58 files changed, 22742 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/18339-8.txt b/18339-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..eaeca57
--- /dev/null
+++ b/18339-8.txt
@@ -0,0 +1,7623 @@
+The Project Gutenberg EBook of Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+Title: Het Vrije Rusland
+       De Aarde en haar Volken, 1873
+
+Author: William Hepworth Dixon
+
+Release Date: December 3, 2014 [EBook #18339]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+HET VRIJE RUSLAND.
+
+
+De schetsen, die wij onzen lezers onder dezen titel aanbieden, zijn
+ontleend aan het voor een paar jaren verschenen boek van den met lof
+bekenden engelschen schrijver, William Hepworth Dixon, Free Russia,
+het vrije Rusland, genaamd: welk werk door het beschaafde publiek
+in Engeland en ook elders met grooten en welverdienden bijval is
+ontvangen. De titel mag eenigszins zonderling schijnen: hooren wij
+wat de schrijver zelf aanvoert om deze zijne keuze te rechtvaardigen.
+
+"Swobodnaya Rossia (het vrije Rusland)--zoo zegt hij--is eene
+uitdrukking, die in geheel dat groote land leeft in aller mond;
+deze twee woorden geven het karakter aan en drukken tevens de hoop
+uit van het nieuwe rijk, dat tijdens den Krimoorlog in het leven
+is getreden. In vroeger tijd was ook Rusland vrij, niet minder dan
+Duitschland en Frankrijk. Later werd het overstroomd door aziatische
+horden; en sedert dien tijd handhaafde zich het tartaarsche element,
+indien al niet in het wezen, dan toch wel in den vorm, tot aan den
+oorlog van 1853; maar sedert den uitgang dier worsteling onderging het
+oude Rusland eene herschepping. Deze nieuwe natie, die het behoud van
+den vrede wenscht, en die vrij wil zijn:--deze is het, die ik vooral
+gepoogd heb te schilderen."
+
+Het behoeft nauwelijks herinnering, dat de engelsche schrijver met
+het feit, hetwelk zoo noodlottige gevolgen heeft na zich gesleept,
+en aan de vrijheid van Rusland een einde gemaakt, den inval der
+Mongolen bedoelt, die omstreeks de helft der dertiende eeuw het
+grootste gedeelte van het toenmalige russische rijk veroverden, en
+aan zich onderwierpen. Deze tartaarsche heerschappij duurde ruim twee
+eeuwen, en heeft zeer zeker in het russische volkskarakter, en vooral
+in de maatschappelijke en staatkundige instellingen, zeer diepe sporen
+achtergelaten. Uit dien tijd dagteekent, bijvoorbeeld, de invoering
+der lijfeigenschap; evenzoo is het aan geen twijfel onderhevig, of
+deze mongoolsche overheersching heeft aan geheel het leven van den
+russisch-slavischen volksstam dat eigenaardig oostersch, aziatisch
+karakter gegeven, dat Peter de Groote met forsch geweld heeft gepoogd
+uit te roeien, maar dat toch ook nu nog eene zoo scherpe lijn trekt
+tusschen Rusland en de volkeren van westelijk Europa. Volgens onzen
+schrijver zou nu de Krimoorlog, in zijne gevolgen, den machtigen stoot
+hebben gegeven, die het in aziatische barbaarschheid half verzonken
+russische rijk weder tot nieuw en hooger leven heeft opgewekt. Wat
+hiervan moge zijn, volgaarne luisteren wij naar de altijd belangrijke
+mededeelingen van den heer Hepworth Dixon: bovenal waar het een land
+geldt, dat, zoo ons niet alles bedriegt, geroepen is, binnen een niet
+te lang tijdsverloop, eene groote, wellicht voor eeuwen beslissende
+rol in de wereldgeschiedenis te spelen.
+
+
+
+
+I.
+
+HET HOOGE NOORDEN.
+
+
+"De Witte-zee!" riep, met een luiden lach, onze deensche gezagvoerder,
+terwijl hij zijn dunnen rossigen knevel opstreek;--"de Witte-zee! een
+mooie naam, inderdaad, voor eene zee, die er uitziet als engelsch
+bier! De bedding moge wit zijn, want die is bezaaid met de beenderen
+der schipbreukelingen;--maar het water is het nooit, tenzij dan dat
+het bevroren en met sneeuw bedekt is. Neen, dan hebben de matrozen
+en de zeehondenvisschers een beteren naam bedacht: zij noemen haar
+de IJszee."
+
+Na de Noordkaap--eene lichtgrijze, fantastisch gevormde, sombere
+rotsmassa, die ver in de schuimende golven der Poolzee uitsteekt,--te
+zijn omgevaren, stevenen wij zuidoostwaarts, onophoudelijk gedurende
+twee verschrikkelijke dagen geteisterd door wind, hagel en regen. In
+al dien tijd zagen wij niets van de zon: wel bespeurden wij omstreeks
+middernacht een flauw schijnsel, dat aan den morgenstond deed denken:
+maar op den middag was het weder dezelfde onbestemde schemering,
+juist even voldoende om de omringende duisternis zichtbaar te maken.
+
+De schilderachtige, overal door baaien en inhammen afgebroken en met
+hooge bergen geteekende kust, die wij tot dusver volgden, ligt achter
+ons: wij zeilen nu langs een vlak, eentonig, somber, ongebroken strand,
+bijna altijd in een dichten nevelsluier gehuld, die ons slechts nu en
+dan een blik op de akelige, levenlooze streek gunt. Na eene vervelende
+vaart van ongeveer vijftig uren, komen wij eindelijk aan een laag
+land, dat, half in den nevel verloren, zich verre weg naar het zuiden
+uitstrekt, niet ongelijk aan eene grauwe wolkenlaag. Wij varen tusschen
+kaap Kanin en de zoogenaamde Heilige-kaap, Swioetoi-Noss, door, en
+stevenen vervolgens het ongeveer dertig mijlen breede kanaal binnen,
+dat van de Poolzee naar de ruime en grillig gevormde binnenzee voert,
+onder den naam van de Witte- of IJszee bekend.
+
+De kust aan onze rechterhand is die van Lapland: een treurig, akelig
+land, waar men niets ziet dan sombere, doodsche meren en poelen,
+en naakte, grijze duinen, door een grauwen hemel overwelfd. Hier
+en daar zetten enkele jagers, te midden dezer eenzame wildernissen,
+het schrale wild na; ettelijke visschers werpen hunne netten in de
+naargeestige wateren. Deze lieden zijn onderdanen van den Tsaar en
+leden der orthodoxe kerk: maar zij spreken eene taal, die in het
+Winterpaleis bezwaarlijk verstaan zou worden; en zij hebben zekere
+godsdienstige ceremoniën en gebruiken bewaard, waaraan de heilige
+Synode hare goedkeuring nog niet gehecht heeft.
+
+Lapland is ééne groote wildernis van reusachtige rotsen, en diepe en
+donkere poelen en moerassen; hier en daar kronkelt zich daartusschen
+eene smalle vallei, langs wier hellingen die schrale mosplanten
+groeien, waarmede zich de rendieren voeden. Groepen van pijn- en
+berkeboomen brengen nu en dan in dit sombere landschap een weinig
+afwisseling; maar in deze koude luchtstreek tiert geen graan,
+en de bewoners moeten van de opbrengst hunner jacht en visscherij
+leven. Hunne eenige weelde, het roggebrood, moet te water uit Onega
+en Archangel worden aangevoerd: deze steden zelf ontvangen dit
+brood uit de zuidelijker provinciën. De Laplanders zijn nomaden;
+zij brengen den eindeloozen winter door in hutten, die zij zoo
+goed mogelijk inrichten; gedurende den vluchtigen zomer vertoeven
+zij in tenten. De piramidaalvormige hutten worden uit ruw behouwen
+boomstammen opgetrokken; eene dikke laag van mos belet het doordringen
+van het ijskoude water. Hunne tenten deden mij denken aan die der
+Comanches-Indianen: zij bestaan uit aaneengenaaide rendiervellen,
+die over een paal gespannen worden; eene opening van boven dient om
+den rook door te laten.
+
+Naar gelang van het jaargetijde, verplaatst de Laplander zijne woning
+van de eene plek naar de andere; nu eens laat hij zijne rendieren langs
+de hellingen der heuvelen grazen; dan weder tracht hij de visschen
+in de rivieren en langs de kusten te verschalken; des zomers zwerft
+hij door het binnenland, om mossen op te zoeken; in den winter trekt
+hij naar het strand, om zeehonden en kabeljauw te vangen. De mannen
+weten evengoed om te gaan met de lans, het oude nationale wapen, als
+met het geweer, dat zij in later tijd van vreemde kolonisten hebben
+overgenomen. De vrouwen, die er met hare broeken van zeehondenvel en
+hare jassen van rendierenvel alles behalve bevallig uitzien, zijn
+meest allen in allerlei tooverkunsten ervaren. In alle noordsche
+landen gewaagt men niet dan met schrik van die afschuwelijke heksen,
+die, naar de boeren meenen, altijd een of anderen boozen geest tot
+hare beschikking hebben. Eene Laplandsche leest in de toekomst,
+en voorspelt wat de komende dag brengen zal. Zij heeft de macht om
+iemand te betooveren of met kwalen en ziekten te bezoeken; zij kan
+zich naar goedvinden in de lucht verheffen, en de schepen doen zinken,
+die op den verren oceaan met de golven worstelen.
+
+Aan onze linkerhand hebben wij het schiereiland Kanin, dat mede
+deel uitmaakt van de woeste, dorre landstreek, waar de Samojeden hun
+zwervend leger opslaan: eene akelige ijswoestijn, nog verschrikkelijker
+dan de wildernissen, waarin de Laplander het wild vervolgt. Deze
+provincie van het groote rijk heeft noch dorpen, noch wegen, noch
+akkers; zij heeft zelfs geen eigen naam, want de Russen noemen haar
+nooit anders dan het land der Samojeden. Zij strekt zich noord- en
+oostwaarts uit, van de muren van Archangel en de kust van kaap Kanin,
+tot aan de toppen van het Oeral-gebergte en de IJzeren poorten van den
+zeeboezem van Kara. In hare dalen en kloven smelt de sneeuw nooit; en
+hare kusten, die eene lengte van ongeveer zevenhonderd mijlen beslaan,
+zijn gedurende acht maanden van het jaar ongenaakbaar door onafzienbare
+ijsmassa's. In Juni, wanneer de winter voor korte oogenblikken wijkt,
+bekleeden zich de hellingen van enkele gunstig gelegen valleien
+met mossen, waarvan het doffe, sombere groen, hier en daar, scherp
+afsteekt tegen het eentonige bruin der naakte rotsen en het grauwe
+lijkkleed van vuile sneeuw. Met deze kostbare mossen voedt zich het
+rendier, het kameel der poollanden, dat in deze onherbergzame oorden
+het leven voor de menschen voor 't minst mogelijk maakt.
+
+Het woord Samojeed beteekent kannibaal, menscheneter: althans zoo zegt
+de taalwetenschap. De Samojeden zouden dus antropophagen zijn. Maar ook
+deze wetenschap is niet onfeilbaar: en om eene dergelijke uitspraak
+te staven, zijn er duchtige bewijzen noodig, meer afdoende dan
+tot dusver zijn aangevoerd: er blijft dus nog ruimte voor verdere
+onderzoekingen. De Samojeden koken hunne spijzen niet; het is mij
+onbekend, of zij menschenvleesch eten; wel weet ik dat zij het
+vleesch der rendieren rauw verslinden. Hunne jacht- en zwerftochten
+steeds verder uitstrekkende, zijn de Samojeden, aanvankelijk in het
+hooge noorden van Azië gevestigd, het Oeral-gebergte overgetrokken,
+en hebben zich in de landstreken tot nabij kaap Kanin verspreid:
+een land, zoo koud, zoo ruw en zoo dor, dat waarschijnlijk geen
+ander menschenras het daar zou kunnen uithouden. Daar vonden hen
+de Zarayny, die hen hebben overwonnen en in een toestand gebracht,
+zeer nabij aan de slavernij grenzende.
+
+Deze Zarayny, een dapper en verstandig volk, schijnen, wat afstamming
+en taal betreft, het naast aan de Finnen verwant; waarschijnlijk
+zijn zij de overblijfselen eener aloude volkplanting van trappers
+of jagers. Zoowel door gestalte en voorkomen als door aanleg en
+ontwikkeling, munten zij boven de Samojeden uit; evenals de Russen,
+bouwen zij zich houten hutten, en bezitten talrijke kudden rendieren,
+waarvan de bewaking aan het overwonnen volk wordt opgedragen. Deze
+onderwerping aan een meer begaafd en ontwikkeld ras is voor den
+Samojeed de natuurlijke voorbereiding tot een hooger trap van
+beschaving; hij leert het menschelijk leven ontzien en eerbiedigen,
+de rechten van den eigendom erkennen en waardeeren. Een amerikaansche
+Roodhuid leeft van de buffeljacht; hij doodt veel meer dieren
+dan hij voor zijne behoefte noodig heeft, louter uit zucht om
+te dooden en de vernielen. De Samojeden zouden evenzoo handelen:
+maar de Zarayny hebben hun geleerd, het zoo onontbeerlijke dier,
+zonder hetwelk de mensch hier niet leven kan, te vangen, te temmen
+en als huisdier te gebruiken. Als een echte wilde, maar weinig hooger
+staande dan de Pawnie van Noord-Amerika, bouwt de Samojeed zich geene
+vaste woning; hij weet niets van landbouw, en heeft ook geen begrip
+van grondeigendom. Even als de Laplander, woont hij in eene hoogst
+eenvoudige tent, die, vooral van binnen, dadelijk aan een indiaanschen
+wigwam denken doet: want zij bevat niets dan eenige huiden, waarop
+de bewoners plaats nemen. In deze tenten zoudt ge vruchteloos naar
+eenig spoor van kunstvaardigheid zoeken; zelfs de ruwe teekeningen,
+waarmede enkele indiaansche stammen hunne armelijke woningen opsieren,
+ontbreken hier. Toch heeft de Samojeed eenige, het is waar zeer
+onbestemde, denkbeelden en voorstellingen van maatschappelijk leven,
+zelfs van eene regeering. Eene groep van een zeker aantal woningen
+draagt den naam van choum; aan het hoofd van iederen choum staat een
+chaman, een soort van geestelijk opperhoofd.
+
+De tegenwoordige keizer heeft eenige priesters naar deze stammen
+afgezonden, zooals weleer Marfa Boretski zijne popen en monniken naar
+Lapland en Karelië zond, in de hoop de onbeschaafde heidensche inwoners
+tot het Christendom te bekeeren. Men zou zoo gaarne willen gelooven,
+dat deze zendelingen inderdaad nut stichten en eenige vrucht op hun
+arbeid zien: maar de Russen, die van nabij met het land en zijne
+bewoners bekend zijn, halen glimlachend de schouders op, als men hen
+spreekt over de orthodoxe propaganda langs de kusten van de golf van
+Obi en de zee van Kara. Uit eigen ervaring kan ik hieromtrent geen
+oordeel vellen; het toeval heeft mij echter in aanraking gebracht met
+een dier grieksche priesters, die, waarschijnlijk wanhopende aan de
+mogelijkheid om het volk tot zich op te heffen, mooi op weg was om
+zelf tot het peil zijner onwillige hoorders af te dalen. Hoewel hij
+nog altijd den titel van pope bleef voeren, leefde hij als een chaman;
+hij had de kleeding van zulk een samojeedsch opperhoofd aangenomen,
+en met elken dag naderde hij in zijn gang, manieren en voorkomen,
+meer en meer tot de mongoolsche type. Men beweerde zelfs, dat hij
+zijne tent met eene inlandsche tooverkol deelde.
+
+Deze volksstammen bewaken de grenzen van het rijk der Tsaren;
+hunne naakte rotsen en wilde bergen zijn als het ware de voorhof van
+Groot-Rusland, dat aloude vaderland der Russen van echten ouden stam,
+welks velden en vlakten en bosschen nooit hebben weergalmd van den
+hoefslag der tartaarsche ruiters.
+
+Waarom, vraagt iemand wellicht, dus door het uiterste noorden
+Rusland binnen getreden? Mijn waarde lezer, ik had daarvoor mijne
+goede redenen. Stel eens dat de Groot-mogol in de zeventiende eeuw
+Engeland veroverd had; dat de aziatische denkbeelden en gewoonten,
+gedurende meer dan twee eeuwen, te Londen den toon hadden gegeven;
+dat ons Brittanje, eindelijk het juk afwerpende, zijne burgerlijke
+zelfstandigheid, zijne overoude vrijheden, instellingen en rechten
+had herwonnen:--welk land denkt gij dan, dat een vreemdeling, die het
+echte engelsche karakter zou willen bestudeeren, in de eerste plaats
+zou bezoeken? Zou hij niet zijne schreden naar Amerika richten,
+om daar, in Massachusetts, een zuivere type te vinden, door geen
+vreemde oostersche invloeden verbasterd? Eerst later zou hij de daar
+aangevangen studiën willen voltooien door een bezoek aan de boorden
+van den Theems en de Mersey.
+
+Evenzoo moet de reiziger, die zich eene juiste voorstelling wil
+vormen van het vrije Rusland der toekomst, waaraan de Krimoorlog het
+leven gegeven heeft, zijne waarnemingen beginnen in de noordelijke
+provinciën: want alleen in dit land van wouden en meren en moerassen
+vindt hij een tak van den grooten slavischen stam, die nimmer voor
+een vreemden heerscher gebogen heeft, en nooit, door de aanraking met
+andere nationaliteiten, van zijne voorvaderlijke zeden en levenswijze
+is afgetrokken.
+
+De landstreek tusschen Perm en Onega, die eene oppervlakte beslaat
+van zevenmaal de uitgestrektheid van Frankrijk, werd door kolonisten
+uit Nishny-Nowgorod bevolkt en ontgonnen, ten tijde toen deze
+groote stad nog in het genot harer volle zelfstandigheid was,
+rijk door haar handel, beroemd door haar kunstliefde en haar
+godsdienstzin, de mededingster van Frankfort en Florence, evenals
+Londen en Brugge, lid van het machtige verbond der Hansa. De aldus
+gestichte koloniën handhaafden en verdedigden eeuwen lang hare aloude
+rechten en vrijheden; zij weerden zoowel den duitschen invloed als de
+overheersching der Tartaren af, en bewaarden het nationale karakter
+in al zijne zuiverheid, vrij van alle vreemde bijmengselen. "Nooit,"
+zeide mij, met blijkbare fierheid, een pachter van Archangel, "nooit
+hebben wij onder ons edelen of slaven gekend." In alle opzichten,
+zoowel ten goede als ten kwade, zijn zij aan hunne oude levenswijze
+en zeden getrouw gebleven; en toen de Tsaar Godounoff, ten jare 1601,
+de aartsvaderlijke inrichting van het dorps- en gemeentewezen naar het
+tartaarsche model wilde vervormen, boden zij een even hardnekkigen
+weerstand, als toen, zes-en-zestig jaren later, de patriarch Nikon
+in de eeredienst veranderingen wilde invoeren, die meer met den
+byzantijnschen geest dan met de oud-russische traditie strookten.
+
+Deze vrije kolonisten, niet wijkende voor den aandrang van wereldlijke
+en geestelijke machthebbers, weigerden standvastig hun ouden ritus
+te verruilen voor de officiëele liturgie, die men hun opdringen
+wilde. Zij behielden hunne taal, hoewel de hoofdstad die verworpen
+had; en eindelijk, toen de bestemde tijd vervuld was, schonken zij
+aan de wereld een groot dichter, Michael Lomonosoff, die, in eene
+boerenhut geboren, der vernederde en vergeten taal een nieuwen
+luister schonk, en haar de heerschappij verzekerde in de school,
+in de regeeringscollegiën en zelfs aan het hof.
+
+
+
+
+II.
+
+DE WITTE-ZEE.
+
+
+Wij varen om kaap Intzy, en laten achter ons de nauwe zeeëngten,
+die Lapland van het land der Samojeden scheiden: de Witte-zee opent
+zich voor ons.
+
+Deze zee, ruim tweemaal zoo groot als het uitgestrektste meer der
+Vereenigde Staten, het Lake Superior, herinnert door hare gedaante
+eenigermate aan het meer van Como: ten noordwesten dringt zij met
+eene smalle baai, de golf van Kandalask, diep in Lapland door; ten
+zuiden splitst zij zich wederom in twee baaien, door eene breede
+zandvlakte gescheiden, waarvan de armzalige bewoners van visscherij
+en zeehondenvangst leven. Naar de rivieren, die zich in deze baaien
+uitstorten, voert de eene den naam van golf van Onega, de andere
+dien van golf van Dwina of van Archangel: welke laatste naam meer
+algemeen is. Aan de monden dezer rivieren liggen de beide koopsteden
+Onega en Archangel.
+
+De Witte-zee is over het algemeen zeer diep: aan den ingang schat
+men de diepte op tachtig vademen; nabij de golf van Kandalask wijst
+het peillood niet minder dan honderd-zestig vademen aan; toch is
+het strand doorgaans noch hoog, noch steil. De golf van Onega is met
+rotsen en eilanden bezaaid, waarvan de meesten echter niet veel meer
+zijn dan zandbanken, die haar ontstaan danken aan het slib, dat de
+golven van de vlakten van Kargopol medevoeren. Aan den ingang der
+golf, tusschen kaap Orlow en de stad Kem, ligt eene groep van meer
+belangrijke eilanden, zooals Solowetsk Anzersk, Moksalma en anderen,
+aan wier namen zich veelvuldige legenden en herinneringen uit de
+vroegere en latere geschiedenis van Rusland hechten.
+
+Solowetsk, het aanzienlijkste eiland van dezen kleinen archipel, boogt
+op zijn beroemd klooster, nog geheel vervuld met de herinnering aan
+Sint-Servatius en Sint-Zosimus; zijne muren herbergden ook eenmaal
+den heiligen Filippus. Dit klooster bezit hoogvereerde relieken,
+waaraan monarchen en bedelaars om strijd hulde komen bewijzen; in zijne
+ruime gangen en hoven dwaalt het ontzaggelijke spooksel om, waarvan
+de gedachte alleen den kozak in zijne tent, en den kabeljauwvisscher
+in zijne schuit, eene siddering door de leden jaagt. Dit klooster was
+het tooneel van een aantal merkwaardige gebeurtenissen, en zelfs van
+wonderen, door de poëzie en de schilderkunst verheerlijkt.
+
+Nabij den mond van de Dwina verheft zich de voor korten tijd gebouwde
+vuurtoren, die tachtig voet boven de zee oprijst; maar de nevel
+is meestal zoo dicht, dat het bijkans onmogelijk is den toren te
+zien. Wij krijgen hier een loods aan boord; zijn gelaat, door zware
+lokken omgolfd, drukt zachtheid en geduldige lijdzaamheid uit. Op
+een nederigen, half vreesachtigen toon, als duchtte hij dat zijn
+raad kwalijk zou worden opgenomen en hij zelf mishandeld, deelde hij
+ons mede, dat het aan den mond der rivier laag water was, en dat wij
+verplicht zouden zijn den vloed af te wachten.
+
+"Wachten!" roept onze kapitein; "neen, dat nooit! Help ons liever
+een handje, dan zullen wij er wel doorkomen."
+
+Juist breekt de zon door de nevelen heen; maar de zwarte wolken
+hangen laag en dreigend; ieder gevoelt dat een stormvlaag op handen
+is. Dicht bij den mond liggen twee booten, de Thera en de Olga, die
+als beschonkenen heen en weder slingeren; toch geeft de russische
+loods glimlachend toe; de machine werkt met halve kracht, en wij
+stevenen naar de rij van zwarte en witte bakens, die voor ons op de
+golven dobberen. Weldra laten wij de Thera en de Olga achter ons, die,
+terwijl wij voorbij stoomen, nog heviger slingeren en schudden, en
+waarvan de zeilen rusteloos beven, als een door de koorts gefolterde
+kranke. Een half uur later varen wij tusschen de tonnen door: wij
+zijn in de buitenhaven.
+
+Evenals de meeste groote rivieren, heeft ook de Dwina aan haar mond een
+delta van eilandjes en banken gevormd, waartusschen hare wateren naar
+zee vloeien. Geen enkel dezer kanalen kan aanspraak maken op den naam
+van eigenlijken hoofdtak der rivier; want de Dwina, nog grilliger dan
+de zee, is aan voortdurende veranderingen onderhevig. Een stoomboot,
+die in Augustus door een breeden arm naar zee is gestevend, zal,
+in Juni van het volgende jaar terugkomende, dien weg soms bijkans
+gesloten vinden en een anderen doortocht moeten zoeken. Volgens oude
+kaarten bevond zich de voornaamste monding niet ver van het klooster
+Sint-Nikolaas; later had zij zich nabij het eiland Rosa verplaatst;
+eindelijk liep zij voorbij de batterijen van het fort Dwina. Maar
+twee zomers achtereen woedden er geweldige stormen in de poolzeeën,
+die den loop der stroomen en de ligging der banken veranderden:
+de bestaande riviermond werd verstopt. De haven-politie zag de ramp
+aan--en bleef werkeloos. Wat kon zij ook doen? dit geval was in hare
+instructie niet voorzien. Misschien zou Archangel voor immer van
+zijne gemeenschap met de zee, waaraan het zijn welvaart dankt, zijn
+verstoken geworden, indien niet een deensch koopman aan de vreemde
+handelshuizen had voorgesteld, een stoomboot te huren, en te beproeven
+of er voor hunne schepen geen andere weg naar zee te vinden was. "Het
+water in de rivier zakt, zeide hij: dus moet het zich een doortocht
+naar zee hebben gebaand. Laat ons dien opzoeken." De noodige gelden
+werden bijeengebracht; de boot voer de rivier af, en bracht de blijde
+tijding, dat in een der armen, dien van Maimaks, voldoende diepte
+werd aangetroffen om de grootste schepen te kunnen doorlaten. Zoo
+scheen dan het bezwaar opgeheven, de gemeenschap tusschen de stad
+en de zee was weder hersteld, en de inwoners verheugden zich reeds
+over de gewichtige dienst, aan hun handel bewezen. Maar zij hadden
+buiten den waard, dat is buiten de havendirectie gerekend. Nog nooit
+was een schip van Archangel door dien rivierarm naar zee gegaan;
+voor dien waterweg was geen reglement vastgesteld; en de politie kon
+toch niet toelaten, dat een schip, zonder reglement, langs dien weg
+uitliep! Vergeefs waren alle verzoeken en protesten der kooplieden:
+de politie was onverbiddelijk; de scheepvaart stond stil; de rijk
+geladen schepen konden in de haven blijven liggen, omdat in de
+reglementen geen melding werd gemaakt van dien nieuwen mond.
+
+Men richtte een adres aan den gouverneur van Archangel, prins Gagarin:
+maar hoewel hij hartelijk lachte om de bespottelijke bekrompenheid
+der havendirectie, liet hij toch de zaak zooals zij was: ook hij had
+omtrent dit punt geene instructie, en zijn persoonlijk belang was
+er niet bij betrokken. De directeur der douane, Gospadin Sredine,
+wilde er, zoo mogelijk, een eind aan maken, en bood aan, op eigen
+gezag, voor den nieuwen waterweg ontvangers te benoemen en kantoren
+te vestigen; maar de politie was..... de politie. Eindelijk, nadat
+eenige weken met dit gehaspel vermorst waren, zonden de kooplieden en
+reeders een smeekschrift naar Petersburg, en zoo kwam de zaak Keizer
+Alexander ter oore. Deze maakte er dadelijk een einde aan, zeggende:
+"Het spreekt van zelf, dat de schepen een nieuwen weg naar zee moeten
+volgen, als de oude onbruikbaar is geworden."
