diff options
| -rw-r--r-- | 43902-0.txt | 394 | ||||
| -rw-r--r-- | 43902-0.zip | bin | 40432 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 43902-8.txt | 2932 | ||||
| -rw-r--r-- | 43902-8.zip | bin | 40159 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 43902-h.zip | bin | 320206 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 43902-h/43902-h.htm | 422 |
6 files changed, 5 insertions, 3743 deletions
diff --git a/43902-0.txt b/43902-0.txt index 8b89742..9e43776 100644 --- a/43902-0.txt +++ b/43902-0.txt @@ -1,34 +1,4 @@ -The Project Gutenberg EBook of Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org/license - - -Title: Maring (Dangal at Lakas) - Ulirang Buhay Tagalog - -Author: Aurelio Tolentino - -Release Date: October 6, 2013 [EBook #43902] - -Language: Tagalog - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) *** - - - - -Produced by Marie Bartolo from page images made available -by the Internet Archive: American Libraries - - - - - +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 43902 *** [Paliwanag ng Tagapagsalin: Ang mga bahagi ng teksto na may makakapal na titik (boldface) ay ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=.] @@ -2565,364 +2535,4 @@ mga tuldik, maliban lamang sa mga sumusunod: End of Project Gutenberg's Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) *** - -***** This file should be named 43902-0.txt or 43902-0.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/3/9/0/43902/ - -Produced by Marie Bartolo from page images made available -by the Internet Archive: American Libraries - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org/license - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 43902 *** diff --git a/43902-0.zip b/43902-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 482ebbb..0000000 --- a/43902-0.zip +++ /dev/null diff --git a/43902-8.txt b/43902-8.txt deleted file mode 100644 index 619a170..0000000 --- a/43902-8.txt +++ /dev/null @@ -1,2932 +0,0 @@ -The Project Gutenberg EBook of Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org/license - - -Title: Maring (Dangal at Lakas) - Ulirang Buhay Tagalog - -Author: Aurelio Tolentino - -Release Date: October 6, 2013 [EBook #43902] - -Language: Tagalog - -Character set encoding: ISO-8859-1 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) *** - - - - -Produced by Marie Bartolo from page images made available -by the Internet Archive: American Libraries - - - - - - -[Paliwanag ng Tagapagsalin: - -Ang mga bahagi ng teksto na may makakapal na titik (boldface) ay -ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=. - -Ang titik G na may tildi (~) sa ibabaw ay kinatawan bilang ~G.] - - - - -[Larawan: AURELIO TOLENTINO] - - -MARING - - -Kung dapat mang busugin ang =SIKMURA=, ay lalo na ang =PUSO= at ang -=UTAK=. Ang nobelang =MARING= ay napakasarap na pagkain ng damdamin -at ng pag-iisip. - - -HALAGA 40 CENT. - - - - - MARING - (DAÑGAL AT LAKAS) - - - - - MARING - (DAN~GAL AT LAKAS) - - ULIRANG BUHAY TAGALOG - - - SINULAT NI - AURELIO TOLENTINO - - - IKATLONG PAGKALIMBAG - - -Kung ibig ninyong bumili ng iba't ibang yaring damit o nobelang -Maring at iba pa ay pumarito kayo sa Mercado Yanco 237 Int. Tabora, -Maynila. - - - - -TAGUBILIN: - - -Ang aklat na ito ay aring tunay ng tatlong magkakapatid na Tolentino -(anak) at wala sino pa mang makapagpapalimbag nito kung wala silang -lubos na kapahintulutan. - - Ang Tagapangasiwa, - N. HILARIO. - - - - -PATUNGKOL - - -Sa inyó, mga kapatid kong bulaklak ng Pilipinas, sinag ng buhay, -sibol ng lambing at pagibig, hiwaga ng saganang bait at banal na -pagtitiis, mga babaying dangal ng kalinisan sa sangkatauhan, sa -inyo ko ipinatutungkol itóng walang kabuluhang aklat. Maliit na -lubha, palibhasa'y talagang maliit yaring pag-iisip. Gayon pa man, -kung inyong nanamnamin ang pinagdaanang buhay ni Maring si Maring -na diwa nitong kasaysayan, ay inaasahan kong kayo'y may kaunting -kabutihang pakikinabangan. Sa munting aklat na handog ko, ay inyong -makikitang maliwanag, na ang isang babaying marangal at may malakas -na kalooban, ay kahalintulad ng araw: sa kabila ng mga makakapal na -dilim at maraming bagyo ng ligalig at kahirapan, ay sumisikat na -maluningning, ligid ng puri, ligid ng biyaya, ligid ng lualhating -di mahulilip. - - ANG KUMATHA. - - - - -Ang taong walang ibang binubusog kungdi tanging ang sikmura lamang, -ay hindi nabubuhay: tumutubo lamang parang damó. Upang magpakatao -ay kailangang busugin din ang puso at ang utak, sa pamamagitan ng -pagbása sa mga mabubuting aklat. - - =Aurelio Tolentino.= - - - - - DANGAL AT LAKAS - Ó - MARING - - - - -KABANATANG I. - -Napitas Ang Bulaklak - - -Noong taong 190... ay nanirahan sa nayon ng B., sakop ng Maynila -ang mag-asawang Pedro at Julia. - -Marálita ang kaniláng pamumuhay palibhasa'y walang ibáng paghahanap -kungdi ang mamalakaya sa mga ilog at sa look ng Maynila. - -Sila ay may bugtong na anak, uliran ng bait, si Maria na tinagurian -ng Maring. - -Kung kaaya-aya man ang gandá ng kalooban ni Maring, ay lalo pa namán -kaaya-aya ang gandá ng kaniyang anyo, anyo ng bagong bumubukang -kampuput, at lalong-lalo pa yaong mukha niyang anaki'y mukhang angel, -mukhang pinagkalooban ng langit ng lubhang mapanghalinang dikit na -bihirang ipagkaloob sa taong kinapal. - -Ang kaniyang mapupungay na mata ay anaki'y salamin ng pag-ibig, -anaki'y sibol ng lambing, anaki'y larawan ng bait. - -At dahil nga sa gayón, ay pinag-ingatan yatang talagá ng palad, kaya't -pinalamutihan sa dakong noó ng masinsin, nguni't makitid na kilay -na hubog tari, at binakuran ng mayabong at malantik na pilikmatá, -akala marahil ng Maykapal ay upang huwag manganib sa puwing man -lamang yaong mga matáng kaniyang pinagpalang talaga. - -Ang kaniyang mga ngiti ay ngiting langit: naghahandog sa kaharap ng -lugod na di mahulilip at walang hanggang tamis ng maamong kalooban, -lalo't talagáng maririkit yaong kaniyang mga maliliit at masinsing -ngiping kinaiinggitan ng tunay na garing, at sinalitan ng isang -ngiping gintong ipinasadya ng kaniyang amá, upang malubos mandin -ang ganda noong napakatamis na bibig. - -Kung lugay ang kaniyang mayabong na buhok, ay uma-abot hangang -sakong, malinis, maitim at makinang na anaki'y sarampuli ng mga -Lakhang-dalaga sa unang panahon. - -Si Maring ay kayumangging maligat na namumula-mulá, at ang kaniyang -pangangatawán ay katatágan sa taas at sa bilog. Ang kaniyang mga -kilos ay mabining pawa, mahinhin at kalugod-lugod sa lahat ng bagay. - -May isáng binata, bagong-taong basal na nagngangalang Gonsalo. Ito ay -maralita ring gaya nilá Maring, palibhasa'y gaya rin nilang walang -ibang paghahanap kungdi pamamalakaya sa mga ilog at dagat. - -Si Gonsalo ay may mga tatlong taón ng nananhik ng ligaw kay Maring, -nguni't hindi pinansin nitó ang kaniyang matapat na pagsuyo, at -kadalasang isagot sa kaniya ay ang kaniyang nais na makasuyo muna -sa kaniyang mga magulang. - -Gayon pa man ay hindi tumatamlay ang pag-ibig ni Gonsalo, at sa -tuwing sábado, gaya rin ng dati, ay siya'y nananhik ng ligaw. - -Isáng gabi ay nanhik din ng ligaw kay Maring si D. Eduardo Sanchez, -bagong-taong may mga dalawang puo't-limang taóng gulang, makisig at -bantog sa bait, sa dunong at sa yaman. - -Mga ilang buan pa lamang ang kaniyang panunuyo kay Maring ay sila'y -nagkaibigan. - -Nahahalata ni Gonsalo ang gayon, kaya siya ay naglubay ng pagdalaw -kay Maring. Nguni't palibhasa'y taimtim ang kaniyang pagsinta, ay -along nauuhaw ang kaniyang puso, ngayon hindi nakikita ang hantungan -ng kaniyang mga nais. - -Isáng sábado si Gonsalo ay muli na namang nanhik ng ligaw kay Maring. - ---Maring,--ang kaniyang samong anaki'y hibik. - ---May mga tatlong taón nang ikaw ay aking dinadalanginan, saka -ngayon... - -Hindi naituloy ang kaniyang malumbay na samo, at pagdaka'y biglang -namalibis yaong nabubungad na luhang kanina pa gumigilid sa kaniyang -mga pilik-mata. - -Nai-inis ang kaniyang puso. - -Bagá ma't siya'y hindi sinisinta ni Maring, ay nahabag din ang -kaniyang kalooban sa kaawaawang binata. - ---Ipagpaumanhin mo na sana sa akin ang hindi ko paglingap sa iyong -pag-ibig,--ang tugon ni Maring.--Akó'y hindi na maaring suminta -sa iyo. - ---¿Bakit?,--ang tanong ni Gonsalo. - ---Sapagka't ako'y may sinisinta na,--ang pakli ni Maring. - ---Oo nga,--ang sagot ni Gonsalo.--Si D. Eduardo Sanchez. Siya'y -mayaman at marunong, nguni't ako'y dukha at mangmang. - ---Hindi namán sa gayon,--ang amo ni Maring.--Pantay-pantay sa aking -balak ang lahat ng tao. Nguni't ¿ano kaya ang gagawin, kung talagang -hindi isinagi ng palad sa puso ko ang sa iyo'y umibig? Kita'y -magmahalan na lamang na parang tunay na mag-kapatid. - ---Hindi mangyayari,--ani Gonsalo. - ---¿Bakit?,--ang tanong ni Maring. - ---Ewan,--ang tugón ni Gonsalo,--nguni't ikamamatay ko yata ang aking -pagkabigo sa iyo. - -Maluwat na di nakaimik ang dalawa. - -Si Maring ay nakayuko at kaniyang ginuguniguni si Eduardong minumutya -ng kaniyang puso; si Gonsalo ay nakayuku rin, at ginuguniguni namán -niya ang kaniyang nabigong pagsuyo kay Maring. - -Itinalaghay ni Gonsalo ang kaniyang ulo at pinagmasdan ang kaniyang -kaharap. - ---Maring,--aniya.--Ito'y kahuli-hulihan ko nang pagpanhik dito. -Nguni't isinusumpa ko, na kung hindi rin lamang ikaw ang magiging -poon ng aking abang kapalaran, ay hindi na akó mag-aasawa kailang pa -man, at paka-asahan mo, na bagá ma't ako'y malayo sa iyo, ay ikaw -at ikaw din ang dadalanginan ko habang buhay. - -Si Gonsalo ay nagpaalam, at samantalang siya'y nananaog doon sa -hagdanang tatlong taóng pinapanhik niya tuwing sabado, ay matuling -namamalisbis sa kaniyang pisngi ang luha ng kaniyang nabigong pag-ibig. - ---Kaawa-awa namán--ang buntong hiningá ni Maring. - -Sapul noon ay hindi na nga nanhik ng ligaw si Gonsalo kay Maring; -nguni't gabi-gabi ay nagdadaan siya sa tapat ng kaniláng bahay, -kungdi tatayo-tayo sa malayo, at kapag natanawan niya si Maring ay -saka pa lamang uuwi ng bahay. Siya'y parang nauulol mandín. - -Isáng gabí ay dumalaw si D. Eduardo kay Maring at pinagkasunduan -niláng ipagtapat sa mga magulang ang kaniláng pagsisintahan, at -tuloy isamo ang kanilang kapahintulutan sa kanilang pag-iisang puso -sa harapán ng dambana ng Maykapal. - -Noon ding gabing yaón ay pinakiharapan ng mag-asawang matanda si -D. Eduardo. - ---Ipagpapaumanhin po nila,--ang simula nito,--ang aking kapangahasan -sa pag-harap sa inyo at pagtatapat ng aking nais. - ---¿Anó yaón?,--ang tanong ng matandang Pedro. - ---Marahil po,--ang sagot ni Eduardo,--huwag ko mang sabihin ay -batid na ninyo ang aking pagsuyo kay Maring, na kung ilán ng buwan -ngayong aming inaalagaan at binabakuran ng malinis na pagmamahalan; -at dahil sa gayón, ay hindi namin ikinahihiyang ipakiharap, maging -sa Maykapal, maging sa inyó po, at maging sa lahat ng tao. - -"Akó po ay ulila sa ama't sa ina. Kapatid ko ma't kamaganak ay wala -ng natitira isá man kaya ako'y sabik na magkaroon ng magulang na -sukat suyuan habang buhay. Kung ito pong kaliitan ay inyóng maging -dapatin, at tangaping maging parang tunay na anak na kaisang-puso ni -Maring, ay pakaasahan po ninyóng wala ng mapalad na lalaking gaya -ko sa sang sinukuban". - -Tinawag ni matandang Pedro si Maring. - ---Nagtapat si D. Eduardo,--aniya,--at sinabing kayo raw ay -nagkakasintahan. ¿Tunay nga baga? - -Si Maring ay hindi nakasagot: siya'y dinaig ng alang-alang at -kahihiyang sa matandá. - ---Sumagot ka,--ang ulit ng amá--¿Tunay nga bang kayo'y nagkakasintahan? - -Linakasan ni Maring ang kaniyang kalooban. - ---Tunay nga po,--ang kaniyang nahihiyang sagot. - ---Isinamo niya,--ang dugtong ng matanda,--ang aming kapahintulutan -sa inyóng pag-iisang puso. ¿Anó ang balak mo sa gayong? - ---Kayó po ang masusunod,--ang tugon ni Maring. - ---Kung kami lamang ang masusunod,--ang dugtong ng matanda,--ay ibig -naming ikaw ay makitang dalaga habang buhay sa aming piling, upang -huwag kang mawalay ng kahit sandali sa aming mga matá. Gayón pa man -ay nababatid naming ang pakikipag-isáng puso ay katutubong talaga -ng tao, gaya ng aming pag-iisang puso ng iyong iná, at dahil dito, -ay hindi maaring ipagkait sa inyó ang aming kapahintulutan. - -¿Sabihin pa kaya ang tuwa ng nagkakasintahang Maring at Eduardo? Para -na nilang nakikitang nabubuksán ang pintuan ng langit sa panahong -sasapitin. - -Naganap ang tatlong sunod-sunod na tawag sa simbahan. - -Samangtalang inihahanda ang lahat ng bagay na kailangan sa pagkakasal -ni Maring kay D. Eduardo ay parang linalason naman ang puso ni -Gonsalo. - -Dalawang araw bago sumapit ang takdang araw sa kasal, ay dinalhán -ni D. Eduardo si Maring ng mga hiyas na pawang tinampukan ng mga -batóng brilyante at isang kabihisang damit na sadyang ipinasukat -kay Maring. - -Kinagabihan, samangtalang sinisiyasat ang lahat na gagamitin sa -malaking piging na ihahanda, si Maring ay biglang nawala. Kinayag -ni Gonsalo ang dalawa niyang kaibigang matapat, inabangan nilá si -Maring at pagpanaog nitó ay kanilang biglang inagaw at dinala sa -bundok ng S. Mateo sa lalawigang Rizal. - -¿Sabihin pa kaya ang tangis ng kaawa-awang Maring? Noong nakikita na -niyang nagliliwayway ang araw ng kaniyang buhay, ay biglang lumubog -at ang humalili ay dilim na tila wari walang katapusán. - -Sa loob ng unang buwang pakikisama ni Maring kay Gonsalo sa bundok, -ay wala siyang ibang binabalak kungdi ang paghihiganti. Pinakataimtim -niya sa kalooban ang nasang patayin ang lalaking kumaladkad sa kaniya -sa burak ng kapangayayaan. - -Isang gabí, si Gonsalo ay naidlip na nakahilig sa kandungan ni Maring. -Nasulyapan nitó ang isáng sundang na malapit sa kaniya, biglang -dinampot at anyong tatarakan sa dibdib ang natutulog, nguni't -nangatal ang kaniyang bisig, gaya ng pangangatal ng kaniyang puso -at kaluluwa. - ---¡Dius ko!,--ang kaniyang buntong hininga.