable, and
          does *not* contain characters other than those
          intended by the author of the work, although tilde
          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
          be used to convey punctuation intended by the
          author, and additional characters may be used to
          indicate hypertext links; OR

     [*]  The eBook may be readily converted by the reader at
          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
          form by the program that displays the eBook (as is
          the case, for instance, with most word processors);
          OR

     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
          no additional cost, fee or expense, a copy of the
          eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
          or other equivalent proprietary form).

[2]  Honor the eBook refund and replacement provisions of this
     "Small Print!" statement.

[3]  Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the
     gross profits you derive calculated using the method you
     already use to calculate your applicable taxes.  If you
     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
     payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation"
     the 60 days following each date you prepare (or were
     legally required to prepare) your annual (or equivalent
     periodic) tax return.  Please contact us beforehand to
     let us know your plans and to work out the details.

WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of
public domain and licensed works that can be freely distributed
in machine readable form.

The Project gratefully accepts contributions of money, time,
public domain materials, or royalty free copyright licenses.
Money should be paid to the:
"Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

If you are interested in contributing scanning equipment or
software or other items, please contact Michael Hart at:
hart@pobox.com

[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only
when distributed free of all fees.  Copyright (C) 2001, 2002 by
Michael S. Hart.  Project Gutenberg is a TradeMark and may not be
used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be
they hardware or software or any other related product without
express permission.]

*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END*