+
+De Witte-zee zou bijna den naam van de moorddadige verdienen: zij
+is een groot graf. Zelfs de lieden, voor wie stormen en schipbreuken
+zich oplossen in eene reeks cijfers en vergelijkende tabellen--zooveel
+schepen door de ijsschotsen verbrijzeld, zooveel gezonken, zooveel
+menschen verongelukt of vermist, dat is zooveel percent van het geheel;
+zelfs de statistici, voor wie de menschen geene andere bestemming
+schijnen te hebben dan om in kabbalistische tabellen en vervelende
+rapporten te figureeren; zelfs zij zouden wellicht nog een ander
+gevoel niet geheel kunnen onderdrukken, wanneer de sombere geschiedenis
+dezer akelige zee voor hen werd ontrold. Wat vreeselijke worstelingen,
+wat zielverscheurende angsten en smarten heeft zij niet aanschouwd;
+welke onuitsprekelijke klachten en jammerkreten hebben daar niet
+weerklonken over die doodsche, grauwe wateren, door dien duisteren
+nevelsluier, als eene lijkwade over de golven verspreid: klachten
+en jammerkreten, door geen menschelijk oor vernomen, wegstervende
+in het loeien van den storm, het brullen der golven, het donderend
+kraken der ijsbergen! Eenige jaren geleden, waren meer dan honderd
+schepen op eenmaal in het ijs geklemd: schepen van allerlei afmeting
+en soort, en van verschillende landen afkomstig: zweedsche, deensche,
+hollandsche, engelsche. De engelsche consul te Archangel, van den
+toestand onderricht, telegrafeerde om hulp naar Engeland. Weinige
+dagen later, den 12den Juli, vertrokken twee stoombooten van Londen,
+om de ingesloten schepen en hunne bemanning te redden. Veertien
+dagen na haar vertrek, verschenen de beide booten in de Witte-zee,
+en begonnen zij haar zwaren en moeilijken arbeid.
+
+De talrijke vloot was de havens van de Dwina uitgezeild, zoodra de
+tijding was gekomen dat het ijs in de golf begon te smelten; maar toen
+de schepen den zoogenaamden Gorgel--het kanaal dat de Witte-zee met
+de Poolzee verbindt--waren binnengeloopen, keerde de wind plotseling
+van het noorden naar het zuiden; in een oogenblik zagen de schepen
+zich nu van alle zijden omringd en ingesloten door ijsschotsen, die
+met geweld tegen elkander botsten. Met groote moeite en de uiterste
+voorzichtigheid bereikte de vloot, zonder hinder, kaap Kanin; maar
+nu strekte zich voor haar eene hooge en zware ijsmassa uit; het was
+volstrekt onmogelijk, verder door te dringen: de schepen kraakten en
+zuchtten en trilden bij den herhaalden schok der drijvende schotsen
+en ijsbergen. Tot overmaat van ramp, draaide de wind weder naar
+het noorden, en dreef nu drie dagen achtereen de ijsschotsen naar de
+zee-engten; de schepen werden achteruit geworpen, en de doortocht naar
+de open zee hun geheel versperd. Vruchteloos worstelden zij tegen
+den geweldigen stroom, die hen naar de rotsige kusten van Lapland
+heenvoerde, waar zij weldra door een onverbreekbaren muur van ijs
+waren ingesloten.
+
+Nu werd de akelige stilte dezer doodsche wateren telkens afgebroken
+door het luide gekraak der schepen, wier kiel tusschen de opdringende
+schotsen verbrijzeld werd, als een glas tusschen de vuist van een
+reus. Ging een schip te gronde, dan sprongen de matrozen op het ijs, en
+redden zich aan boord van het naastbij gelegen vaartuig: misschien om
+eenige uren later nogmaals te verhuizen. Soms leden dezelfde matrozen,
+op eenen dag, vijf of zesmaal schipbreuk, wanneer de bodems, waarop
+zij eene toevlucht hadden gezocht, plotseling onder hunne voeten
+wegzonken.--Toen de twee stoombooten hare taak hadden volbracht,
+werd de volgende opgave aan het ministerie van koophandel gezonden:
+
+"Het getal schepen, die door de bemanning moesten verlaten worden,
+bedroeg vier-en-zestig; veertien schepen waren gered; de vijftig
+anderen waren gezonken. Onder deze laatsten waren er achttien, in
+Engeland gebouwd en door Engelschen bemand."
+
+
+
+
+III.
+
+DE DWINA.
+
+
+De lage en vlakke oevers, met een weelderigen plantengroei bedekt,
+de vele groene eilanden in den mond der Dwina verspreid, herinneren
+aan den Missouri: maar het slib van de Dwina is minder vruchtbaar dan
+dat, hetwelk de amerikaansche rivier met hare wateren aanvoert. Hier
+prijken de eilanden alleen met gras en laag geboomte. Ginds, op
+het vaste land, strekt zich, zoover men zien kan, een bosch van
+eeuwenheugende pijnboomen uit.
+
+Het lage vlakke eiland, dat men, bij het invaren der monding,
+ter rechterhand laat liggen, heet Sint-Nikolaas, ter eere van
+den priester, die, in heiligen geloofsijver ontvlamd, maar men
+verhaalt, op het concilie te Nicea, den ketter Arius een slag in het
+aangezicht gaf. Niemand weet waar deze Nikolaas eigenlijk geleefd
+heeft en gestorven is; ook maakt de geschiedenis geene melding van
+zijne tegenwoordigheid op het eerste concilie van Nicea. Volgens de
+overlevering zou hij te Liki geboren zijn, en te Mira hebben gewoond:
+van daar de bijnaam van den heilige van Mirliki; maar geen enkele regel
+schrifts van hem is tot ons gekomen, en hetgeen men van hem verhaalt
+is dikwijls in onderlinge tegenspraak. Dit alles belet evenwel niet,
+dat Nikolaas een zeer populaire heilige is, die bij het volk hoog
+staat aangeschreven. Hij is de patroon der edelen, der kinderen,
+der matrozen, der bedevaartgangers; de troost en hulp der armen,
+der verdrukten en zwervelingen. In deze noordsche wildernissen wordt
+zijn naam door allen aangeroepen, vindt men zijn beeld in elke hut;
+maar nergens misschien wordt hij ijveriger en vuriger vereerd dan
+langs de kusten der Witte-zee. Met welk eene vrome blijdschap en
+innige zelfvoldoening leest de arme visscher dezer stranden in
+zijn Levens der Heiligen (voor hem Bijbel, heldendicht, geschied-
+en wetboek tevens), dat Nikolaas de machtigste is van alle heiligen,
+die in den hemel wonen; dat hij aan de rechterhand Gods is gezeten,
+en het bevel voert over een leger van driehonderd engelen, die,
+met het zwaard in de vuist, gereed staan op zijn wenken te vliegen!
+
+Een moujik (boer) vroeg eens aan een mijner vrienden, wie God zou
+worden, wanneer God kwam te sterven.
+
+"Mijn goede vriend", antwoordde de Engelschman met een glimlach,
+"God zal nooit sterven."
+
+De boer stond een oogenblik versuft, en herhaalde hoofdschuddend:
+"Hij zal nooit sterven!"--Toen, zich eensklaps herstellende, als ware
+hem plotseling een licht opgegaan, hernam hij ernstig: "Ja, nu zie ik
+het: gij zijt een ongeloovige, iemand zonder godsdienst. Ik weet het
+beter dan gij. God zal zeker eens sterven, want Hij is reeds zeer oud;
+en dan zal Sint-Nikolaas in zijne plaats treden."
+
+Terwijl wij door den Maimaks-arm stoomen, mogen wij onze oogen
+verkwikken aan het frissche groen der weilanden en dichte struiken:
+eene weldadige verrassing, nadat wij zoolang niets anders hadden
+gezien dan naakte, sombere rotsen, loodkleurige wolken en vuil-grauwe
+wateren. Maar achter de biezen, achter de struiken en boomen,
+zoeken wij vergeefs, wat toch bovenal leven en bekoorlijkheid aan
+het landschap schenkt: menschelijke woningen. Eene enkele armelijke
+planken hut is alles, wat wij kunnen ontdekken; in een klein weiland
+staan eenige mannen bij een soort van dijkje; een jeugdige knaap ligt
+achteloos uitgestrekt in een broze schuit, die met de deining der
+stoomboot op en neder wiegelt; maar niemand schijnt hier te wonen;
+de mannen en de knaap zijn van een naburig dorp gekomen. Zij zijn de
+rivier afgezakt, om voor hunne koeien wat gras te maaien, en eenig
+brandhout te verzamelen; straks zullen zij weder scheep gaan en naar
+huis keeren.
+
+Langs de oevers der oude kanalen vindt men dorpen in menigte;
+die dorpen bestaan uit een groep van eenige hoogst eenvoudige
+woningen, rondom eene kerk en een klooster geschaard, en hier en daar
+geflankeerd door eenige windmolens, die hunne armen, als bezetenen,
+rondwentelen. Elk dorp en elk gehucht is op de vooraf aangewezen plaats
+gebouwd; zij gelijken allen volkomen op elkander: vergeefs zoudt
+ge, in bouwtrant of inrichting, eenig spoor van oorspronkelijkheid
+zoeken. Alles geschiedt hier naar vastgestelde regels; de pope en
+de starost, keizerlijk ambtenaar, moeten in alle omstandigheden
+geraadpleegd worden, en wat zij voorschrijven of aanraden, geldt
+als wet.
+
+Overal in deze streken wordt de aandacht van den vreemdeling
+onwillekeurig getrokken door de groote menigte kruisen, die zich langs
+de kusten en langs de oevers der groote rivieren verheffen. Zoodra de
+hemel zich dreigend laat aanzien, gaat de zeeman aan land, richt een
+kruis op, en knielt neder om te bidden. Als zich dan een gunstige wind
+verheft, rijst hij op en keert naar boord terug, het heilige teeken op
+de woeste kust achterlatende, als een offer zijner dankbaarheid. Is
+er inderdaad ernstig gevaar, dan gaat vaak de gansche bemanning
+aan land; een paar boomen worden geveld en daarmede een groot kruis
+opgericht, waarop de namen der matrozen en de dagteekening worden
+gesneden. Langs de kusten der Witte-zee ontmoet men elk oogenblik
+deze vrome gedenkteekenen maar nergens zijn zij zoo menigvuldig als op
+de rotsen der Heilige-eilanden. Stomme en toch welsprekende getuigen
+van doorgestanen angst en onverwachte uitredding: elk kruis herinnert
+aan een storm.
+
+Enkelen zijn inderdaad historische monumenten. In de hoofdkerk
+van Archangel bewaart men zulk een ex-voto, door Peter den Groote
+opgericht, toen hij in deze streken ternauwernood aan een schipbreuk
+ontkwam; het werd later weggenomen en naar de kathedraal gebracht. "Dit
+kruis is door kapitein Peter gesneden", zoo luidt het opschrift,
+door de hand van den Tsaar zelf vervaardigd; en dat de keizer in
+de beeldhouwkunst niet onervaren was, toont dit werk, dat met recht
+op sierlijkheid en smaak aanspraak mag maken.--Is zij niet schoon en
+aandoenlijk, deze gewoonte, om op de onherbergzame kusten, door stormen
+geteisterd, en waar zoo menig, menigeen zijn graf in de golven vond,
+overal de zichtbare teekenen te plaatsen van hulp en redding, als het
+ware de tastbare gebeden en dankzeggingen voor de goddelijke genade,
+die hielp waar alle menschelijke hulp te kort schoot? De engelsche
+matroos, door tegenwind opgehouden, verlaat, met gramschap in de
+ziel en luide verwenschingen op de lippen, de kust, waar hij tegen
+zijn zin gevangen werd gehouden. Voorzeker, Jack Tar (de bijnaam der
+engelsche matrozen, ons Janmaat) bezit voortreffelijke eigenschappen,
+die niemand hem betwisten zal: maar deze kinderlijk vrome gewoonte
+van den russischen zeeman, getuigt zij niet van hoedanigheden, die,
+uit een zedelijk oogpunt, althans niet lager staan?
+
+Op de Dwina ontmoeten wij gansche vloten van houtvlotten en zoogenaamde
+praams, die ons een eigenaardig beeld van het leven in deze streken
+vertoonen. De vlotten bestaan uit lange reeksen van pijnboomstammen,
+door middel van rijshout aan elkander verbonden; op het vlot staat
+eene planken hut, waarin de eigenaar rustig zit te dommelen, terwijl
+zijne mannen op den oever hout hakken, of den gang van het vlot
+besturen. Deze vlotten komen dikwijls, drie- à vierhonderd mijlen ver
+uit het binnenland, de Dwina en hare nevenstroomen afzakken. De slanke
+pijnen, in de groote wouden van Wologda en Nishny-Konetz geveld, worden
+naar de oevers der rivieren gesleept, en daar door krachtige handen
+saamgebonden en tot vlotten vereenigd. In de steden, waar men langs
+vaart, bestaat altijd overvloedige gelegenheid om kosteloos de noodige
+manschappen te vinden, ter besturing van het vlot: want een aantal
+boeren, die het heilige klooster van Solowetsk wenschen te bezoeken,
+zijn steeds bereid om aldus de rivier af te zakken. Men schenkt hun
+vrijen overtocht, onder voorwaarde dat zij het vlot helpen besturen,
+en, waar het noodig is, boomen of roeien, of ook wel trekken.
+
+Wat de gemakken der reis aangaat, staan de praams hooger dan de
+vlotten. Ik weet deze vaartuigen niet beter te vergelijken, dan
+met de zoogenaamde arken Noachs, waarmede de kinderen spelen: het
+zijn reusachtige schepen van ruw behouwen pijnboomen, door middel
+van ijzeren haken aan elkander bevestigd; de voegen zijn met mos
+en teer gestopt. Een schuin oploopend planken dak dient menschen
+en koopwaren tot beschutting. Van binnen is verreweg het grootste
+gedeelte der ruimte door een wand van dichte rietmatten afgeschoten:
+daar worden de waren geborgen. Achter aan het schip is gewoonlijk
+een pijnboom bevestigd, waarvan de kleinste helft in het water hangt,
+en die als roer dient; aan de voorzijde is een soortgelijk roer, van
+kleiner afmeting, aangebracht; het eerste wordt door zes of zeven,
+het laatste door vier of vijf mannen bestuurd. Naarmate van de grootte
+van het schip en de lading, worden dertig of veertig riemen, over de
+beide zijden gelijkelijk verdeeld, gebruikt; deze riemen zijn jonge,
+aan de uiteinden afgeplatte dennestammen. Zulk eene groote bark
+kost zes- of zevenhonderd roebels, en kan tot achthonderd ton graan
+vervoeren. Het eene uiteinde der praam is met planken afgeschoten,
+en dient tot kajuit; het ameublement van dit vertrek bestaat uit
+eenige banken, een tafel en ettelijke planken langs den wand, alles
+van dennenhout. Aan den balk der zoldering hangt een ijzeren pot,
+waarin het scheepsvolk, zoolang men op het water is, het eten kookt;
+maar zoodra de praam in een haven binnenloopt, mag er geen vuur aan
+boord zijn; zelfs mogen de matrozen dan geen pijp rooken. Het eten
+moet dan aan wal worden klaar gemaakt. Bij de praam behoort een platte
+schuit, uit vier of vijf saamgevoegde stammen bestaande, waarmede de
+matrozen ten allen tijde gemakkelijk den oever kunnen bereiken.
+
+De leiding van het schip is toevertrouwd aan een nosnik, een loods, die
+midden op het vaartuig staat en den roeiers de noodige aanwijzingen
+geeft; hij is nauwkeurig met het vaarwater en alle ondiepten en
+stroomingen bekend. Voor het overige is het gezag opgedragen aan
+den gospodarz, die tevens hofmeester is.--Met het krieken van den
+dag roept de nosnik het scheepsvolk toe: "Zet u neder en bidt tot
+God!" Allen maken het teeken des kruises en buigen zich. Op den morgen
+vóór de afvaart werpt ieder een koperen geldstuk in de Dwina, om de
+rivier gunstig voor zich te stemmen: dan worden de touwen losgegooid,
+en het vaartuig drijft langzaam met den stroom mede. Doorgaans heeft
+men in Mei, wanneer de tocht begint, nu eens sneeuwbuien, dan vorst,
+afgewisseld met dooiweder; straks weêr ijzel en hagel; herhaaldelijk
+moet het schip tegen den wal gaan liggen, en zoo vaak de praam weder
+afsteekt, wordt de ceremonie met het geldstuk herhaald. Bij fraai,
+helder weder, wanneer het schip door den stroom wordt gedragen,
+zetten de roeiers, wier dienst dan niet gevorderd wordt, zich in
+een kring op het dek, en heffen uit volle borst een lied aan. Deze
+roeiers zijn mannen van ijzeren kracht, die van geen vermoeienis weten.
+
+Zoowel de pramen als de houtvlotten en de andere binnenlandsche
+vaartuigen hebben in den regel een aantal pelgrims aan boord, aan
+wie, behalve vrije overtocht, ook nog een ration zwart brood en thee
+wordt verstrekt, ter belooning der diensten, die zij als roeiers
+of stuurlui bewijzen. Doorgaans is deze dienst niet zwaar, want de
+rivier zelve verricht genoegzaam al het werk; de vlotten en pramen
+gaan nooit stroomopwaarts. Te Solombola gekomen, wordt de lading, in
+den regel uit graan, vlas, hennip en dergelijke artikelen bestaande,
+in de vreemde schepen overgebracht, die daarop wachten, en waarvan
+de meesten naar de engelsche of schotsche havens zijn bestemd. De
+praam wordt vervolgens aan den wal gehaald, uit elkander genomen en
+verkocht. Het hout wordt gedeeltelijk als timmer-, gedeeltelijk als
+brandhout gebruikt.
+
+Solombola, de nieuwe haven van Archangel, is niet veel meer dan een
+handvol verstrooide hutten, die aan een groep zwitsersche châlets
+zouden doen denken, indien niet de menigte van groene koepels en spitse
+torens u veeleer het beeld van eene bulgaarsche stad voor den geest
+riep. Langs de rivier loopt een soort van dam of zanddijk, vijf tot
+zes voet hoog; daar achter ligt het land zoo laag, dat alleen deze
+dijk den omtrek tegen overstrooming beveiligt. Solombola is bijkans
+een amphibie: in de lente, wanneer de rivier, door het smelten der
+sneeuw, buiten hare bedding treedt, loopt de gansche stad onder, en
+heeft men, even als in Venetië, een schuit noodig, om van het eene
+huis naar het andere te komen.
+
+
+
+
+IV.
+
+ARCHANGEL.
+
+
+De eerste indruk, dien de vreemdeling, uit de Witte-zee komende en de
+Dwina opvarende, ondervindt, is dat hij in eene geheel andere wereld
+is verplaatst: menschen en dingen herinneren hem onwillekeurig aan
+het Oosten.
+
+Bij het binnenloopen der rivier, trekt het uwe aandacht dat de loods
+weigert het dieplood uit te werpen. "Maak u niet ongerust," zegt
+hij: "het is hier diep genoeg; er zal ons geen ongeluk overkomen,
+tenzij dan dat God het wil."--Trouwens een russische loods peilt
+zelden. Waartoe ook: is niet de diepte van het vaarwater, voor de
+verschillende plaatsen en tijden, bij het reglement, bepaald, zoodat
+daaraan niets valt te veranderen? Het in zee uitgeworpen lood zou
+haar immers toch niet dieper maken?
+
+Gij vaart tusschen de eilanden door; de landlieden die gij op het
+veld of langs de oevers ziet, dragen allen, mannen zoowel als vrouwen,
+mantels van schapenvel: een kleedingstuk, dat men bijna het eigenaardig
+kenmerk der nomadenvolken zou kunnen noemen, en dat u dadelijk aan
+de steppen van Midden-Azië doet denken.
+
+Bij den eersten blik, op de stad Archangel geworpen, treft
+u de overgroote menigte der torens en koepels, de eersten
+zonder uitzondering verguld, de anderen met allerlei kleuren
+prijkende. Daarentegen vindt de gezagvoerder, die deze kusten bezoekt,
+noch kaaien, noch dokken, noch aanlegsteigers, noch trappen. Hij
+ankert waar hij kan; tracht zijn schip, door middel van boomen,
+eene goede plaats te bezorgen, en vindt evenveel hulp, voorlichting
+of medewerking, als wanneer hij in eene of andere turksche haven,
+te Widdin of te Roetsjoek, ware binnengeloopen. Gij wandelt over den
+dam naar de stad, wier schitterende torens en tinnen u tegenstralen:
+en gij hoort tot uwe verbazing, dat Archangel, even als Aleppo, geen
+logementen of herbergen heeft, zelfs geen khan, waar de reizigers
+een onderkomen kunnen vinden.
+
+Toch zijt gij hier nog niet in het echte Oosten. Bij het binnenloopen
+in de haven, zal de loods misschien naar u toekomen, en u de hand
+drukken; en zoo ge dien vriendschappelijken wenk niet begrijpt, zal hij
+u wellicht in het oor fluisteren,--als gold het een staatsgeheim,--dat
+indien er weinig vreemdelingen zijn, die de Dwina opvaren, daaronder
+toch geen enkele gevonden wordt, die verzuimen zou, aan den man,
+door wiens hulp hij aan de gevaarlijke zee der stormen is ontkomen,
+een na-chai (kop thee) aan te bieden. Maar, ik haast mij er dit
+bij te voegen, de afschuwelijke, echt oostersche gewoonte, den
+ambtenaren bij de haven fooien in de hand te stoppen, is heden
+ten dage in onbruik. De tegenwoordige regeering, die reeds zoovele
+hervormingen heeft tot stand gebracht, heeft ook dit kwaad uitgeroeid,
+en wel door een alleszins voortreffelijken maatregel. Zij heeft het
+veel te groote aantal douane-beambten aanzienlijk ingekrompen, en de
+traktementen der overigen belangrijk verhoogd. Geen enkel ambtenaar
+trekt nu nog een bespottelijk traktement, dat enkel voor de leus was,
+en door allerlei andere middelen moest worden aangevuld; maar niemand
+zal het ook wagen, een geschenk aan te nemen. Prins Obolenski, die
+aan het hoofd staat van dezen uitgebreiden tak van dienst, is een man
+van karakter en energie, en daarbij van onkrenkbare eerlijkheid; zijn
+ijver en waakzaamheid hebben een einde gemaakt aan de schandelijke
+misbruiken, waarover door zoovele reizigers is geklaagd. Als een
+bewijs van de onverbiddelijke strengheid der administratie op dit
+punt, wijs ik op een feit, voor de waarheid waarvan ik persoonlijk kan
+instaan. Een scheepskapitein had aan een der ambtenaren bij de haven
+twaalf sinaasappelen ten geschenke gegeven; de gift was op zich zelf
+van niet veel waarde, maar daar deze vruchten hier zeer zeldzaam zijn,
+worden zij als eene uitgezochte lekkernij beschouwd. Zoodra de chef
+hiervan kennis kreeg, werd de ambtenaar een rang verlaagd. "Van daag
+neemt hij een sinaasappel aan, zeide de vertoornde chef; morgen zal
+hij wellicht een roebel aannemen". Eerst na verloop van een vol jaar
+werd de onvoorzichtige beambte weder in zijn vorigen rang hersteld.
+
+Archangel is noch eene haven, noch eene stad, in den zin, dien wij
+gewoonlijk aan die woorden hechten. Men ziet hier niet, zoo als te Hull
+of te Hamburg, een groot aantal dokken, magazijnen, winkels, wagens
+en rijtuigen; noch de bezige drukte van een levendig verkeer, gewoel
+langs de rivier en in de straten. Archangel is een groot kamp van
+pakhuizen, rondom eene menigte torens en koepels, kerken en kloosters
+gegroept. Verbeeld u een breede sombere rivier, omzoomd door een
+uitgestrekt moeras, waaruit zich kleine eilanden van leem verheffen;
+op die hoogten, groepen van gebouwen, met fresko's versierd, deels
+met kruisen en groene of blauwe koepels gekroond; denk u de ruimte
+tusschen de kerken en kloosters, met planken, balken en palen bedekt,
+maar zoo, dat er genoegzame plaats overblijft voor de tuinen, straten
+en pleinen; omring de huizen met geheel openliggende tuintjes; zet
+voor elk venster een geranium, eene fuchsia en een rozenstruik; laat
+overal in de straten en op de pleinen het gras welig opschieten:--en
+gij hebt een trouw beeld van Archangel. Uit de verte gezien, gelijkt
+Archangel meer op eene of andere heilige stad van het Oosten, dan op
+eene noordsche koopstad.
+
+Toch is deze zeehaven de eenige, die inderdaad russisch mag worden
+genoemd. Astrakhan is eene tartaarsche stad; Odessa, eene italiaansche;
+Riga, eene lijflandsche; Helsingfors, eene finlandsche. De taal,
+die daar gesproken wordt, is niet de russische. Met het zwaard
+gewonnen, kunnen zij ook weder door het zwaard verloren gaan: als alle
+veroveringen, zijn zij aan de kansen des oorlogs onderworpen. Het
+echte Rusland, het oude Groot-Rusland, zou ze kunnen missen, zonder
+daardoor onherstelbare schade te lijden. Het is groot en sterk genoeg,
+om zijne onafhankelijkheid te kunnen handhaven, rijk genoeg om te
+blijven bloeien, ook al moest het dien gordel van kleinere Ruslanden
+verliezen, waarmede het zich allengs omgord heeft. Maar met Archangel
+is het anders: dat is de eenige groote haven, die het oude Rusland
+met de zee verbindt, de eenige weg, waardoor het gemeenschap met de
+wereld daar buiten oefenen kan: een weg, door God zelf aangewezen en
+geopend, en dien geen menschen sluiten kunnen.
+
+Naar de schatting van ons, Westerlingen, moge Archangel te rijkelijk
+met kerken en torens en koepels gezegend zijn, zooals de Dwina-delta te
+overladen is met kruisen; voor ons moge de stad vooral van beteekenis
+zijn als de stapelplaats van granen en vlas, van teer en huiden, van
+hout en pek;--in het oog van den inboorling is zij iets geheel anders
+en hoogers: de woning van den aartsengel, de haven der bedevaartgangers
+van Solowetsk, de poorte Gods.
+
+
+
+
+V.
+
+HET GODSDIENSTIG LEVEN IN RUSLAND.
+
+
+Op zekeren dag wandelde ik met een vriend door Archangel, om bezoeken
+af te leggen. Wij hadden reeds in enkele huizen vertoefd, toen mijne
+aandacht getrokken werd door een man in uniform, met een krijgshaftig
+voorkomen en welgevormde gestalte, die telkens als wij ergens
+binnentraden of uitkwamen, zich in onze nabijheid bevond. Hierover
+verwonderd, voegde ik mijn vriend toe:
+
+"Die man schijnt ons op den voet te volgen."
+
+"O neen," klonk het lachende antwoord: "dat is een russisch
+politie-agent."
+
+"Maar waarom loopt hij ons dan altijd na?"
+
+"Hij slaat geen acht op ons; hij doet zijne ronde, en gaat den
+rijken eigenaars van huizen aanzeggen, dat zij heden avond, voor alle
+vensters hunner woningen, die op de straat uitzien, vier brandende
+kaarsen moeten zetten."
+
+"Vier kaarsen! en waarom dat?"
+
+"Ter eere van den Tsaar. Het is van daag de feestdag van zijn patroon;
+tegen acht uur zult ge zien hoe alle huizen eensklaps geïllumineerd
+worden... op aansporing van de politie."
+
+"Maar, mij dunkt, de politie heeft niet noodig zich daarmede te
+bemoeien. De keizer is populair en geliefd. Wie zou het feest van
+Sint-Alexander kunnen vergeten?"