--Masama nga sana si -Gonsalo, nguni't sa lagay na itó ay siya'y akin ng asawa. - -Siya'y nagmuni-muni. - ---Hindi mangyayari,--aniyang sarili.--Ang lalaking ito ay hindi ko -sinintá kailan pa man; ako'y kaniyang inagaw at pinaslang... Ang -taksil ay dapat ding pagtaksilán. - -Muling itinaas ang kamay at muling ákmang tarakan ng sundang ang -dibdib ni Gonsalo. Nguni't gaya rin ng una, nanginig ang kaniyang -kamay at hindi naituloy. - -Si Maring ay may malakas na loob sa paggawa ng magaling, nguni't -napakahina kung sa gawang kapaslangan. - -Muling ibinaba ang kaniyang kamay. - ---¿Ano kaya ang aking gagawin?--ang tanong niya sa sarili.--Kung -ako man ay umuwi sa amin ngayon, ¿ay may magsasabi kayang hindi pa -nalugso yaong wagas na puring katutubo ng aking pagkatao? Tunay nga at -nalalaman kong ako'y hindi sumisinta kay Gonsalo, nguni't nalalaman -ko rin namang siya'y sumisinta ng taimtim sa akin. ¡Kaawa-awa naman! - -Naglalabanang mahigpit sa kaniyang balak ang lunos kay Gonsalo at -ang nais na maipaghiganti ang kaniyang puring nagibá. - ---Ang puri ng tao,--aniya sa huli,--ay katimbang ng buhay. At yayamang -inilugso niya ang aking puri, ay kailangang ilugso ko rin namán ang -kaniyang buhay. - -Muling itinaas ang kaniyang kamay, hawak ang sundang, pinag-ubos -ang lakas ng kaniyang loob at anyo na namang tarakan si Gonsalo sa -dibdib. Nguni't katakataká. Hindi sundang ang lumagpak kay Gonsalo, -kungdi matuling luhang namalisbis sa mga matá ni Maring at pumatak -sa kaliwang pisngi ng nakakatulog. - -Si Gonsalo ay nagising. Nakita niya ang sundang na naka-akma sa tapat -ng kaniyang dibdib, nguni't hindi tuminag kaunti man, at bagkos pang -ngumiti at nagsalita ng ganitó: - ---Maring, ituloy mo ang sundang. Ikaw ay aking pinagtaksilan, kaya -kailangang ikaw ay maghiganti. Ituloy mo ang sundang. - ---Kailangan nga,--ang sagot ni Maring,--nguni't ewan kung bakit, -makaitlo ko ng iakma ang sundang at hindi ko naituloy: nanginginig -ang aking kamáy. - ---Nanginginig ang iyong kamay sapagka't kamay ng anghel;--ang pakli -ni Gonsalo;--datapuwa't ang kamay ko ay kamay ng buhong: makita mo -kung hindi magtuloy. - -Siya'y maliksing naupo, inagaw ang sundang kay Maring, saka anyong -isasaksak sa kaniyang sariling dibdib. - ---¡¡¡Gonsalo!!!,--ani Maring, saka hinagkan. - -Yaon ay siyang kauna-unahang halik ni Maring kay Gonsalo. - ---Maring,--ani Gonsalo,--inagaw kitang hindi ko sinadya. Ako'y -binulag na lubos ng masidhing pagsinta ko sa iyo. Nguni't ngayong -ako'y pagsaulan ng dating kalooban at pag-iisip, ay pinagsisisihan -kong mataimtim ang kapaslangang ginawa ko sa iyo. Kaya nga, at dahil -sa ako'y sumumpang mahigpit sa sarili, magbuhat pa man noong unang -araw na ikaw ay aking sintahin, na papatayin ko ang sino mang sa -iyo'y tumaksil: at yayamang dili iba't kungdi ako na rin nga ang -sa iyo'y pumaslang, kaya kailangang patayin ko ang aking sariling -katawán, upang sa gayón ay matupad ang aking mahigpit na sumpa. - -Muling iniakmang isaksak sa kaniyáng dibdib ang sundang, nguni't -muli rin siyáng niyakap ni Maring at tumangis. - ---¿Ngayon pa bagang nailugso mo na ang aking puri, saka mo ako -lilisanin?--ang kaniyáng hibik. - -Si Gonsalo ay tumangis din. - -Noon gabing yaon ay hindi silá nakatulog. Magdamag na humihingi ng -kapatawaran si Gonsalo sa kapaslangang kaniyáng ginawa. - -Palibhasa'y si Maring ay may banal na kalooban kaya pinatawad ang -sa kaniya'y nagtaksil. - -Sa kaluwatan ng kanilang pagsasama ay unti-unting nagkaroon ng -pagmamahal si Maring kay Gonsalo. - -Lumipas ang limang taon. Si Maring ay nagkaroon ng dalawang anak. - -Isáng araw si Gonsalo ay umuwi ng bayan, at siyá'y nagbili ng kahoy -at yantok. Nabalitaan niyang nangamatay na ang ama't ina ni Maring. - -¿Sabihin pa kaya ang tangis nito ng kanyang maalaman ang malumbay -na balita? - -Gayon pa man, at sapagka't sila'y wala ng sukat pangilagan sa bayan, -silá'y nagbalik sa nayong B. na kanilang pinanggalingan, at sila'y -namuhay na tahimik sa bahay na naiwan ng mga nasirang magulang ni -Maring. - - - - -KABANATANG II. - -Simula ng Kahirapan - - -Si Gonsalo ay kinayag ng isa niyang kaibigan, upang sila raw ay -mamili ng kabayo sa Pulong Mindanaw. Alinsunod sa balita ay mura -doon ang kabayo at malaking lubha ang kanilang tutubuin. Ang sagot -ni Gonsalo ay hindi siya maka-aalis, sapagka't wala siyang salaping -iiwan sa kaniyang asawa't mga anak, nguni't siya'y binigyan ng limang -piso, at pinangakuan pa siyang sa kanilang pagbabalik, mga ilang -araw lamang ay siya'y bibigyan pang muli, at di kailangang hintayin -pang mabili ang kanilang kabayong kalakal. - -Si Gonsalo ay natuwa ng di gayon lamang. - -Ang limang pisong kaniyang tinanggap ay ibinigay kay Maring ng -walang bawas kaunti man. - -Kinabukasan, pagkatapos niyang hinagkan ang kaniyang dalawang anak, -ay niyakap si Maring, nanaog at sumakay sa isang daong. - -Si Maring ay tumangis pagtalikod ni Gonsalo: siya'y kinabahan sa -pag-alis nito. - -Si Gonsalo ay nadaya. Ang daong na kaniyang sinakyan ay hindi -napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hongkong, saka nagtuloy sa Hawaii. - -May mga dalawang buwan pa lamang ang pag-alis ni Gonsalo, ay -naipagbili na't naisanglang lahat ni Maring ang kaniyang damit, at -wala ng natitira kungdi ang kaniyang suot sa katawan at ang isang -kabihisang nakababad sa batya. - -Araw-araw ay siya'y nakapangalumbaba sa durungawan, at kaniyang -hinihintay si Gonsalo, nguni't ito ay hindi dumarating, at wala man -lamang balitang tinatanggap hinggil sa kanya. Bawa't maghapong lumipas -ang damdam ni Maring, ay maluat pa kay sa isang taong pagtitiis. - -Ang anak na panganay ni Maring ay may pag-iisip na't kaya ng alagaan -ang kaniyang kapatid na bunso. - -Isáng gabi, si Maring ay napatungo sa bahay ng isáng matandang babaing -dati niyáng kakilala, at ipinakiusap niyang siyá'y ihanap ng bahay -na mananahian. - -Noon din ay siya'y ipinagsama ng matanda sa isáng bahay na malaki. - -Silang dalawa'y pumasok sa silid. - -Doon ay may dinatnan siláng isáng lalaking kastila at balbasan. -Ang lalaking itó ay kinausap ng lihim ng matanda, at pagkatapos ay -nagpaalam; doon ay iniwan si Maring. - -Si Maring ay pinagmasdan ng kastila. - ---Ang kinakailangan ko, ay hindi mananahi, kungdi asawa. - -Si Maring ay nanginig at namutla ng galit. - -Hindi niyá akalaing siyá'y makatagpo ng gayong pagkadulingas. - ---Ang hinahanap ko po,--ang matigas niyang tugón;--ay hindi asawa, -kundi tahi. - ---Mahirap ang tahi,--ang pakli ng kastila;--dapuwa't mayaman ang -asawa: narito ang salapi. - -Saka anyong iniabot kay Maring ang isáng bilot na salaping papel. - -Si Maring ay parang tinampal sa mukha, at siyá'y napahiya sa kaniya -ring sarili. Gayón pa man ay kanyang tiniis yaong mahapding libak, -inirapan ang kastila, biglang tinalikdan at anyong lisanin. Nguni't -bago nakalakad ng dalawang hakbang, ay siyá'y hinabol ng kastila; -at hinawakan sa kaliwang kamay. Si Maring ay maliksing pumihit, -hinarap ang kastila, ubos lakás na tinampal sa mukha, saka sumigaw -ng malakás. - ---¡Polisya!,--aniya. - -Ang kastila'y nagtaanan. - -Sa bahay na yaon ay walang tao isá man. Yao'y isáng bahay na talagang -pinagpupungalan ó pinagkukulungan ng mga babaying sawing palad. Sa -Maynila ay marami ang gayóng bahay, at bihira ang babaing napapanhik -doon na di nasisilaw sa kislap ng pilak at ginto. - -Isá mang polisya ay walang dumalo sa sigaw ni Maring. Karamihan ng -polisya ay talagang gayón: parang nakikipaglaro ng "piko-piko." -Samantalang silá'y "pumipiko" sa inyong palad ay silá'y makikita mo, -nguni't pagkatapos ay hindi na; silá'y lumulubog na parang bula. - -Si Maring ay umuwi sa kaniyáng bahay. Dinatnan niyáng umi-iyak -ng gutom ang kaniyang mga anak. Siyá'y nanghingi ng kanin sa mga -kapit-bahay at nang siya'y mabigyan ng kaunting tutong, ay itó'y -siyáng kaniyang ipinakain sa mga bata. - -Si Maring ay hindi kumain ng hapunan, hindi dahil sa siyá'y ayaw, -kungdi dahil sa talagang walang makain. - -Kinabukasan, at bago sumikat ang araw, ay siyá'y naglakad at humanap -ng labáhin. Siyá'y umuwing may sunong na maraming damit na marumi, at -salaping kulang lamang ng kaunti sa dalawang piso, salaping hiningi -niya, upáng may maibili ng sabón at almirol. - -Siyá'y bumili ng pananghalian, at pagkatapos niyang kumain saka -naglaba. - -Ika-apat na araw ay natapos ang damit at kaniyang inihatid. - -Ang isá sa kaniyang mga ipinaglalaba ay lalaking balo, may mataas -na katungkulan at may malaking sahod na salapi. - ---¡Kay ganda mo!--aniya kay Maring. - -Si Maring ay kinabahan, tiningnan ang marangal na ginoo, saka yumuko. - ---Hindi bagay sa iyo ang maglaba,--ang dugtong ng dakilang -lalaki,--bagay lamang sa iyo ang maging poon. Dito ka na tumirá sa -bahay, at ikáw ay aking popoonin. - ---Ang isáng maralitang gaya ko--ang sagot ni Maring,--ay di dapat -maging poon. - ---Hindi, hindi ka maralita;--ang sabat ng ginoo,--ikáw ay mayaman, -sapagka't ang lahat kong ari, ay parang ari mo ring tunay. - ---Pinasasalamatan ko po ang inyong magandang kalooban,--ang pakli ni -Maring,--datapuwa't hindi ko matatanggap. Ibigay na lamang ninyo sa -akin ang kaupahang sukat sa linabhan kong damit. Ito po ay siyáng -tunay kong pag-aari, sapagka't ito'y isáng bungang tunay ng aking -pawis. - -Siya'y inabutan ng limang pisong salaping papel. - ---Ako po'y walang isusukli,--ani Maring. - ---Iyo ng lahat iyan,--ang sagot ng ginoo. - ---Wala po akong tatanggapin,--ang tutol ni Maring,--kungdi lamang -ang tatlong salaping kulang sa aking pinagpaguran. - -Siyá'y binigyan ng tatlong salapi. - -Si Maring ay umalis at hindi na tumanggap ng labahin sa bahay na yaon. - -Siyá'y nagtuloy sa isá pa niyáng ipinaglaba at naghatid din ng damit. -Pinangusapan siyá nito ng matatamis na salitang ukol sa pag-ibig. - ---Ako po'y naparito,--ani Maring,--upang maghatid ng damit, at di -upang makipagsintahan. - -Ang kausap ay napahiya, binayarang kay Maring ang inihatid na damit, -at gaya rin ng una, ay hindi na tumanggap ng labahin. - -Kinabukasan ay siya'y nasok na mananahi sa isáng "sastreria." - -Sumapit ang sabado, at ng kaniyang sinasahod ang kaniyang -pinagpaguran, ay siya'y pinangusapan ng may-ari. - ---Maring,--aniya,--kung ibig mo sana ay huwag ka ng manahi ng damit -na ginagawa dito sa "sastreria". - ---¿Bakit po?--ang tanong ni Maring. - ---Naninibugho ang puso ko,--anang may-ari,--kung nakikita kong -hinahawakan ng maririkit mong kamay ang damit ng ibá. Ang ibig ko -sana, ay damit kong sarili ang iyong hipuin. ¡Mapalad ang lalaking -lingapin mo! - ---Ako po'y naparito,--ang tugon ni Maring,--upang maghanap-buhay, -at di upang makipagligawan. - -Si Maring ay umuwi at hindi na muling pumasok pa sa nasabing -"sastreria." - -Siya'y pumasok namang tagapagbili sa isang tindahan ng chinelas na -ari ng isáng insik. Ikatlong araw ng kaniyang pangangasiwa ay siyá'y -tinawag nitó, hinawakan sa kamay at ilinagay sa kaniyang palad ang -mga iláng salaping papel. - ---¿Anó iyán?--ang tanong ni Maring. - ---Iyan ay salapí,--ang sagot ng insik. - ---¿At bakit mo ibinibigay sa akin?--ang ulit ni Maring. - ---Inihahandog kong talagá sa iyó,--anang insik,--at mamayang gabi -ay dadaláw akó sa inyong bahay. - ---¡Ah!,--ang bulas ni Maring.