+
+"Zeker, de keizer is zeer bemind, en toch vergist gij u: het volk zou
+er waarschijnlijk niet aan denken, den Tsaar het hof te maken. Zie
+maar eens: de winkels zijn open, en alle waren uitgestald; ieder is
+aan zijn werk, als op een gewonen dag. De moujik bekommert zich niet
+veel om keizers of koningen; hij kent slechts zijn beschermengel, zijn
+eigen heilige. Vraag hem niet, u een kleedingstuk af te leveren, uw
+rijtuig te herstellen, of hout voor u te gaan halen, op den feestdag
+van zijn patroon: hij zou zich liever levend laten begraven, dan
+dien dag door eenigen verboden arbeid ontheiligen. De moujik is geen
+hoveling, maar hij is godsdienstig."
+
+Weldra leerde ik door eigen ervaring de waarheid dezer getuigenis
+erkennen. Het diepe bewustzijn van zijne plichten jegens den
+Schepper beheerscht bij den Rus alle andere gevoelens. Dit bewustzijn
+openbaart zich niet alleen door een gevoel van eerbied en kinderlijke
+piëteit des harten, maar uit zich ook in menigvuldige godsdienstige
+handelingen, plechtigheden en gebruiken; het openbaart zich in alle
+kringen der maatschappij, in alle toestanden des levens. Gij vindt
+het in de kazernen en legerkampen, zoowel als bij de feestvierende
+schare op een dorpskermis en in de gehoorzalen der hoogescholen;
+gij vindt het bij den prins, die zich in oostersche weelde baadt,
+bij den handelaar op zijn kantoor, bij den boer, die zijn ploeg door
+den zwaren kleigrond drijft; bij den dief zelfs, die zijn makker het
+deel van den buit betwist.
+
+Het is deze innige vroomheid, die het land met heiligdommen en
+kerken overdekt en tot velerlei zonderlinge praktijken aanleiding
+geeft; maar zij is het ook, die, zelfs waar zij niet van het kwaad
+terughoudt, toch den zondaar niet met vrede laat en zijn gemoed
+opent voor boete en berouw. Elk dorp heeft zijne relieken; elk kind
+bidt tot zijn bijzonderen beschermengel, en draagt immer het kruis,
+hem bij den doop geschonken. De russische steden zijn overrijk
+aan kerken en kloosters. Te Kargopol, een stadje van tweeduizend
+zielen, telde ik niet minder dan twintig kerktorens. Moskou bezit,
+naar men zegt, meer dan vierhonderd kerken en kapellen; Kiew is, in
+verhouding tot de bevolking, niet minder rijk bedeeld. De herinnering
+aan alle merkwaardige gebeurtenissen wordt door de stichting eener
+kerk in het aandenken des volks bewaard. Te Kiew herinnert de kerk
+van Sint-Andreas aan het bezoek van een apostel; die van Sinte-Maria
+aan de invoering van het Christendom. Sint-Wassili te Moskou werd
+gebouwd ter gedachtenis aan de verovering van Kazan; het klooster
+van Donskoï dankt zijn ontstaan aan de overwinning, door Feodor op
+de Tartaren van de Krim behaald; de Sint-Salvator verrees als een
+dankoffer voor de nederlaag van Napoleon. Na de eerste overwinning,
+door de Russen op de Zweden behaald, werd de Sint-Alexanderskerk te
+Petersburg gesticht; die van Sint-Isaäk verrees ter gedachtenis van
+Peter den Groote. Waar wij een zuil of beeld zouden oprichten, bouwen
+de Russen een bedehuis; de gewijde basilieken zijn als het ware de
+levende monumenten, de sprekende getuigen van de geschiedenis des
+rijks en de lotgevallen des volks.
+
+Van de wieg tot het graf, leeft de Rus, om zoo te zeggen, in
+voortdurenden omgang met God; de godsdienst neemt in zijn leven
+eene zoo ruime plaats in, dat men zich bezwaarlijk daarvan een
+denkbeeld maken kan. Even als de Arabier, is ook de Slaaf van nature
+godsdienstig; voor deze volken is de godsdienst inderdaad eene macht,
+die hun gansche leven en denken beheerscht. Zoo gij eene russische
+hut binnentreedt, zult gij er immer eene kleine kapel of bidplaats
+vinden. Alle vertrekken zijn in zekeren zin gewijd: want in elk vindt
+gij een heiligen beeld; bijna zou ik zeggen: een huisgod. Het hoofd
+des gezins betreedt zijne woning niet dan met zekeren eerbied: hij
+staat even op den drempel stil, neemt zijne muts af, maakt het teeken
+des kruises, en herhaalt bij zich zelf een vers der gewijde liturgie.
+
+Het kruis, bij het toedienen van den heiligen doop ontvangen, en dat
+de Rus tot aan zijn dood blijft dragen, is het teeken en zinnebeeld
+van zijne volharding in het geloof. De godsdienst volgt en begeleidt
+hem, als kind en knaap, bij het spel en bij de studie; als man, op het
+kantoor en in de werkplaats.--Op alle hoogere en lagere scholen vindt
+ge eene verzameling van gebeden, op de verschillende omstandigheden
+van het schoolleven toepasselijk: gebeden bij den aanvang van
+het studiejaar, bij het begin der vacantie, bij de opening van een
+nieuwen cursus. De fabrieken en boerderijen staan hierin met de scholen
+gelijk. De gebeden verschillen natuurlijk naar gelang van den aard der
+bezigheden; maar niemand, oud of jong, zal ooit verzuimen, dagelijks
+zijne gebeden ten hemel te zenden; niemand zal zich, zonder ernstige
+redenen, aan zijne godsdienstplichten, bij voorbeeld, aan de bepalingen
+omtrent de vasten, onttrekken. Vooral deze laatste wordt streng in acht
+genomen: bijkans de helft van het russische jaar is aan boetedoening
+gewijd. Gedurende de zeven weken, die het Paaschfeest voorafgaan, is
+het gebruik niet alleen van vleesch, maar ook van visch, melk, eieren
+en boter verboden. Gedurende zes weken vóór Kerstmis, en een maand
+vóór Sint-Pieter, gelijke onthouding, alleen met deze uitzondering,
+dat men dan visch mag eten. In de maand Augustus, wederom een strenge
+veertiendaagsche vasten, ter eere van de Heilige Maagd, wier hemelvaart
+in die maand wordt herdacht. De woensdag en de vrijdag van iedere week
+zijn vastendagen. Deze algemeene regelen gelden altijd en voor allen;
+maar de geloovige, die, na voorafgaande biecht, communie wenscht te
+doen, behoort zich daartoe nog door bijzondere strenge boete voor te
+bereiden. Hij moet zich onthouden van alle met vet bereide spijzen,
+van lekkernijen, van suiker, van het rooken van sigaren; zelfs mag
+hij niets eten, dat door middel van vuur moet worden klaar gemaakt.
+
+Op den Stillen-Zaterdag, waarop ook in de russische kerk het water
+gewijd wordt, mag niemand iets eten of drinken vóór den afloop der
+plechtigheid, dat is omstreeks vier uur in den namiddag; dan wordt
+eerst van het gewijde water gedronken, en daarna zet men zich neder,
+om, in blijdschap des harten, maaltijd te houden. Om den noodigen
+voorraad van wijwater op te doen, spoeden mannen en vrouwen zich om
+het zeerst naar de kerken, beladen met kruiken, kannen en allerlei
+vaatwerk; bovendien brengt ieder een kaars mede, die in de kerk
+wordt aangestoken, en te huis voor het beeld van den heiligen patroon
+geplaatst, om daar verder te verbranden.
+
+Geen nieuw huis wordt betrokken, geen magazijn of winkel geopend,
+zonder voorafgaande godsdienstige wijding. Bijna iedere maand bezoekt
+de pope, gevolgd door den acolyth en den diaken, alle huizen in zijn
+kerspel, besproeit de vertrekken met wijwater, reinigt ze door gebeden
+en wijdt ze door het teeken des kruises.
+
+Bij alle groote gebeurtenissen des levens, bij de geboorte, bij het
+huwelijk, bij den dood, is de kerk, als eene zorgende en liefdevolle
+moeder, met raad en troost en hulp en voorlichting nabij, zelf
+deelnemende aan alle vreugden en smarten harer kinderen, en daaraan
+hooger wijding gevende. Het sakrament des huwelijks vooral, dat den man
+de kroon van het gezag schenkt en hem wijdt tot het hoofd van een nieuw
+gezin, wordt met buitengewone plechtigheid gevierd. De vele ceremoniën,
+die met de voltrekking van dit sakrament gepaard gaan, hebben allen een
+diepen en verheven zin, eene schoone symboliek, en munten bovendien
+door ernst, waardigheid en bevalligheid uit. De gebeden en lofzangen
+klimmen op tot den troon des Almachtigen; de ringen worden gewisseld;
+de zegen des hemels op het jonge paar afgesmeekt; eindelijk wordt op
+de hoofden der jonggehuwden een gouden kroon gezet.
+
+"Iwan, dienstknecht des Heeren," zegt de pope, "ontvang als uwe kroon,
+Nadia, die dienstmaagd des Heeren!"
+
+Sommige bruidsparen dragen deze huwelijkskroon eene geheele week lang,
+en bezorgen haar daarna terug aan de sakristie, waar zij op nieuw
+den zegen ontvangen. Ook aan het nederigste en meest alledaagsche
+leven bereidt de godsdienst aldus een feestdag, een dag van poëzie,
+van hoogeren glans en heerlijkheid. Op den bruiloftsdag is de bruid
+steeds koningin, de bruidegom koning, al ware hij ook niets meer dan
+een arme vergeten knecht.
+
+De grieksche kerk leert dat iederen mensch een bijzondere beschermengel
+is gegeven, die hem van de wieg tot het graf volgt, die getuige is van
+al zijne daden, en dien hij nimmer misleiden of bedriegen kan. In zijn
+slaapvertrek plaatst de Rus eene beeltenis van dien engelbewaarder,
+en onderhoudt dag en nacht eene brandende lamp tot zijne eer. De
+feestdag van dien beschermengel is geheel aan stille rust, aan vrome
+overpeinzingen en werken der liefdadigheid gewijd. Men richt een
+maaltijd aan, waarop de vrienden en bloedverwanten genoodigd worden;
+tevens worden aan de armen aalmoezen uitgedeeld. Men gaat ter kerke, en
+koopt daar gewijde brooden, voor de bedienden, de gasten, de bezoekers
+bestemd. De pope komt, met het evangelie en het kruis, en zingt de
+plechtige litanie ter eere des engelbewaarders, waarvoor hij van den
+heer des huizes eene gave ontvangt, verschillende naar gelang van
+diens fortuin.--De beschermheilige of patroon, wiens naam men draagt,
+wordt met niet minder eerbied en ijver vereerd. Ook zijn beeld wordt
+nooit in de woning gemist, en zijn naamdag godsdienstig gevierd. Door
+niets ter wereld zou een Rus zich laten bewegen, den naam, dien hij bij
+den doop ontvangen heeft, te laten varen. Zekere boer stond terecht,
+als beschuldigd, een valsch paspoort te hebben vervaardigd, ten einde
+zich voor een ander te doen doorgaan. "Hoe kan men meenen", riep hij
+verbaasd uit, "dat ik een naam zou hebben aangenomen, die mij niet
+toekomt? Ik zou daardoor immers mijn patroon hebben verloren. Zeker
+heb ik dat niet gedaan; ik heb alleen mijne geboorteplaats veranderd."
+
+De godsdienst bezielt en beheerscht zoozeer geheel het maatschappelijk
+leven, dat, tot op zekere hoogte althans, het volle genot der
+burgerrechten afhankelijk is van de getrouwe vervulling der
+godsdienstplichten. Ieder Rus weet, dat hij gehouden is, eenmaal per
+week de mis te hooren, zijne zonden te biechten, en minstens eenmaal in
+het jaar de heilige communie te houden. En de overgroote meerderheid
+denkt er niet aan, deze plichten te verzuimen, of ze in eenig opzicht
+als een last te beschouwen. Die zich daaraan onttrekt, wordt ook
+in burgerrechterlijken, maatschappelijken zin als dood beschouwd:
+tenzij hij van den pope, zooals dat soms geschiedt, een bewijs weet te
+verkrijgen, waaruit zijne getrouwe waarneming der kerkelijke plichten
+blijkt. Maar nog eens: zij, die tot dergelijke middelen hunne toevlucht
+nemen, vormen zeer stellig eene betrekkelijk onbeteekenende minderheid;
+de overgroote massa des volks is oprecht en innig aan zijne godsdienst
+gehecht, en toont dat op de meest ondubbelzinnige wijze. De zoogenoemd
+voorname onverschilligheid, het praktisch atheïsme onzer moderne
+westersche maatschappij vindt in Rusland nog zeer weinig aanhangers;
+het zou daar door verreweg de meesten niet eenmaal worden verstaan.
+
+
+
+
+VI.
+
+DE PELGRIMS.
+
+
+Na het godsdienstig gevoel is er misschien geen hartstocht, die
+meer macht uitoefent op het gemoed van den Rus, dan de ingeboren,
+onweerstaanbare neiging voor een zwervend nomadenleven.
+
+Bij alle Slavische stammen vindt men dien trek naar verandering, naar
+het avontuurlijke, onbekende; de zucht, om nu her- dan derwaarts te
+trekken, heden hier, morgen elders zijn verblijf te vestigen, de wereld
+te doorwandelen, en in zekeren zin, naar oud aartsvaderlijke wijze, in
+tenten te leven. Maar bij den Rus is deze zucht veel sterker ontwikkeld
+dan bij den Czech van Bohemen, bij den Serviër of den Croaat.
+
+Deze lust voor een zwervend leven, samenvallende met het godsdienstig
+gevoel, is de machtige drijfveer, die nog jaarlijks, in geheel Rusland,
+zoo vele duizenden huis en hof doet verlaten, om ter bedevaart
+te trekken.
+
+De pelgrims gaan steeds te voet, in gezelschappen van vijftig of
+zestig personen, mannen, vrouwen, kinderen, allen met den staf in de
+hand, een lederen flesch aan den gordel, nederknielende voor iedere
+kapel, die zij op hunnen weg ontmoeten, dag en nacht hunne lofzangen
+aanheffende, en alom het landvolk stichtende door het voorbeeld hunner
+vroomheid. De kinderen zingen, op half klagenden toon, een lied,
+waarvan elk kouplet eindigt met dit refrein:
+
+
+                Goede vaders, teedre moeders,
+                Schenkt ons, armen, brood.
+
+
+En deze bede blijft nimmer onverhoord: de arme pelgrim, die,
+biddende om brood, aan de deur der woning aanklopt of voor het venster
+stilstaat, zou immers wel een engel, een Godsgezant kunnen zijn? Mag
+men hem dan eene gave weigeren; zal niet veelmeer deze gave rijkelijk
+worden beloond?
+
+Er zijn echter ook lieden, die van deze vrome gezindheid des volks
+misbruik maken. Landloopers en gauwdieven vermommen zich dikwerf als
+pelgrims, veinzen eene buitengewone vroomheid, verkoopen twijfelachtige
+relieken tegen klinkende munt aan dienstmeiden en lichtgeloovige oude
+vrouwen, en verzekeren zich alzoo, zonder veel moeite, een tamelijk
+gemakkelijk levensonderhoud.
+
+Een boer, die tot dusver zijne schapen en varkens trouw naar de weide
+heeft gedreven en ze van dag tot dag, van den morgen tot den avond,
+bewaakt, krijgt het eensklaps in het hoofd om pelgrim te worden,
+en als zoodanig eene vrijheid te genieten, die in het gewone leven
+voor hem onbereikbaar is. Het denkbeeld, dat hij nu geene belasting
+meer te betalen en geen heerendiensten meer te verrichten heeft,
+niet meer voor vrouw en kinderen behoeft te zorgen, maar vrij mag
+wandelen van stad tot stad, van gewest tot gewest, bekoort hem; hij
+wordt een bedelaar, een landlooper, misschien een bedrieger. Maar als
+hij langs de huizen gaat, brengen ouden en jongen hem den vromen groet,
+die zoo aangenaam in zijne ooren klinkt: "Waarheen, o vriend, geleidt
+de Heer uwe schreden?" Vroeger of later ontmoet hij een gezelschap van
+pelgrims, bij wie hij zich kan aansluiten, en die hem als een broeder
+in hunne midden opnemen. Hij hangt een lederen flesch aan zijn gordel;
+zijne vrouw, op een stok leunende, strompelt langs den weg door het
+donkere woud. Men ontmoet deze lieden overal, op de binnenplaatsen
+van alle groote huizen. Zij sluipen door zij- en achterdeuren binnen,
+en bieden voorwerpen te koop aan, die voor de vrouw des huizes van
+niet minder waarde zijn dan voor de nederige dienstmaagd: een stuk
+van de rots van Nazareth, eenige droppels water uit den Jordaan, een
+draad van den rok zonder naad, een stukje van het ware kruis. Zij
+die op zoo groote schaal hun beroep drijven, zijn de vindingrijke,
+ondernemende geesten onder hen, die de kunst verstaan om de heilige
+zaken te exploiteeren; maar behalve dezen, zijn er nog duizenden
+zulke leegloopers, die het halve rijk doorkruisen, en overal aan de
+aandachtig luisterende schare verhalen wat zij gezien hebben op hunne
+bedevaarten naar deze of gene heilige plaats, waar de beenderen der
+heiligen dagelijks wonderen werken. Sommigen vertoonen een kruis van
+Troïtza; anderen verkoopen aan de liefhebbers een stuk van het gewijde
+brood van Sint-George. De meesten hunner hebben ook Solowetsk bezocht,
+of weten daar althans allerlei merkwaardige dingen van te vertellen.
+
+De veroordeelden, die uit de mijnen van Siberië weten te ontsnappen,
+hullen zich in het pelgrimskleed en nemen den staf ter hand. Onder
+deze vermomming zal een vluchteling, zonder veel gevaar, de reis
+van Perm naar Archangel kunnen doen, zelfs al waren zijne papieren
+valsch en al droeg hij het brandmerk op zijn schouder. Een poolsche
+balling, Pietrowski genaamd, wist voor eenige jaren op deze wijze
+te ontsnappen en de haven van Archangel te bereiken, waar hij zich
+inscheepte. Het dramatisch verhaal zijner lotgevallen wekte destijds
+de algemeene belangstelling. Maar langs de oevers der Dwina zijn een
+aantal soortgelijke verhalen in omloop.
+
+Toen ik tot de reis om de Noordkaap besloot, was het ook in de stellige
+verwachting, dat ik die vrome reisgezelschappen zou ontmoeten; dat
+ik met hen naar Solowetsk zou gaan, hen dus van nabij bestudeeren,
+en tegelijk, zoo mogelijk, nadere berichten inwinnen omtrent dat
+wonderlijke "spook van het klooster", dat sinds zoovele jaren, op zoo
+geheimzinnige wijze, met het keizerlijk geslacht van Romanoff wordt
+in verband gebracht. Groot was dan ook mijne teleurstelling, toen ik
+bij mijne komst te Archangel vernam dat het laatste gezelschap van
+pelgrims juist vertrokken was, en dat de stoombooten hare vaart op
+de Witte-zee hadden gestaakt, totdat het ijs, in de maand Mei van
+het volgende jaar, zou beginnen los te raken.
+
+Zeer ontevreden, dat ik aldus eene uitnemende gelegenheid had gemist om
+de godsdienstige gewoonten en gebruiken des volks te bestudeeren, liep
+ik met ongeduldige schreden heen en weder in het ruime Pelgrimshof, in
+de zoogenaamde bovenstad;--toen ik eensklaps een aantal schapenvellen
+ontdekte, niet op den grond uitgespreid, maar om de schouders geplooid
+van een groep lieden, met vermagerde en gebruinde aangezichten,
+karakteristieke figuren, zoo als ge die, het gansche jaar door, op de
+kusten van Syrië ontmoet. Eene innige, vurige vroomheid bezielt deze
+mannen, en heeft op hun gelaat, in hunne manieren en wijze van spreken,
+haar onmiskenbaren stempel gedrukt. Hun geest is steeds van hooge en
+ernstige gedachten vervuld: ook onder hunne armelijke lompen behouden
+zij, in geheel hun voorkomen, eene waardigheid en bevalligheid, die
+niet kan nalaten indruk te maken. Gindsche grijsaard, die met een
+stuk gedroogden visch in de hand, naar de woning treedt, zou voor
+een arabischen sheik kunnen doorgaan. Evenals ik, zijn deze pelgrims
+door het ruwe weder opgehouden: hen ziende, voel ik mijne hoop weder
+ontwaken. De monniken zullen toch deze dorstige, heilbegeerige zielen
+niet zonder troost en lafenis willen wegzenden, en waarschijnlijk
+evenmin genegen zijn om hen gedurende eenige maanden van huisvesting
+en kleeding te voorzien. Er zal dus wel een middel gevonden worden,
+om eene boot te doen varen.
+
+Aan den ingang van het zoogenaamde Pelgrimshof staat een kleine monnik,
+nog geen vijf voet hoog, met lange krullende lokken, evenals een
+meisje, en een fraaien golvenden baard. Het zal eenige moeite kosten,
+met mijn gebrekkig russisch, om met hem een gesprek aan te knoopen:
+toch waag ik het er op, en vraag hem, of hij mij zeggen kan, waar de
+boot van Solowetsk ligt.
+
+"Zijt gij een Engelschman?" herneemt de monnik.
+
+Deze woorden, in mijne eigene moedertaal uitgesproken, verrassen
+mij uit dien mond: nog nooit had ik in dit land een geestelijke
+aangetroffen, die eene andere taal dan het russisch verstond. Op mijn
+bevestigend antwoord, vervolgt mijn nieuwe vriend: "De boot vaart
+niet meer: zij ligt nu in het dok te Solowetsk."
+
+In het dok! Die man houdt mij voor den gek: want hoe zou men een dok
+kunnen verwachten bij een klooster, waar een havenstad als Solombola
+zich met zulk een erbarmelijk hoofd moet tevreden stellen?
+
+"In het dok?"
+
+"Ja zeker, in het dok."
+
+"Hebt ge dan een dok op het Heilig-eiland?"
+
+"Waarom niet? De kooplieden van Archangel hebben er geen, zult gij
+zeggen. Dat is zoo; maar de kooplieden zijn geen monniken. Zij drijven
+handel; en wij, wij werken. Slava Bogu! (God lof!) een goede monnik
+volbrengt zijne taak ordelijk en zonder tijdverspillen. Te Londen
+hebt gij immers ook dokken?"
+
+"Ja zeker, in menigte; maar die zijn niet door monniken gebouwd."
+
+"Dat weet ik. In Engeland zijn er geen godsdienstige orden meer; maar
+vroeger waren zij er, en toen stichtten zij gebouwen van allerlei aard,
+niet waar?"
+
+Terwijl ik hem met verbazing aanstaar, deelt de monnik, in zijn
+ruw en onbeholpen matrozen-engelsch, mij eene tijding mede, die
+mij van harte verheugt. Hoewel de boot, die de pelgrims overbrengt,
+reeds hare winterkwartieren in het dok te Solowetsk heeft betrokken,
+en de machinerie reeds is geborgen, zal toch binnen acht dagen een
+schip met levensmiddelen naar het eiland afvaren.
+
+"Kunt gij mij ook zeggen, waar ik den kapitein van dat vaartuig zou
+kunnen vinden?"
+
+"Hum!" antwoordt op langzamen toon de ander, terwijl hij een kruis
+slaat en in stilte een schietgebed prevelt; "ik zelf ben de schipper."
+
+Nu begrijp ik er niets meer van! Hoe, die man, die in Rusland een
+dwerg mag heeten; die monnik in pij en kap, met zijne krullende lokken
+als die eener vrouw, is de gezagvoerder van een schip, dat de zee
+bevaart? Bij een nauwlettender blik op dit fijne, bijkans vrouwelijke
+gelaat, treft mij echter de gloed der oogen, de donkere gebronsde tint,
+de scherp geteekende mond met de fraaie tanden: eene uitdrukking van
+kracht en vastberadenheid, die wel aan een zeeman voegt.
+
+"En zoudt gij mij aan boord kunnen nemen?"
+
+"U! Hoe, gij zijt een Engelschman, en gij wenscht de grafsteden der
+heiligen te bezoeken? Dat is wel vreemd! Green uwer landgenooten gaat
+ooit naar Solowetsk. Zij komen hier niet om te bidden, maar om handel
+te drijven, somwijlen om tegen ons te vechten."
+
+Hij sprak deze laatste woorden met doffe stem, en met blijkbaar kwalijk
+bedwongen toorn. Onwillekeurig herinnerde ik mij, hoe eene dame te
+Onega mij verhaald had dat zij, met hare russische vrienden eene week
+te Solowetsk willende doorbrengen, zorgvuldig hare engelsche afkomst
+verborgen had gehouden, uit vrees dat de monniken haar vermoorden
+zouden. Dit nu was ongetwijfeld eene ijdele verbeelding: maar toch
+joeg deze herinnering mij een huivering door de aderen, toen ik zag,
+hoe de kleine man zijn voorhoofd fronste, en den somber dreigenden
+toon zijner stem vernam, als hij van de engelsche vloot sprak.
+
+Ik liet echter niets merken, en vroeg hem: "Waar is uw schip, en hoe
+heet het?"
+
+"Het ligt te Solombola, nabij de kaai der Pelgrims. De naam is la Verra
+(het Geloof)."
+
+Deze zeer bijzondere scheepskapitein boezemt mij belangstelling in. Een
+anderen monnik, blijkbaar ook een zeeman, ontmoetende, vraag ik hem
+naar den naam van mijn zonderlingen vriend.
+
+"Hij heet Iwan," antwoordt mij deze man, een soort van noordschen
+Hercules, met levendige oogen en stout gewelfd voorhoofd; "Iwan,
+of liever Wanouchka, want hij is klein van gestalte, en wij houden
+allen veel van hem."
+
+Wanouchka beteekent letterlijk de kleine Iwan (Johannes). Voor ons,
+vreemdelingen, heet de gezagvoerder steeds Vader Johannes.
+
+Daar ik u nu toch eenmaal in kennis met hem gebracht heb, is het
+misschien maar beter aanstonds te vertellen, wat ik later te weten
+ben gekomen omtrent den levensloop van dezen wonderlijken kleinen
+scheepskapitein met zijn monnikspij en golvende lokken.
+
+Vader Johannes zag het levenslicht in een laplandsch dorp, en
+had, bij zijne geboorte, geen ander vooruitzicht dan houthakker of
+kabeljauwvisscher te worden, het harde en treurige leven te leiden,
+waartoe de bewoners dezer rampzalige streken veroordeeld zijn. In
+den zomer zou hij boomen moeten vellen en het schrale gras maaien;
+in den winter, op zeehonden- en kabeljauwvangst uitgaan. Maar het
+kind was levendig van aard, leergierig en vlug van begrip; hij brandde
+van nieuwsgierigheid om vreemde landen te zien, en droomde zich eene
+heerlijke toekomst, als hij eens gezagvoerder of eigenaar zou zijn van
+een schip, zooals hij er nu en dan langs de kusten zag stevenen. Maar
+om dien droom tot werkelijkheid te maken, moest hij kennis opdoen, de
+behandeling van een schip leeren; weten hoe hij die groote gevaarten
+op zee besturen en naar zijn wil leiden kon. Het gehucht, waar Iwan
+geboren was, lag op ongeveer tien kilometer afstands van Kem, eene oude
+stad, door kolonisten uit Nishny-Nowgorod op de kusten van Lapland
+gesticht. Kem bezit eene kweekschool voor de zeevaart, wel eene zeer
+eenvoudige en weinig ontwikkelde school, maar die toch altijd beter
+was dan niets. Iwan werd daarop geplaatst: en nu was zijn lot beslist.
+
+Zoo ge van Kem oostwaarts uwe blikken over de zee laat dwalen, ziet
+ge uit de donkergrijze wateren een groep hooge en boschrijke eilanden
+verrijzen, die, vooral in de vroege morgenuren, als met een waas
+van tooverachtige schoonheid omgeven zijn, en met onwederstaanbare
+macht u tot zich schijnen te trekken. In dit noordsche paradijs zijn
+alle dalen en valleien met frisch en weelderig gras bekleed, prijken
+alle hoogten met eene kerk met gekleurden koepel en verguld kruis:
+dat is de eilandengroep van Solowetsk; en onze jonge kweekeling trok
+er menigmalen ter bedevaart heen. De flikkerende lichten, de statig
+zwellende muziek, het ernstig koorgezang, de rijke versieringen van
+den tempel: dit alles maakte een diepen indruk op zijne levendige,
+prikkelbare verbeelding; de herinnering aan het kalme, vreedzame
+kloosterleven, met zijn rustigen arbeid en voegzamen overvloed,
+week niet meer uit zijne ziel.
+
+Hij kwam met glans door zijne examens, en ging naar Archangel, waar hij
+een weinig stichtelijk leven leidde; toen knoopte hij kennis aan met
+eenige duitsche matrozen van de Oostzee, wier gezelschap hem zoogoed
+beviel, dat de vurige begeerte bij hem opkwam, met hen mede te gaan en
+vreemde landen te zien. Maar daartegen bestond een groot bezwaar. Er
+was gebrek aan matrozen in de russische havens; keizer Nikolaas had
+al zijne zeelieden naar de kusten der Zwarte-zee gezonden; en een
+russisch onderdaan mocht niet, zonder uitdrukkelijke vergunning van
+de politie, zijn land verlaten. Iwan wist nu zeer goed, dat hem die
+vergunning zou geweigerd worden. Toen dus het duitsche schip op het
+punt stond van te vertrekken, sloop hij 's nachts heimelijk aan boord,
+en kwam gelukkig de haven uit, zonder ontdekt te zijn.
+
+Hij deed nu met dit schip, waar hij onder een anderen naam op de rol
+was ingeschreven, verschillende reizen naar de duitsche en deensche
+kusten, en somwijlen ook naar Engeland en Schotland, en vereenzelvigde
+zich geheel met zijne makkers, in wier vroolijk en onbekommerd leven
+hij deelde. Maar noch de verstrooiingen der havensteden, noch de
+gesprekken van zijne luchthartige gezellen vermochten bij hem de
+herinneringen uit te wisschen aan de vermaningen van zijn vader of
+de lessen van zijn pope. Gelijk de Zwitser met heimwee aan zijne
+bergen denkt, gelijk het hart van den fellah smacht naar den Nijl,
+zoo verzuchtte Iwan in stilte naar zijne kerk, naar de vertroostingen
+zijner godsdienst. Maar wat kon hij doen? De gedachte alleen aan een
+terugkeer naar Kem joeg hem de schrik op het lijf: hij wist dat de
+knoet, de kerker, de dwangarbeid in de mijnen hem in zijn vaderland
+wachtten.
+
+In den nood en de benauwdheid zijns harten sprak hij enkele malen
+met zijne makkers over hunne godsdienst: sommigen lachten hem uit;
+anderen wierpen hem scheldwoorden of verwenschingen naar het hoofd. Op
+zekeren dag echter, dat hij zich aan wal bevond, bracht een oude
+zeeman hem naar een katholiek priester. Iwan ontving nu iederen
+morgen, gedurende vijf of tien minuten, onderricht in den roomschen
+catechismus: maar weldra kwamen allerlei twijfelingen bij hem op,
+en toen hij weder moest uitvaren, had hij nog niet gevonden wat hij
+zoo vurig zocht. In den levant, waar heen hij nu ging, ontmoette
+hij allerlei belijdenissen en kerkgenootschappen: maar hoewel hij
+met de aanhangers van die allen in aanraking kwam, kon geen enkele
+zijn hart geheel bevredigen. Toch wenschte hij zoo vurig een ander
+en beter mensch te worden; toch dorstte zijne ziel naar hooger leven.
+
+Zoo gingen jaren voorbij: een paar malen ontkwam hij te nauwernood
+aan den dood in de golven, die zijn schip hadden verbrijzeld. De
+ernstige ervaringen van zijn onrustig leven, de doorgestane gevaren
+verlevendigden nog maar te meer zijne behoefte aan geloof en
+gemeenschap met God: vermoeid van twijfelingen en vragen, zag hij
+met stillen weemoed en smachtend verlangen terug naar het dierbare
+geloof zijner gelukkige kinderjaren. Maar aan die kerk was hij vreemd
+geworden: hoe zou hij tot haar wederkeeren?
+
+Terwijl hij door deze gedachten en begeerten geslingerd werd, bood
+zich onverwacht eene gelegenheid voor hem aan, om naar zijn vaderland
+terug te keeren. Het duitsche schip, waarop hij diende, werd naar
+Archangel bevracht; en daar Iwan de eenige Rus aan boord was, kon hij
+den kapitein van groote dienst zijn. Deze tijding bracht hem in groote
+spanning. Hij brandde van begeerte om naar zijn vaderland terug te
+keeren, op de graven zijner vereerde heiligen te knielen, aan zijne
+moeder eene kleine geldsom ter hand te stellen, die hij voor haar had
+opgespaard; maar er waren reeds twaalf jaren verloopen, sedert hij
+eigenmachtig, zonder vergunning, Rusland verlaten had: en hij wist,
+dat op dit misdrijf verbanning naar Siberië stond. De vrees overwon:
+hij zeide tegen den kapitein dat hij den tocht niet mede zou maken,
+maar zijn ontslag nam.
+
+Doch de kapitein was een man, die zijne zaken verstond, en zich niet
+aldus liet afschepen. Hij was den jonkman ongeveer zevenhonderd gulden
+schuldig; hij zeide nu, dat hij geen geld had en dus niet met hem kon
+afrekenen; wilde Iwan medegaan naar Archangel, waar de kapitein bij
+de aflevering zijner lading, eene aanzienlijke som moest ontvangen,
+dan zou hij hem daar betalen. Een russisch spreekwoord zegt, dat
+het geld gaarne geteld wil wezen: en als Iwan zijne leege zakken
+nazag, kwam hij tot de overtuiging, dat het toch maar beter was,
+naar Archangel te gaan en zijne gage te ontvangen, in de hoop dat
+hij wel een of ander middel zou vinden, om zich uit zijne valsche en
+gevaarlijke positie te redden.
+
+Daar hij zijn baard had afgeschoren en een valschen naam droeg, zou
+hij Archangel ook zeker weder hebben kunnen verlaten, zonder ontdekt
+te worden, indien hij zich, den avond vóór zijn vertrek, niet door
+eenige duitsche matrozen had laten verlokken om naar eene herberg
+te gaan. Twaalf jaren onthouding hadden hem de kracht van den vodka
+doen vergeten: hij dronk te veel; en toen hij den volgenden morgen
+uit zijn roes ontwaakte, waren zijne kameraden vertrokken en had het
+schip de haven verlaten. Wat nu te doen? Vervoegde hij zich bij den
+duitschen consul, dan zou hij als deserteur beschouwd en gestraft
+worden; wendde hij zich tot de russische overheid, stond hem dan niet
+de knoet te wachten? In zijne verslagenheid dwaalde hij door Archangel,
+berouw gevoelende over zijne terugkomst, toen hij een zijner vroegere
+makkers van de kweekschool ontmoette, Jakob Kollownoff, die goede
+zaken gemaakt had, en nu eigenaar was van een klein schip, waarmede
+hij verre en gevaarlijke tochten ondernam. De volgende week zou hij
+naar Spitsbergen onder zeil gaan om kabeljauw te vangen, die hij aan
+boord inzoutte en naar de markt te Kronstadt bracht. Kollownoff kende
+Iwan als een man van karakter en moed, en een uitmuntend zeeman: hij
+maakte volstrekt geen bezwaar om hem bij zich aan boord te nemen. De
+vangst slaagde boven verwachting, en het vaartuig bereikte gelukkig de
+haven van Kronstadt; maar de volgende reis was minder voorspoedig: het
+schip stootte op een klip, en de bemanning redde niet dan met moeite
+het leven. Nu van alles ontbloot, stond bij Iwan het besluit vast,
+om het zeeleven vaarwel te zeggen en naar Rusland terug te keeren,
+wat hem daar dan ook wachten mocht.
+
+Hij ging met Jakob Kollownoff naar Kem, en werd, daar zijne papieren
+niet in orde waren door de politie gearresteerd en in de gevangenis
+geworpen, waar hij twaalf maanden doorbracht, zonder verhoord te
+worden. Eindelijk werd hij naar Archangel gevoerd, om daar, zooals
+men hem zeide, met tweejarigen dwangarbeid in het fort te worden
+gestraft. Maar dit bleek een ijdel dreigement: want te Archangel werd
+hij op nieuw ondervraagd en in vrijheid gesteld.
+
+Zoo was hij dan in zijn vaderland en vrij. Nu verrees weder voor zijn
+geest het heerlijk visioen der Heilige-eilanden, stralende van goud,
+van lichtglans en groen, een paradijs van vrede en geluk. Hij had het
+woelige leven der wereld geproefd: zijn hart smachtte naar rust. Hij
+wilde monnik worden te Solowetsk.
+
+De gelegenheid was hem gunstig: een goed matroos was voor het klooster
+zeer gewenscht. Men had juist te Glasgow eene stoomboot gekocht, om
+de pelgrims over te voeren; dadelijk na de aankomst der boot in de
+haven te Archangel, had de archimandriet van Solowetsk de engelsche
+bemanning weggezonden en zelf met zijne monniken handen aan het werk
+geslagen. Maar de brave mannen konden met dit werk niet best overweg;
+ook voelden zij zich op dit vreemde vaartuig volstrekt niet op hun
+gemak: weldra werd de schotsche ingenieur terug geroepen. Echter legden
+de monniken zich ijverig op de behandeling van schip en machine en
+op de stuurmanskunst toe; zij wonnen raad en voorlichting bij hunne
+landgenooten in; namen enkele gelukkige proeven, en brachten het
+eindelijk zoover, dat zij vreemde hulp konden ontberen. De rollen
+werden verdeeld: een priester werd tot gezagvoerder benoemd; monniken
+deden dienst als matrozen, fungeerden als hofmeester en zorgden voor
+de machine. Toch, hoewel de zaak nu tamelijk goed ging, was iemand
+als Iwan, op dat oogenblik, voor het klooster een waar godsgeschenk:
+want de reis naar Solowetsk is juist niet een pleiziertochtje; en
+de vroomste pelgrim, ja, de archimandriet zelf, vindt het wel zoo
+geruststellend, als hij op de Witte-zee dobbert, dat de bescherming
+der heiligen hem zichtbaar verleend wordt door tusschenkomst van een
+kloek en ervaren zeeman. Zoo werd de zwerveling met open armen in het
+klooster ontvangen; maar vader Johannes heeft nog de oude liefde van
+Iwan voor de zee niet verloochend.
+
+
+
+Eene dame, die met de landstreek bekend is, heeft de vriendelijkheid
+gehad mij te voorzien van al datgene, waaraan een kloostercel,
+vooral te Solowetsk, in den regel behoefte heeft: heerlijke thee,
+een ossentong, versche boter, kaas, biefstuk, tarwebrood, kussens en
+dekens. Met dezen schat bij mij, toog ik naar de kaai der pelgrims en
+naar het hoogst eenvoudige havenhoofd, het eenige dat Archangel bezit,
+waar de reizigers over een plank van en naar boord moeten gaan.
+
+Het sierlijke vaartuig ligt op ons te wachten; de bazaanmast prijkt
+met een gouden kruis; aan den grooten mast wappert een kerkelijke
+banier. Op den voorsteven prijkt zijn naam, Verra, in zeer groote
+gouden letters. Vader Johannes staat op het dek, en geeft met
+zachte stem zijne bevelen aan de officieren en matrozen, die voor
+het meerendeel monniken zijn; de luitenant, de hofmeester, de kok,
+de machinist, allen dragen de monnikspij.
+
+Op de kaai der pelgrims, die door poorten van de straat gescheiden
+en zeer onregelmatig met houtspaanders geplaveid is, verheft zich
+een geheel nieuwe groep van kloostergebouwen: kapellen, cellen,
+magazijnen, kantoren, winkels, slaapzalen: in één woord, een nieuw
+tweede pelgrimshof. Sedert de stoombooten niet meer tot het oude
+pelgrimshof, in de bovenstad, kunnen doorvaren, hebben de vrome vaders,
+zich schikkende naar de eischen van den tijd, nabij den oever der
+rivier nieuwe gebouwen ten dienste der bedevaartgangers opgericht.
+
+Eene dichte schaar van mannen en vrouwen, pelgrims, landloopers,
+soldaten, houdt de toegangen naar den aanlegsteiger bezet; de grond is
+rondom bedekt met manden en korven, samovars, kooktoestellen, bedden
+en dekens, gedroogde visschen, laarzen, oude mantels en pelsjassen,
+doozen met zout, roggebrood, enz. Te midden der groepen bewegen zich,
+met rustigen tred en een weemoedige uitdrukking op hun zachtzinnig
+gelaat, vijf of zes monniken; zij helpen hier een kind aan boord
+stijgen, bezorgen ginds een armen schooier vrijen overtocht, koopen
+een brood voor een armen kreupele: in één woord, zij zijn overal
+bezig, om waar zij kunnen de ongelukkigen en behoeftigen onder de
+schare te helpen. Hoewel het jaargetijde reeds vrij ver gevorderd is,
+staan toch nog ongeveer tweehonderd pelgrims op de kaai gereed, in de
+hoop van naar de heilige eilanden te kunnen oversteken. De meesten
+hebben geld genoeg om hun overtocht te kunnen betalen; sommigen
+zelfs zijn rijk. Van deze laatsten zijn er eenigen die te Archangel
+wonen, maar die, in Juni te zeer door hunne zaken bezig gehouden,
+het stille seizoen afwachten om den pelgrimstocht te volbrengen. Ieder
+passagier is voorzien van eene mand met brood en visch, een theedoos,
+een warmen deken, en een paar groote vilten slopkousen, die men 's
+nachts over zijne laarzen aantrekt. Deze bedevaartgangers houden den
+traditioneelen staf in de hand; maar in de plaats van een lederen
+gordel en drinkflesch, hebben zij een samovar (bouilloir) en een beker.
+
+De prijs der plaatsen is zeer laag: in de eerste klasse zes roebels
+(ongeveer negen gulden); in de tweede vier roebels; in de derde drie
+roebels. Hieronder is niet alleen de heen- en terugreis begrepen,
+maar ook het logies in de herberg van het klooster en het eten aan de
+algemeene tafel, gedurende ongeveer een week. Een vijftiental pelgrims
+hebben geen cent op zak: zullen zij op de kaai achterblijven? Neen:
+Vader Johannes heeft tot vasten stelregel, aan niemand den overtocht
+te weigeren.
+
+De bel wordt geluid, de plank ingehaald; wij zijn op weg. Op het
+oogenblik dat wij afvaren, neigen zich honderd hoofden, maken honderd
+handen het teeken des kruises: iedere pelgrim beveelt zich biddend
+aan Gods bescherming. Zoo dikwerf wij langs eene kerk varen, maken
+allen weder het teeken des kruises, ontblooten het hoofd, en prevelen
+een gebed. Sommigen knielen op het dek; anderen kussen het tuig. De
+mannen vooral leggen een grooten ijver, eene vurige vroomheid aan
+den dag; de vrouwen zijn over het algemeen kalmer. De bemanning der
+visschersbooten groet ons eerbiedig in het voorbijvaren; somwijlen
+knielen zij, altijd maken zij het teeken des kruises en nemen de muts
+af. Meer dan één visscher vraagt om voor hem te bidden.
+
+De verdeeling der passagiers aan boord is zeer eenvoudig. Een
+enkele heeft eene plaats genomen voor de eerste klasse: hij heeft
+dus de geheele kajuit tot zijne beschikking. Een scheepskapitein
+en zijne vrouw maken te samen het personeel uit der tweede klasse:
+dit waardig echtpaar heeft lange jaren op zee gezworven en goede
+zaken gemaakt; zij gaan nu te Kem van hunne renten leven. Al de
+andere bedevaartgangers, rijken en armen, kreupelen en blinden,
+kooplieden en bedelaars, kwakzalvers en heiligen, zijn op het dek en
+in de voorkajuit vergaderd. Eene zonderlinge karakteristieke groep,
+waaronder een schilder kostelijke typen zou kunnen vinden voor een
+Sint-Dominicus of een Johannes den Dooper. Hun kostuum en hunne taal
+bewijzen dat zij uit alle deelen van het groote rijk afkomstig zijn:
+uit Ukraine en Georgië, van het Oeral-gebergte en de Krim, van de
+golf van Finland en de kusten der Gele-zee. Er zijn er onder hen,
+die om Archangel te bereiken, meer dan een jaar lang hebben gereisd,
+dwars door de kille sneeuwvelden van den winter, door de brandende
+zandvlakten van den zomer.
+
+Sommigen van deze pelgrims, zelfs onder de meest haveloozen, brengen
+voor het klooster eene gave mede, die niet verwerpelijk is. Allen
+storten hunne offerande in de bus, ieder naar de mate van zijn
+vermogen. Zeervelen brengen bovendien geschenken mede van vrienden of
+buren, die zelf verhinderd waren om de dikwijls lange en gevaarlijke
+reize te ondernemen.
+
+Wij zijn tot den mond der rivier genaderd; de scherpe noord-westenwind
+dringt verstijvend door merg en been. In een dikken en zwaren mantel
+gewikkeld, staat Vader Johannes op het dek, met kalme zekerheid
+den gang van zijn schip besturende. Zijne monniken tarten den al
+feller en feller woedenden wind, door een aanheffen van een psalm,
+waarmede pelgrims en soldaten aanstonds instemmen. De passagier van
+de eerste klasse waagt zich een oogenblik op het dek, trots ijzel
+en killen regen: want dit gezang, te midden van het gehuil van den
+wind en het loeien der golven, is voor hem iets vreemds, dat hij
+nog nooit op zee heeft gehoord. Velen van deze zangers zijn in het
+vooronder, ingesloten tusschen zakken met rogge en vaten met vet;
+enkelen lijden vreeselijk aan de zeeziekte: toch mengen verreweg de
+meesten, met ten hemel geheven blikken en van aandoening trillende
+stem, zich in het statige koraal, dat met volle, indrukwekkende tonen
+voortrolt over de duistere, kokende zee. Zij zingen het avondlied:
+nu de zon ter kimme daalt, verheffen zij, naar vrome gewoonte, hunne
+harten tot hunnen Schepper en brengen hem hunne eerbiedige hulde.
+
+De volgende morgen brak aan in duisternis. Iemand verkondigt op het
+dek, dat de zon is opgegaan: maar niemand kan haar zien, want een
+dikke nevel omgeeft aan alle zijden de boot; wij vernemen niets dan
+het klagend huilen van den wind en het kletteren van den regen. De
+Verra moet tegen den middag in de baai van Solowetsk zijn; maar reeds
+vroeg in den morgen deelt Vader Johannes mij in vertrouwen mede,
+dat hij blijde zal zijn, als wij voor vijf uur in de haven komen.
+
+En ook dit uur is reeds lang voorbij, en nog zijn wij niet aan de
+Heilige-eilanden.
+
+Met het zoeken naar eene geschikte ankerplaats langs de kust, verloopen
+nog twee uren; en ik zie met genoegen dat Vader Johannes hoegenaamd
+geen bedenking heeft tegen het gebruik van het dieplood. Eindelijk
+is de geschikte plek gevonden: het anker wordt uitgeworpen; en nu,
+door de heftige branding op en neder gewiegeld, maar veilig voor
+de stormvlagen, liggen wij, in acht vademen diepte, op een kwart
+kilometer van de kust.
+
+Het was een ruwe akelige nacht. De stormwind gierde en bulderde met
+toomeloos geweld; het schip slingerde en danste op de golven. Gelukkig
+dat de bedachtzame pelgrims, nog voor wij in volle zee staken, hun
+maal hadden gebruikt.
+
+Op korten afstand van ons wordt een hollandsche klipper op het strand
+geworpen: de lading is verloren, maar de bemanning wordt gelukkig
+gered. Twee russische sloepen worden voor onze oogen verbrijzeld;
+een daarvan gaat met allen die er in zijn te gronde.
+
+Tegen den morgen gaat de wind eindelijk liggen; in het noordoosten
+kleurt zich de hemel, en in den zachten glans van den rozekleurigen
+dageraad doemen in de verte de groene koepels en de vergulde kruisen
+van het eiland Solowetsk voor onze blikken op. Dit gezicht vervult
+aller hart met blijdschap; de pelgrims, die een tocht van drie-
+of vierhonderd kilometer hebben afgelegd om deze heilige tinnen te
+aanschouwen, kunnen ze nauw met inniger verrukking groeten dan de
+vreemdeling, wien louter nieuwsgierigheid hier henendreef.
+
+Terwijl allen, met vurigen ijver, hunne gebeden opzeggen, varen wij
+langs eene schilderachtige kust, beurtelings met rotspartijen en groene
+dalen geschakeerd, tot wij een kanaal inloopen, waar zeehonden dartelen
+en duiven vliegen. Eindelijk, op een schoonen, kalmen Augustusmorgen,
+te acht uur, werpt de Verra het anker uit in eene stille baai, onder
+de muren van het klooster.
+
+
+
+
+VII.
+
+DE HEILIGE-EILANDEN.
+
+
+Solowetsk, het voornaamste van eene groep eilanden, op eenigen afstand
+van de kust van Karelië gelegen, is slechts eene kleine bloeiende
+plek gronds, tusschen de drie en vier mijlen lang, en twee tot drie
+mijlen breed. De hevige golfslag in deze bijna altijd door stormen
+bewogen zee heeft de uit veen en steenachtige lagen gevormde kust
+sterk aangetast, en eene menigte kreeken en inhammen gevormd; in het
+midden van het eiland is het water van weêrszijde zoover landwaarts
+ingedrongen, dat niet meer dan eene smalle strook overblijft, waarop
+het klooster is gebouwd.
+
+Het Heilige-eiland ligt juist onder den zes-en-zestigsten graad
+noorderbreedte, iets noordelijker dan Watna Jökull. De vele,
+in het rond verspreidde, kleinere eilanden der groep leveren een
+schilderachtigen aanblik op; de schuimende golven der wilde zee,
+met bulderend gerucht op de rotsen brekende; de met donkergroene
+mossen begroeide stranden, waarboven zich de ernstig sombere pijn- en
+berkenbosschen verheffen; de grillig gevormde, ver in zee uitstekende
+kapen; de bochtige inhammen, waar het onstuimige water tot rust komt;
+de gele duinen en tamelijk hooge, met bosschen bedekte heuvelen:--dit
+alles te zamen vormt een landschap van onbetwistbare romantische
+schoonheid. Op elken heuvel troont eene witte kerk, die haar groenen,
+met een verguld kruis versierden koepel boven het geboomte verheft. Het
+land, de lucht en de zee, alles is in harmonie, boeit en bekoort u;
+het geheele tafereel laat een onuitwischbaren indruk achter, dubbel
+aangrijpend voor ons, na den doorworstelden bangen stormnacht.
+
+Terwijl wij, na aan land gestapt te zijn, langs de kaai voortwandelen,
+merken wij met genoegen overal de teekenen van leven en welvaart
+en beweging op. Lappen, Russen, Samojeden, lieden van allerlei
+nationaliteit en afkomst, loopen op de kaaien heen en weder:
+Solowetsk is niet alleen een gewijd oord, een soort van toovereiland,
+maar ook een brandpunt van beschaving. De aanlegplaats is ruim, de
+haven gemakkelijk en doelmatig ingericht. Aan onze rechterhand zien
+wij het dok, waarvan Vader Johannes met zoo billijken trots heeft
+gesproken. De Hoop, die eigenlijk voor het vervoer der pelgrims is
+bestemd, en daar ook veel beter voor geschikt is dan de Verra, waarmede
+wij den overtocht gedaan hebben, ligt daar onttakeld.--Ter linkerhand
+verrijst het logement voor de vreemde gasten: een smaakvol, bevallig,
+sierlijk gebouw, dat gerust de vergelijking zou kunnen doorstaan met
+de fraaiste hotels aan de italiaansche meren. Verderop zien wij nog
+een paar kranen, en een paardenspoor, dat van de haven naar een groot
+magazijn van koopwaren loopt.
+
+Langs de kaai strekt zich een lange muur uit, met poorten en torens
+voorzien. Achter dien muur verrijzen de gebouwen van het klooster, met
+het paleis, en de vele koepels en vergulde kruisen. Een breede trap,
+waarvan de onderste treden door de golven overspoeld worden, voert
+naar de Heilige-poort; vlak daarbij staan twee votief-kapelletjes,
+die de plaatsen aanwijzen, waar Peter de Groote en Alexander II,
+bij hun bezoek te Solowetsk, aan wal stapten.
+
+Al de gebouwen dragen een onbedriegelijken stempel van hechtheid
+en sterkte; sommigen zijn betrekkelijk vrij oud. De geduchte muren
+en de zware torens zijn, in de laatste helft der zestiende eeuw,
+van reusachtige, uit zee opgevischte steenblokken gebouwd. Het
+paleis, de kerk en de klokketoren, binnen deze omwalling gelegen,
+zijn de oudste gewrochten van menschelijke kunst op dit afgelegen
+eiland. De kerk der Transfiguratie is veel ouder dan de buitenmuur;
+die der Hemelvaart dagteekent uit den tijd toen Sint-Filippus prior
+van Solowetsk was. Maar behalve door deze aantrekkelijkheid van den
+ouderdom, boeit het Heilige-eiland u ook door den zin voor kunst,
+het gevoel voor kleur en harmonie, dat overal uit de monumenten
+spreekt. De votief-kapellen, hier en daar in het donkere lommer der
+bosschen verscholen, doen eene wonderschoone uitwerking; de roode
+kruisen, in menigte langs den oever geplant, geven aan het geheele
+landschap een eigenaardig ernstig karakter. Eenige ruwe, maar toch niet
+geheel onverdienstelijke fresko's versieren den voorgevel der oude
+kathedraal. Het gewelf der Heilige-poort is evenzoo met schilderwerk
+getooid; de torenspitsen en koepels der kerken zijn een lust voor het
+oog, en schitteren u reeds van verre tegen met haar levendig groene
+verwen en rijke verguldsels.
+
+Hoog boven alle andere gebouwen welft zich een hemelsblauwe, met
+gouden sterren bezaaide koepel, die in de eerste plaats de blikken der
+pelgrims tot zich trekt. Met dankbare verrukking staren zij hem aan:
+want die koepel kroont eene nieuwe kerk, gesticht ter herinnering
+aan het gedenkwaardige jaar 1854, toen de engelsche vloot door de
+genadige tusschenkomst der moeder Gods werd overwonnen.
+
+Van binnen ziet het klooster er veel indrukwekkender en veel prachtiger
+uit dan van buiten. De muren, de torens, de kerken, het logement
+voor de vreemdelingen, de gevangenis: alle gebouwen in één woord,
+zijn van gehouwen en gebakken steenen opgetrokken. Geen portaal, geen
+galerij, geen gang, die niet met schilderwerk is versierd. Het is
+waar: deze schilderijen staan, als kunstwerken, op geen hoogen trap;
+maar ondanks de onbeholpenheid en ruwheid der uitvoering, maken toch
+deze tafreelen, aan de schrift ontleend, een stichtelijker indruk dan
+eenvoudige witkalk. Het schilderwerk in de kerk, op de zuilen en de
+beschotten, die het koor van het schip afscheiden, draagt blijken van
+hooger ontwikkelde kunstvaardigheid: hoewel ook dit zeker geen genade
+zou vinden in de oogen van hen, die alleen voor de meesterstukken
+der italiaansche school hunne bewondering over hebben. De teekening
+is zeer dikwijls zwak, de kleuren zijn schel en zonder harmonie, de
+gouden versiersels zijn in veel te kwistigen overvloed aangebracht;
+toch laat dit mozaïek van goud en kleuren u niet koel, vooral niet
+wanneer de lampen zijn aangestoken, het statig psalmgezang door de
+gewelven weergalmt, de blauwe wierookwolken opwaarts kronkelen, en de
+monniken met hunne lange tabbaarden en zwarte kappen, in eerbiedige
+houding, voor de koninklijke poort geschaard staan.