--¿Ibig mong bilhin ang aking kahirapan? -Nagkamali ka. Ang buhay mo at sampu pa ng iyong boong angkán ay -hindi magkakasiyang ibayad sa aking kadalitaan. - -Isinauli ni Maring ang salaping papel, at hiningi lamang ang nararapat -sa tatlong araw na kaniyang pangangasiwa sa tindahan, at saka umuwi. - ---Masama ang maganda,--aniya sa sarili.--Mabuti pa ang pangit. - -At sapol pa noon si Maring ay hindi na nagkotso, hindi na nagsinelas, -hindi na nagbakya, at hindi na inayos ang kaniyang bihis. - -Unti-unti ay naubos ang kaniyang kinitang salapi. - -Nang siya'y wala ng sukat na maipakain sa kaniyang mga anák, ay -ipinagbili namán, kahit mura, ang kaniyang mga tapayan, kalan, -palayok, pingan at ibá pang kasangkapan. Ang pinagbilhan ay pinuhunan -sa pagtitinda ng mais. Akala niya'y kung magtubo, ay muling makabibili -ng kasangkapan. - -Nagtinda nga siyá ng mais sa tapat na kaniyang bahay, nguni't siyá'y -dinakip ng pulis, dahil daw sa siyá'y walang licencia. - -Kinabukasan ay siyá'y nahatulang "magmulta" ng limang piso. Sapat na -sapat lamang na ibinayad sa multang itó ang lahat na pinagbilhan -niyá ng mga tapayan, palayok, kalan, pingan at ibá pang kasangkapan. - -Ngayón ay wala na siyáng maipagbiling anó man, at wala rin siyáng -kaunti mang salapi. - -Ang kaniyáng mga anák ay nag-iiyakan at humihingi ng pagkain. -Nangaglalambitin sa kaniyáng liig at nagsisidaing ng gutom. Kulang -lamang ay di maulol si Maring. Sinasabunutan ang kaniyáng buhok. -Ibig niyáng tumangis, nguni't napakalaki ang pagtitiis, kaya walang -tumulo kapatak mang luha, at malalagot mandin ang kaniyáng hininga. - -Biglang napasigaw sa malaking tuwa. Naalaala niyá ang kaniyáng ngiping -ginto, yaong ngiping pinakadakilang palamuti ng kaniyáng marikit -na bibig. Binunot niya ang nasabing ngipin sa kaniyang gilagid at -naipagbili ng dalawang piso. - -Ibinili ng pagkain ang kaniyang mga anák, at ang natira ay ipinamili -ng isdang sariwa sa Bangkusay, at ipinagbili sa Divisoria. - -Lubhang mabili ang kaniyang tindang isda at hindi niya halos malaman -ang kaniyang harapin sa maraming tumatawad. - -Nabiling lahat ang kaniyáng isda. - -¡Anong laki ng tuwa ni Maring! - -Akala niyá'y malaki ang kaniyang naging tubo kaya't naisipan niyang -ibili ng damit ang kaniyang mga anák. Ang suot nila sa katawán ay -gutay-gutay na at wala siyáng maihalili. - -Dinampot sa lupa ang kaniyang bilao, siyá'y tumindig, at samantalang -dinudukot sa kaniyang lukbutan (bulsa) ang kaniyang pinagbilhan ay -aniyang nagsasalitang sarili: - ---Ibibili ko ng kakanin ang aking mga anák at ngayon pa lamang silá -makatitikim ng... - -Siya'y biglang namutla. Nanginig ang kaniyang boong katawan at -nanglumo. Siyá'y napalupagi sa lupa. Nagdilim ang kaniyang tingin -at malalagot mandin ang hininga. Pagdukot sa kaniyang lukbutan ng -kaniyang kamay, itó ay lumusot sa kabila. Wala siyáng nasalat kahit -isá mang belis. Ang kaniyang lukbutan ay ginupit at pinutol ng mga -mangdurukot. - -Ang malaking tuwa ni Maring ay biglang nápalitan ng lalong malaking -hapis. Ang kaniyang pangarap na buhay ay biglang napalitan ng -masidhing hapis. - -Siya'y susuray-suray na umuwi ng bahay, namamalisbis ang kaniyang -matipid na luha, at kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang dibdib. - - - - -KABANATANG III. - -Pusong Matibay - - -Kapapanhik pa lamang ni Maring sa kaniyang bahay, ay dumating si -D. Eduardo Sanchez. - -Sa kabila ng mahigit sa apat na taong lumipas, ay nagkitang muli -ang dating nagkakasintahan, ang dalawang pusong biglang pinagwalay -ng saliwang palad noon pa namang malapit ng magkabuluhan sa haba ng -buhay. - -Sa unang pagpipinkian ng dalawang tingin, anaki ay nagbalik na lahat -ng panahong lumipas; anaki ay muling nanariwa yaong nasangal na -pagmamahalan. - -Si D. Eduardo ay kinabahan, dahil sa kaniyang pagsinta kay Maring. -Kinabahan din si Maring, dahil naman sa kaniyang pagmamahal kay -Gonsalong ama ng kaniyang mga anák. - -Maluwat na hindi nakaimik ang dalawa. - -Pagkamasid ni D. Eduardo doon sa halos gibang dampang walang anó -mang kasangkapan, pagkamasid niya kay Maring at sa mga batang may -gutay gutay na damit, kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang puso -sa malaking habag. - ---¿Kaninong mga anák itó?--ang kaniyang tanong. - ---Mga anak ko,--ang sagot ni Maring. - -Parang linason ang pag-iisip ni D. Eduardo. Kaniyang napagnilaynilay, -na kung hindi inagaw ang kaniyang kasintahan, ay siya'y may dalawa na -sanang anák na gaya rin noong dalawáng batang kaniyang pinagmamasdan. - -Maluwat na namang kapuwa hindi nakaimik ang dalawá. - -Sa akala ni D. Eduardo ay kung nandoon lamang sana si Gonsalo, ay -sampu man ang kaniyang buhay ay kulang pang ibayad sa kapaslangang -kaniyang ginawa. Pag-agaw niya kay Maring, ay parang inagaw sa -kaniyang puso ang lahat ng tuwa sa sangsinukuban. - ---Maring,--ani D. Eduardo,--¿Nalimutan mo na bagá ang kanitang -pagsisintahan? - -Si Maring ay hindi nakasagot: siya'y nahahabag sa napakalumbay na -anyo ni D. Eduardo: ang tingig nitó ay lubhang kalunos-lunos; basag -na anaki tingig ng pusong tumatangis. - ---Ikaw, Maring,--ang dugtong ni D. Eduardo,--ay hindi mo tinupad ang -iyong pangako sa akin, at nag-asawa ka kay Gonsalo; datapuwa't akó, -akó ay tumupad sa aking pangako sa iyó, at ang katunayan ay ako'y -bagong-tao hangga ngayon. - ---Hindi akó nakatupad,--ang pakli ni Maring,--hindi dahil sa kusang -pagtalikod sa iyó, kungdi dahil sa kusang paghabol ko sa aking puring -nalugso. - ---Si Gonsalo ay taksil,--ani D. Eduardo,--nguni't ikaw ay banal. Ikaw -ay hindi mangyaring suminta kay Gonsalo, sapagka't ang kabanalan ay -hindi dapat suminta sa kataksilan. - ---Ang kataksilan,--ang tugon ni Maring,--kung hinggil sa pag-ibig, -ay mangyayaring hugasan ng kapatawaran ng pinagtaksilan. Dahil dito, -sakali mang si Gonsalo ay nagtaksil laban sa aking puri, ay siya'y -malinis na ngayón, sapagka't siyá'y pinatawad ko ng lubos. - ---¿At papaano ang kanitang pagsisintahan?--ang malumbay na tanong -ni D. Eduardo. - ---Paglabanan mo,--ang sagot ni Maring,--gaya ng aking paglaban hangga -ngayon. Akalain mong kapag ako'y nabuwal sa putik, ay mapuputikan -din sampu ng aking mga anák. - ---Ikáw ay dinaya ni Gonsalo,--ang dugtong ni D. Eduardo.--Siya'y -hindi napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hawaii. - -Si Maring ay biglang namutla. Ngayon niya napagnilay-nilay ang -dahilan ng maluwat na di pag-uwi ng kaniyang asawa. - ---Siyá'y babalik din dito,--ang kaniyang sagot. - ---Hindi mo na siyá makikita kailan pa man,--ang tutol ni -D. Eduardo,--sapagka't matunog ang balitang siyá ay nag-asawa -na doon. - -Hindi nakakibo si Maring. Biglang sumagi sa kaniyáng puso ang -masidhing kamandag ng panibugho. Datapuwa't palibhasa'y siya'y may -katutubong lakás, kaya agad niyang dinaig ang gayong udyok, at -pagdaka'y sumagot ng banayad: - ---Ako'y hindi naniniwala,--aniya. - ---Maniwala ka't marami ang nagbabalita ng gayon,--ang ulit ni -D. Eduardo.--Hindi mo na makikitang muli si Gonsalo. - ---¿Papaanong hindi ko siya makikita,--ang tugon ni Maring,--sa -talagang siyá'y nakikita ko nga sa lahat ng sandali? Si Gonsalo ay -hindi nakakanlong kailan pa man sa mga mata ng aking pag-iisip. - ---¡Oh Maring!--ang buntong hininga ni D. Eduardo.--¡Anóng katigas -ng iyong puso! ¡Walang pinag-ibhan sa batong hindi mapayanig ng -malumbay kong himutok! Ikaw ay minahal kong mahigpit pa kay sa aking -sariling buhay; nguni't ikaw ay pinagtaksilan at kinaladkad sa burak -ni Gonsalo. ¿Sino sa aming dalawa ang iyong minamabuti? - ---Ako'y minahal mong mahigpit pa kay sa iyong sariling buhay, at -ikaw ay minahal ko ring mahigpit pa kay sa aking pagkatao, nguni't -kita'y hindi magkaisang palad. Tunay din naman ang wika mong ako'y -pinagtaksilan ni Gonsalo, nguni't siya naman ay naging kabiyak ng -aking kaluluwa't katawan, at dahil dito ay katungkulan kong damayan -siyá sa lahat ng bagay. Ang amá ng aking mga anák ay mamahalin ko -hanggang sa libingan. - ---¡Anong kalupit mo, Maring!--ang hibik ni D. Eduardo.--Ikaw ay -sininta kong taimtim, mahigit kay sa lahat ng pagsinta sa silong ng -langit. Ang pagkapanganyaya mo kay Gonsalo ay tinanangisan ko ng -walang lubay, gabi't araw sa lahat ng sandali...--"Lumubog na si -Maring"--ang aking himutok sa tuwi-tuwi na.--"Lumubog na ang araw -ng aking pag-iisip, ang sula ng aking buhay, ako'y linisan at hindi -na babalik, kaya dapat na siyang limutin." Nguni't ¡ay! Samantalang -pinagpipilitan kong katkatin sa aking guniguni ang iyong ala-ala, -ang iyong larawan naman ay lalo pang nalilimbag sa kaubud-uburan ng -aking kaluluwa. - -"Sapol pa noong gabing ikaw ay agawin ng mga buhong ay hindi na ako -nakakain at hindi na ako nakatulog. Inakala kong natapos na ang mundo -sa akin. Sa boong buhay ko ay walang ibang tumitibok kundi pawang -kamatayan. - -"Tunay nga sana at sa kabila ng kamatayan ay may namamanaag na walang -katapusang ligaya sa langit, nguni't,... nguni't ligayang luksa, -kasayahang mapanglaw, langit na malungkot, sapagka't ikaw Maring, -ay wala ka doon. ¿Anhin ko ang langit, kung ikaw ay naritó sa lupa? - -"At sapol pa noon ay ako'y lumakad na walang tinutunguhan, ako'y -nagngingitngit na walang kinagagalitan; akó'y tumatawa ng walang -kinatutuwaan; ako'y nagsasalita ng walang kinakausap... Saka... Saka -biglang lumabo ang aking pag-iisip. Ewan kung anó ang nangyari, -nguni't,... nguni't naparam sa akin ang boong linaláng. - -"Lumipas ang kung ilang taon. Nanag-uli sa akin ang nawala kong -pag-iisip. Pinagmasdan ko ang aking kinalalagyan, at... ¿Nalalaman -mo ba kung saan akó nandoon? ¡Sa San Lazaro!" - ---¿Bakit?,--ang biglang tanong ni Maring.--¿Nagkasakit ka bagá? - ---Hindi akó nagkasakit,--ang sagot ni D. Eduardo.--Akó lamang ay -NAULOL. - -Sabay tumalon ang luhang kangina pa gumigilid sa kanilang mga -pilikmata. - ---Ako'y kakaiba, Maring, sa lahat ng tao,--ang baság na tingig ni -D. Eduardo.--Kung kailan ako'y ulól, ay noon akó matino; at kung -kailán akó matino, ay noon ako ulol. - ---¿Bakit namán?,--ang malumbay na tanong ni Maring. - ---Dingin mo,--ang tugon ni D. Eduardo.--Noong ako'y ulól at nakakulong -sa San Lazaro, ay ako'y tahimik at ako'y nakakakain, ako'y nakakatulog -ng mahimbing at ako pa raw ay masayá. Nguni't ngayong ako'y matino -na, ay ako'y balisá, lagalag na walang pinatutunguhan hindi akó -makatulog, at wala akong kinakain kungdi ang mapait kong luha, -mabisang pait na nagsusumiksik hangang sa kaubud-uburan ng puso kong -naghihingalo. - ---At sapol pa noong ako'y tumino, ikaw ay hinanap kong walang lubay -sa mga gubat at parang. Nabalitaan ko ngang ikaw ay nagbalik dito -at iniwan ka ni Gonsalo. At ngayong kita'y nakikitang may wasak na -damit ngayong maputla ka't naparam na ang dating luningning ng iyong -hiwagang karikitan, ngayong ikaw ay may dalawa ng anak, ngayong -nalugso na ang iyong dalisay na puri, ngayong ayaw ka ng batiin at -kinaiinipan ng magdarayang buhay, ay ngayóng pa kita lalong sinisinta, -ngayón pa kitá lalong dinadalanginan. Maring, ¿nalalaman mo kung -kaya gayón? Dahil sa ang sinisinta ko sa iyó ay hindi ang abang -katawan, kungdi ang kalooban mong wagas pa kay sa sinag ng araw, ang -kaluluwa mong kaluluwang virgen. Maring, Maring, mahabag ka na sa -akin. Kapag-hindi ka lumingap sa aking mga daing, ay pagka-asahan -mong ako'y mamamatay sa madaling panahón, kungdi kaya ako'y mauulol -na muli. - -Si Maring ay hindi sumagot ng kahit iisang bigkás. Samantalang -naririnig ang mga hibik ni D. Eduardo ay parang naiinis ang kanyang -hininga. - ---¿Anó ang iyong kasagutan?--ang tanong ni D. Eduardo. - ---Hindi mangyayari,--ang mátatag na tugon ni Maring. - ---¡Hindi raw mangyayari!,--ang dugtong ni D. Eduardo.--Huwag ka ng -mahabag sa akin: mahabag ka na lamang sa iyong mga anak at sa iyong -sariling buhay. ¡Damit man ninyo ay wala...! Maring, ¿ibig mo na -bagang kayo'y mangamatay ng gutom? - ---Masakit nga sana ang mamatay ng gutom,--ang pakli ni Maring,--nguni't -lalo pang masakit ang mamuhay sa kasamaan. Ako'y hindi mangyayaring -suminta sa iyo. - -Maluwat na di nakakibo si D. Eduardo, at pagkatapos nagnilay-nilay -ay nagsalita ng ganito: - ---Maring, ikaw ay ibibilang kong parang tunay na kapatid, nguni't -iligtas mo ang buhay ninyong mag-iina. Ako'y may inihahandang bahay -na talagang titirahan ninyo: malaki at may maraming kasangkapan. Sa -tabi nito ay may isang mahabang bahay na may sampung pintong sadyang -paupahan. Ang malaking bahay na aking binangit, at gayon din ang may -sampung pintuan ay inyong lahat, ari ninyong sarili, upang kayo'y -may ipamuhay. - ---Salamat,--ang sagot ni Maring,--nguni't hindi ko matatangap. - ---¿Hindi mo matatangap at bakit?,--ang nangigilalas na tanong ni -D. Eduardo.