+
+Tegen den muur van het klooster, dicht bij de Heilige-poort,
+staat een net wit gebouwtje, dat den naam draagt der kerk van het
+wonder. Een pelgrim, zoo luidt de overlevering, die op deze plek een
+stuk tarwebrood at, hem door een weldadigen pope geschonken, liet
+eenige kruimels daarvan op den grond vallen. Aanstonds schoot een
+hond, van zonderlinge gestalte, toe, om deze kruimels op te happen;
+maar het brood begon zich in den muil van het dier te bewegen, zoodat
+hij het niet door kon slikken. Die hond nu was niemand anders dan de
+duivel in eigen persoon. Verschillende menschen waren getuigen van
+deze overwinning, door het gewijde brood op den vorst der duisternis
+behaald; en de monniken van Solowetsk stichtten, tot een aandenken,
+een kapel op de plek waar dit wonder was geschied.
+
+De dagen van ons verblijf waren grootendeels gewijd aan verschillende
+uitstapjes, te voet, te paard of met eene boot, naar de omliggende
+eilanden. Overal dezelfde schoone, indrukwekkende landschappen, rijk
+aan afwisseling en toch zoo geheel hetzelfde karakter dragende. Met
+stille verrukking dwalen wij door de dennen- en berkenbosschen,
+waar de fiere stammen als zuilen ten hemel rijzen, en in het dichte
+kreupelhout kleurige bessen en bleeke noordsche bloemen den wandelaar
+aanstaren. Van tijd tot tijd opent zich het ernstige woud, en volgt
+uw blik de sierlijke golving van eene vredige, groene vallei, in wier
+diepte een helder meertje sluimert. Verkwikkende geuren vervullen de
+lucht; een diepe, weldadige, heilige stilte ligt over het geheele
+landschap uitgebreid. Bij iedere kromming van den weg verrijst een
+smaakvol gebeeldhouwd, rood geschilderd kruis; aan het einde van ieder
+woudpad schuilt in het lommer eene met levendige kleuren beschilderde
+kapel, de stille woning van een of anderen kluizenaar. De grootste
+bekoorlijkheid dankt dit verrukkelijk schoonen landschap echter
+aan zijne schilderachtige meren, in de diepe schaduwen der pijn- en
+berkenbosschen verscholen, wier aantal op de verschillende eilanden
+meer dan honderd bedraagt. Tooverachtig schoon is de aanblik dier
+kalme, heldere waterkommen, van alle kanten door hoog, donker, ernstig
+geboomte omgeven, somwijlen met eilandjes bezaaid, vredig kabbelende
+in de ongestoorde eenzaamheid des wouds. Het beroemdste van al deze
+meren is het zoogenaamde Heilige-meer achter den muur van het klooster,
+waarin de pelgrims zich dadelijk na hunne aankomst gaan baden.
+
+
+
+Geen vrouwelijk wezen mag in den gewijden archipel verblijf
+houden. Op Solowetsk zelf worden de vrouwen niet dan voor zeer
+korten tijd, om haar gebed te doen, toegelaten, en mogen zij, zonder
+bepaalde vergunning, niet overnachten. Dit verbod is afkomstig van
+Sint-Savatius, den eersten kluizenaar, die zich op deze eilanden
+vestigde.
+
+Op zekeren dag, toen hij nabij een meer zijn gebed deed, hoorde hij
+plotseling een kreet, als van eene vrouw die in nood verkeert. In zijne
+cel teruggekeerd, verhaalde hij dit vreemde geval aan den monnik, die
+hem in deze eenzaamheid gevolgd was. Zijn metgezel beduidde hem, dat
+hij zich vergist moest hebben: in deze wildernis was toch geene enkele
+vrouw te vinden, en de kust van Karelië was verre weg. De heilige man
+ging op nieuw naar buiten om te bidden; maar wederom werd hij gestoord
+door luid roepen, jammeren en snikken. Den oever van het meer volgende,
+ten einde te ontdekken vanwaar dat geluid kwam, vond hij eene jonge
+vrouw op den grond liggen, wier lichaam de sporen droeg van slagen en
+mishandeling. Het was de vrouw van een visscher. Op de vragen van den
+kluizenaar, verhaalde zij dat haar, kort na het vertrek van haar man,
+twee jongelingen waren verschenen, met stralend gelaat en in witte
+kleeding; deze jongelingen hadden haar gelast, het eiland te verlaten,
+er bijvoegende dat geene vrouw hier mocht overnachten, aangezien deze
+grond aan God was gewijd. Op hare weigering, hadden de jongelingen haar
+ter aarde geworpen en met roeden geslagen. Toen zij weder loopen kon,
+vertrok de arme vrouw in hare boot, en Sint-Savatius zag haar niet
+terug. Wel kwam haar man, als naar gewoonte, naar, Solowetsk om te
+visschen; maar hij verscheen steeds alleen. Aldus werd de vrouw door
+de engelen van het heilige eiland verdreven.
+
+Sint-Savatius was monnik in het klooster van Belozersk te
+Nowgorod. Onvoldaan met den leefregel in zijn klooster, naar
+strenger tucht en meer volledige afzondering verlangende, wist
+hij een zijner medebroeders, Valaam geheeten, te overreden, hem
+te volgen naar de onherbergzame wildernissen langs de oevers der
+IJszee. De krijgshaftige bojaren ondernamen juist in dien tijd
+telkens nieuwe veroveringstochten naar het noorden: wat zij deden
+om glorie en voordeel, wat de kooplieden deden uit winzucht, zouden
+godvreezende mannen dat niet kunnen doen ter liefde van Christus? Na
+den nacht, voor het altaar geknield, in gebeden te hebben doorwaakt,
+togen dezen edelen en kooplieden naar hun aartsbisschop, en spraken
+tot hem: "Vergun ons, o vladika! heen te gaan, ruiter en ros, om
+nieuwe landstreken voor Sinte-Sophia te veroveren; en geef ons uwen
+zegen!"--En de aartsbisschop gaf zijn zegen: en zij trokken heen vol
+nobele geestdrift, om te Kem, te Soumo, te Sorozka en op vele andere
+punten, nieuwe koloniën te stichten, die de macht en de welvaart
+van het heerlijke Nowgorod hielpen vermeerderen. De groote daden der
+bojaren wekten bij Savatius de vurige begeerte op, hun voorbeeld te
+volgen, en op zijne beurt het zaad des levens te gaan strooien in de
+huilende wildernis, waarheen zij den weg hadden gebaand.
+
+Savatius en Valaam namen den staf op en trokken door onbetreden
+wouden en naakte zandwoestijnen, altijd naar het noorden, tot zij,
+ten jare 1429, aan de oevers van de Wyg kwamen, waar zij een monnik
+vonden, Germanus genaamd, die mede uit het zuiden was gekomen. Alle
+drie richtten zich nu naar het oosten, en bereikten den oever der
+Witte-zee, vanwaar zij een eenzame eilandengroep uit de onstuimige
+wateren zagen opdoemen; zij bouwden nu eene lichte boot, om den zeearm
+over te steken, die hen van deze groep scheidde. Savatius en Germanus
+landden aan het grootste eiland, en hielden stil aan den zoom van
+een klein meer, aan den voet van een met dennen en berken beplanten
+heuvel. Van den top diens heuvels konden zij de gansche eilandengroep,
+en den breeden zeeboezem, van kaap Orloff tot de hooge kusten van
+Kem, overzien.
+
+Savatius had eene beeltenis van de heilige-maagd medegebracht, die hij
+in eene eenvoudige, van planken getimmerde kapel ophing. Daarnevens
+bouwde hij voor zich en zijn metgezel een rieten hut, waarin zij
+te zamen een heilig en vreedzaam leven leidden, aan gebed en vrome
+overdenking gewijd. Na verloop van zes jaren, keerde Germanus naar de
+oevers van de Wyg terug. Savatius, alleen op zijn eiland te midden van
+den oceaan achtergebleven, kon de gedachte niet verdragen dat geen
+priester aan zijn sterfbed zou staan om hem de biecht af te nemen
+en na zijn dood in gewijde aarde te begraven. Hij zette zich dus
+in zijne boot, en kwam naar Sorozka, waar vader Nathanaël de prior,
+die zich bij toeval juist aldaar bevond, hem ontving en de laatste
+sakramenten toediende. De vrome kluizenaar had zijne taak hier op
+aarde voleind: hij legde zich neder om te sterven.
+
+Het lijk werd in de zandige velden van Sorozka ter aarde besteld,
+en op zijn graf verrees eene eenvoudige kapel van dennenstammen, aan
+de heilige-drie-eenheid toegewijd. Sint-Savatius zou waarschijnlijk
+voor altijd daar eene vergeten rustplaats hebben gevonden, indien
+niet een ander man, van doorzettend en ondernemend karakter, zijne
+schreden naar deze plek had gericht.
+
+Een moedig burger van Nowgorod, Gabriël genaamd, had zich met Barbara
+zijne vrouw, in het pas gestichte dorp Tolvoi, nabij het meer Onega,
+gevestigd. Deze lieden hadden een zoon, Zosimus geheeten, die, van
+zijne kindsheid Gode gewijd, reeds als knaap de klooster-gelofte had
+afgelegd. Toen Zosimus den jongelingsleeftijd bereikt had, verdeelde
+hij zijne goederen onder zijne nabestaanden, nam den pelgrimsstaf ter
+hand, en richtte zijne schreden naar het noorden. Te Suma ontmoette hij
+Germanus, die hem verhaalde, hoe hij zes jaren lang, met Savatius, op
+zijne rots midden in de zee, als kluizenaar had geleefd. Zosimus, door
+dit verhaal levendig getroffen, bad Germanus hem de plek te wijzen,
+waar hij en Savatius zoo vele jaren in stille afzondering hadden
+doorgebracht. Germanus gaf toe: een gunstigen wind voerde de beide
+reizigers, in hunne ranke boot, naar het eiland, waar zij in eene
+kleine baai aan wal stapten. De oever was met hoog geboomte bezet,
+en weldra ontdekten de beide pelgrims, in de nabijheid der kust,
+een helder meer van zoet water, rijk aan visschen van allerlei soort.
+
+Terwijl Zosimus op het strand geknield lag, had hij een verrukking
+van zinnen. Aan den oever van dat bevallige, schilderachtige meer
+zag hij, als in geestvervoering, eene indrukwekkende reeks statige
+kloostergebouwen met torens en koepels gekroond. Toen het gezicht
+verdwenen was, sprak hij met zijn vriend Germanus over dit verrukkelijk
+visioen: hij beschreef hem, tot in de kleinste bijzonderheden,
+het voorkomen en de verdeeling der gebouwen, met hunne muren en
+poorten, hunne torens en tinnen en koepels: in één woord, het gansche
+klooster, in al zijne heerlijkheid. De vrome reizigers twijfelden geen
+oogenblik aan de beteekenis van dit gezicht: zij velden aanstonds
+een boom, en hieuwen daarvan een groot kruis, dat zij in den grond
+plantten. Aldus werd het groene eiland--eene oasis te midden van de
+IJszee--plechtiglijk gode gewijd. Dit geschiedde in 1436, een jaar
+na den dood van Savatius.
+
+De twee kluizenaars bouwden zich nu hutten, in de nabijheid van het
+door hen geplante kruis. De plaats, waar deze hutten gestaan hebben,
+wordt thans nog door twee kapellen aangewezen.
+
+Weldra ging het gerucht van deze vrome jongelingen uit door het
+omliggende land, en verspreidde zich van klooster tot klooster;
+al spoedig kwamen eene menigte monniken zich bij hen voegen,
+vol ijver om de kluizenaars te helpen in de heilige taak, die zij
+hadden aanvaard. Het duurde niet lang, of nevens het nederige kruis
+van dennenhout verhief zich eene eenvoudige kerk, en daar geen der
+pelgrims de priesterwijding ontvangen had, zonden zij een hunner
+naar den aartsbisschop van Nowgorod, om zijn zegen op hun werk
+te vragen, en hem tevens te verzoeken hun een priester te zenden,
+die de kerk kon wijden en de mis bedienen. De aartsbisschop gaf aan
+hun wenschen gehoor, en zond Pavel, zijn dienaar, naar Solowetsk;
+deze wijdde de kerk en bediende de heilige mysteriën der godsdienst;
+maar het ruwe klimaat dwong hem weldra, het opkomend klooster weder
+te verlaten. Hij werd opgevolgd door Theodosius, die weinige jaren te
+Solowetsk vertoefde, maar toen door ziekte genoopt werd den herdersstaf
+neder te leggen. Ditzelfde was ook het geval met Yon, den derden prior.
+
+Na het vertrek van dezen laatste, hielden de monniken te zamen raad. Er
+waren nu ongeveer twaalf jaren verloopen, sedert Pavel de kerk had
+gewijd: en reeds hadden drie priors elkander in het bestuur over
+het klooster opgevolgd. De ondervinding had nu geleerd, dat mannen,
+die het grootste gedeelte huns levens in zuidelijker streken hadden
+doorgebracht, op den duur niet bestand waren tegen het ruwe klimaat van
+de Witte-zee. Zij besloten mitsdien den aartsbisschop te verzoeken,
+een uit hun midden tot prior te benoemen; en met algemeene stemmen
+kozen zij Zosimus, die altijd de ziel, en leider en het wezenlijke
+hoofd der kolonie was geweest, tot hun tijdelijk opperhoofd. Zosimus
+liet zich, op aandringen der broederen, de keuze welgevallen;
+hij nam den pelgrimsstaf ter hand en deed, te voet, de lange reis
+naar Nowgorod: een tocht van minstens driehonderd-vijftig mijlen,
+door eene landstreek, die toen, voor verreweg het grootste gedeelte,
+eene ongebaande wildernis was. Hij bereikte zonder ongeval de groote
+stad, en werd door den vladika tot priester gewijd; bovendien wist hij
+van de bojaren eene schenking van den archipel van Solowetsk aan het
+klooster te bekomen. Toen hij in het klooster terugkeerde, was hij met
+de dubbele waardigheid van pope en prior bekleed. Vergunning bekomen
+hebbende om de stoffelijke overblijfselen van Savatius, van Sorozka
+naar Solowetsk over te brengen, liet hij het lijk van den kluizenaar
+opgraven; het lichaam, dat nog geheel ongeschonden was, werd nu met
+groote staatsie naar het eiland vervoerd, en in de krypt der jonge kerk
+bijgezet. Zosimus regeerde als prior gedurende zes-en-twintig jaren,
+en stierf, door de broederen betreurd, in den reuk van heiligheid.
+
+Dit meldt de overlevering aangaande de stichting van het klooster
+te Solowetsk.
+
+
+
+Reeds voor mijn vertrek naar Archangel had ik van den bisschop een
+aanbevelingsbrief aan Feofan, den archimandriet (abt) van Solowetsk
+verzocht en verkregen, en dien vooruitgezonden. Nauwelijks was ik aan
+wal gestapt; of vader Hilarion, een monnik, die in het klooster zoo
+ongeveer de functiën van minister voor de wereldlijke aangelegenheden
+vervult, kwam mij, uit naam van den archimandriet, tot een bezoek
+uitnoodigen. Ik trok haastig andere kleederen aan, en begaf mij daarop,
+met hem en vader Johannes, naar de Heilige-poort. In het voorbijgaan
+werpen wij een blik op de modellen van het jacht en het fregat van
+Peter den Groote, die hier bewaard worden: wij beschouwen vluchtig
+eenige oude fresko's, bestijgen een trap, en staan weldra voor de
+deur der woning van den archimandriet Feofan.
+
+De archimandriet van Solowetsk is een aanzienlijk personage, die
+geen gezag in de kerk boven zich erkent, dan alleen dat der Heilige
+synode. Hij bewoont een paleis; hij geniet een jaarlijksch inkomen
+van vierduizend roebels; bovendien voorziet het klooster in de kosten
+zijner huishouding, zijner tafel, zijner kleeding, en zorgt voor
+het onderhoud zijner booten. Behalve zijn geestelijken titel voert
+hij nog dien van prins: hij bekleedt dus eene zeer hooge positie,
+en regeert, met bijna onbeperkt gezag, niet alleen over de lichamen,
+maar ook over de zielen zijner onderhoorigen.
+
+Een klein mager man, met een ernstig sprekend gelaat, lange gekrulde
+haren en een zwaren baard, treedt ons tot aan de deur te gemoet. Zijn
+hoofd is gedekt met de gewone zwarte muts; op zijn eenvoudigen
+monnikstabbaard schittert een prachtig saffieren kruis. Dat is de
+archimandriet. Na vader Johannes zijn zegen geschonken en mij de
+hand gedrukt te hebben, geleidt hij ons naar eene kamer, met fraaie
+platen langs de wanden en zachte tapijten op den vloer; hij verzoekt
+mij plaats te nemen op een sofa nevens hem, terwijl de beide monniken
+zich op eenigen afstand houden.
+
+De ontvangst is zoo vriendelijk mogelijk; de woning, het rijtuig, het
+jacht van den archimandriet worden, met de grootste wellevendheid,
+te mijner beschikking gesteld; geene moeite wordt gespaard om mij
+het verblijf in het klooster zoo aangenaam mogelijk te maken. Mijn
+vriendelijke, uiterst voorkomende gastheer zorgt zooveel mogelijk
+voor afwisseling, en laat zich zelfs iederen avond een getrouw verslag
+geven van de wijze waarop ik den dag heb doorgebracht.
+
+Driehonderd monniken houden hun verblijf op het heilige-eiland. Aan
+hun hoofd staat natuurlijk de archimandriet; op hem volgen veertig
+monniken, die de priesterwijding hebben ontvangen en popen zijn;
+vervolgens zeventig of tachtig monniken, die de kloostergelofte hebben
+afgelegd; eindelijk de acolythen, de zangers, de dienende broeders,
+de novisen. De scholieren, de gasten de gehuurde bedienden, geen
+geestelijken, vormen eene klasse op zich zelf.
+
+Deze broeders behooren tot elken leeftijd en tot alle standen der
+maatschappij: van den aanvalligen knaap, die aan tafel dient, tot
+den afgeleefden grijsaard, die zijne cel niet meer verlaten kan;
+van den monnik van adelijke geboorte en groot fortuin, tot den armen
+landlooper, die als een schooier op het eiland kwam. Zij dragen allen
+hetzelfde gewaad, eten aan dezelfde tafel, zeggen dezelfde gebeden op,
+leiden hetzelfde leven. Iedere broeder heeft zijne eigene cel, waarin
+hij arbeidt en slaapt; maar allen moeten op de uren des gebeds in de
+kapel, en op het etensuur in den reefter verschijnen, tenzij ziekte
+of groote lichaamszwakte hen daarin verhindert. Zij laten allen hun
+hoofdhaar en baard groeien, en besteden groote zorg aan deze mannelijke
+sieraden, waarop men in Rusland den hoogsten prijs stelt.
+
+Onder deze eerwaarde vaders zijn er niet weinigen, die boven het
+alledaagsche peil verheven zijn. Voorzeker bevinden zich ook onder
+hen enkele bekrompen dweepers; maar den meesten is het ernst met
+hunne roeping, die zij uit wezenlijken aandrang des harten gekozen
+hebben. Een vrij aanzienlijk getal monniken zijn hier als gevangenen
+of boetelingen, uit kloosters in het zuiden en westen herwaarts
+gezonden. Deze laatsten vormen wel de belangwekkendste klasse
+van kloosterlingen. Hun misdrijf bestaat gewoonlijk in overdreven
+ijver; een kritischen, onderzoekenden geest, die met de bestaande
+toestanden geen vrede heeft; eene vurige begeerte naar hervorming,
+naar een terugkeer tot de zuiverheid der eerste tijden. Voor dergelijke
+gebreken heeft een gewone monnik geen medelijden, omdat hij van zulk
+streven en worstelen niets begrijpt; voor de ongelukkigen die daaraan
+lijden, wordt een verblijf van korter of langer tijd in de wildernis
+van Solowetsk een uitnemend geneesmiddel geacht.
+
+Een archimandriet, door de heilige synode tot die hooge waardigheid
+geroepen, moet een man zijn van kennis en wetenschap, bekwaam om de
+broederen te onderwijzen en het hem toevertrouwde huis te regeeren. Hij
+moet een exempel zijn voor allen, dikwijls vasten, veel bidden, des
+morgens vroeg opstaan, en leven, zooals het den heiligen betaamt. De
+broeders slaan hun geestelijken vader nauwkeurig gade. Is hij streng
+jegens zich zelf, dan zullen zij gewillig zijne strengheid over hen
+dragen; maar wee hem, als hij zich zwak toont, als hij fijn linnen
+draagt, als geurige schotels op zijne tafel verschijnen, als de
+riumka--het fijne glaasje, waaruit de brandewijn gedronken wordt--te
+dikwijls zijne lippen beroert. De archimandriet weet dat aller oogen
+op hem zijn gevestigd, en al zijne handelingen nauwkeurig worden
+bespied. En het is niet gemakkelijk allen te voldoen. Deze broeder
+zou wenschen dat een strenger leefregel werd gevolgd; een ander
+oordeelt de tucht reeds nu te hard. Weet de archimandriet zich niet
+de genegenheid zijner onderhoorigen te verwerven, dan komen telkens
+en telkens klachten over hem in bij de heilige synode, tot eindelijk
+een onderzoek wordt ingesteld, en--ter wille van den lieven vrede--de
+aangeklaagde kloostervoogd naar elders wordt verplaatst.
+
+
+
+
+VIII.
+
+EENS PELGRIMSDAG TE SOLOWETSK.
+
+
+De dag van den pelgrim begint in den vroegen morgen en duurt tot den
+laten avond. Wij zijn nu ook pelgrims: volbrengen wij dus onzen plicht.
+
+Twee uur na middernacht, als het nauwelijks donker geworden is in
+onze cellen, worden wij gewekt door een monnik, die den langen gang
+afwandelt, met zijne schel luidende en roepende: "Staat op, en komt ten
+gebede!" Wij schieten haastig onze kleederen aan, en spoeden ons, uit
+onze warme kamers, naar buiten; mannen en vrouwen, knapen en meisjes,
+zeelui en houthakkers, komen haastig aangeloopen naar de heilige-poort.
+
+Te half drie beginnen de eerste metten in de nieuwe kerk, aan
+de moeder gods gewijd, waarin het gebeente van Sint-Savatius en
+Sint-Zosimus wordt bewaard. Alle lampen branden; en de met levensgroote
+heiligenbeelden beschilderde, rijk vergulde wanden en beschotten
+stralen in dien rosachtigen gloed. Mannen en vrouwen, soldaten en
+boeren richten zich naar den hoek der kerk, waar de lichamen der
+heiligen rusten; allen maken tot zeven malen het teeken des kruises,
+neigen hun hoofd ter aarde, en kussen den steenen vloer voor het
+gewijde graf.
+
+Wij scharen ons in rijen voor het altaar, met genoeg tusschenruimte dat
+ieder knielen en den grond kussen kan zonder zijn buurman te hinderen;
+daar staan wij, blootshoofds, terwijl de pope de liturgie voorleest,
+die de monniken met hun gezang begeleiden. Deze metten zijn eerst te
+vier uur afgeloopen.
+
+Eene tweede dienst begint te half vijf in de oude kathedraal, en duurt
+een uur; de ijverigste pelgrims haasten zich, zoodra de eerste pope
+den zegen gesproken heeft, om de kathedraal te bereiken, waar zij op
+nieuw hunne gebeden uitstorten en den vloer kussen, tot ook de tweede
+pope hun zijn zegen geeft.
+
+Als deze dienst is afgeloopen, blijft den pelgrims een uur over,
+dat zij doorbrengen, hetzij biddende bij de graven der heiligen, of
+wel wandelende in eene lange overdekte galerij, die verschillende
+kerken en andere gebouwen met elkander verbindt. Langs de wanden
+dezer galerij hebben russische schilders van den ouden tijd, in ruwe,
+ongekunstelde tafreelen, die zaligheden des hemels, de smarten van
+het vagevuur en de folteringen der hel voorgesteld. Deze schilderijen
+maken blijkbaar een diepen indruk op onze medepelgrims, hoewel zij
+in oorspronkelijkheid en dramatisch effect niet kunnen wedijveren
+met soortgelijke voorstellingen in de oude gothische kloosters langs
+den Rijn.
+
+Te zeven uur luiden de klokken voor de vroegmis; wij spoeden ons
+naar de Lieve-Vrouwekerk, waar wij, na andermaal voor het graf te
+hebben geknield, op nieuw onze plaats innemen voor het altaar, en
+gedurende anderhalf uur aandachtig luisteren naar de heilige dienst,
+met groote geestdrift gezongen.
+
+Het is nu ongeveer negen uur geworden; de zwakkere broeders mogen thans
+een kop thee gebruiken; maar de sterke pelgrim ontzegt zich dit genot,
+als eene verzoeking des satans: en zelfs de zwakke broeder heeft niet
+veel tijd om zijn geurigen drank te genieten. De groote klok in den
+kloosterhof, een geschenk van den regeerenden keizer, waarschuwt ons
+dat de voornaamste plechtigheid van den dag weldra zal aanvangen.
+
+Met klokslag van negenen verzamelen zich de monniken in de kathedraal,
+om de hoogmis te vieren. De vergadering is voltallig; de lampen
+en kaarsen zijn aangestoken; de diaken begint zijne voorlezing; de
+geestelijke zingen hunne responsoriën; en de dienstdoende priester,
+in zijn schitterend koorkleed gedost, reciteert de overoude Slavische
+liturgie met hare mystieke gebeden en lofverheffingen, begeleid met
+koorgezang en statige muziek. Twee uur achtereen staan wij daar,
+tegenover het van goud en kleuren stralende altaarscherm, op den
+granieten vloer, blootshoofds, velen ook barrevoets, in stille
+verrukking luisterende naar deze edele, indrukwekkende tonen, mede
+getuigen van eene heilige, plechtige ceremonie.
+
+De hoogmis is afgeloopen; en langzaam stroomt de schare uit de
+kerk naar de lange galerij, waar wij nog even ons hart kunnen
+ophalen aan de schilderijen van hel en vagevuur, tot een monnik het
+etensuur aankondigt: eene aankondiging, ook den vroomsten pelgrim
+welkom. De eetzaal is een overwelfd vertrek of liever ruimte beneden de
+kathedraal, en zou in ieder ander land eene krypt worden genoemd. Maar
+bij het bouwen behoort men op het klimaat te letten. In Rusland kan,
+bij de groote afwisseling van hitte en koude, dezelfde kerk niet
+voor winter en zomer dienen: daarom zijn, althans in het noorden,
+de meeste heiligdommen in eene boven- en eene benedenkerk verdeeld;
+de bovenkerk wordt des zomers de benedenkerk des winters gebruikt. Onze
+eetzaal te Solowetsk is de winterkerk.
+
+Langs de wanden en rondom de zware zuil, die het gewelf schraagt,
+zijn lange tafels geplaatst; op die tafels staat voor iederen gast
+een tinnen bord, waarin een houten lepel; een mes en een vork; nevens
+het bord ligt een roggebrood van een pond gewicht. De pelgrims eten
+in groepen van vier, evenals de monniken. In het midden van elke
+groep staat een kleine tinnen schotel, bevattende een in vier stukken
+gesneden gezouten sprot, en vier schijfjes rauwe uien; voorts krijgt
+iedere groep een koperen terrine met zure kwas, en een schotel gekookte
+stokvisch, in kleine mooten gesneden.--Een bel wordt geluid: wij rijzen
+allen op, maken zevenmaal het teeken des kruises, neigen ons ter aarde,
+en zetten ons weder neder. De voorzitter van elke groep strooit zout
+en peper in den schotel, en roert de soep om met den lepel, waarmede
+hij zijn kwas gebruikt. Weer luidt de bel: wij bedienen ons van de
+stokvisch. Een lezer plaatst zich voor den lessenaar, en leest de
+geschiedenis van een of anderen heilige, terwijl een knaap rondgaat
+met een korf met wit brood, door den priester gezegend en in stukken
+gebroken. Iedere pelgrim neemt daarvan een stuk, en eet dat, telkens
+het teeken des kruises makende, tot hij zijn brood genuttigd heeft.