--Ako'y hindi dadalaw sa inyo kailan pa man; hindi. -Nalalaman kong ako'y hindi mo ibig makita at ikaw ay hindi ko -bibigyan ng kahit munting samá ng loob. ¿Nalalaman mo bagá Maring -kung bakit ipinagkakaloob ko sa inyó ang aking dalawang bahay? Sa -pagka't ako'y ulila sa ama't sa ina, walang kapatid, walang kamaganak, -walang kaibigang tapat. Dahil dito ay hindi ko ibig na ang aking -mga ari-arian ay masayang bukas ó makalawang ako'y mamatay ó muli -kayang maulol. - -Sabay na napatangis ang dalawa. - -Sa tingig ni D. Eduardo ay may kahambal-hambal na tunog na anaki -hibik ng naghihingalo. - ---¿Tatanggapin mo?,--ang nabubulunan niyang tanong. - ---Hindi,--ang matatag na sagot ni Maring. - ---¿Bakit?,--ani D. Eduardo. - ---Hindi nga sana masama,--ang tugon ni Maring,--kung tanggapin ko -naman ang iyong handog; nguni't, ¿ano kaya ang wiwikain ng madla? -Nalalaman ng lahat ng tao na kita'y nagkasintahan, at kung tatanggapin -ko ang iyong bahay, ay may magsasabi kayang ako'y hindi mo... - ---Sabihin nila ang ibig sabihin,--ani D. Eduardo.--Kung ikaw ay -walang ginagawang masama ay... - ---Hindi gayon,--ang sabat ni Maring.--Hindi kailangang libakin man -ang talagang gumagawa, ng masama. Nguni't kung ang hindi gumagawa ng -masama ay siyang libakin, dahil sa siya'y nagbigay ng daan, upang -siya'y... ¡Ah! Hindi mangyayari. ¡Eduardo, hindi mangyayari! - -Si Eduardo ay tumindig. Hindi niya malaman kung dapat niyang -kagalitan, sintahin ó igalang ang babaying yaón; nguni't ibig manding -masira ang kaniyang pagiisip. - ---Huling tanong--aniya,--¿tatanggapin mo ó hindi? - ---Hindi,--ang matatag na sagot ni Maring. - -Ang sagot na itó ay nakasabay ng sigaw ng mga bata. - ---Inang,--anilá,--nagugutom na kami. - -Pagkaringig ni D. Eduardo sa daing ng mga bata ay siya'y nangatal -sa malaking lunos. - -Binuksan ang kaniyang "cartera," kumuha ng sampung salaping papel na -tigdalawang puong piso bawa't isa, at kaniyang inilagay sa ibabaw -ng hapag ng dambana. - -Pagkakita ni Maring sa salapi, ay siya'y kinabahan, nangdidilat ang -kaniyang mga matá, at tila wari ibig niyang damputin. Nanglamig ang -kaniyang boong katawan, parang umakiat sa kanyang ulo ang lahat -niyang dugo, at tila mandin masisira ang kaniyang pag-iisip. At hindi -nga malayong magkagayon, sapagka't si Maring ay maluwat nang hindi -nakakakita ng gayong karaming salapi. Dalawang daang piso. Hindi man -lamang niya napangarap ang gayong kayamanan, saka ngayon ngayón ay -tinatanaw niya sa ibabaw ng kaniyang dambana, at ipinagkaloob pa sa -kaniya. - -Gayon pa man, palibhasa'y si Maring ay may katutubong hinhin, ay -nanaig ang kaniyang gawing bait; saka nagsalita ng banayad. - ---¿Anóng salapi iyan?,--ang kaniyang tanong. - ---Iyan ay handog ko sa mga bata,--ang sagot ni D. Eduardo. - ---Salamat,--aní Maring,--nguni't hindi ko matatanggap. - ---¡Inang!,--ang halos nakapanabay na sigaw ng mga bata.--Kami ay -nagugutom. - -Ang hibik ng mga paslit ay tumagos hanggang sa kaibuturan ng kaluluwa -ni Maring. - ---¿Hindi mo tatangapin?,--ang ulit ni D. Eduardo. - ---¡¡¡Inang!!!,--ang sabat ng mga bata.--¡¡¡Kami ay nagugutom!!! - ---Hindi ko tatanggapin,--ang matatag na sagot ni Maring. - -Kinuha niya ang salapi sa dambana, hinawakan ang kamay ni D. Eduardo, -saka inilagay ang salapi sa kaniyang palad. - ---Kapag tinangap ko ang iyong salapi,--aniya,--ay hindi mangyayaring -hindi ko rin tangapin ang iyong pag-ibig. Eduardo sinabi mong kami -ay iyong minamahal. Kung gayón ay dapat kang mahabag sa akin, dapat -kang mahabag sa aking mga anak, at huwag mong ipilit ang iyong -salapi. Ibig mo na bagáng ang aking mga anak ay tawaging anak ng... - ---¡¡¡Sus!!!,--ang piping sigaw ni D. Eduardo at biglang umalis na -anaki'y ulol. - - - - -KABANATANG IV. - -Inang Malingap - - -Ang mga bata'y nag-iiyakan at humihingi ng pagkain. - -Si Maring ay nanghiram ng gunting sa isang kapit-bahay at pinutol -ang kaniyang mayabong na buhok saka binalot ng papel. - -Pagdaka'y pinanyuan ang ulo at nanaog. - ---¿Baka po may nais kayong bumili ng buhok?,--aniya sa isang taong -nasalubung sa daan. - ---Tingnan natin,--ang sagot ng kausap. - -Matapos makita nito ang buhok, ay pinagmasdang mabuti si Maring, -at ng makita ang kaniyang marálitang anyó at pananamit, ay siya'y -pinangdilatan. - ---¿Saan mo ninakaw ang buhok na iyan?--aniya. - ---Hindi ko po ninakaw,--ang sagot ni Maring. - ---¿Hindi mo ninakaw?,--ang ulit ng kaniang kausap.--¿At saan ka -kumuha ng ganiyan kagandang buhok? Ang mga mayayaman ay siya lamang -nagkakaroon ng buhok na ganiyan karikit, at ikaw ay hindi ka mayaman. - ---Kung ayaw po ninyong bilhin ay huwag,--ani Maring.--Hindi ko naman -ipinamimilit. - -At siya'y umalis. - -Nagkátaon ay may nagdadaang pulis sa pook na yaon. Itó ay kinalabit -ng kausap ni Maring. - ---¿Nakikita ba ninyo ang babaing yaon?,--aniya. - ---Opo,--ang sagot ng pulis. - ---Habulin ninyó, at iyan ay magnanakaw,--anang nagsumbong.--Kagabi, -ang isa kong kapit-bahay ay ninakawan ng maraming hiyas. Ang gayon ay -alam na ninyó marahil, sapagka't ipinagbigay alam na sa pamunuan ng -pulis. Kasamang nawala ng mga nasabing hiyas ang isang mayabong na -buhok na talagang gagawing postiso ng may-ari. Ang buhok na sinabi -ko ay dala at ipinagbibili ng babaying yaon. - ---¿Siya nga ba?,--ang biglang tanong ng pulis, saka matuling hinabol -si Maring. - ---Oy,--ang tawag sa kaniya.--¿Anó iyang dalá mong nakabalot? - ---Buhok po,--ang sagot ni Maring. - ---Tingnan ko,--anang pulis. - -Ibinigay ni Maring ang buhok. - -Binuksan ng pulis ang balutan, at pagkakita sa buhok, ay muling -binalot at isinilid sa kaniyang lukbutan. - ---Sumama ka sa akin,--ang utos kay Maring. - -Si Maring ay parang napaakyat sa langit inakala niyang bibilhin ng -pulis ang kaniyang buhók. - ---¿Bibilhin po ba ninyó?,--ang kaniyang masayang tanong. - ---Oo, bibilhin ko,--ang tuya ng pulis.--Halina at sumama ka sa akin. - ---Mahaba pong buhok iyan at mayabong, bukod sa malinis at -makinang,--aní Maring samantalang sila'y lumalakad. - -Sila'y nagtuloy sa cuartel ng pulís sa Tundó. - ---¿Bakit po dinala ninyó akó dito?,--ang tanong ni Maring. - ---Huwag kang kumibo,--ang kagulat-gulat na bulas ng pulís saka -itinulak si Maring sa bilanguan, at isinima ang pinto. - -Si Maring tumangis ng di gayon lamang. Naala-ala niya ang mga batang -iniwang gutom. - -Siya'y parang ulól sa loob ng bilanguan: tumatadyak sa sahig, -kinakalampag ang pinto, saka sumigaw ng ubos lakás. - ---Ako'y ilabas ninyó dito,--anang aba.--Wala akong ginagawáng -kasalanan. ¿Bakit at ako'y ibinilanggo ninyo? - -Binuksan ng sargento ang pinto, at pagkakita sa kagandahan ni Maring, -ay kaniyang linapitan. - ---¡Kay ganda mo!,--ang kanyang biro. - ---¿E di kasi ako'y ibinilanggo ninyo dahil sa ako'y maganda?,--ani -Maring.--Pagbabayaran ninyó sa akin itó: ako'y magsasakdal sa mga -pinuno. - -Anaki'y tinampal ang sargento sa pangahás na banta ni Maring. - ---Doon sa Bilibid ka magsakdal. - ---¿Anong Bilibid?,--ang nagngingitngit na tanong ni Maring.--¿Bakit? -¿Anó bagáng kasalanan ang nagawa ko? - -Siya'y tinitigan ng sargento. - ---¡Kay gandang magnanakaw nito!,--aniya, saka biglang isinima ang -pinto. - -Ang salitang "magnanakaw" ay narinig ni Maring, nguni't hindi niya -natausan ang kahulugan. - ---¿Akó kaya ang pinanganlang magnanakaw?,--ang tanong sa kaniyang -sarili.--Hindi: ako'y nagkariringan lamang. ¿At sino sa sangdaigdigan -ang makapagsasabing ako'y magnanakaw? - -Muling kinalampag ang pinto. - ---¡Teniente! ¡Capitan!,--ang kaniyang ubos lakás na sigaw. - -Muling binuksan ng sargento ang pinto ng bilangguan, may dalang -yantok na pamalo, pumasok at hinampas sa mukha si Maring. - ---¡Huwag kang maingay!,--ang kaniyang kakilakilabot na bulas. - -Nagputok ang tinamaan ng dulo ng mabangis na yantok. Sinugod ni -Maring ang sargento at pinan-gigilang kinagat sa kamay. Bumaón ang -kaniyang mga ngipin sa kamay na kinagat, tumalsik ang dugo, nawaray -ang laman, kaya't nakabitiw ang mga nagngangalit na ngipin, nguni't -bigla niyang binaltak at inagaw ang malupit na yantok, at ubos lakás -na inihampas sa mukha ng sargento. Tumama sa matá nitó ang dulo ng -yantok, at nagputok ang balintataw ng kaniyang matá. - -Pumasok sa bilangguan ang mga kawal, hinawakan si Maring at saká -ginapos. - ---Naulol, naulol,--anilang lahat. - -Dumating ang Capitán. - ---Huwag po kayóng lumapit,--anang mga kawal,--sapagka't siya'y naulól. - ---Silá po ang naulol,--ani Maring sa Capitán.--Tingnan po ninyó, -ginoong Capitán, ako'y ibinilango nila, pinapagputok nila ang aking -mukha, at ako'y ginapos pa nilá, sa ako'y walang ginagawang kasalanan. - -Ang Capitán ay pumasok sa kaniyang tangapan. - ---Alisan ninyó ng gapos ang babaying iyan at iharap sa akin,--ang -kaniyang utos. - -Ipinag-utos ng isang kabo sa mga kawal na alisan ng gapos si Maring -at ilabás sa bilanguan. - -Ang mga inutusan ay naghihiliang tumupad sa utos. Sila'y natatakot -na baká sila'y bunuin ng "ulol". - -Ang kabo, bagá ma't malaki rin ang pangambá, sa takot sa Capitán ay -siya na ang tumupad sa utos. - -Dahan-dahan niyang binuksan ang pinto, sumilip muna, tinanaw ang -kinatatakutang "ulol", at pagkakitang itó ay tumatangis na mag-isa, -nakalupagi sa sahig, ay biglang sinugod at hinawakan sa kamay, at -inalisan ng gapos. - -Paglabas sa bilanguan ni Maring, ay inirapan ang mga kawal na kaniyang -nadaanan. Ang mga itó ay nagsipangatal ng takot. - ---¡Kay tatapang na mga kawal!--ani Maring. - -Siya'y iniharap sa Capitán. - ---¿Sino ang humuli sa babaying itó?--ang usisa ng Capitán. - ---Akó po,--ang sagot ng isang kawal na kaharap. - ---¿Anó ang kaniyang kasalanan?,--ang ulit ng Capitán. - ---Siya po ang nagnakaw kagabi ng mga hiyas at buhok sa bahay ni -D.a Consuelo Jimenez. Ang buhok po ay lumitaw na, at kaniyang -ipinagbibili: narito po. - -At ibinigay ng kawal ang buhók sa Capitán. - ---¿Saan mo kinuha ang buhok na ito?--ang tanong ng Capitan kay Maring. - ---Ang buhók pong iyan ay akin,--ang sagot ni Maring. - ---Oo nga at iyo,--ang ulit ng Capitán;--nguni't, ¿saan mo kinuha? - ---Sa ulo ko po,--ang tugon ni Maring. - -Saka inialis ang kaniyang panyo sa ulo. - -Biglang namangha ang lahat na kaharap. Maliwanag ang katunayang ang -buhok ay hindi nga nakaw. Ang kulay at putol nitó ay kaisá at kaakma -ng may mga isang dangkal na naiwan sa ulo ni Maring. - -Tiningnan ng matang nanglilisik ng Capitán ang kawal na dumakip kay -Maring, at isinauli sa kaawa-awang babayi ang kaniyang buhok. - ---¿Sino ang pumutol ng iyong buhok?,--ang tanong ng Capitán kay -Maring. - ---Akó po,--ang sagot nitó. - ---¿Bakit mo pinutol?,--ang ulit ng Capitán. - ---Ipinagbibili ko po,--ang tugon ni Maring:--ako'y walang sukat na -maipakain sa aking mga anak. - ---Umuwi ka na at ipagbilí mo,--anang Capitán. - ---¿At papaano po itong mukha kong nagputok?,--ang tanong ni Maring. - ---Ikaw ay nakagantí na,--ang sagot ng Capitán,--sapagka't binulag -mo naman ang sa iyo'y pumalo. - ---Hindi po kailangang ang siya'y mabulag man,--ang tutol ni -Maring,--sapagka't ako'y kaniyang tinampalasan, nguni't pinapagputok -niya ang aking mukha, gayóng ako'y walang munti mang kasalanan. - ---Tunay nga,--ang pakli ng Capitán,--at dahil dian ay asahan mong -mapaparusahang lahat ang mga lumapastangan sa iyo. - -Si Maring ay nagpa-alam, muling pinanyuan ang kaniyang ulo, matuling -lumabás sa kuartel at napatungo sa dako ng simbahan. Siya'y lumapit -sa isang tindahang bayan. - ---¿Baka po ibig ninyong bumili ng buhok? - ---Tingnan po natin,--ang sagot nitó. - -Ibinigay ni Maring ang buhók. Nagdumami ang mga nanonood na tao. - ---¡Karikit na buhok!,--anang isá. - ---At mahaba,--ang saló ng isá pá. - ---Mainam nga sana,--ang katlo ng may tindahan,--nguni't buhok ng -patay. - ---Iyan po'y buhók ng buhay,--ang tutol ni Maring. - ---Buhók nga ng patáy,--anang isang babaying nandoon.--¿At sino ang -buháy na puputol ng ganiyan kagandang buhok? - -Ibig na sanang sabihin ni Maring na iyon ay kaniyang buhok, nguni't -doon ay maraming tao, at ikinahihiya niyang ipakita ang kaniyang -ulong gapas. - -Siya'y umalis at humanap ng ibang tindahan nguni't gaya rin ng una, -ay siya'y pinagkulumutan ng maraming tao, at sinabi niláng iyon -daw ay buhok ng patay. Hindi nilá makayang paniwalaan na ang isang -babaying buháy ay magputol ng gayóng karikit na buhok. - -Umalis na naman si Maring, datapuwa't biglang sumagi sa kaniyang -bait ang nagugutom na iniwang anák sa bahay, kaya't agad nagbalik -sa tindahang pinangalingan. - -Gaya rin kangina, ay nagdumami ang mga tao. - ---Hindi po buhok ng patay ang aking ipinagbibili,--aniya--itó po ay -buhók ng buháy, at ang katunayan ay narito. - -Inalís ni Maring ang panyo sa kaniyang ulo. - -Naghalakhakan ng tawa ang mga taong nandoon pagkakita nila sa ulong -gapas ni Maring. Inakala nilang itó ay ulol. - -Palibhasa'y nakikita nilang si Maring ay na sa malaking kagipitan, -kaya binabaratán ang halaga ng kaniyang buhók. Talagang gayón sa -buhay na ito: kung sino na nga ang nalulunod, ay siyang lalong -pinagdidiinan. - -Sa dalawang puong piso man ay mura pa ang buhók ni Maring, nguni't -natawaran lamang ng dalawang piso. Ng makita niyang ayaw ng sumulong -ang tawad, ay ibinigay na niya sa nasabing halagang dalawang piso. - -Siya'y bumili ng tinapay at mantequilla, halos tumatakbong umuwi ng -bahay at kanyang pinakain ang mga batang gutom. - -Ang Capitán ng pulis ay tumupad sa kaniyang pangako. Ikatlong araw -ay nangatiwalag sa kanilang tungkulin, ang kawal na dumakip kay -Maring at ang nabulag na sargentong nagpaputok ng kanyang mukha. -May balitang ang sargentong itó, ng wala ng makain, ay namuhay sa -mga gubat at nanulisan. - -Isang lingo pa lamang ang lumipas, si Maring ay wala na namáng -maibili ng pagkain. - -Ang kaniyang mga anak ay nagiiyakan ng gutom. - -Wala nang mahirap kalabaning gaya ng mga bata. Hindi nilá nalalaman -ang kahirapan, at walang taong may matigás na loob na makalalaban sa -kanilang daing. Ang kalaban ni Maring ay dalawang batang lalaking -kalikut-likutan. Si Maring ay nakalaban sa isang mabangis na sargento; -at kasalukuyang lumalaban sa salot ng kahirapan, nguni't siya'y hindi -mandin makalaban sa hibik ng dalawang batang humihingi ng pagkain. - -Sa likot ng mga bata, ay kinuha ang Santo Cristo sa dambana at -pinagbali-bali nila. Dinatnan ni Maring na kagat ng bunso ang isang -paa ng nasabing Santo Cristo. - ---¿Bakit sinira ninyó ang Santo Cristo?,--ang tanong ni Maring sa -mga bata. - ---Ako'y nagugutom,--ang sagot ng matabil na bunso,--kaya kinakain -ko ang kaniyang paa. - -Si Maring ay parang tinarakan sa puso. - -Kinuha niya ang bali-baling Santo Cristo, pinulot sa sahig ang mga -paa at kamay na natanggal, iginapos sa cruz at muling ipinako. - -Sa lagay na iyon ni Maring ay kahalintulad ng mga judiong nagpako -kay Cristo; ang kahigitan lamang ni Maring, bukod sa ipinako niya -ang kaniyang Cristo, ay binilibiran pa ng gapos na kawad sa Cruz, -buhat sa paa at sa kamay hangang liig. - -Si Maring ay nanaog, dalá ang kaniyang Santo Cristo, at ipinagbibili -sa mga bahay-baháy. - -Ngayon namán ay siya'y tulad kay Judas. Ang kaibhan lamang ay ang -pagbibilí nitó kay Cristo sa halagang tatlong puong salapi; datapuwa't -ang Cristo ni Maring ay mura at ipinagbibili lamang sa halagang -"isang salapi". - -At sa halagá mang itó ay wala pang makabili, sapagka't ang Cristo -ni Maring ay Cristong nagkapilay-pilay, Cristong nagkabali-bali ang -mga kamay, paa, baiwang at liig. - -Si Maring ay napatungo sa Divisoria at doon niya ilinako ang kaniyang -Santo Cristo. - -Siya'y nasagasaan ng isang nagtutumuling may pasáng batulang, tumapon -ang Santo Cristo sa bató at gumulong sa putik. - -Pinaliguan ni Maring sa grifo ang kaniyang Santo Cristo, at -pagkatapos, ay nakita niyang tapias ang ilong, bungi ang labi at -bulag ang mata. - -¡Caawa-awang Santo Cristo! Sa lahat ng Santo Cristo sa sanglibután -ay malaki ang pinagdaanang hirap ng Santo Cristo ni Maring. - -Siya'y may natanawang isang kamatis na sirang nakatapon sa pangsol -(canal) sa tabi ng kabiak na tinapay. Maliksi niyang dinampot kapuwa, -tinakpan ng mangas ng baro ang kaniyang bibig, saka minsang isinubo -ang kamatis. Siya'y nahihilo na ng gutom. - -Anyó na namang isubo ang tinapay, nguni't biglang natigilan, iniurong -ang kaniyang kamay sa bibig at isinilid ang tinapay sa lukbutan. -Naalala niya ang kaniyang mga anak, at ang tinapay ay itinira sa -kanilá. - -Nadaanan niya ang matong ng layak. Matuling linapitan ni Maring, -dinampót ang isang sirang bayabas na doo'y kaniyang nakitang -nakatapon; nguni't siya'y biglang itinulak ng isang sanitario, inagaw -nito ang bayabas sa kamay ng kaawa-awang babayi, muling itinapon sa -matong, at siya pa'y pinagbantaang dadalhin sa kuartel. - -Si Maring ay tumangis, hindi dahil sa siya'y nasaktán, kundi dahil -sa bayabas na hawak na niya'y sinambilat pa sa kaniyang kamay. - ---Inagaw sa akin ang bayabas,--aniya sa sarili,--at ibinigay lamang -sa matong ng layak. ¡Mahal pa kay sa akin ang matong na iyan! - -Mawiwika marahil ng ginoong bumabasa na si Maring ay hindí dapat -dumanas ng gayong kalaking hirap, sapagka't dito sa Filipinas ay -marami ang madudulugan at mahihingan ng pagkain, damit at ibá pa. -Nguni't ¿anó kaya ang magagawá natin, kung si Maring ay siyang aayaw -manghinging talaga? Si Maring ay dalá na. At bukod sa kasamaan ng -kapwa tao na kaniyang dinanas, na walang ibang adhika kundí ang siya'y -paglaruan, ay siya'y may katutubong mataas na loob, maramdaming -dangal at matibay na pananalig sa lakas niyang sarili sa laot ng -kahirapan. Ang mga taong gaya ni Maring ay maaaring mangamatay ng -gutom, nguni't hindi maaaring kailan pa man ang sila'y sumuko sa -magdarayang biro ng buhay. - -Si Maring ay nagtuloy sa sadsaran (muelle) at doon naman inilalako -ang kaniyang Santo Cristo. - -Makapal ang taong umahon, galing sa isang sasakyang bagong dating. - -Si Maring ay sumalubong. - ---Bilhin na pó ninyó itong Santo Cristo,--aniyang sumisigaw. - -Siya'y biglang niyakap ng isang lalaking payat, maputlá at -susuray-suray. - ---¡Maring!,--anang lalaki. - -Siya'y liningon ni Maring, at... - ---¡Gonsalo! ¡¡¡Gonsalo ko!!!,--ang kaniyang matalim na sigaw, at -biglang hinimatay. - -Si Maring ay madaling isinakay ni Gonsalo sa isang calesa at saká -siya inuwí ng bahay. - -Ng mahimasmasan si Maring ay na sa kandungan siya ng kaniyang asawa -sa kanilang bahay. - - - - -KABANATANG V. - -Asawang Mairugin - - -Si Gonsalo ay nangaling sa Hawaii. Malubhá ang sakit, at walang -dalang salapi kundí ang lilimang pisong napag-arimuhanan niyang -inawás unti unti sa kaniyang pamumuhay doon, sa loob ng mahigit sa -isáng taóng di kawasang pagod. - -Siya'y naka-uwí dito, sapagka't ang isá niyang kaibigang magdaragat ay -siya'y lihim na pinapasok sa sasakyan, ng ito'y malapit ng tumulak. -Si Gonsalo ay bumaón sa bunton ng uling na bato at ng sila'y malayo -na sa Hawaii at saka pa lamang umahon sa kaniyang libingan. - -Ng siya'y makita ng Capitan sa sasakyán ay siya'y nakagalitan ng -di gayon lamang, nguni't wala ng mangyari at siya'y nakasakay na, -lalo't hindi naman mangyaring patalunin siya sa dagat, at lalong -hindi mangyari ang dahil lamang sa kaniya ay ibalik pa sa Hawaii -ang sasakyan. Dahil dito, ay nagtuloy ng paglalayag at si Gonsalo -ay kasama. - -Pagdating sa Hongkong ay siya'y pinalunsad, nguni't, gaya rin ng una, -sa pamamagitan ng isá niyang kaibigan ay siya'y lihim na nakapasok -sa isang sasakyán at siya'y nagtago sa kinalalagyan ng mga baka, at -doo'y hindi siya lumabas hanggang di sumadsad dito sa Maynila. - -Kayá bagá ma't anong hirap, si Gonsalo ay nag pumilit umuwí dito, -ay dahil nararamdaman niyang malalagot ang kaniyang hininga sa -malaking hirap na naranasan sa Hawaii, ay ninais niyang makita muna, -kahit sandali bago siya mamatay ang kaniyang sinisintang Maring at -pinakamamahal na dalawang anak. - -Sa makatuwid, ang dalawang batang alaga ni Maring ay nadagdagan pa -ng isang may malubhang sakit. - -Si Maring ay pumasok na alilá sa isang babaying americanang -naninirahan sa Ermita. Pinagkasunduan nilang si Maring ay tatangap -ng walong pisong bayad sa bawa't buan, nguni't siya'y darating ng -ika 6 ng umaga sa bahay ng kaniyang panginoon at sa ika 8 ng gabi -saká lamang siya uuwí ng bahay. - -Ang anak na panganay ni Maring ay mahigit na sa limang taóng gulang, -at itó ay siyang sumisiyasat sa kaniyang amá at sa kaniyang kapatid -na bunsó. - -Sa pagkapa-alila ni Maring ay doon nakita ang kaniyang saganang -kasipagan. - -Madaling araw pa'y nagbabangon na't sinisiyasat ang asawang may -sakit, ang dalawang anak, at ang boong pamamahay na iiwan sa habang -maghapon. - -Pagkatapos ay siya'y matuling susugod sa Ermita. Nagbubukang liwayway -kung siya'y dumating sa bahay ng kaniyang panginoon. Pagdaka'y -sisiyasatin na niya ang pagkaing agahan. - -Ang mga cubiertos, pingan, vaso, serbilyeta at ibá pang gamit sa -pagkain ay pawang maayos at malinis na lahát. - -Bago magising ang kaniyang panginoon ay siya'y nagbabantay na sa -tabi ng pinto ng kaniyang silid, pagtawag sa kaniya, saka pa siya -papasok, ihahanda ang kaniyang hilamusan, hihiluran niya sa likod at -sa bisig, huhugasan ang kaniyang mga binti at paa, susuotan niya ng -medias, pakikintabin ang kanyang mga botitos, saka isusuot sa paa ng -kaniyang dakilang poon, tutulungan pa niyang magbihis at magsuklay -ng buhok, pagpapalain ang nalukot na hihigan. Paglabas ng kaniyang -panginoon, at samantalang ito ay kumakain, si Maring ay nakatayo sa -kaniyang harapán, upang sa kahit anó man lamang munting kailangan -ay siya'y maliksing makapangasiwa. - -Pagkatapos nitó saka pa lamang siya kakain sa tira ng kaniyang -panginoon, malalaki ang subo hindi dahil sa siya'y gutóm, kungdi -dahil sa siya'y nagmamadali, at ibig niyang agad magawa ang lahat -ng bagay na dapat niyang siyasatin. - -Bago pa lamang nakaiinom ng tubig ay kaniya ng hawak ang walís at -linilinis ang buong bahay. - -Bago manaog ang kaniyang panginoon ay siya'y binibigyan ng pisong -maipamili ng pananghalian at hapunan. - -Pag-alis ng kaniyang panginoon ay kukuskusin na ng basahang may -pitróleo ang sahig ng bahay, pagkatapos saka niya bubulihin ng -basahang tuyo, matuling gumagapang upang madaling kumintab na anaki'y -salamin. Sa gayong kalaking bahay nabubuli ni Maring sa loob ng -sandali. Doon ay walang ibang alila kungdi si Maring. - -Pagkatapos at saka lilinisin at aayusin ang lahat ng kasangkapan. -Isa-isang inilalagay sa kani-kaniyang dapat kalagyan. - -Didiligin pa ang maraming halaman ng kaniyang panginoon. - -Kung matapos itó ay saka pa siya mamimili ng pagkain. Sisiw, ibon, -isda, karné ó anó man kayáng pagkaing masarap at mura, huwag na di -magkasiya lamang ang dalá niyang piso. - -Pagdating ng kaniyang panginoon ay susuyuan niya sa pagkain, at -pagkatapos ay kaniyang susundan sa silid, aalisin ang kaniyang -botitos sa paa at ang kaniyang bihis sa katawán, saká pa siya kakaing -nagmamadali upang muling makapasok sa silid at mapaypayan ang kaniyang -panginoon. Kung itó ay nakakatulog na, at saka pa liligpitin ang -kinanan, at pagkatapos ay kukunin namán ang may kasiraang damit at -susulsihan. - -Sa ika 2 ng hapon ay magigising ang kaniyang panginoon, at gaya rin -kaninang umaga, ay tutulungan niyang magbibihis, magsuklay ng buhok, -at susuotan pa ng butitos at hindi hinihiwalayán hangang di manaog -at pumasok sa kaniyang pangasiwaan. - -Pag-alis nitó, ay bubulihin na naman ni Maring ang sahig, hangang -hapon, saka pa sisiyasatin ang pagkaing hapunan. - -Si Maring ay siya pa ang utusán sa lahat ng dako. - -At ang lalo pang pagod ni Maring ay kung magsidating ang mga -panauhin ng kaniyang panginoon. Siya ang tanging utusan sa pagkuha -ng sari-saring alak, pulutan, matamis, kung saan-saang almacen, at -kung sila'y langó na, ay palagi pa siyang namumura. - -Ang lahat ng itó ay pinagtitiisan ni Maring, alangalang sa kaniyang -asawang nakaratay sa banig at sa kaniyang dalawang anak na mumunti. - -Ang kaniyang panginoon ay isang babaying americanang hindi pangit -at hindi naman maganda: Kainaman lamang, datapuwa't maayos magbihis -at bantog sa kalinisan ng kaniyang puri. - -Gayón pa man ay madalas makita ni Maring, na siya'y nakikipagsarilinan -sa silid sa kung sino-sinong mga lalaking dalaw na kaniyang kaibigan. -Doon sila nag-iinuman ng alak, doon ang malakas na halakhakan ng -tawa, mamaya'y biglang tahimik, mamaya'y bigla na namang kaingayan -tawanan... Nguni't ang lahat ng ito'y walang anó mang masamá: talagang -ang gayong kaugalian ay karaniwan daw sa lahi ng kaniyang panginoon. - -Isang gabi, itó ay nagkaroon ng panauhin. Isang lalaking anaki'y -supling ng mga higante sa taas at laki ng pangangatawan. Ang kaniyang -mukha'y kasingpulá ng kamatis na hinog. Anim ng botelyang cerveza ang -kaniyang nainom, bukod pa ang dalawáng botelyang "wisking" kasalit. - -Pagtugtog ng ika 8 ng gabi sa relos, si Maring ay nagpaalam sa -kanyang panginoon, nguni't ang panauhin ay siyang sumagot. - ---Huwag ka munang umalis,--aniya,--sapagka't wala kaming mautusan dito. - ---Hindi po mangyayari,--ang sagot ni Maring. - ---¿Bakit hindi?,--ang tanong ng panauhin. - ---Sapagka't ang asawa ko po ay nakaratay sa banig,--ang tugon ni -Maring,--bukod sa ako'y may dalawang anak na maliliit na naghihintay -sa akin ngayon sa bahay. - ---Lalo nang hindi mangyayari ang kami ay iwan mo ngayon,--ang ulit -ng panauhin.