+
+Ten derdenmale klinkt de bel. Algemeene stilte; een zacht gemurmel
+van gebeden. Bedienden treden binnen; onze borden worden weggenomen,
+en een tweede gerecht aangedragen, bestaande uit groentensoep. Dit
+gerecht is spoedig gebruikt. Een nieuwe lezer gaat voor den lessenaar
+staan, en vervolgt de levensgeschiedenis van den heilige. Weer wordt
+er gebeld; op nieuw kruisen allen zich bij herhaling; de bedienden
+verschijnen, en ten tweeden male worden de tafels afgenomen.--Een
+nieuw gerecht wordt opgedragen: haringsoep; de visch, in de baai
+nabij het klooster gevangen, smaakt uitmuntend. Weer een lezer;
+weer een stuk levensgeschiedenis; en dan een vijfde gelui.
+
+Het vierde en laatste gerecht verschijnt: eene soort van podding van
+gerstemeel, die met melk wordt gegeten. Weer een lezer; nogmaals een
+brok van eene heiligen-biographie; en dan een zesde bel. De pelgrims
+staan op; de lezer zwijgt en breekt midden in zijn verhaal af; onze
+maaltijd is gedaan. Toch nog niet geheel. Op nieuw scharen wij ons
+in het gelid; de vrouwen, die in eene andere kamer gegeten hebben,
+komen in de zaal terug, en te zamen heffen wij een psalm aan. Dan
+staan wij voor eenige oogenblikken, in stille overdenking, met gebogen
+hoofd, terwijl een pope aan iederen pelgrim een stuk gewijd brood
+uitreikt. Nogmaals klinkt het schelletje; de monniken heffen een
+danklied aan; een pope spreekt den zegen; en de aanzittenden gaan
+huns weegs, versterkt door het genot van brood en visch.
+
+Het is nu ongeveer twaalf uur. De eerstvolgende kerkdienst begint
+eerst kwart voor vieren. Wij hebben dus al den tijd, en kunnen dien
+best besteden. Wij kunnen het klooster bezoeken; naar het heilige-meer
+wandelen; het graf van Sint-Filippus bezien; de graven der vroomste en
+beste monniken bezoeken; wij kunnen in de sakristie de priesterlijke
+gewaden en kostbaarheden gaan bewonderen. Of wel, wij kunnen in
+booten naar een der naburige eilanden varen: naar Zaet, waar twee oude
+monniken wonen, en eene talrijke kudde schapen in de weide graast; naar
+Muksalmi, waar ons het geloei van runderen en het gekakel en gekraai
+van gevogelte in de ooren klinkt. Deze eilanden voorzien het klooster
+van melk, en eieren: want op het heilige-eiland zelf mag, volgens
+den regel van Sint-Savatius, geen vrouwelijk schepsel verschijnen.
+
+Precies te kwart voor vieren roept een klok ons weder naar de kerk:
+in de kathedraal van onze-lieve-vrouwe begint de vesper. Wederom
+knielen wij bij het graf en kussen den kouden steen, de draperiën, de
+ijzeren tralies; dan scharen wij ons weder voor het altaar en luisteren
+naar het gezang, dat door monniken en knapen wordt aangeheven. De
+dienst duurt tot half vijf. Na den afloop begeven wij ons naar de
+lange galerij, en beschouwen nog eens de zaligheden des hemels en de
+smarten der loutering. Vijf minuten voor zessen spoeden wij ons naar
+de kathedraal, waar de tweede vesper begint, en blijven daar staan,
+blootshoofds en sommigen ook barrevoets, tot half acht.
+
+Te acht uur luidt de bel voor het avondmaal. Allen haasten zich aan
+die welkome uitnoodiging te voldoen; de monniken scharen zich in
+processie; de pelgrims volgen, en in plechtigen optocht begeven wij
+ons naar de krypt, waar wij, evenals bij het middagmaal, de lange
+tafels zien aangericht, met het pond roggebrood, de gezouten sprot,
+de in vier stukjes gesneden uien, en de koperen terrine met kwas. Onze
+avondmaaltijd is eenvoudig eene herhaling van het middagmaal: dezelfde
+gebeden, dezelfde buigingen en zegeningen met het teeken des kruises;
+ook het luiden der bel en het voorlezen van brokstukken uit de
+geschiedenis der heiligen ontbreekt niet. Het eenige onderscheid is,
+dat wij des avond geen gerstepodding met melk krijgen.
+
+Als ieder naar genoegen gegeten heeft en de overgeschoten brokken
+zijn weggenomen, staan wij op, spreken een dankgebed uit, en heffen
+met de monniken den avondzang aan. Een pope spreekt den zegen, en
+wij zijn vrij om naar onze cellen te gaan. Een pelgrim, die lezen
+kan en goede boeken bij zich heeft, behoort echter, eer hij zich ter
+ruste begeeft, een psalm van David of een hoofdstuk uit de levens der
+heiligen te lezen. Te negen uur worden de kloosterpoorten gesloten;
+in den regel moet de pelgrim dan te bed zijn, om eenige uren te slapen.
+
+Twee uren na middernacht gaat de monnik rond met de bel, en roept de
+slapende wakker, om de plichten van den nieuwen dag te vervullen.
+
+
+
+
+IX.
+
+BIDDEN EN WERKEN.
+
+
+Op de heilige-eilanden wordt niet alleen gebeden, er wordt ook ijverig
+gewerkt. In dit klooster is geen enkele monnik, die een werkeloos leven
+leidt. Niet alleen de broeders, die geen popen zijn, maar ook zij,
+die den herdersstaf voeren en den pelgrims hun zegen geven, houden
+zich, althans voor het meerendeel, onledig met het vervaardigen van
+allerlei nuttige voorwerpen, van sieraden voor de kerk, van huisraad
+en meubelen voor den reefter en de cellen. Anderen vervaardigen
+voorwerpen, die buiten het klooster verkocht worden: kleederen,
+rozenkransen, lepels, schotels en dergelijke zaken.
+
+Langs den binnenmuur loopt eene aaneengeschakelde reeks van
+werkplaatsen, waar de arbeid niet poost van den vroegen morgen tot
+den laten avond: smederijen, timmerwerven, weverijen, touwslagerijen,
+leerlooierijen, brouwerijen, melkerij, mandenmakerij; werkplaatsen
+voor het zouten van vleesch en visch, voor het inleggen van groenten en
+vruchten, enz.;--in één woord, alle bedrijven, die voor de menschelijke
+samenleving noodig en nuttig zijn, vindt ge hier bijeen; de goede
+monniken maken daarbij veelvuldig gebruik van de uitvindingen en
+hulpmiddelen der moderne industrie. Bij uitnemendheid bedreven in alle
+takken van handenarbeid, paren zij aan deze technische bekwaamheid
+zooveel smaak en zoo vindingrijk vernuft, dat ge bijna niets bedenken
+kunt wat niet door deze monniken wordt vervaardigd, van een eenvoudig
+snoer van glaskoralen tot een volledig opgetuigd fregat. Nergens wordt
+zoo fijn en voedzaam brood gebakken, nergens zulke voortreffelijke kwas
+gebrouwen. Terwijl vader Hilarion mij door deze werkplaatsen rondleidt,
+wachten mij telkens nieuwe verrassingen. Nooit had ik kunnen gelooven
+dat zulke fraaie, degelijke en tevens zoo hemelsbreed verschillende
+zaken inderdaad vervaardigd waren door monniken, in een eenzaam eiland
+als gevangen, en gedurende acht maanden van het jaar door sneeuwstormen
+en ijsschotsen van iedere gemeenschap met de buitenwereld afgesneden.
+
+Deze geestelijke heeren vervaardigen kappen en gordels van
+zeehondenvel; zij schilderen met olieverf en snijden kunstig beeldwerk
+in hout; zij bereiden het leder, breien wollen kousen, en gieten
+en smeden ijzer; zij spinnen vlas en linnen; zij polijsten steenen;
+zij maken vilten schoenen en slobkousen, rijtuigen en sleden, touwen
+en kabels, tinnen en houten borden en schotels, en bloemen van papier;
+zij verstaan de kunst om vruchten in te leggen en om korfjes en mandjes
+te vlechten van de schors van den zilverden; zij zagen en houwen
+steenen; zij vellen en kappen boomen; zij smeden ankers en zoeken
+honing uit; zij teekenen plannen voor altaren, kerken, kloosters, en
+weten uitnemend met de borduurnaald om te gaan;--en al wat zij in deze
+zoozeer verschillende vakken leveren, is een model van zorgvuldige,
+smaakvolle, degelijke bewerking. Zijn er onder de broeders, die aanleg
+hebben voor het landbouwbedrijf, ook die kunnen gelegenheid vinden,
+hun talent te gebruiken: zij verzorgen het vee, scheren de schapen,
+mesten het gevogelte; zij maken boter en kaas: doch alleen op de
+eilanden, waar dergelijke bedrijven worden toegelaten. Anderen kweeken
+bloemen en poten aardappelen, verzorgen de bijenkorven, maaien het
+gras, zamelen de vruchten in, en verrichten alle bezigheden, die in
+veld en akker en gaarde noodig zijn.
+
+Wij beginnen onze wandeling met de bakkerij, die wel de eer verdient
+van het eerste bezoek. Van alle omliggende dorpen langs de kust komt
+men herwaarts om brood; sommigen koppen, anderen bedelen het; iedere
+pelgrim, die Solowetsk bezoekt, neemt bij zijn vertrek een groot
+brood, als reisgave, mede. Er wordt hier tweeërlei brood gebakken:
+tarwe- en roggebrood. Het laatste, dat zeer goedkoop is, wordt bij
+iederen maaltijd gebruikt; het eerste, dat gewijd en zonder gist
+gebakken wordt, is duur: het is heilig brood, dat alleen bij zekere
+gelegenheden wordt gegeten. Beide soorten zijn overigens zeer goed. De
+gewijde brooden wegen slechts zeven of acht ons: zij zijn versierd met
+een kruis, in een opschrift met Slavische letters gevat. Deze brooden
+worden door de geloovigen met grooten eerbied behandeld; en de vrome
+pelgrim, die een klooster zoo als Solowetsk, Sint-George of Troïtza
+bezoekt, kan zijn vrienden of bloedverwanten met geen welkomer geschenk
+verrassen, als herinnering van zijne bedevaart, dan met zulk een brood.
+
+De brouwerij is in hare soort niet minder voortreffelijk dan de
+bakkerij. De kwas vervangt voor den Rus de plaats van bier en wijn:
+het is de nationale drank, geliefd bij alle standen, en die bij de
+bereiding van bijna alle spijzen, bij genoegzaam alle maaltijden,
+gebruikt wordt. De kwas van Solowetsk behoort tot de beroemdste en
+meest gezochte soorten.
+
+In de nabijheid bevinden zich de werkplaatsen, waar borden en lepels
+uit hout gesneden en beschilderd worden. De levenswijze in deze
+noordsche wildernissen is nog aartsvaderlijk eenvoudig; vorken zijn
+zeldzaam, en messen een artikel van weelde. Bij den maaltijd bedient
+men zich hoofdzakelijk van lepels. Bijna alle spijzen worden zacht
+gekookt of in vloeibaren staat op tafel gebracht: in het midden staat
+een diepe schotel, en de eenvoudige gasten scharen zich in het rond,
+ieder met zijn grooten lepel gewapend. Het bord en de lepel zijn
+van hout gesneden, en somwijlen sierlijk en met smaak bewerkt en
+beschilderd; de fraaisten worden door de pelgrims als een aandenken
+gekocht en zorgvuldig bewaard.
+
+Ziehier eene andere industrie: de mandenmakerij. In de noordsche
+wouden is aardewerk schaarsch en duur, en daarbij lomp en ruw. De
+lieden dezer streek moeten dikwijls lange voetreizen maken: het zou
+bezwaarlijk vallen, zich op die tochten met eenige potten en pannen
+te belasten. In plaats daarvan heeft men manden en korfjes, die van
+boomschors worden gevlochten, lichter zijn dan kurk en gemakkelijker
+te vervoeren dan tinnen kannen of schotels. Zij worden met een deksel
+gesloten, en zijn van een hengsel voorzien. Die korfjes zijn volkomen
+droog en zoo dicht, dat men er zelfs melk in vervoeren kan; toch
+hebben zij den aangenamen, harsachtigen geur behouden van van het
+hout, waarvan zij vervaardigd zijn. Gij kunt ze van alle afmetingen
+krijgen, van de grootte van een peperbus tot die van een waterkruik;
+zij kosten slechts eenige kopeks het dozijn.
+
+De eigenlijke manden zijn grooter en minder fijn bewerkt; zij
+zijn bestemd voor tochten over hobbelige rotsachtige wegen of
+door moerassen. Deze manden zijn in vakken verdeeld, waarin ge
+wijnflesschen, lepels en vorken bergen kunt. Moet ge eene lange reis
+maken, dan is het raadzaam, in het open middenvak van uw mand eenige
+korfjes van boomschors mede te nemen, waarin ge kleine benoodigdheden,
+zooals mosterd, zout, room en dergelijke bergen kunt.
+
+Onder de veelsoortige werkplaatsen, die wij bezoeken, behoort ook de
+weverij, in een der torens van den buitenmuur: een toren, die niet
+alleen de bijzondere aandacht verdient om de uitnemendheid van het
+werk, dat hier vervaardigd wordt, maar ook om de belangrijke rol,
+die hij gespeeld heeft bij de verdediging van Solowetsk tegen de
+engelsche vloot. Het kanonschot, dat, naar men zegt, de Brisk tot
+wijken dwong, werd uit den Weverstoren afgevuurd.
+
+In een zonnig hoekje boven op den wal staat een sierlijk photographisch
+atelier; in de onmiddellijke nabijheid ziet ge eene reeks nieuwe
+gebouwen, waarin de werkplaatsen der schilders en graveurs, die echter
+geene andere dan uitsluitend kerkelijke kunst beoefenen. Sommigen
+doen niets meer dan werken van andere meesters kopiëeren; maar ook de
+meest begaafden onder hen overschrijden toch nooit de conventioneele
+grenzen, door de kerkelijke traditie gesteld. De kunst verkeert hier
+nog in het stadium harer ontwikkeling: zij staat nog geheel en al
+onder de heerschappij dier starre, levenlooze byzantijnsche school,
+waarvan de patriarch Nikon een zoo groot voorstander was, en die hij,
+voor de versiering van kloosters en kerken, tot wet en regel stelde.
+
+Maar de vrome vaders troosten zich over deze tekortkomingen: hunne
+grootste kracht openbaart zich op een ander gebied: dat van den
+scheepsbouw en wat daarmede samenhangt. Zij zijn, en met recht,
+trotsch op hetgeen zij daarin tot stand hebben gebracht. Velen van
+hen brengen het grootste gedeelte van hun leven aan boord door,
+en zijn met hartstochtelijke liefde aan de zoute zee gehecht. Zij
+bezitten een aantal booten en scheepstuig in overvloed, dat zij zelf
+vervaardigen. Zij richten vuurtorens op, en bakenen het vaarwater af;
+zij timmeren booten en sloepen, en hebben het bewijs geleverd, dat op
+de werven van Solowetsk een stoomschip in al zijne deelen volledig
+kan worden gebouwd, alleen de machine uitgezonderd. Dit stoomschip
+heet de Hoop. Zijne bemanning bestaat hoofdzakelijk uit monniken;
+en de gezagvoerder is niet alleen monnik--zooals vader Johannes--maar
+zelfs pope. Toen ik dezen priesterlijken schipper voor het eerst zag,
+bediende hij de mis voor het altaar. Na afloop van de dienst nam de
+eerwaarde vader mij mede, om mij zijn schip en het dok, waarin het
+vaartuig lag, te laten zien. Met levendige belangstelling bezocht ik
+de Hoop, merkwaardiger in mijn oog, dan bijkans eenig ander schip. Is
+toch niet eene stoomboot, door monniken aan de kusten der IJszee
+gebouwd, in hare soort eene even groote zeldzaamheid als de toren
+der Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen of de Dom te Keulen? De gedachte om
+dat stoomschip te bouwen was in het brein van een monnik opgerezen;
+het plan was door de hand van een monnik geteekend; monniken velden de
+boomen, en smeedden de bouten, en vlochten de touwen; monniken voegden
+al deze deelen samen; monniken tuigden het vaartuig op, beschilderden
+de kajuit en bekleedden de kussens der banken. Monniken lieten haar
+te water, en hebben sedert met hunne eigene boot de wilde wateren
+der Witte-zee doorkruist en de stormen getart.
+
+Het dok, waarop vader Johannes zoo fier was, is niet maar een gewoon
+dok, maar zelfs een droog dok. Dergelijke werken zijn in Rusland
+eene groote zeldzaamheid, in het geheele rijk zijn er maar enkele
+havens, die een dok bezitten. Noch te Archangel, noch te Astrakhan
+zult ge er een vinden. Alleen in steden zooals Riga en Odessa, door
+vreemdelingen gebouwd en bewoond, treft ge dergelijke werken van
+openbaar nut aan. Het drooge dok te Solowetsk is het eenige in geheel
+het eigenlijke Rusland. Kronstadt--het is waar--bezit een droog dok:
+maar Kronstadt is minder een russische, dan wel een duitsche haven, met
+een duitschen naam. Het eenige werk van dien aard op echt-russischen
+grond is--karakteristiek genoeg--eene schepping van monniken.
+
+Niet enkel gewone kloosterlingen, ook priesters nemen aan al dezen
+arbeid deel. Wanneer een monnik de wijding ontvangen heeft, staat het
+hem volkomen vrij, zich uitsluitend tot de dienst der kerk te bepalen:
+maar in het klooster van Solowetsk is het eene zeldzaamheid, dat
+een pope alleen de plichten van zijn ambt waarneemt. Arbeidzaamheid
+is hier het merk van een waarlijk godsdienstig leven. Toont een der
+broederen bijzonderen aanleg voor een of ander bedrijf of kunst te
+bezitten, dan vindt hij zoowel bij zijne geestelijke overheid als bij
+zijne medebroeders alle aanmoediging om zijne roeping te volgen, en de
+vruchten van zijn arbeid Gode te wijden. De eene pope is landbouwer;
+een ander schilder; een derde visscher; deze zoekt geneeskundige
+kruiden; die kopiëert oude handschriften een derde bindt boeken
+in, enz.
+
+Van al deze beroepen is dat van onderwijzer niet het minst
+begeerlijke. De kinderen, die te Solowetsk ter school worden gezonden,
+blijven er minstens een jaar, en somwijlen langer. De inrichting der
+school is hoogst eenvoudig, en het onderwijs bepaalt zich tot het
+volstrekt noodige: trouwens de school is ook hier een getrouw beeld
+van den toestand des lands; voedsel en ligging verschillen niet veel
+van hetgeen ge in iedere isba (boerenwoning) vinden kunt. Wanneer
+een knaap, na verloop van zijn leertijd, in het klooster wenscht te
+blijven, kan hij zich als werkman verhuren, hetzij op de landhoeven
+of bij de visscherij. In den zomer ontvangt hij het voedsel der
+monniken: brood, visch en kaas; des winters krijgt hij gerookt
+schapenvleesch--eene lekkernij, waarvan zijne meesters niet proeven
+mogen. Velen van deze knapen blijven hun leven lang op het eiland; zij
+mogen niet huwen, maar zijn daarentegen van kost en inwoning verzekerd,
+vrij van de militaire dienst en van alle huiselijke zorgen. Enkelen
+treden in den geestelijken stand. Keeren zij later in de wereld terug,
+dan strekt hun verleden hun tot aanbeveling voor het verkrijgen van
+eene of andere betrekking; in ieder geval weten zij hun eigen weg
+te vinden, want een jonkman, die eenige jaren te Solowetsk heeft
+doorgebracht, heeft niet alleen geleerd zich zelven te helpen, zijn
+eigen eten te bereiden en zijne kleederen te maken, maar verstaat
+ook altijd een of meer ambachten, waarmede hij den kost verdienen kan.
+
+
+
+
+X.
+
+DE ZWARTE GEESTELIJKHEID.
+
+
+Bijna alle Russen van aanzienlijken of beschaafden stand zien met
+verachting neder op hunne ordens-geestelijken, op de zoogenaamde
+Zwarte geestelijkheid, aldus genoemd naar de kleur van hun gewaad. Zij
+beschouwen de kloosterlingen in het algemeen als een hoop onbeschaafde
+lieden, als onwetende, zedelooze leegloopers, die tot niets dienstig
+zijn, en die, hoe eer hoe beter, behooren opgeruimd te worden. "Weg
+met de monniken en kloosters!" is het wachtwoord van verreweg de
+meeste jonge vrijzinnige Russen.
+
+En zij die aldus spreken, zijn niet altijd spotters en ongeloovigen,
+verklaarde vijanden van iedere godsdienstige overtuiging, van elke
+geestelijke of kerkelijke instelling. Neen, zeer dikwijls zijn het
+ernstige mannen, die hunne kerk liefhebben, den priester hunner
+parochie gaarne ondersteunen, en die niets liever wenschen dan hun
+vaderland den eersten rang onder de christelijke mogendheden te
+zien innemen. In Rusland, zeggen zij, leven tienduizend monniken:
+eene overtollige, om niet te zeggen schadelijke bevolking; het beste
+wat men zou kunnen doen; is, er soldaten van te maken, opdat zij ten
+minste het land van eenig nut zijn.
+
+Deze niet altijd billijke vijandschap der beschaafde klassen tegen de
+kloosterlingen vindt eenigermate hare verklaring in den hardnekkigen
+tegenstand, dien schier te allen tijde iedere maatregel tot hervorming,
+hetzij op staatkundig, hetzij op kerkelijk gebied, bij de monniken
+heeft ontmoet. Om zich van deze stemming der gemoederen en den aard der
+bestaande spanning volledig rekenschap te kunnen geven, is het noodig
+den omvang en den oorsprong van de macht der monniken van naderbij
+te bestudeeren. De afdwaling van ons eigenlijk onderwerp zal slechts
+schijnbaar zijn: onze studie zelf zal ons naar Solowetsk terugvoeren.
+
+Een woestijn met kloosters bezaaid;--de naam zou niet slecht passen
+voor de gansche onmetelijke landstreek, die van de Poolzee tot de
+tartaarsche steppen reikt. Voor Nieuw-Rusland, voor de gouvernementen
+van Kazan en de Krim, voor de streken langs de Beneden-Wolga en
+voor Siberië, ware deze beschrijving onjuist: maar het eigenlijke
+Groot-Rusland is voor de monniken een waar paradijs. Van Kem aan den
+oever der Witte-zee tot Bjelgorod aan de grenzen der Ukraine,--een
+afstand van omstreeks duizend (engelsche) mijlen;--en van Pskow, nabij
+het meer Peïpus, tot Wassil aan de Wolga--een afstand van ongeveer
+zevenhonderd mijlen--is het gansche land als overdekt met kloosters,
+klinkt u overal het welluidend klokgelui tegen.
+
+Ge kunt u moeilijk iets treurigers en naargeestigers denken dan
+een russisch woud, tenzij dan eene russische vlakte. Het woud is
+eene opeenvolging van dwergachtige berken en pijnen; de boomen zijn
+allen genoegzaam even hoog en even dik; de eentonige donkere lijn
+wordt slechts nu en dan afgebroken door een stinkend moeras of een
+vaalkleurig, levenloos meer. De vlakte is eene onafzienbare hei,
+zonder eene enkele verheffing van den grond, zonder een enkelen boom,
+zonder eene enkele stad, op eene uitgestrektheid van misschien honderd
+mijlen; eene naakte hei, met schraal, armelijk, bruin gras begroeid;
+en hier en daar met eene verzameling van ellendige leemen hutten, in
+modder en slijk verzonken, waaraan de naam van dorp kwalijk voegt. De
+schrikkelijke eenvormigheid van zoodanig landschap ware niet uit te
+houden, indien niet telkens het oog van den reiziger geboeid, zijn
+hart verkwikt werd, door het gezicht van een klooster, dat op een
+open plek in het woud, aan den zoom der eenzame vlakte, zijn stralend
+kruis en schitterend bemaalde torens ten hemel heft; een klooster met
+zijn krans van groen, zijn wit-gepleisterden voorgevel, zijn groep
+van vergulde of beschilderde koepels. De wouden rondom Kargopol, de
+moerassen langs het meer Ilmen, de vlakke velden rondom Moskou, danken
+aan de kloosters kleur en leven; terwijl zoo menig kleiner convent,
+wegduikende in de schemerende diepte des wouds, of den eenzamen
+rivieroever verlevendigende, met vroolijken ernst den reiziger groet.
+
+De oude steden van Groot-Rusland--Nowgorod, Moskou, Pskow,
+Wladimir,--zijn veel rijker aan kloosters dan hare mededingers
+van later tijd. De oevers van de rivier de Wolchow, die de oudste
+metropolis van Rusland besproeit, zijn over eene uitgestrektheid van
+vele mijlen boven en beneden de stad, met oude godsdienstige gestichten
+bezaaid. De voorsteden van Nowgorod prijken met de prachtige kloosters
+van Sint-George, Sint-Cyrillus en Sint-Antonius van Rome. Moskou is
+omgeven van een breeden krans van kloosters en abdijen--Simonoff,
+Donskoï, Troïtza, Danieloff, Alexiewski, Iwanowski, en nog vele
+anderen; Pskow heeft haar prachtig convent der katakomben, in
+heerlijkheid ternauwernood onderdoende voor het klooster van gelijken
+naam te Kiew.
+
+Evenwel is het er verre van, dat al deze vrome stichtingen juist uit
+vroeger tijd zouden dagteekenen. Rusland verkeert nog in het tijdperk,
+waarin godsdienstige geestdrift een der machtigste drijfveeren in
+het leven des volks en der individuen is:--een tijdperk, dat aan den
+middeleeuwschen heldentijd der germaansche wereld denken doet. Wat
+echter voor ons, behoudens enkele uitzonderingen, tot het verleden
+behoort, is hier nog eene zeer levende werkelijkheid, wier kracht en
+invloed zich telkens openbaart. Ik wil daarvan een voorbeeld aanvoeren.
+
+In het jaar 1803 werd in eene der ellendige hutten van het kleine dorp
+Pretchistoi, nabij de stad Wladimir, een lijfeigene geboren, van zoo
+lagen stand dat zijn geslachtsnaam in vergetelheid is geraakt. Jaren
+lang leefde hij, als andere eigenhoorigen, op het landgoed van
+zijn heer; hij huwde twee malen een meisje van zijn eigen stand,
+en won drie zonen, die voorspoedig opgroeiden. Tot dusverre was
+zijn leven gelijk geweest aan dat zijner lotgenooten; maar toen hij,
+op zeven-en-dertig jarigen leeftijd, voor de tweede maal weduwnaar
+geworden, door zijn heer werd vrijgelaten, verliet hij zijn dorp en
+begaf zich naar Troïtza, nabij Moskou. Daar nam hij den naam van
+Filippus aan, kleedde zich in een pij en kap, en groef voor zich
+zelven een hol onder den grond. In deze onderaardsche woning sleet
+hij vijf jaren; toen zocht hij een ander verblijf op, nog beter aan
+zijn wenschen beantwoordende, en wel op het kerkhof, te midden der
+graven van het klooster; daar bracht hij twintig jaren door. Hij had
+zijne vrijheid te lief, om zich door het afleggen der kloostergelofte
+daarvan te berooven: maar door de ondervinding geleerd, dat ook in
+Rusland, als elders, in spijt van het spreekwoord, de pij den monnik
+maakt, kleedde hij zich in grof sergie en omgordde zijne lendenen
+met een zware ketting. Aldus uitgedost toog hij naar Moskou, naar
+den metropolitaan Philarethes, vroeg dien prelaat om zijn zegen, en
+tevens om de vergunning zijn naam te mogen aannemen. De aartsbisschop
+schiep behagen in dien zonderlingen bedelmonnik, en willigde zijn
+verzoek in: en van dat oogenblik werd de voormalige lijfeigene van
+Pretchistoi door den ganschen omtrek bekend als Philarethes-Ouchka
+(Philarethes de Kleine).