--Ikaw ay aming kailangan sa boong magdamag. - ---Hindi po mangyayari,--ang tutol ni Maring.--Akó po'y paalam na. - -Si Maring ay anyong aalis, nguni't siya'y hinawakan sa kamay ng -panauhin. - -Ang panginoon ni Maring ay humahalakhak ng tawa. - ---Ako po'y bitiwan ninyó,--ani Maring sa panauhin. - ---Huwag kang umalis, sapagka't ikaw ay aming kailangan,--ang pilit -nitó, saka kinaladkad si Maring at ipinasok sa silid. - -Si Maring ay lumaban. - -Siya'y niyakap ng panauhin at biglang inihampas sa sahig. - -Si Maring ay nabuwal; at sa pagkabiglá ay nagputok ang kaniyang ulo -sa dakong likuran. - -Sa gayong kalagayan ay siya'y kinababaw noong taong malaki: siya'y -ibig gawán ng mahalay, nguni't sa sandaling yaon ay naala-ala ni -Maring ang kaniyang lanseta sa lukbutan, madaling dinukot, lihim na -binuksan at biglang tinarakan sa dibdib yaong lalaking namimilit. -Itó ay napasigaw ng malakas. - ---¡Mamamatay ako!,--aniya at binitiwan si Maring. - -Naglawa sa sahig ang dugó. - -Dumaló ang panginoon ni Maring at siya'y anyong hahawakan, nguni't -si Maring, kaisang liksi ng kidlat, ay lumuksó at nagtaanan. - -Sa kaniyang pagmamadali ay siya'y nahulog sa hagdanan, nguni't hindi -tumigil kaunti man. Paglagpak niya sa lupa, ay maliksing tumindig -at tumakbó. - -Siya'y nakatagpo ng isang calesang walang laman. Tinawag niya at -sinakyán. - ---Sa Tundó,--aniya sa cochero. - -Ang kabayo ay matuling tumakbó. - -Ng ang calesa'y papaakyat na sa tulay ng Espanya, ay nasagasaan -ng isang trambia. Ang calesa ay tumapon at nagiba, ang cochero ay -nasugatan sa mukha, nguni't si Maring ay hindi naano. - -Pagdaka'y lumapit sa kanilá ang isang amerikanong pulis, at sila'y -dinaluhan ng maraming tao. - -Napagmasdan ng pulis ang damit ni Maring, tigmak ng dugó. Yao'y dugo -noong malaking americanong kaniyang tinarakan sa bahay ng kaniyang -panginoon. - ---¿Nasugatan ka ba?,--ang tanong ng pulis kay Maring. - ---Opó,--ang sagót nitó. - ---Tingnan ko ang iyong sugat,--anang pulis. - -Si Maring ay nanginig ng takot, sapagka't siya'y hindi nasugatan. - ---¿Saan nandon ang iyong sugat?--ang ulit ng pulis. - ---Naritó po sa loob,--ang sagot ni Maring. - ---Ipakita mo,--anang pulis. - ---Hindi po maaaring ipakita ko,--ang tugon ni Maring,--sapagka't -narini sa loob. - ---¿Malubha baga ang sugat mo at ganiyan na karami ang dugo sa iyong -damit?--ang usisa ng pulis. - ---Malubha nga po kung kaya ako'y tigmak ng dugo,--ang tugon ni Maring. - ---Kung gayon,--anang pulis,--ay sumama ka sa akin sa Hospital. - -Si Maring ay lalo pang nanginig ng takot. Inakala niya na kung -siya'y sasama sa Hospital, at doo'y makitang siya'y walang sugat ay -sapilitang uusisain kung bakit tigmak ng dugo ang kaniyang damit, -at dahil dito ay walang salang di nila malalamang siya ang tumarak -sa dibdib noong amerikanong iniwan niyang naghihingalo marahil sa -bahay ng kaniyang panginoon. - -Ang pulis ay lumapit sa isang telefonong na sa malapit na haligi sa -daan, at siya'y humingi ng isang "carro ambulante". - -Ang sandaling yaon ay sinamantalá ni Maring at siya'y matuling -nagtaanang umakyat sa tulay ng Espanya. - -Siya'y hinabol ng pulis at siya'y anyong abutan sa kalagitnaan ng -tulay. Pagkakita ni Maring na siya'y dadaklutin na lamang ng pulis, -ay maliksing sumampa sa gabay ng tulay at lumuksó sa ilog. - -Ang americanong pulis ay lumuksó rin at siya'y hinabol sa tubig. - -Sa mga sandaling yaon ay bumabaha ang ilog Pasig, kaya't ang mabilis -na agos na sinasagabalan ng tulay ng Espanya ay dumaragundong at -namimilipit sa pagpupumilit malampasan yaong makakapal na haligi ng -nasabing tulay. - -Palibhasa'y kinagisnan ni Maring ang pamamalakaya, kaya't siya'y -malakás lumangoy. - -Ang pulis ay linulon ng isáng malaking uli-uli at nalunod. Datapuwa't -si Maring ay lumaban sa dumaragundong na tubig, at sa kalalangoy, at -sa kasisisid, ay siya'y nakarating na walang nakamalay sa kaniya sa -sadsarang may hagdanang batóng malapit sa tapat ng bahay ni Yangko. - -Siya'y umahon at matuling lumakad. Namimili ng madaanang madilim, -upang siya'y makubli sa liwanag ng mga ilaw sa lansangan. - -Siya'y nakarating sa kanilang bahay, nangangapos ang hininga sa -pagod. - ---Ako'y nakamatay ng tao,--aniya kay Gonsalo. - ---¿Bakit?,--ang gulat nitó. - ---Ako'y pinagnasaang gawán ng mahalay ng isang amerikano,--ang dugtong -ni Maring,--kaya't siya'y aking tinarakan ng lanseta sa dibdib. - -Si Maring ay madaling nagbihis. - -Noon ding gabing iyon, si Maring ay humanap ng banka sa pampang ng ilog -at kaniyang inakay ang malubhang asawa at maliliit na dalawang anak. - -Sino pa mang makakita sa anyo ni Maring ay sapilitang mahahabag. -Sunong ang nakabigkis na banig, unan at tampipi ng damit, akay ng -kaliwang kamay ang anak na bungso, kapit sa kaniyang saya sa dakong -likuran ang anak na panganay, at si Gonsalong halos hindi makagulapay -ay nakasimbabá sa kaniyang balikat na kanan. - -Ang sariling bangkang dinatnán nilá sa pampang ng ilog ay tigib ng -lulang talabang may balat. Gayon pa mán, ito'y kanilang sinakyán, -sapagka't doo'y wala ng ibang bangka. - -Doo'y may iisáng lalaking pinakiusapan ni Maring upang sila'y ihatid -sa nayong Baluarte, sakop ng Bulakan. - -Sa di masaway na galaw ng mga bata lalo na't ang bangka ay tigib ng -talabang may balat, itó ay tumaob, noon pa namang siya'y malapit ng -sumadsad. - -Gayón na lamang ang sama ng palad. Hindi malaman ni Maring kung sino -ang unang sagipin sa kaniyang mga anak at asawa. - -Palibhasa'y siya'y may buháy na kaisipan sa mga biglang panganib, -ay agad niyang sinagip ang anak na bungso; ang panganay ay sinagip -namán ng bangkero. - -Si Gonsalo ay lumubog na parang bató. - -Pagkakita ni Maring na si Gonsalo ay wala, ay iniabót sa nasabing -bangkero ang anak na bunso at pagdaka'y sumisid. Kinapa sa ilalim -ng tubig ang kaniyang asawa, at ng kaniyang matuklasan ay niyakap, -at biglang sumikad sa lupa, kaya't silang dalawa'y lumitaw. - ---Ilangoy ninyo at ihahon sa pampang ang dalawang batá,--ang sigaw -niya sa mananagwan. - -Halos hindí pa man natatapos ang kaniyang huling salitá, ay muling -lumubog na namán ang mag-asawa, sapagka't si Gonsalo ay nanguyapit -sa liig ni Maring. - -Hindí makatulong kay Maring ang mananagwan sapagka't dalá nitó ang -dalawáng batá at siya naman ay halos lumubog. - -Dahil dito, ay pinag-ubos ng mananagwan ang kaniyang lakas, at -bahagya ng makagulapay ng siya'y makaarok sa dako ng pampang. - -Siya'y madaling umahon, binitiwan sa lupa ang dalawáng paslit at -muling lumusong sa tubig. - -Siya'y sumisid sa kinalubugan ni Maring at ni Gonsalo. Nakapá niyang -nagkakayakapan ang dalawa sa ilalim. Si Maring ay hindi na mangyaring -lumitaw pa, sapagka't mahina na ang kaniyang katawán, at hindi niya -makayang dalhin ang nangunguyapit sa kaniyang liig. - -Hinawakan si Gonsalo ng mananagwan. Ito'y biglang sumikad sa lupa, -kaya silang tatlo'y lumitaw. - -Si Maring ay nakahingá. - -Pinag-ubos nitó ang kaniyang lakas, at silang dalawá ng mananagwan -ay pinagtulungang ilinangoy si Gonsalo hanggang sa pampang. - -Sila'y umahón. - -Si Gonsalo ay hindi humihingá. - -Doon ay may isang dampang tirahan ng isang matandang bantay -palaisdaan. Sila'y nanuluyan sa matanda. - -Si Gonsalo ay binihisan, kinumutan at nagsiga sa silong ng bahay -upang siya'y mainitan, kaya't di nalaonan ay nanaguli ang kaniyang -hininga. - - - - -KABANATANG VI. - -Tinugis ng Lisyang Palad - - -Hindi lubhang malayo sa dampang tinuluyan nila Maring ay may isang -malaking palaisdaan, ari ng bantog na mayamang si Capitang Juan. - -Si Maring ay natangap na bantay sa palaisdaang yaon, kaya't sila'y -madaling lumipat sa kaniyang dampa. - -Isang hapon, nagtatakip-silim na, si Maring ay sumasalap ng hipon, -upang sila'y may ulamin sa hapunan. - -Dumating si Capitang Juan sa palaisdaan at lumapit kay Maring. - ---Maring,--aniya,--labis mo ng nahahalata marahil ang maluwat ng -mataimtim kong nais sa iyong kariktan. At yayamang ako'y mayaman, -ay ibig kong ikaw ay yumaman din naman. - ---Hindi po mangyayari ang inyong nais,--ang sagot ni Maring,--batid -po ninyong ako'y may asawa. - ---Paka-asahan mong walang makakaalam na sino pa man,--ani Capitáng -Juan. - ---Mayroon po,--ang tugon ni Maring:--ang Maykapal at akó. Akó'y -nahihiya sa Maykapal at sa aking dangal na sarili. - ---Akalain mong si Gonsalo ay may sakit,--ang ulit ni Capitáng -Juan.--Kapag siya'y namatay ay walang lilingap sa iyo at sa iyong -mga anak. - ---Akó po namán ay may sariling lakás,--ang pakli ni Maring. - ---Kapag hindi nangyari ang aking nais,--ang banta ni Capitang -Juan,--ay aalisin ko sa iyo ang palaisdaan. - ---Ari po ninyo ang palaisdaan,--ang tahimik na sagot ni Maring,--at -magagawa ninyó ang balang ibigin. - ---¡Kay-tigás namán ng loob mo!,--ang malambing na samo ni Capitang -Juan at anyong yayakapin si Maring. - -Si Maring ay umurong ng dalawang hakbang. - ---Capitang Juan,--ang nakangiting paklí ni Maring:--Marahan at huwag -po kayóng mangahas. May mga babaying maamo pa kay sa inakay na -kalapati, kung sila'y hindi linalapastangan; nguni't kapag hindi -iginalang ang kanilang karapatan, ay marurunong din namang manuka -at mangamot na masahol pa kay sa lawin. - -Si Capitang Juan ay napahiya, kasabay ng malaking galit na biglang -sumilakbó sa kaniyang puso at utak. - -Yaong bantog na Capitáng Juan na hindi na halos mabilang ang mga -babaying kaniyang nabihag; yaong Capitang Juan na may himalang titig -na sa tuwi-tuwi na'y sinusukuan ng mga dalaga't babaying may asawang -natitisuran sa paglakad ng kaniyang maligayang buhay, ay naroroon -ngayon at pinangdidilatan at hinahamunan ng isang marálitang bantay -palaisdaan. - ---¡Napakataas ng iyong pangungusap!,--ani Capitang Juan. - ---Sa katwiran po lamang,--ang sagot ni Maring. - ---¿Anó bagang katwiran ang isinasatsat mo?,--ang bulas ni Capitang -Juan.--Magpasalamat ka't ikaw ay napiling naisin ng aking pita. -Panunghan mo ang iyong kaliitan, at tingalain mo ang aking kalakhan, -saka ka magsabi kung... - ---¡Oh bulag na matanda!,--ang sabat ni Maring.--¡Paslang na mayaman! -Ang kaluluwa mo'y kasing-dumi ng salaula mong kalooban. Hindi ka pa -nasiyahan sa pamumutawi sa iyong mga labi ng mga salitang mahalay, -laban sa marangal na ugali, at ngayon ay nag-anyó ka pang lumapit sa -akin, upang lapastanganin mo ang aking pagka-babayi... ¡Ulol! Akalain -mong ikaw, sa gitna ng iyong masagwang kayamanan, ay maliit ka pa -kay sa hanip nguni't ako, sa laot ng aking marangal na kadalitaan, -ay kasinglaki akó ng kalinisan, ng karapatán at ng katwiran. At ang -katunayan ay narito. - -Dinukot ni Maring sa kaniyang lukbutan ang isang lanseta, at dagling -binuksan. Ang talim nito ay kumislap. - ---Lumapit ka ngayon,--ang dugtong ni Maring. Si Capitang Juan ay -nangatal ng takot. Ang katutubong tapang ng kaniyang puso at utak -ay dagling bumaba sa kaniyang talampakan, at sa katunayan ay siya'y -mabilis na lumayas. - -Ng siya'y malayo na, at inakala niyang siya'y hindi na aabutan ni -Maring, sakali mang siya'y habulin, ay sumigaw ng malakas: - ---Iwan ninyó ang dampa ngayon din,--aniya. - -Si Maring ay umuwi. Dinatnan niyang nagkakaumpok ang tatlong mag-aama. - -Si Gonsalo ay lumalakas lakas na nguni't hindi pa makalakad. - ---Gonsalo,--ani Maring,--tayo'y pinaaalis dito ni Capitang Juan -ngayon din. - ---¿Bakit daw?,--ang malumbay na tanong ni Gonsalo. - ---Ewan nga,--ang sagot ni Maring. - -Ipinagkaila ni Maring ang dahilán, ala-ala niya'y baka lalong sumama -ang loob ng kaniyang kaawa-awang asawa. - -Maluwat na di nakaimik ang dalawa. - -Ngayong pinagmamasdan ni Maring ang kaniyang dalawang paslit na anak -at ang asawang may sakit, yaong puso niyang kasingtigas ng bakal -ay naging marupok, at anaki'y sasabog sa mariing hampas ng lisyang -palad. - ---¿At papaano tayo ngayon?,--ang kahambal-hambal na tanong ni Gonsalo. - ---Tayo ay umalis dito ngayon,--ang lalong kahabag-habag na sagot ni -Maring. - -Ang dalawang bata ay nangakatanga sa pakikinig sa salitaan. Tila -wari ibig niláng mataosan ang káhulugan ng usapan ng kanilang amá't -ina; nguni't ang kanilang malalagong utak, ang kanilang maliliit -na puso, ay wala pang kayang lumasap ng lasong handog sa kanila ng -lahat ng bagay na nangyayari. - ---¿At saan tayo titira ngayon?,--ang lubhang malungkot na tanóng ni -Gonsalo. - -Si Maring ay ngumiti, ngiting pilit, ngiting malumbay pa kay sa -tangis, ngiting mapait pa kay sa apdó. - ---Malapad ang lupang matitirahan,--aniya,--at maaliwalas ang langit -na masisilungan. Ang lahat ng parang, gubat at bundok ay pawang -nangaghahandog ng kamote, gabe, mga ubod, sari-saring bungang kahoy, -bukod pa ang maraming tikling at iba't ibang ibon at hayop; gayón -din naman ang mga sapa, ilog at dagat, ay pawang nangaghahandog ng -walang katapusang biyaya, gaya ng mga suso, kabibi, palaka at laksa -laksang isdang hindi sukat maubos ng tao sa habang panahon. - ---Tunay na nga,--ang pakli ni Gonsalo,--nguni't akó ay may sakit -at... ¡Kaawa-awa ka namán, Maring! - -Saka siya biglang napatangis. - ---¿Bakit?,--ang masintahing tanong ni Maring. - ---Kaawa-awa ka naman, sapagka't ako'y hindi makatulong sa iyo kaunti -man,--ang himutok ni Gonsalo. - ---Tatay,--anang matabil na bungso,--akó ay tutulong sa inang ko. - ---Akó mán,--ang dagling dugtong ng panganay. - ---¡¡¡Dios ko!!!--ang malakás na sigaw ni Gonsalo, saka niyakap na -mahigpit ang dalawang anak. - ---Ako'y mag-aararo at magtatanim ng palay,--ang ulit ng panganay. - ---Ako'y mamamalakaya at ipagbibili namin ng inang sa bayan,--ang -dugtong ng di mapakaling bungso. - ---¡¡¡Dios ko po!!!,--ang matalim na sigaw ni Maring.--¡¡¡Anong -kaliliit ng aking mga anak!!! - -Saka minsang niyakap ang tatlong mag-aamá. - -¡Kakila-kilabot na larawan! - -May mga larawang hindi mangyayaring dalubhasain ng lalong pantas na -panulat. Ang larawan nila Maring, Gonsalo at dalawang anak ay isá -sa mga binangit. - -Ang mag-asawang Maring at Gonsalo ay sabay na tumangis. Ang malalagong -utak at maliliit na pusó ng dalawang paslit ay nangahawa mandin -sa hinagpis ng kanilang ama't ina, at sila'y tinablan ng mapait -na luhang dumadagisdis at pumapatak sa kanilang ulo, kaya silá ay -nagsi-tangis din. - -Ang mag-asawa at ang kanilang mga anak ay ayón at nagkakayakap at -nagsisitangis na walang lubay. Sila'y parang binigkis ng lalong -masaklap na kamatayan. - -Ang silong ng bahay ay nabasa sa kadadagisdis ng kanilang luha. - -¡Kaawa-awang Maring! Ang sinumpaan man ng mga katalunan ay hanggan -doon na lamang ang hirap. Karamihan sa babayi ay nangapapala dahil -sa kanilang kagandahan; nguni't si Maring, sapol pa man sa una, -sapol pa noong siya'y agawin ni Gonsalo, ay siya'y tinugis na ng -mababangis na ligalig, dahil lamang sa kaniyang hiwagang dilag. - -Iwan natin ang kabanatang itó, sapagka't napakalumbay. - - - - -KABANATANG VII. - -Ganting-pala ng Pagtitiis - - -Inakay na namán ni Maring ang kaniyang dalawang anak at asawang may -sakit. - -Si Gonsalo ay nabinat. - -Sila'y naparoon sa dampa noong matandang kaniang tinuluyan noong -unang sila'y dumating sa pook na iyon, at ipinamanhik ni Maring sa -kaniya na sila'y ihatid ng bangka sa Obando. Ipinagtapat ni Maring -ang naging dahilan ng kanilang pag-alis. - -Ang matanda ay nahabag at pumayag sa pamanhik. - -Hinakot ni Maring ang kanilang banig, unan at tampipi ng damit, -inilulan sa bangka, sila'y sumakay at napatungo sa Obando, sa dakong -Taliptip. - -Ang bangka ay sumadsad at sila'y napasalamat sa matandang sa kanila'y -naghatid. - -Hindi pa nalaonan ang kanilang paglakad, ay sila'y may isang kubong -dinatnan. - -Nagpataupo si Maring, nguni't walang sumagot. - -Siya'y sumilip sa linib at ng makitang walang tao, ay ipinanhik ang -kaniyang asawa't mga anak. - -Ang kubong yaon ay parang inihanda kilá Maring. Nagkaroon sila ng -bahay na di pinagkagugulan ng salapi at pagod. Lamang ay napakaliit -at wasak pa. Yao'y kubong maluwat ng iniwan ng may-ari. - -Gayon pa man, si Maring ay natuwa ng di mamagkano, at napasalamat -sa Maykapal. - -Siya'y naglatag ng banig, at pinatulog ang mga bata. - -Palibhasa'y hapo si Gonsalo, kaya di nalaonan at nakatulog din. - -Hating gabi at maliwanag ang buan. - -Pagkakita ni Maring na nakakatulog na ang kaniyang asawa at mga anak, -ay siya'y marahang nanaog at napatungo sa isang palaisdaang hindi -lubhang malayo doon. Tahak ni Maring ang pasikot sikot ng pook na -yaon, sapagka't noong buhay pa ang kaniyang nasirang amá ay sila'y -madalás na mamili ng isda doon. - -Siya'y napatungo sa bahay na tirahan ng bantay sa palaisdaan. Bagama't -hating gabi ay nakita niyang maliwanag sa loob ng bahay. Siya'y -napataupo. - -Dumungaw ang isang matanda at siya'y pinapagtuloy. Pagdaka'y nakilala -niya ang matandá sapagka't itó ay kaibigan ng kaniyang nasirang amá -at ngayo'y siyang may ari ng palaisdaan. - -Ipinamanhik ni Maring na siya'y pahintulutan mangdukot ng alimango sa -mga lunggang nangasa-pilapil ng palaisdaan. Ang may-ari ay pumayag. - -¿Sabihin pa kayá ang tuá ni Maring? - -May mga dalawang oras pa lamang siya sa palaisdaan, ay mahigit na -sa apat na puo ang alimangong kaniyang nahuli. - -Sa katapusán ay nasipit ng isang sakag ang kaniyang hintuturo. -Nabutas ang kukó at nadurog ang dulo ng kaniyang daliri. - -Siya'y umuwí. Ang dugo'y walang lubay na tumutulo sa kaniyang sugat; -nguni't siya'y masayá, sapagka't may dalang apat na puo't walong -matataba at malalaking alimango. - -Pagdating ng bahay ay tinalian ang kaniyang sugat, ginising si -Gonsalo at nagpaalam na umuwi ng bayan, upang ipagbili ang alimangong -kaniyang nahuli. - -Siya'y nag-iwan ng apat upang sila'y may ulamin. - -Nagbubukang-liwayway na ng si Maring ay umalis. - -Ng siya'y umuwi ay may dalang bigás, petróleo, ilawan, palayok, -suklob, sandok, banga at asin. - -Namaga ang kaniyang hintuturong may sugat at hindi na mangyaring -siya'y makapangdukot ng alimango. - -Kinagabihan ay siya'y nananglaw ng kanduro. - -¡Kay tuwa ni Maring! Sasandali pa siyang nananglaw ay dalawang puo't -anim na ang kaniyang nahuling ibon. Nguni't sa kabila ng kaniyang -tuwa, ay siya'y nasubyang ng isang bubog na bumaon sa kaniyang -talampakan ng kulang lamang sa isang dali ang lalim. - -Tinalian ng panyo ang kaniyang sugat at umuwing titingkod-tingkod. - -Kinaumagahan, at pagkatapos naipagbili ang kaniyang mga nahuling -ibon, bagá man at masakit na lubha ang kaniyang paa, ay siya'y -bumilí ng tubig na inumin, sinasalok niya ng banga sa mga bangka, -at ipinagbibili sa bayan. Ikaapat na balik, ay siya'y natisod sa -isang bato, naparapa at nabasag ang kaniyang banga. - -Si Maring ay umuwi ng bahay na gumigilid ang luha sa kaniyang mga -pilikmatá. - -Naala-ala niya ang kanilang bahay na iniwan sa nayon ng B. Siya'y -naparoon at ang bahay ay ipinagbili ng dalawang puo't limang piso. - -Si Maring ay magaling tumugtog ng alpa at lalo pang magaling -manalindaw (magkanta). Dahil dito ay siya'y bumili ng isang alpa, -umuwi ng bayan at siya'y nanapat sa mga bahay na malalaki. May mga -tatlong oras pa lamang na siya'y nananapat, ay mahigit na sa piso -ang kaniyang kinita. - -Siya'y masaya na sanang umuuwi, nguni't siya'y nasagasaan ng isang -mabilis na kalesa, nagulungan ang kaniyang alpa at nagkadurugdurog, -saka nagputok ang kaniyang mukha sa pagkapasubasob. - -Siya'y tumangis na naman, hindi dahil sa siya'y nasaktan, kungdi -dahil sa pagkalansag ng kaniyang alpa. - -Kinabukasan siya'y bumili ng isang tagá at pisi. Gumawa siya ng isang -baliwasan, at kinagabihan ay siya'y napatungo sa ilog at namitmit. - -Maliwanag ang buwan. - -Noong gabing yaon lamang sinama si Maring, at hating gabi na ay wala -pang nahuhuling isa mang isda. - -Kaginsa-ginsa'y lumapit kay Maring ang isang lalaking may saluksok -na revolver at sundang sa baywang. Ang lalaking itó ay bulag ang -isang mata, nguni't yaong isa niyang matang natitira ay katimbang ó -mahigit pa kay sa dalawá, sapagka't lubhang malaki, matalas, madilat -at halos nag-aalab. - -Pagkakita ni Maring sa lalaking itó ay biglang nagulat at -nanghilakbot. Gayon pa man ay tinatagan ang kaniyang loob, binawi ang -kaniyang dating lakas sa mga panganib at hindi nagpakita ng kaunti -mang takot. - ---¿Nakikilala mo akó?--ang tanong ng lalaki. - ---Oo,--ang sagot ni Maring.--Ikaw ang sargentong nagpaputok ng mukha -ko sa kuartel ng pulis sa Tundó. - ---At ikaw namán,--ang pakli ng lalaki,--ang nagpaputok ng balintataw -ng kanan kong mata. Narito ang katunayan. - -Itinuro ang bulag niyang matá. - ---At yayamang ikaw ang siyang bumulag sa akin,--ang dugtong ng -lalaki,--yayamang ako'y natiwalag sa aking katungkulan dahil sa iyo, -at yayamang kitang dalawa ay pinagtagpo ngayon ng mabuting kapalaran -ay kailangang sumama ka sa akin, upang ako'y damayan mo sa buhay at -kamatayan. - ---Hindi mangyayari,--ang matatag na sagot ni Maring. - ---¿Bakit hindi mangyayari?,--ang bulas ng lalaki.--Ang balang ibigin -ko ay sapilitang mangyayari nga, sa mabuti at sa masama mang salitaan. - -Inakala ni Maring na labanán na naman ang kaniyang haharapin. Iginayak -niya ang loob at hinawakang mahigpit ang puno ng kaniyang baliwasan. - -Si Maring ay talagáng matatag sa panganib. - ---Sumama ka sa akin,--anang lalaki, kasabay ang paghawak sa kaliwang -kamay ni Maring. - -Nguni't si Maring, kasing liksi ng kidlat, ay biglang sinaksak sa -mukha ang lalaki ng puno ng kaniyang baliwasan. Napalaran niyang -tinamaan ang matang hindi bulag, itó ay pumutók, lumabas sa dating -kinalalagyan, kasabay ng bumulwak na dugo. - -Sa makatuwid si Maring ang siyang pinalad na bumulag sa kanang matá -ng dulingas na sargento, at ngayon ay siya pa ring pinalad na bumulag -sa kaniyang kaliwang matáng natitirá. - -Ang lalaking may iisang bulag na matá, ngayon ay naging bulag ng -lubós. - -Binunot nito ang kaniyang rebolber, nguni't pinagubos ni Maring ang -kaniyang lakás, biglang binaltak ang kaniyang kamay na hawak ng -lalaki, saka lumayo. - -Ito'y bumaril, nguni't hindi niya tinamaan si Maring, sapagka't ang -bumaril ay bulag. Siya'y muling binaril, nguni't ang punglo ay lalo -pang napalayo sa binabaril. - -Si Maring ay nakapulot ng isang pidpid na kahoy, dahan-dahang lumapit -sa dakong tagiliran ng lalaki, saka pinalo ng ubos lakas sa kamay -na may hawak ng rebolber: Ito ay tumapon at pinulot ni Maring. - -Ang bulag ay pipihit-pihit at hindi matutuhan ang tunguhan. Siya'y -lalong nagalit, walang magawang paghihiganti. Binunot ang kaniyang -sundang at ngangapa-ngapa sa hangin. Muling pinalo ni Maring sa -kamay, at ang sundang ay umilandang sa malayo. Pinulot din ni Maring -ang nasabing sundang. - -Ang taksil na sarhentong nawalan ng mata, ngayon ay nawalan pa ring -lubos ng sandata. - -Ibig niyang magtaanan, nguni't hindi niya nakikita ang kaniyang -tutunguhan. - -Nagkataong nagdadaan doon ang mga kostabulario. Pagkarinig nila -sa dalawang putok ng rebolber, ay nangagtumulin at lumapit sa -naglalabanan. - -Si Maring ay sumalubong sa pamunuan at talagang ibibigay sana sa -kaniya ang rebolber at ang sundang, nguni't pagkakita sa mukha nito, -ay biglang nahintakutan at anyong tatakas. Ang pamunuang ito ay dili -iba kungdi yaong malaking amerikanong tinarakan ng lanseta sa bahay -ng kaniyang panginoong amerikana sa Ermita. - -Pagkakita ng pamunuang amerikano na si Maring ay may anyong tumakas, -ay hinawakan agad sa kamay. - ---¿Saan ka paparoon?,--aniya. - -Saka hinarap ang kaniyang mga kasamang kawal. - ---Dakpin ninyo ang lalaking iyan,--aniya, sabay turo sa bulag. - -Ang mga kawal ay nagsitupad sa utos. - ---Patawarin po ninyo ako,--ang samo ni Maring sa pamunuan. - ---¿Ikaw nga bagá,--ang tanong ng pamunuan,--ang sumugat sa akin -noong isáng gabi, sa bahay ng isang americana sa Ermita? - ---¡Ako nga po!,--ang kahambal-hambal na sagot ni Maring. - ---Kung gayon ay huwag kang mag-alaala,--anang pamunuan.--Ikaw ay -waláng kasalanan. Ipinagtangol mo lamang ang iyong dalisay na puri. -Ako ang siyang may kasalanan. Noong gabing yaon ay ako'y nalangó -at ikaw ay pinagnasaan kong lapastanganin. Ibigay mo sa akin ang -iyong kapatawaran. Ang aking sugat ay maluwat ng gumaling. Ngayon -ay sabihin mong lahat sa akin ang nangyari dito. - -Ang takot ni Maring ay biglang napalitan ng pagkakatiwala doon sa -americanong, sa akala niya'y maluwat ng patay, at ngayon ay kumikilala -ng kasalanang nagawa, bagama't nasugatan. - -Sinalaysay ni Maring ang pakikipaglaban niya sa bulág, magbuhat sa -punó hanggang dulo. - -Dumukot ang pamunuan ng isáng kandila sa kaniyang lukbutan at -tinanglawan ang mukha ng bulag. Pinahiran niya ang dugong namamalisbis -sa kaniyang mukha, pinagmasdang mabuti, saka tumango-tango. - -Dumukot pa rin sa kaniyang lukbutan ng isang larawan, saka iniyagapay -sa mukha ng bulag. - ---Ito nga,--aniya,--at wala ng ibá. - -Isinama ang bulág, at gayón din si Maring, sa Kuartel Heneral ng -mga Kostabulario. - -Dahil dito, si Maring ay muling kinabahan. Ang kaniyang pagkakatiwala -sa americano ay muling napalitan ng takot, gulat at hapis. - -Inasahan niyang siya'y mabibilanggo, lalu na't ang kaniyang sinugatang -americano ay pamunuan pa naman. - -¡Nguni't...! ¡Katakataka! Kinabukasan ng umaga, si Maring ay umuwi -sa kaniyang kubo. Masaya pa kay sa Paskó. Siya'y may dalang salaping -papél na halagang dalawang libong piso. - -Nangdidilat ang mga matá ni Gonsalo pagkakita sa gayong karaming -salapi. Nangatal ang buo niyang katawan. - ---¿Saan nangaling ang salaping ito?,--ang kaniyang tanong. - ---Kagabing ako'y namitmit,--ang tugon ni Maring,--ay hindi ako -nakahuli ng kahit isang munting isda. Ang nahuli ko ay isang bantog -na tulisan. - ---¡Tulisan!