+
+Het kerkhof van Troïtza ligt op eene stille eenzame plek, aan den
+oever van een schilderachtig meer, omgeven door donkere bosschen. Te
+midden dezer groenende grafheuvelen sloeg de monnik zijne kluis
+op. In het klooster van Troïtza kocht hij, voor twee kopeks per stuk,
+eenige kruisen en heiligenbeelden; hij ging daarmede door de straten
+en langs de huizen van Moskou, en deelde ze, met zijn zegen, aan
+de lieden uit, zonder iets te vragen, maar aannemende wat men goed
+vond hem te geven. De een schonk hem een roebel, een ander tien, een
+derde honderd: iedere gave was hem welkom. Weldra had hij een niet
+onaardig kapitaaltje in de bank. De prenten brachten hem meer op dan
+de kruisen; want, naar de algemeene overtuiging des volks, brengen de
+eersten zegen aan, terwijl de anderen boden zijn van ongeluk. Schonk
+Philarethes aan eene of andere vrome vrouw een kruis, dan keerde zij
+huiswaarts, bezwaard van harte. Het symbool des christelijken geloofs
+is in Rusland nog niet afgedaald tot den rang van een gewoon sieraad
+of toilet-artikel. Geene russische boerin zou het in de gedachte
+komen, zich met een kruis op te tooien; ook zoekt ge het vergeefs
+als ornament in de woningen der aanzienlijken. De priester draagt een
+kruis; het kruis straalt op de kerktorens en koepels: maar zeldzaam
+zult ge het gewijde teeken, hetzij in schilder- of beeldhouwwerk,
+in een gewoon huis vinden. Toch draagt iedere rechtgeloovige Rus een
+kruis, dat hij nooit aflegt--het is dat, hetwelk hem bij zijn doop
+om den hals wordt gehangen; maar dit is geen sieraad.
+
+Zonderling in kleeding, manieren en spreekwijze, droeg
+Philarethes-Ouchka noch schoenen noch kousen; in plaats van de gewone
+russische begroeting: "Het ga u wel!" sprak hij de lieden aan met
+de woorden: "Uw engelbewaarder geve u een blijden dag!" In zijne cel
+en op al zijne tochten was hij steeds vergezeld door een ander, niet
+minder zonderling personage, Iwanouchka, Johannes de Kleine (familiaar
+Jantje) genoemd, die nooit sprak, maar altijd zong. Iwanouchka zong
+in zijne cel, zong op den weg, zong langs de huizen, zong in de
+kerk. Aan den toon waarop hij zong, herkende men de gemoedsstemming
+van zijn meester; en uit het zingen van Iwanouchka kon menige arme,
+eenvoudige vrouw reeds vooraf berekenen of zij van Philarethes dien
+dag een kruis of een heiligenbeeldje te wachten had.
+
+Vooral bij den kleinen, neringdoenden burgerstand stond de kluizenaar
+in groot aanzien. De meer aanzienlijke dames hielden zich op een
+afstand: niet omdat hij geld van haar vroeg, maar omdat hij hare mooie
+kamers vuil maakte. De uiterlijke verschijning van den vromen man was
+toch niets minder dan bevallig: maar zijne verregaande onreinheid,
+zijne verroeste ketting, zijne met stof en vuiligheid bedekte huid,
+zijne ongekamde haren, waren, in de oogen zijner trouwe volgelingen,
+zoo vele teekenen zijner uitnemende heiligheid. De vrouwen der
+kooplieden en winkeliers van Moskou dweepten met hem. Eene dame
+verhaalde mij eens, dat toen zij op zekeren dag een bezoek ging
+afleggen bij eene harer vriendinnen, de echtgenoote eens koopmans van
+het eerste gilde van Moskou, zij deze voor den kluizenaar geknield
+vond, bezig zijne voeten te wasschen. En dit was niet maar een ijdele
+beleefdheidsvorm: want Philarethes liep barrevoets, en de straten
+van Moskou zijn met harde keien geplaveid en bij uitnemendheid
+morsig. Zekere bejaarde juffer Seribrikoff placht er zich op te
+beroemen, dat het haar eenmaal vergund was geweest, de wonden van den
+heiligen man te reinigen. Jonge bruiden baden hem op hare bruiloft
+te verschijnen: want bij zulke gelegenheden was hij vaak gewoon
+te profeteeren; en met godsdienstigen eerbied werden de duistere
+woorden opgevangen, waarin de aanduiding van het toekomstig lot der
+jonggehuwden lag opgesloten. Op zekeren dag was hij op de bruiloft
+van Gospodin Sorokin, een der rijkste inwoners van Moskou; plotseling
+wendde hij zich tot de bruid en sprak: "Als de feesten voorbij zijn,
+zult ge uw man met honing moeten zalven." Niemand begreep wat hij
+zeggen wilde; maar drie dagen later was Sorokin een lijk: nu was de zin
+der voorspelling openbaar, want bij eene russische begrafenis mag geen
+honing ontbreken. Natuurlijk won het geloof aan de profetische gave van
+Philarethes, door zulk een opzienbarend feit, niet weinig in kracht.
+
+Eene zijner ijverigste en vermogendste volgelingen, Mevrouw Loguinoff,
+schonk hem eene aanzienlijke som gelds, om daarvoor een klooster
+en een kerk te bouwen; en toen deze heiligdommen te midden der graf
+heuvelen van Troïtza waren verrezen, scheen de taak van den bedelmonnik
+voltooid. Toch waren de laatste levensjaren van Philarethes-Ouchka
+niet de gelukkigste. Zijn machtige beschermheer was gestorven; en
+Innocentius, de nieuwe metropolitaan, een ernstig man, vol ijver
+voor zijn geloof, had weinig op met de zonderlinge praktijken van
+den kluizenaar, en verklaarde zich tegen hem. Philarethes verliet nu
+zijn klooster en trok naar het dorp Tcheglowe, in het gouvernement
+Toela, waar hij een nieuw klooster bouwde. Daar stierf hij in 1868,
+ruim vijf-en-zestig jaren oud. De beide door hem gestichte kloosters
+worden nu door gewone monniken bewoond.
+
+Dergelijke verschijnselen mogen zeker wel als ongezonde openbaringen
+van het godsdienstig leven worden beschouwd. Toch zoekt de zwarte
+geestelijkheid daarin een wapen tegen de spotternijen en aanvallen
+eener vijandig gezinde wereld, die aan dezen staat van zaken een
+einde maken wil. In dien strijd is het voordeel tot dusverre aan de
+zijde der monniken. De liberale opinie en de moderne wetenschap zijn
+hun vijandig; maar deze beide machten zijn in Rusland, immers bij de
+overgroote meerderheid des volks, nog in geenen deele inheemsch, zij
+staan, in zekeren zin, buiten het nationale leven. Daarentegen hebben
+de monniken op hunne zijde de traditie, de ingewortelde gewoonte, de
+overgeleverde piëteit. Ook beschikken zij over alle hooge kerkelijke
+betrekkingen, en over zeer groote levende krachten op allerlei
+gebied. De vrouwen zijn voor hen; voor hen is ook de meerderheid der
+landelijke bevolking. Te allen tijde hebben de vrouwen zich bijzonder
+aangetrokken gevoeld door de monniken, wier gelofte hen bindt allen
+omgang met haar te vermijden; en er zijn weinig steden in Rusland,
+waar men u niet weet te verhalen van een of anderen eerwaarden vader,
+die, even als Philarethes de Kleine, door eene gansche schare van
+lieve discipelinnen gevolgd en gevierd werd.
+
+De monniken hebben niet alleen alle geestelijke macht in handen,
+maar de elementen zelf, waaruit deze macht is samengesteld, zijn
+in hun bezit. Hunner zijn de kloosters, de katakomben, de heilige
+plaatsen. Zij bewaren de beenderen der heiligen; uit hun midden
+komen nieuwe heiligen voort. In het gouden boek der russische kerk
+komt geen enkele naam voor van een gekanoniseerden wereldlijken
+priester. De monniken bezitten de gave der zelfverloochening en de
+gave der wonderen--twee zoo machtige en invloedrijke factoren in een
+land als Rusland.
+
+
+
+Zelfverloochening is voor den Rus het onbedriegelijkst merk van het
+ware geloof, de hoogste kroon van een Gode gewijd leven. Ook deze
+eerste en edelste aller deugden neemt echter dikwerf zonderlinge vormen
+aan. In het vorige jaar (1868) stierf in het krankzinnigengesticht
+te Moskou een man, Iwan Jacowlewitch genaamd, eene zonderlinge
+vermaardheid verworven had. Velen hielden hem voor krankzinnig; anderen
+vereerden hem als een heilige. Daar de eersten de meerderheid hadden,
+sloten zij hem op, en hielden hem tot aan zijn dood onder geneeskundige
+behandeling en toezicht.
+
+Deze Iwan, burger der kleine stad Cherkosowo, achtte zich geroepen,
+zijne gezondheid, en alle gemakken en genietingen des levens den
+Heer ten offer te brengen. Op jeugdigen leeftijd reeds legde hij
+de plechtige gelofte af, nimmer zijn aangezicht te zullen wasschen,
+noch zijne haren te kammen; nimmer zijne lompen te zullen afleggen;
+nimmer op een stoel of bank te gaan zitten; nimmer aan een tafel
+te eten, noch een mes of vork te gebruiken. Krachtens deze gelofte
+leefde hij als een hond, op den grond liggende en zijne spijzen
+opslurpeude. Toen men hem in het krankzinnigengesticht bracht, werd
+hij behoorlijk gewasschen en van nieuwe kleederen voorzien: maar
+aanstonds verontreinigde hij die, en zijne oppassers kwamen spoedig
+tot de overtuiging, dat het onmogelijk was hem zindelijk te houden.
+
+Inmiddels ging de roep van hem uit door de gansche stad, en het
+duurde niet lang, of de cel van Iwan Jacowlewitch was eene gevierde
+bedevaartsplek geworden. Niet alleen dienstmeiden en boerinnen,
+maar deftige burgervrouwen, kwamen hem dagelijks opzoeken,
+brachten hem allerlei lekkernijen, gaven hem geld ten geschenke,
+en vertelden hem hare dierbaarste geheimen. Op den grond gezeten,
+staarde hij met half wezenloozen blik zijne bezoekers aan, en mompelde
+eenige onsamenhangende woorden, die zijne hoorders, met de uiterste
+inspanning, trachtten te verstaan en te ontcijferen. Somwijlen maakte
+hij balletjes van de kruimels zijner koekjes; en wanneer kranken bij
+hem genezing kwamen zoeken, stopte hij hun deze vuile pillen in den
+mond. Deze man nu heette "uitzinnig om des Heeren wil."
+
+De directeur van het gesticht liet hem naar eene ruime kamer
+overbrengen, waar hij zijne bezoekers kon ontvangen. Men wist dat hij
+stapelgek was; dat dit drukke bezoek en die gedurige aandoeningen
+allernadeeligst voor hem waren: maar de toeloop was zoo groot en
+de begeerte van het publiek om hem te zien zoo levendig, dat de
+uitspraken der wetenschap en de regelen van het gesticht daarvoor
+zwichten moesten. Toen de arme krankzinnige eindelijk stierf, was de
+ontsteltenis onder de lagere volksklasse in Moskou algemeen; en eenigen
+tijd na zijn dood las men in het Dagblad van Moskou eene oproeping, om
+voor dien man in zijne geboorteplaats een gedenkteeken op te richten.
+
+In den regel neemt echter deze zucht voor zelfverloochening een
+anderen, minder aanstootelijken vorm aan: dien van afzondering van de
+wereld. Het kluizenaarsleven geldt als het Gode gevallige leven bij
+uitnemendheid. Alle afdeelingen der oostersche kerk--de armenische,
+de koptische, de grieksche--werken deze richting in de hand: maar
+geene andere kerk kan op zulk eene menigte kluizenaars wijzen als
+de russische. Haar kalender wemelt van de namen van kluizenaars en
+asceten; en hetgeen men van de ontberingen en zelfkastijdingen dezer
+lieden verhaalt, is somwijlen bijna ongeloofelijk. Zoo vertelt men
+van zekere zuster Maria, die zich in een rotsspleet liet opsluiten;
+zij kreeg haar voedsel door een gat in de rots, en bracht twaalf
+jaren in dit levend graf door.
+
+Ongeveer veertig mijlen van Moskou, niet verre van de abdij van
+Troïtza, bevindt zich eene soort van monniken-kolonie, Gethsemané
+genaamd en bestaande uit een klooster en katakomben, door een meer van
+elkander gescheiden. Het klooster, een type van armoede en ellende,
+is van ruwe boomstammen opgetrokken, die ternauwernood geverfd
+zijn. Nergens is een spoor van goud of zilver te bespeuren; alle
+sieraden zijn van cypressenhout. De monniken dragen tabbaarden van
+de gemeenste sergie, en voeden zich met de schraalste spijs. Geene
+vrouw mag deze heilige plek betreden, dan eenmaal in het jaar, op
+den dag van Maria-Hemelvaart.--Aan gene zijde van het meer bevinden
+zich de katakomben, diep in den grond uitgegraven. Wij staan voor
+de nauwe opening, die naar deze onderaardsche verblijven voert, en
+steken ieder onze kaarsen aan; een monnik maakt het teeken des kruises,
+prevelt eenige onverstaanbare woorden, en daalt de smalle trap af. Wij
+volgen langzaam, een voor een, zwijgend, zoo dicht mogelijk langs den
+muur voortgaande. Eene benauwde lucht komt ons tegen; een zonderling
+dof geluid treft onze ooren; wij ademen met moeite in dezen zwaren,
+bedorven dampkring. De kaarsen flikkeren en branden al flauwer in
+de dikke duisternis. In een smallen gang zien wij enkele getraliede
+vensters, nauwe openingen en met ijzer beslagen deuren: dit zijn
+toegangen naar cellen. Het gewelf is doortrokken van vocht; op den
+grond kruipen allerlei ongedierten.
+
+"Hush!" fluistert de monnik, als wij langs enkele getraliede vensters
+en met ijzer beslagen deuren heen gaan, als vreesde hij dat wij
+de rust der dooden zouden storen.--"Wat is dit voor eene opening
+in den muur?"--De monnik staat stil en beweegt zijn spookachtigen
+fakkel. "Een cel, zegt hij; hier ligt een goede man. Hush! zijne ziel
+is nu bij God!"--"Dood?"--"Dood voor de wereld--ja."--"Hoe lang is
+hij hier?"--"Hoe lang?--Elf jaar en langer."
+
+Wij gaan met eene huivering voorbij dit levend graf, en treden
+weldra uit den nauwen gang in eene kleine kerk. De lamp brandt voor
+het altaar; twee monniken liggen geknield, met het aangezicht ter
+aarde; een priester zingt, op doffen toon, de liturgie. Achter dit
+kerkje bevindt zich de heilige put, waarvan het water, naar men zegt,
+heilzaam is voor lichaam en ziel.--Toen wij weer boven waren gekomen,
+vroegen wij nadere inlichtingen omtrent den kluizenaar, die langer
+dan elf jaar in dit onderaardsche hol zou hebben doorgebracht;
+wij vernamen nu dat hij van tijd tot tijd uit zijn graf verrijst,
+om de kloosterklok te luiden, hout te halen, en zich op de hoogte te
+houden van hetgeen er al zoo omgaat.
+
+Maar deze begeerte naar zelfverloochening openbaart zich ook nog op
+andere, minder sombere wijze. In de kloosterhoven van Solowetsk kunt ge
+een zonderling wezen zien, in lompen gehuld, zich voedende met afval
+en op den grond slapende, die, zonder de gelofte te hebben afgelegd,
+toch als behoorende tot de monnikenorde wordt beschouwd. Hij rekent
+zijn leven eene verbeurde weldaad, en wijdt zich zelven dagelijks
+ten offer. Hij streeft naar de afzichtelijkste verworpenheid, en
+wil in zijn eigen persoon de nietigheid en de ellende van al het
+aardsche zichtbaar vertoonen. Deze wonderlijke man wordt vooral
+door de pelgrims uit de lagere volksklasse in hooge eere gehouden
+en bijna als een heilige beschouwd, vader Nikita--zoo heet hij--is
+nog geen vier-en-een-halven voet hoog: in Rusland vooral mag hij
+dus met recht een dwerg worden genoemd. Een dunne grijze baard,
+verwarde haren, een donkerkleurig gelaat, en kleine scherpe
+oogen--ziedaar zijn portret. Nooit besmet hij zijn lichaam door
+de aanraking met water of zeep; nooit kamt hij zijn haren of zijn
+baard: wat toch is de mensch, dat hij zich zou verhoovaardigen op
+zijn vleesch? Zijne kleeding bestaat uit vodden en lompen; want hij
+versmaadt het betamelijke en warme gewaad van den monnik. Heeft hij
+dringende behoefte aan eenig kleedingstuk, dan gaat hij niet naar
+het magazijn, maar naar de bergplaats waar de afgedragen kleederen
+worden bewaard, en vraagt van den monnik, met het opzicht daarover
+belast, de versleten en weggeworpen plunje van een of anderen armen
+broeder. In het klooster staat eene cel tot zijne beschikking: maar
+ook een houten bank en een strooien peluw zijn nog veel te goed voor
+een wezen van stof en slijk; en ten teeken zijner diepe onwaardigheid,
+brengt hij den dag door op de kaai, den nacht op de binnenplaats van
+het klooster. Nooit heeft hij zich laten overhalen in den reefter
+nevens de andere monniken plaats te nemen: kaas, roggebrood, stokvisch
+zijn voor hem ongeoorloofde lekkernijen; maar wanneer de maaltijd is
+afgeloopen en de tafels afgeveegd, sluipt hij naar de spijskamer,
+zamelt de weggeworpen brokken en afgekloven beenderen op, en stilt
+zijn honger met hetgeen de boeren en bedelaars hebben laten liggen.
+
+In de kerk wil hij nooit zijne plaats onder de andere geloovigen
+innemen; nimmer wil hij door de heilige-poort gaan. Als de dienst is
+begonnen, sluipt hij naar een donkeren hoek der kerk, en luistert,
+met het aangezicht op de steenen, naar de gebeden en lofzangen. Het
+is hem een genot door de menigte geschopt of vertreden te worden. Hij
+maakt zich tot aller dienaar, en is immer gereed elk bevel, door wien
+ook gegeven, te volvoeren; ontdekt hij onder de schare een of anderen
+schooier, zoo vuil en ellendig dat iedereen hem schuwt, dan zoekt
+hij dien verlatene op en groet hem als zijn meester. In den winter,
+als de sneeuw in dichte lagen den grond bedekt, slaapt hij op de
+binnenplaats in de open lucht; des zomers, als de hitte op het hoogst
+is geklommen, gaat hij blootshoofds in de zon liggen. Wie hem bespot,
+mishandelt, besteelt, is zijn vriend. Als alle lieden van zijn stand,
+is hij verzot op geld: maar juist dezen hartstocht maakt hij dienstbaar
+aan de loutering zijner ziel: hij vlecht korfjes van berkenschors,
+en verkoopt die, voor twee kopeks het stuk, aan matrozen en pelgrims;
+hij wikkelt het kopergeld in een vuillapje of stuk papier, en verbergt
+het hier of daar onder een steen, in de hoop dat iemand het zal zien
+en het geld zal wegnemen.
+
+
+
+Uitnemender nog dan de gave der zelfopoffering, is de gave
+der wonderen, en ook deze beweert de zwarte geestelijkheid te
+bezitten. Hare wonderen behooren niet tot een ver verleden, maar tot de
+geschiedenis van den dag; zij geschieden niet in het verborgen, in een
+of anderen vergeten hoek, maar op klaarlichten dag, in groote steden,
+ten aanschouwe der gansche wereld. Ook hiervan een paar voorbeelden.
+
+Seraphim, een koopman van Kursk, verliet zijne vrouw, zijne kinderen en
+zijn handel, en werd monnik. Hij trok naar het klooster, de Woestijn
+van Sarow genaamd, in het gouvernement van Tambow; daar groef hij
+een gat in den grond, waarin hij verblijf hield en overnachtte. Het
+gebeurde op zekeren tijd dat dieven hem overvielen; zij sloegen en
+mishandelden hem, maar bevindende dat hij niets bezat, begrepen zij
+dat zij met een heilige te doen hadden. Weldra ging nu het gerucht
+van hem heinde en verre uit; van alle kanten kwamen de geloovigen
+hem bezoeken, geschenken medebrengende van brood, kleederen en
+geld, die hij allen aannam, om ze vervolgens aan de armen uit te
+deelen. Zijne woestijn werd welhaast eene volkrijke plaats, en het
+klooster van Sarow werd door het gansche land beroemd.--Op tien
+mijlen afstands van zijne eigene kluis, stichtte Seraphim een tweede
+klooster voor vrouwen. Van een edelman ontving hij een stuk gronds ten
+geschenke; kooplieden gaven hem het noodige geld: want zijne gunst
+werd begeerlijker geacht dat het bezit van geld of goed. Schoone en
+aanzienlijke vrouwen kwamen hem bezoeken; zij namen haar intrek in
+het huis, dat hij voor haar had gesticht, en waar zij van de wereld
+afgezonderd konden leven, zonder zich door de kloostergelofte voor
+altijd te verbinden. Eindelijk gebeurde er een wonder. Eene lamp,
+die voor eene beeltenis der Heilige-Maagd hing, ging plotseling uit,
+terwijl Seraphim op den grond lag geknield; het werd duister in de
+kapel; de pelgrims voelden zich onthutst; toen eensklaps, tot verbazing
+van allen die het zagen, een lichtstraal van de schilderij uitgaande
+de lamp weder deed ontbranden!--Een tweede wonder volgde spoedig. Op
+zekeren dag stond eene schare armen voor Seraphim's cel; wachtende
+op brood. Hij zag zijn voorraad na, en bespeurde dat hij maar twee
+brooden had: wat zou hij met twee brooden aanvangen tegenover deze
+hongerige schare? Hij riep tot God--en zie, twintig brooden lagen op
+zijne tafel! Sedert ging er geen jaar voorbij, zonder dat er een of
+ander wonder te Sarow gebeurde; de voorbeelden van genezing waren
+talrijk; en voor zijne cel verdrongen zich kreupelen en blinden,
+dooven en stommen, om door hem verlost te worden van hunne kwalen.
+
+Seraphim stierf in 1833; toch geschieden er nog voortdurend wonderen op
+zijn graf, tot op dezen dag. Reeds door het volk heilig geacht, wacht
+hij zijne plechtige canonisatie nog slechts van de kerk. Iedere nieuwe
+keizer maakt een heilige, zooals in Turkije iedere nieuwe sultan een
+moskee bouwt; en de publieke opinie wijst Seraphim aan als den man,
+die zijne heiligverklaring van Alexander III wacht.
+
+Nog beroemder is Tikhon, weleer bisschop van Woronesj, thans een
+erkende heilige van de orthodoxe kerk: Tikhon is de officiëele heilige
+van de tegenwoordige regeering; hij dankt zijne canonisatie aan den
+regeerenden keizer.
+
+Timotheus Sokoloff, de zoon van een armen voorlezer in eene dorpskerk,
+werd in het jaar 1724 in de provincie Nowgorod geboren, die aan
+Rusland zoo vele heiligen geschonken heeft. De voorlezer had een
+groot gezin en een gering inkomen. Timotheus werd al vroeg bij een
+boer op eene naburige hoeve in dienst gedaan. Des daags op het veld
+arbeidende, des nachts in de schuren toevende, weinig slapende en
+nog minder etende, wist hij toch gelegenheid te vinden om lezen en
+schrijven te leeren. Hij werd nu naar eene pas geopende school te
+Nowgorod gezonden, waar hij zoo ijverig leerde en arbeidde, en zoo
+groote vorderingen maakte, dat hij, na afloop van zijn leertijd, tot
+onderwijzer bij die school werd benoemd. Maar zijn hart was niet bij
+het onderwijs. Reeds als kind was het zijn lust, gewijde liederen te
+zingen, de mis bij te wonen, alleen te zijn met zijne boeken; mitsdien
+vermeed hij zooveel mogelijk den omgang met menschen en schuwde hij de
+vermaken der jeugd. Een gezicht bepaalde zijne keus voor zijn volgend
+leven. "Toen ik nog onderwijzer in de school was,--zoo verhaalde
+hij later aan een vriend--placht ik geheele nachten op te zitten,
+lezende en peinzende. Op zekeren nacht in Mei, begaf ik mij naar
+buiten. Het was prachtig weder, en een heldere, onbewolkte lucht. Ik
+zag naar de fonkelende sterren, en heilige gedachten van eeuwig leven
+en hemelsche heerlijkheid rezen in mijne ziel op. Plotseling opende
+zich de hemel voor mijn blik: een gezicht, in geen menschelijke taal
+weder te geven. Mijn gansche hart werd als van zaligheid overstroomd;
+en van dat oogenblik kende ik geen vuriger begeerte dan de wereld
+te verlaten."
+
+Weinige jaren nadat hij de monnikspij aangetogen en zijn wereldlijken
+naam Timotheus voor dien van Tikhon verwisseld had, werd hij uit zijne
+nederige cel geroepen om den bisschoppelijken zetel te bestijgen, eerst
+te Nowgorod, later te Woronesj. Het bisdom van Woronesj, aan de grenzen
+der tartaarsche steppen gelegen, had eene zeer eigenaardige, half wilde
+bevolking: Kozakken, Kalmukken, Malo-Russen: een wonderlijk mengelmoes
+van allerlei stammen, die een zwervend leven leidden, lui, roofzuchtig,
+aan dronkenschap en onmatigheid ten prooi. De geestelijkheid was
+misschien nog dieper gezonken dan de leeken. Woronesj bezat geene
+scholen; de popen konden ter nauwernood lezen; de heilige dienst
+werd slecht en oneerbiedig afgeraffeld. De geheele bevolking was
+in allerlei zonde en ongerechtigheid verzonken. Tikhon aanvaardde,
+met zeldzamen moed, den strijd tegen deze overmacht des kwaads, en
+tastte het in den wortel aan, beginnende met de geestelijkheid. Ten
+einde den priesterlijken stand te verheffen, en hen die zich daarvoor
+voorbereidden, achting voor zich zelf in te boezemen, verbood hij het
+gebruikelijke geeselen op de seminariën. Deze hervorming was slechts
+een voorteeken van hetgeen volgen zou. Langzamerhand wist hij door
+leer en voorbeeld zijne geestelijkheid te bekeeren; hij noopte hen als
+priesters te leven, alle onmatigheid en ongerechtigheid te schuwen,
+en zich als ware dienstknechten Gods te gedragen. Binnen twee jaren
+hervormde hij de scholen en zuiverde hij de kerk. Met niet minder zorg
+waakte hij over de hem toevertrouwde kudde; ook daar ging hij het kwaad
+te keer. Meermalen moest hij harde woorden spreken: maar zoo groot was
+de eerbied, dien allen voor den goeden, ernstigen bisschop gevoelden;
+dat niemand zijn gebod dorst te overtreden. "Gij moet doen wat Tikhon
+u zegt," spraken de burgers en landlieden menigmaal tot elkander;
+"anders zal hij u bij God verklagen." De bisschop zelf ging allen
+voor. Hij kleedde zich zoo eenvoudig mogelijk; hij gebruikte de meest
+alledaagsche spijzen; de wijn werd onaangeroerd van zijne tafel naar
+de zieken gezonden. Hij was de vriend der armen, en ging alleen dan de
+rijken bezoeken, wanneer geen ellendigen of ongelukkigen zijne hulp
+behoefden. Het geheim van Tikhon's macht lag in zijn onberispelijken
+wandel, in zijne medelijdende teederheid, in zijn edel liefhebbend
+hart:--trouwens, waar elders schuilt de macht van alle waarlijk edelen
+en goeden, van alle echte volgelingen des Heeren? "Gebrek aan liefde,
+placht de waardige herder te zeggen, is de oorzaak van al onze ellende;
+hadden wij onze broeders hartelijker lief, het zou ons lichter vallen
+smart en moeite te dragen; de liefde weet alle leed en alle pijn te
+verzachten en te genezen."