--ang gilalas ni Gonsalo. - ---Oo,--ang sagot ni Maring,--isang bantog na tulisan. ¿Nalalaman -mo kung sino? Dili iba kungdi yaong kakilakilabot na tulisang -nagpapamagat na Bulág. - ---¿Ha?--ang biglang tanong ni Gonsalo. - ---Ang bantog na Bulág na kilabot nitong buong lalawigan,--ang ulit -ni Maring.--Ang tulisang itó ay dili iba kungdi ang Sargentong -nagpaputok ng mukha ko sa kuartel ng pulis sa Tundó, ng ikaw ay na -sa Hawaii pa. Dahil sa ginawa niyang kapaslangan sa akin ay siya'y -natiwalag sa kaniyang katungkulan, at ng naghirap na ang kaniyang -buhay ay siya'y nanulisán, at sapol pa noon ay ipinagbayad na siya -ng Pamahalaan ng dalawáng libong piso sa sino mang makadakip o -makapagturo ng kaniyang kinaroroonan. Ang salaping itó ay ganting -palang bigay ng Pamahalaan sa akin, sapagka't ako ang nakadakip sa -nasabing bantog na tulisán. - -Sinalaysay ni Maring ang lahat ng bagay na nangyari sa kaniya, -tungkol sa Pamunuang Americanong kaniyang sinugatan. - -Si Gonsalo ay nabinat sa malaking tuwa. - -Iniuwi ni Maring sa Maynila ang kaniyang mga anak at si Gonsalong -kaniyang asawa, tuloy ipinagamot ito sa lalong magagaling na mga -Doctor. Marami ang kaniyang iginugol na salapi, nguni't si Gonsalo -ay hindi gumaling, at di naluwatan ay namatay. - -Pagkatapos ng pagluluksa ni Maring, ay kaniyang nabalitaan na si -D. Eduardo ay nakukulong sa San Lazaro, sapagka't siya'y naulol -magbuhat niyaong gabing kanyang makausap. - -Si Maring ay dumalaw sa San Lazaro, at pagkakita sa kaniya ni -D. Eduardo, ito'y lumuksó at si Maring ay niyakap. - ---¡Salamat sa iyó, Maring!--anang ulol.--¡Salamat! - -Ang dating nagkakasintahan ay sabay na tumangis. - -Sapol pa noon ay gumaling si D. Eduardo sa pagkasira ng kaniyang -katalinuhan, at silang dalawa ni Maring ay napakasal. - -Natipon ang kayamanan ni D. Eduardo. Mahigit sa limang pung libong -piso, pati ng kaniyang dalawang malalaking bahay. - -Sila'y hindi nagkaroon ng anak, nguni't kinilala ni D. Eduardo ang -dalawang anák ni Maring, na parang tunay din niyang anak. - -Sila'y namuhay na mahabang panahón sa laot ng saganang kayamanan at -dangal. - -Ang panganay na anak ni Maring ay nag-aral sa pag aabogado at ang -bungso ay sa pag-dodoctor sa pangagamot. - -Ang lahat na kahirapan at pagtitiis ni Maring ay napalitan ng di -mamagkanong biyaya at kaligayahan, hanggang sa oras ng kaniyang -kamatayan. - - -=WAKAS= - - - - - MAY - MAHALAGANG BALITA SA - KABALIGTARAN - - - - -¿BAKIT DI BASAHIN? - - -Kung ang mga nobelang tagalog na sinulat ni Aurelio Tolentino ay -siyang kinasasaligan ng lalong maririkit na kasaysayan at buhay ng -ating Lahi, ¿ay bakit di basahin at namnamin sa madaling panahon? - -At wala ng napakamura, nguni't napakamahalagang gaya ng mga nasabing -aklat. Sa pamamagitan ng mga ilang sentimo lamang, ay kakamtan -ninyo at lalasapin ang mga masasarap na bunga ng walang kapagurang -pagpupuyat ng gumawa, at ng kaniyang mga matiyagang pakikibaka sa -larangan ng mithing Kalayaan, at ng kaniyang mga matiising pagod -dili-dili sa makasiam niyang pagkabilanggong laban sa mga Pamahalaang -Kastila at Amerikano, dahil sa kaniyang pagtatanggol sa mga katwiran -at karapatan ng bayan. - -Narito ang mga nasabing aklat: - - -Kasulatang Ginto - - HALAGA--40 SENTIMOS - - May sampung maririkit na kabanata: - I--Sangdugo. - II--Bagong Araw. - III--Tatlong Bituin. - IV--Ang Haring Maliwat. - V--Malagablab na pag-ibig. - VI--Si nunong Sinukuan, ang kaniyang mga tikbalang at mga tianak. - VII--Labanan sa gubat. - VIII--Ang bangis ng panibugho. - IX--Kakilakilabot na lihim. - X--Katapusan. - - -Kahapon Ngayon at Bukas - - HALAGA--30 SENTIMOS - - May pitong mahalagang kabanata: - I--Talimhagang paalam. - II--Ang libingan ni Lakhang-Bayan. - III--Watawat ng Kalayaan. - IV--Ang mag-inang bihag. - V--Pangakong mahigpit. - VI--Maligayang kababalaghan. - VII--Natupad ang tipan. - - -BUHAY - - HALAGA--50 SENTIMOS - - May dalawang puo't anim na kabanata. - I--Kung sino si Buhay. - II--Ang unang halik. - III--Si Dining at si Daluyong. - IV--Dalawang halimaw. - V--Handa sa labanan. - VI--Ang lihim. - VII--Sápilitan. - VIII--Lumala ang ligalig. - IX--Ang kapaslangan sa harap ng kabaitan. - X--Ang sulat ni Dining. - XI--Luha. - XII--Naglalamay na lahat. - XIII--Patayan. - XIV--Ang sundang na basa ng dugo. - XV--Si Manuel. - XVI--Ang sigaw ng kasalanan. - XVII--Simula ng litis. - XVIII--Tinubos ni Marcial si Buhay. - XIX--Tinubos ni Buhay si Marcial. - XX--Saksing pipi. - XXI--Ang talas ng hukuman. - XXII--Ang paglagpak ni Daluyong. - XXIII--Dakip. - XXIV--Ang kasinungalingan. - XXV--Ang katotohanan. - XXVI--Katapusan. - - -Ang Buhok ni Ester - - Unang Bahagi - HALAGA--40 SENTIMOS - - May sampuong makasaysayang kabanata: - I--Kidlat sa loob ng isang bahay. - II--Bagyó sa loob ng isang puso. - III--Simula ng kapaslangan. - IV--Namitak ang pag-ibig. - V--Ang tabil ni Gloria. - VI--Dinaig ng munting pipit ang lawing hari ng bangis. - VII--Kahapon, Ngayon at Bukas. - VIII--Hapunan at talumpati. - IX--Abogadong palaka, Kupidong manok, Haring alipin, Ulupong na - makabayan. - X--Dinagit ng lawin. - - Ikalawang Bahagi - HALAGA--40 SENTIMOS - - I--Gumagalaw ang lupong. - II--Ang babaying lalaki. - III--Mabisang kamandag. - IV--Ang halik ng bangkay. - V--Lagaring ginto. - VI--Si Juana at ang kaniyang kalapati. - VII--Limang libong piso ang isang buhok. - VIII--Ang pagsisi ni Dimas. - IX--Ang himutok ni Ester. - X--Bagong Judit. - - Ikatlong Bahagi - HALAGA--40 SENTIMOS - - May sampung makasaysayang kabanata. - I--Singsing na katumbas buháy. - II--Ang sugo ng katarungan ay pumulas sa liwayway. - III--Ang dalawang bangkay ng isang buháy. - IV--Hatol bitay. - V--Sa kuko ng kamatayan. - VI--Muling nabuhay. - VII--Sa harapan ng Hukuman. - VIII--Ang paglagpag ni Gerardo. - IX--Ang sigaw ng kasalanan. - X--Katapusan. - - -Ang mga may nais magkaroon ng mga nasabing aklat ay maaaring sumulat -kay N. Hilario, 237 Mercado Yanco, Tabora Int., San Nicolas, -Manila, K. P. - -Kalakip sa loob ng sobre ang halagang kailangan, maging pilak, ó -maging "giro-postal" man, at maaasahang tatanggapin nilá sa pagbabalik -ng Correo. - -Hindi malalaunan ay ipalilimbag din namin ang mga nobelang na nga -banggit sa likuran at marami ang humihingi sa amin. - - - - -[Talâ ng Tagapagsalin: - -Isinaayos ang pagbabantas (punctuation). Ginawang tatlo ang mga -tuldok ng lahat ng mga elipsis (...). - -Walang binago sa mga salita sa orihinal, kabilang ang mga di -pagkakatulad sa pagbabaybay, paggamit ng gitling, at paggamit ng -mga tuldik, maliban lamang sa mga sumusunod: - - "Gonsalo" binago mula sa "Gonzalo" sa - pahina 9 (nagngangalang Gonsalo; Si Gonsalo ay may; - pag-ibig ni Gonsalo); at - pahina 10 (ni Gonsalo ang gayon; si Gonsalo ay muli). - Pahina 9, "nilá" binago mula sa "niliá" (nilá Maring, palibhasa'y). - Pahina 10, "bagong" binago mula sa "bagon" (bagong-taong may mga). - Pahina 12, "magiging" binago mula sa "maginging" (magiging poon ng). - Pahina 14, "maging dapatin" binago mula sa "magingdapatin" (inyóng - maging dapatin). - Pahina 15, wala nang simula ng bagong talata bago ang "¿Anó ang - balak mo". - Pahina 16, "kaawa-awang" binago mula sa "kaa-awang" (ng kaawa-awang - Maring). - Pahina 18, "kailangang" binago mula sa "kailngang" (kailangang - ilugso ko). - Pahina 25, isiningit ang "ng" bago ang "mga babaying sawing". - Pahina 34, "panahong" binago mula sa "pnahong" (ng panahong - lumipas). - Pahina 35, "Maring" binago mula sa "Marig" (Maring at sa mga - batang). - Pahina 39, isiningit ang "ang" bago ang "iyong ala-ala". - Pahina 41, "Kung" binago mula sa "kung" (Kung kailan ako'y). - Pahina 46, "Pagkaringig" binago mula sa "Pakaringig" (Pagkaringig - ni D. Eduardo). - Pahina 47, naglagay ng simula ng bagong talata bago sa "--Iyan ay - handog ko". - Pahina 49, "Inang Malingap" binago mula sa "INANG MALINGAP". - Pahina 52, "Bakit" binago mula sa "Babit" (Bakit at ako'y). - Pahina 53, "Maring" binago mula sa "Maing" (ni Maring ang sargento). - Pahina 54, "yantok" binago mula sa "yantak" (yantok, at nagputok). - Pahina 56, "ka na" binago mula sa "kana" (Umuwi ka na at). - Pahina 58, "ni Maring" binago mula sa "niMaring" (ni Maring - na iyon). - Pahina 61, tinanggal ang naulit na "at" (at muling ipinako). - Pahina 63, "kaniyang" binago mula sa "kaniyan" (kaniyang nakitang - nakatapon). - Pahina 72, "naala-ala" binago mula sa "nala-ala" (naala-ala - ni Maring). - Pahina 77, "iisáng" binago mula sa "iiisáng" (may iisáng lalaking). - Pahina 78, "y" binago mula sa "ay" (ay hindi na mangyaring). - Pahina 79, "Sila'y" binago mula sa "sila'y" (Sila'y nanuluyan). - Pahina 80, "KABANATANG" binago mula sa "KABANATA" (KABANATANG VI). - Pahina 85, "káhulugan" binago mula sa "kaáhulugan" (káhulugan - ng usapan). - Pahina 88, "Pagtitiis" binago mula sa "pagtitiis" (Ganting-pala - ng Pagtitiis). - Pahina 88, "ng" binago mula sa "ang" (dahilan ng kanilang). - Pahina 94, "ng" binago mula sa "na" (puno ng kaniyang). - Pahina 95, "rebolber" binago mula sa "revolber" (kaniyang rebolber, - nguni't). - Pahina 97, "Ibigay" binago mula sa "Ibibay" (Ibigay mo sa akin). - Pahina 98, inilipat ang "Isinama ang bulág, at gayón din si" sa - unahan ng "Maring, sa Kuartel Heneral ng mga". - Pahina 99, "kahit" binago mula sa "kahi't" (ng kahit isang). - Sa mga patalastas sa dulo ng teksto, - "XIX", binago mula sa "XVIIII" (XIX--Tinubos ni Buhay). - "buháy", binago mula sa "buhaáy" (na katumbas buháy). - "bangkay", binago mula sa "banggkay" (bangkay ng isang).] - - - - - -End of Project Gutenberg's Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) *** - -***** This file should be named 43902-8.txt or 43902-8.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/3/9/0/43902/ - -Produced by Marie Bartolo from page images made available -by the Internet Archive: American Libraries - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org/license - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/43902-8.zip b/43902-8.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index e0e81af..0000000 --- a/43902-8.zip +++ /dev/null diff --git a/43902-h.zip b/43902-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index c349804..0000000 --- a/43902-h.zip +++ /dev/null diff --git a/43902-h/43902-h.htm b/43902-h/43902-h.htm index 87761ec..a22a15d 100644 --- a/43902-h/43902-h.htm +++ b/43902-h/43902-h.htm @@ -2,7 +2,7 @@ "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en"> <head> - <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8" /> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8" /> <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> <link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" /> <title> @@ -220,44 +220,7 @@ h2 a, a.correction, span.correction { </head> <body> - - -<pre> - -The Project Gutenberg EBook of Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org/license - - -Title: Maring (Dangal at Lakas) - Ulirang Buhay Tagalog - -Author: Aurelio Tolentino - -Release Date: October 6, 2013 [EBook #43902] - -Language: Tagalog - -Character set encoding: UTF-8 - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) *** - - - - -Produced by Marie Bartolo from page images made available -by the Internet Archive: American Libraries - - - - - - -</pre> - +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 43902 ***</div> <div class="transnote epub-only"> <p class="tntitle">Tagubilin ng Tagapagsalin</p> @@ -3141,385 +3104,6 @@ mga tuldik, maliban lamang sa mga sumusunod:</p> </ul> </div> - - - - - - - -<pre> - - - - - -End of Project Gutenberg's Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) *** - -***** This file should be named 43902-h.htm or 43902-h.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/4/3/9/0/43902/ - -Produced by Marie Bartolo from page images made available -by the Internet Archive: American Libraries - - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org/license - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. - - -</pre> - +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 43902 ***</div> </body> </html> |