+
+Zoo leefde hij twee jaren in Nowgorod, vijf jaren in Woronesj, tot een
+zegen voor allen, die hem leerden kennen: toen werd de begeerte naar
+afzondering hem te sterk. Hij legde den herdersstaf neder, verliet
+zijn bisschoppelijk paleis, en trok zich terug in het klooster van
+Zadonsk, eene kleine stad aan de Don, waar hij zich onledig hield
+met schrijven en het bezoeken van armen. Maar ook nu was zijn arbeid
+gezegend en rijk aan gevolgen: Tikhon was een der eersten, zoo niet de
+eerste, die openlijk optrad als voorspraak en pleitbezorger voor de
+lijfeigenen. Vijftien deelen van zijne hand hebben het licht gezien;
+naar men zegt, zijn er nog vijftien deelen in handschrift aanwezig;
+en sommigen van deze werken hebben vijftig herdrukken beleefd. Zijne
+grootste verdienste als schrijver bestaat wel hierin, dat hij de
+vrijlating der lijfeigenen voorzag, voorbereidde en onvermoeid
+verdedigde en aanprees.
+
+Vijftien jaren lang leidde hij het leven van een heilige. Als
+vriend en voorspraak der verdrukte lijfeigenen, ging hij op zekeren
+dag naar het kasteel van een prins in den omtrek van Woronesj, om
+dezen te onderhouden over het ongelijk dat zijn onderhoorigen werd
+aangedaan, en hem om Jezus wil te bidden, medelijden te hebben met de
+armen. Tikhon zeide ronduit wat hij te zeggen had; de prins maakte
+zich boos; het kwam tot vrij hooge woorden, en in een oogenblik van
+drift gaf de prins hem een slag in het aangezicht. Tikhon stond op
+en verliet het huis; maar toen hij een eind weegs was voortgegaan,
+begon hij te begrijpen dat hij zelf verkeerd had gehandeld, niet
+minder dan zijn beleediger. Deze man, zoo sprak hij bij zich zelf,
+heeft iets gedaan, waarover hij, als zijn drift voorbij is, zich zal
+schamen; en wie heeft aanleiding gegeven tot deze booze daad? "Het was
+mijne schuld, antwoordde de boetprediker, keerde zich om en ging terug
+naar het kasteel. Daar wierp Tikhon zich aan de voeten van den prins,
+hem vergeving vragende omdat hij hem tot toorn had geprikkeld en tot
+zonde verleid. De prins was, door deze onverwachte verschijning, zoo
+getroffen, dat hij zich nevens den monnik op de knieën wierp, diens
+handen kussend, en zijne vergiffenis en zegen afsmeekende. Van dien
+dag was de prins een ander mensch, door geheel de provincie bekend
+en geliefd als een vriend en vader zijner onderhoorigen.
+
+Tikhon bereikte den ouderdom van tachtig jaren. Voor zijn dood
+voorspelde hij aan de broederen van zijn klooster nauwkeurig den dag
+van zijn sterven: en deze voorspelling werd letterlijk vervuld. Hij
+werd in de kloosterkerk begraven, en weldra stroomden van alle
+kanten scharen van bedevaartgangers naar zijne grafstede. Want van
+het gebeente des heiligen mans ging kracht uit tot genezing der
+kranken: de kreupelen werden gezond, de blinden ziende, de gebogenen
+opgericht. De stemme des volks vorderde de heiligverklaring van
+dezen vriend der lijfeigenen; en de tegenwoordige keizer, aan die
+roepstem gehoor gevende, noodigde de heilige synode uit, het voor
+de canonisatie gevorderde onderzoek in te stellen. Eene commissie
+werd benoemd; de zaak werd onderzocht; de wonderen worden bewezen;
+vervolgens werd het graf geopend. Een geur van bloemen steeg uit de
+lijkkist op; het lichaam was ongeschonden, bloeiend en frisch: het
+besluit der canonisatie werd geteekend in het jaar 1861, het jaar
+der groote emancipatie. Tikhons naam is onafscheidelijk aan dien
+maatregel verbonden.
+
+Maar het grootste wonder uit dien nieuweren tijd, het schitterendst
+bewijs der bijzondere bescherming Gods over het heilige Rusland,
+is de verdediging van Solowetsk door de moedermaagd, toen de
+engelsch-fransche vloot in 1854 de heilige-eilanden bedreigde.
+
+Zoodra te Petersburg de tijding was ontvangen, dat eene engelsche
+vloot naar de Poolzee koers had gezet, werden door het ministerie
+van oorlog de gewone maatregelen van tegenweer genomen, voor zoover
+dat, in de bestaande omstandigheden, mogelijk was. Zes oude stukken
+vestinggeschut, die eene plaats in een museum hadden verdiend,
+werden van Archangel naar het klooster gezonden, tegelijk met vijf
+artilleristen en vijftig liniesoldaten, uit het invaliden-corps
+gekozen. Aan het hoofd dezer krijgsmacht stond een officier, die
+echter spoedig overleed, juist toen de engelsche schepen in de
+Witte-zee waren gekomen.
+
+In hun eersten schrik hadden de monniken de kostbare gewaden
+en kerksieraden, de charters en edelgesteenten naar de steden
+in het binnenland gezonden, vader Alexander, de archimandriet,
+had gebeden en bijzondere diensten in de verschillende kerken en
+kapellen uitgeschreven; hij zelf bediende de mis voor de graven
+van Savatius en Zosimus, in de krypt der kathedraal, en ook voor de
+wonderdoende afbeelding der heilige maagd, door Savatius naar het
+eiland gebracht. Naarmate de tijdingen onrustbarender werden en het
+gevaar naderde, sterkte de archimandriet de broederen door toespraak
+en vermaning, hen opwekkende al hun vertrouwen op God te stellen en
+van hem alleen de hulpe te verwachten.
+
+In den morgen van dinsdag, 18 Juli 1854, berichtten de wachters dat
+twee fregatten kaap Beluga waren omzeild;--de archimandriet schreef
+een driedaagsche vasten uit. De beide fregatten wierpen het anker uit,
+op zeven mijlen afstands van de kust:--de archimandriet beval dat
+de kloosterklok zou worden geluid voor eene bijzondere dienst ter
+eere der Allerheiligste Moeder Gods. Als een der oude hebreeuwsche
+koningen, ontdeed hij zich van zijn plechtgewaad, vernederde zich voor
+het oog der eerwaarde vaders, en bad voor de graven van Savatius en
+Zosimus geknield. Toen nam hij het wonderdoende beeld der Panagia
+(de Alheilige, bijnaam der Maagd Maria in de oostersche kerk) van
+den wand, en droeg dit in statigen ommegang langs de wallen, gevolgd
+door al de monniken. En zie--de beide fregatten lichtten het anker,
+en verwijderden zich.
+
+Echter, daar de schepen in het richting van Kem waren weggestoomd,
+bestond er alle reden om te vreezen, dat zij terug zouden komen. De
+vaandrig Niconowitsj, die het bevel over de kompagnie invaliden
+op zich had genomen, ging op verkenning van het strand uit, twee
+drieponders door het zand met zich medevoerende; terwijl een aantal
+pelgrims en werklieden zich vrijwillig aanboden om de wacht te
+betrekken. Niconowitsj wierp, van zand en graszoden, eene soort
+van batterij op, waarachter hij zijn geschut plaatste; ook werden
+acht kleine veldstukjes op de torens en wallen geplaatst, waarna de
+monniken hunne gebeden hervatten.
+
+Den volgenden dag werd een donkere rookkolom in de heldere zomerlucht
+zichtbaar. De twee schepen, die weldra bleken de Brisk en de Miranda
+te zijn, stoomden de baai binnen. De Brisk begon den aanval: zij vuurde
+met schroot op het klooster. Het scheelde weinig, of de archimandriet,
+die op de kaai stond, ware door een kogel getroffen; de monniken,
+verschrikt door het ratelend geschut, vloden naar het binnenplein,
+en sloten de heilige-poort achter zich toe.
+
+Een zekere Drushlewski, een onderofficier, die met tien man en een
+kanon in den Weverstoren stond, beantwoordde het vuur der Engelschen;
+waarop het fregat, zich naar den toren keerende, dezen de volle laag
+gaf. Drushlewski raapte den hem toegeworpen handschoen op; maar
+daar hij slechts weinig buskruit had, spaarde hij zijne krachten
+en berekende zijne slagen. De Brisk vuurde dertig malen; slechts
+driemalen werd het kanon in den Weverstoren afgeschoten. Het laatste
+schot deed het engelsche fregat afdeinzen: de kogel was in de zijde
+van het schip gedrongen en had een man gedood.
+
+De nacht werd in gebeden doorwaakt. De archimandriet kuste Drushlewski,
+en gaf aan allen, die in de Weverstoren waren geweest, zijn zegen. Toen
+de zon aan de kimme verdwenen was, waren de fregatten uit het gezicht;
+maar toch was niemand gerust; het gevaar was nog niet geweken.
+
+De volgende dag, donderdag 20 Juli, was een der grootste heiligedagen
+in den russischen kalender: het was de feestdag van Onze-Lieve-Vrouwe
+van Kazan: een dag waarop in geheel Rusland geen ploeg door het land
+gedreven, geen fabriek geopend, geen school gehouden wordt. Evenals
+naar gewoonte, werden, ten half drie in den morgen, de metten in de
+kathedraal gezongen; juist was het Te Deum geëindigd, toen een sloep,
+de witte vlag voerende, van de Brisk afstak en naar de kaai voer. Zij
+bracht een brief voor den archimandriet, waarbij de overgave van
+het klooster werd geëischt, met bepaling tevens dat de bevelhebber
+in persoon zijn zwaard moest overgeven, en dat het garnizoen
+krijgsgevangen zou worden. De engelsche admiraal Ommaney waarschuwde
+den archimandriet, dat wanneer een schot van de wallen werd gelost,
+het bombardement onmiddellijk zou beginnen. De archimandriet zeide,
+dat hij zijn antwoord aan den admiraal zou zenden. Dit antwoord was
+eene uitdrukkelijke weigering om de sleutels van het klooster over te
+geven; een pelgrim, Soltikoff genaamd, werd met de overbrenging belast.
+
+De admiraal las den brief, en verklaarde dat alle verdere
+onderhandeling overbodig was, en het bombardement aanstonds zou
+beginnen. Met moeite stond hij eenig uitstel toe; nauwelijks had
+Soltikoff de heilige-poort bereikt, of de eerste bom vloog over de
+wallen van het klooster. Het was nu kwartier over zevenen. Juist
+toen de engelsche schepen hun vuur openden, riep de kloosterklok de
+monniken ten gebede. Bommen, kogels en granaten daalden in suizende
+vaart en met ratelend gerucht, als een hagelbui, op de muren en koepels
+neder; rusteloos woedde de verdelgende oorlogsorkaan daar buiten: toch
+werd de heilige dienst den ganschen dag door onverpoosd voortgezet,
+en zweeg in den tempel de stem des gebeds geen oogenblik! Terwijl de
+schare geknield lag, sloeg een bom in den koepel van de kathedraal,
+vernielde de houten kap, en deed de zoldering naar beneden tuimelen. De
+balken vatten vuur; de gansche kerk werd met rook gevuld; de vensters
+rammelden, de deuren vlogen open; het gansche gebouw dreunde en
+sidderde op zijne grondslagen;--de ontzette schare wierp zich met het
+gelaat op de steenen. Een man alleen behield zijne tegenwoordigheid
+van geest. Voor de koninklijke poort staande, riep de archimandriet
+zijn kinderen toe: "Blijft! blijft! Weest niet verschrikt; de Heer
+zal de zijnen bewaren!"--Opziende, zagen de monniken en pelgrims den
+eerwaardigen grijsaard, staande voor het altaar, kalm en onversaagd,
+terwijl groote tranen langs zijne wangen biggelden. Dit gezicht
+bezielde hen met nieuwen moed. Zij sprongen op, haalden water, doofden
+de vlammen uit, ruimden de neergestorte planken en balken weg; en nadat
+de kerk gereinigd was, bogen zij zich op nieuw ter aarde en baden.
+
+Voor de graven van Savatius en Zosimus werd de dienst den ganschen
+dag voortgezet. Eenmaal trof een kogel het altaar; de dienstdoende
+pope sprong terug; de gemeente boog in ontzetting het aangezicht
+ter aarde. Ieder dacht dat zijn laatste uur gekomen was; en in hunne
+bekommering vroegen velen om het laatste sakrament. Vader Varnau zette
+zich in den biechtstoel, nam de geloovigen de biecht af, en diende
+het sakrament toe. De archimandriet was de eerste, die belijdenis
+zijner zonden deed, en het lichaam des Heeren genoot. De popen en
+andere broeders volgden; toen de pelgrims, de soldaten, de vrouwen,
+en nadat allen de absolutie ontvangen hadden, knielden zij neder voor
+de altaren en bij de graven van Filippus, Savatius en Zosimus, en in
+de kapel der moeder Gods. Inmiddels zweeg de donder van het geschut
+niet, en raasde de wilde storm van ijzer en vuur onophoudelijk over
+het sidderende klooster.
+
+Het was middag geworden. Daar luidden nogmaals de kloosterklokken:
+de monniken en pelgrims verzamelden zich op den wal en schaarden
+zich daar in rijen voor de groote processie. De monniken openden den
+langen trein; op hen volgden de pelgrims, daarachter kwamen de vrouwen
+en kinderen. Toen zij allen gereed waren, nam de archimandriet de
+wonderdoende beeltenis der heilige maagd, die nevens het altaar hing,
+en het groote, hoog vereerde crucifix. Het kruis in de rechter, de
+madonna met de linkerhand gevat houdende, plaatste hij zich aan het
+hoofd der schare en leidde haar langs de wallen, onder het vuur des
+vijands. De groote klok luidde, de monniken en pelgrims hieven hun
+psalmen aan. Kogels en granaten vlogen snorrend over hen heen; de
+muren sidderden; de pannen stoven in splinters van de daken. Nabij
+den hoektoren aan het Heilige-meer gekomen, moest de processie
+stilhouden: een granaat had den windmolen getroffen en de wieken in
+brand gestoken. Psalmen zingende en luide biddende, wachtten allen tot
+het vuur was uitgebrand, en vervolgden daarna hun tocht. Een weinig
+verder, vloog een bom midden door den muur, steenen, balken en planken
+verpletterende en voortslingerende tot midden onder de processie: die
+daardoor in tweeën werd gebroken. "Gaat voort!" riep de archimandriet,
+met zijn kruis zwaaiende,--en de schare ging voort, altijd voort.--Bij
+den Weverstoren gekomen, riep de archimandriet den monnik Gennadius,
+en gaf hem het kruis, met last om daarmede in den toren te gaan,
+en het beeld des Heilands door de soldaten te doen kussen.
+
+Thans zou er een wonder geschieden. De processie had den Weverstoren
+verlaten, en een open plek bereikt, die zij over moest steken onder
+het geweldige vuur des vijands en den vernielenden kogelregen. Geen
+menschelijk wezen kon ongestraft dat vuur trotseeren, tenzij dat
+eene bovenaardsche macht hem beschermde. Nu zou het geloof dezer
+onverschrokken mannen inderdaad op de proef worden gesteld. Een
+oogenblik stond de processie stil; maar de aarzeling duurde ook
+slechts een oogenblik. De archimandriet, de beeltenis der moedermaagd
+opheffende, trad onbeschroomd in die dwarrelwolk van stof en rook;
+de monniken en pelgrims, de vrouwen en kinderen volgden, luide hunne
+lofzangen zingende.--En zie--de bommen en granaten der engelsche
+schepen weken van haar baan, dwarrelden boven de koepels en torens,
+en stortten neder in het Heilige-meer achter het klooster. Aller
+oogen aanschouwden het wonder; en uit aller harten steeg, met heilige
+ontroering, de dank tot onze-lieve-vrouwe, de machtige en zegepralende
+Panagia!
+
+De fregatten hielden af en verwijderden zich, om niet weder terug
+te keeren; overwonnen en te schande gemaakt, hoewel niet door
+menschelijke macht. Niemand in het klooster had eenig letsel bekomen,
+niettegenstaande het woedende bombardement langer dan een halven dag
+geduurd had.
+
+De tijding van dezen onwaardigen en heiligschennenden aanval vloog, als
+een elektrieke schok, door het gansche groote rijk, overal de heftigste
+gemoedsbewegingen in het leven roepende. De gewaarwording, die de
+geloovige Rus bij dit bericht moest ondervinden, laat zich het best
+vergelijken met hetgeen in ons gemoed zou omgaan op het vernemen der
+tijding dat een of andere turksche pâsha de kerk van het Heilige-graf
+te Jeruzalem had laten bombardeeren. Verbazing, verontwaardiging,
+woede kookten in aller hart; tot straks de blijde mare kwam dat deze
+hemeltergende aanslag was mislukt en geheel te schande gemaakt. Sinds
+dat wonderjaar is de glorie van Solowetsk hooger dan ooit geklommen:
+eene bedevaart naar het klooster op het Heilige-eiland geldt voor bijna
+even verdienstelijk als een pelgrimage naar Bethlehem en het graf des
+Heeren. Boeren en landlieden gaven het voorbeeld; monarchen en vorsten
+volgden. Alexander III is in bedevaart naar Solowetsk getogen; zijn
+broeder Constantijn is hem gevolgd; twee van 's keizers zonen zullen
+eerlang denzelfden tocht aanvaarden. Men zegt zelfs dat de keizerin
+de gelofte heeft afgelegd, het graf van Savatius te zullen bezoeken,
+indien de hemel haar hare gezondheid wedergeeft.
+
+
+
+
+XI.
+
+DE RUSSISCHE SEKTEN.
+
+
+De vreemdeling, die niet aan den uiterlijken schijn der dingen
+blijft hangen, en niet enkel de officiëele waarheid als de alleen
+geldende aanneemt, zal weldra tot de ontdekking komen, dat in de
+diepte der russische maatschappij vijandige elementen aan het woelen
+en gisten zijn: een conflict van vrij wat meer beteekenis, dan de
+meer of minder openlijk gevoerde strijd tusschen de wereldlijke
+geestelijkheid en de kloosterlingen. Ook in Rusland bestaan er
+partijen, die, overeenkomstig den geheelen maatschappelijken toestand
+en het standpunt van ontwikkeling, waarop het russische volk staat,
+tegelijk een kerkelijk en een staatkundig karakter hebben: sekten
+in de eerste plaats, maar tevens ook politieke factiën. Trouwens,
+de orthodoxe kerk is eene staatsinstelling, waarvan de keizer het
+erkende hoofd is; wie zich dus van haar afscheidt, keert zich tegelijk,
+in meerdere of mindere mate, tegen de regeering zelve.
+
+Keizer Nikolaas wilde er niet gaarne van hooren, dat een zijner
+onderdanen van zijne kerk afvallig was geworden; hij trachtte zich
+het onaangename feit, dat er toch werkelijk dissidenten waren, zooveel
+mogelijk te ontveinzen; vooral het naar buiten geheim te houden. Nu,
+wat de meester niet wilde vernemen, trachtten de ministers ook niet te
+zien. De tsaar beroemde er zich gaarne op, dat millioenen Muzelmannen,
+Joden en Boeddhisten in vrede onder zijn schepter leefden; maar dat
+een zijner eigene landgenooten zich veroorloofde in godsdienstige
+overtuiging met den keizer te verschillen, stond in zijne oogen bijna
+met oproer en hoogverraad gelijk. De kerk had nu eenmaal vastgesteld
+wat ieder te gelooven had, den eenigen weg afgebakend om aan het eeuwig
+verderf te ontkomen: daaraan moesten nu ook allen zich houden. Had
+de keizer zelf niet gezworen, dat hij dit geloof zou eerbiedigen en
+handhaven? Zoolang Nikolaas leefde, behoorde het in het Winterpaleis
+tot den goeden toon, niet meer aan het bestaan der vroegere sekten te
+gelooven: men deed het voorkomen, alsof zij allen verdwenen waren, en
+er in het gansche rijk inderdaad niet meer dan ééne christelijke kerk
+bestond. Misschien is keizer Nikolaas de eeuwigheid ingegaan, zonder
+ooit de waarheid te hebben vernomen omtrent die vele duizende menschen,
+die, naar het heette, voor zijne ongenade als versmolten waren.
+
+Intusschen won, buiten het Winterpaleis en de officiëele kerkelijke
+kringen, de afscheiding in kracht en tal, gedurende de geheele
+regeering van den tsaar. Ongetwijfeld keerden enkelen in den schoot
+der orthodoxe kerk terug--maar door geweld gedwongen. Doch dergelijke
+maatregelen mogen sommigen ontrouw doen worden aan hun geloof:
+zij, voor wie dat geloof waarlijk ernst, eene zaak des harten was,
+waren op deze wijze niet te winnen, al moesten zij bittere tijden
+doorleven. Eene godsdienstige overtuiging wordt niet waarlijk
+overwonnen door het bestormen van de bedehuizen harer belijders;
+en de dertigjarige vervolging heeft niet anders uitgewerkt, dan
+dat de dissidenten heden ten dage talrijker, welvarender, vaster
+aaneengesloten zijn, dan toen keizer Nikolaas den troon beklom.
+
+Niemand in geheel Rusland zal durven beweren, dat hij de namen, het
+aantal aanhangers en de bijzondere geloofsartikelen van al deze sekten
+kent; veel minder, dat hij iets weet van haar ontstaan en verborgen
+ontwikkeling. Niet alleen wordt alles wat de raskol, de afscheiding,
+betreft, zooveel mogelijk geheim gehouden: maar ook de sekten zelf
+hullen zich zooveel zij kunnen in het duister. Volgens den minister
+van politie splitsen zij zich in vier hoofdgroepen, te weten: I de
+Doukhobortzis of Pneumatomaken, worstelaars van den geest; II de
+Malakhanys, melkëters; III de Khlystis, geeselaars en IV de Skoptzis,
+eunuken of gesnedenen. [1]
+
+Het is misschien niet gemakkelijk, het in opzettelijke zelfmisleiding
+verder te brengen, dan in deze officiëele lijst geschiedt. Vier groepen
+alzoo, en niet meer? Maar de waarheid is, dat de russische raskolniken
+(dissenters, afgescheidenen) zich wel in honderd sekten verdeelen. Ook
+de rangschikking is zonderling, en berust op geen enkelen redelijken
+grond. De Worstelaars van den geest, die het eerst worden genoemd, zijn
+noch eene oude, noch eene machtige sekte. De Melkëters zijn van lateren
+oorsprong dan de Geeselaars en de Gesnedenen; ook dragen deze beide
+laatste sekten een geheel ander karakter dan de beide eerstgenoemden,
+die, in sommige opzichten, met de Methodisten en Puriteinen zijn
+te vergelijken. De Khlystis zijn niet zoo talrijk als de Skoptzis,
+hoewel zij hoogstwaarschijnlijk de Doukhobortzis in aantal overtreffen.
+
+De oorsprong der Khlystis moet wellicht in de dertiende of veertiende
+eeuw worden gezocht; niemand schijnt daarvan met juistheid iets te
+weten; volgens sommigen zou de sekte in de eerste jaren van tsaar
+Alexis Michaelowitsch, dat is dus omstreeks de helft der zeventiende
+eeuw, zijn ontstaan. Zij zelf noemen Christus als de stichter hunner
+sekte. De Skoptzis zijn nog ouder; zij zijn zeer talrijk en over het
+algemeen zeer vermogend, maar houden zorgvuldig alles wat hun geloof
+en hunne gebruiken betreft, geheim. Zij noemen zich zelf Beliegolubis,
+witte duiven, en gelooven, naar het schijnt, aan eene voortdurende
+incarnatie van Christus: een dezer laatste verschijningen van den
+Heiland was, volgens hen, tsaar Peter III, dien zij allen bijzondere
+eer bewijzen.
+
+Doch deze vier groepen zijn, heden ten dage, niet meer de
+belangrijkste; wel bestaan zij nog altijd, komen voor in officiëele
+lijsten en verslagen, worden besproken in boeken en verhandelingen;
+maar zij zijn, in zekeren zin, historische sekten, die tot een
+vroegeren tijd behooren, en voor wie, zooals het gaat, de tijd van
+aanvallende propaganda grootendeels voorbij is. De altijd werkzame
+schismatieke geest gaat nog voortdurend voort, zich in andere,
+nieuwere vormen te openbaren. Naarmate het onderwijs algemeener wordt,
+vermenigvuldigen zich de sekten. Een pope zeide eens tot mij: "Hetgeen
+in onzen tijd gebeurt, verbaast en bedroeft mij. Ik wil gaarne van
+deze eeuw het beste denken: maar het is mijne doorgaande ervaring,
+dat zoodra een boer kan lezen en voor zich zelf begint te denken,
+hij onvermijdelijk een ketter wordt."--Er heerscht in de russische
+maatschappij, in de russische kerk, eene sterke beweging, eene
+machtige gisting: een voorgevoel van de naderende crisis vervult de
+gemoederen der menschen met vrees en hoop, met twijfel en dorst naar
+zekerheid; het is of allen, in angstige spanning, uitzien naar eene
+openbaring van boven, die aan de bestaande onzekerheid en verwarring
+een einde zal maken. Vandaar, dat ieder stoutmoedige dweeper of listige
+bedrieger, die zich zelf voor een profeet durft uitgeven, aanstonds
+eene schare van volgelingen vindt. Deze verschijnselen zijn teekenen
+der tijden, die met de diepste bewegingen in de wereld der geesten,
+met den historischen ontwikkelingsgang des volks, samenhangen,
+en getuigen van bestaande behoeften, die op deze wijze bevrediging
+zoeken. De meesten dezer sekten hebben zoowel een politiek als een
+godsdienstig karakter. Inlichtingen, die ik in verschillende, ver
+verwijderde provinciën van het groote rijk heb ingewonnen, stellen
+mij in staat het een en ander mede te deelen omtrent godsdienstige
+genootschappen van zoo jongen datum, dat zelfs in Rusland hunne namen
+nog ternauwernood bekend zijn.
+
+In het jaar 1868 vormde zich plotseling in de stad Atkarsk, in het
+gouvernement Saratow en in het bisdom van Tsaritzin, eene nieuwe
+sekte. Zestien personen scheidden zich van de orthodoxe kerk af,
+zonder daarvan kennis te geven aan hun pope; zij stichtten eene
+nieuwe godsdienst, en begonnen, op hunne wijze, het Evangelie te
+prediken. Heiligenbeelden en altaarstukken beschouwen zij als afgoden;
+het brood en de wijn des avondmaals hebben, volgens hen, hun tijd
+gehad. Zij zeiden van Christus zelf den last ontvangen te hebben om
+te onderwijzen, te prediken, te lijden en eene kerk te stichten. Om
+aan die goddelijke lastgeving te voldoen, begaven zij zich naar de
+rivier de Wolga, dompelden elkander in hare wateren, namen een anderen
+naam aan, en hielden te zamen een plechtig feest. Dit gebeurde midden
+in den winter, op asch-woensdag, 26 Februari, toen de wateren van de
+Wolga met ijs waren bedekt, waarin gaten gehouwen moesten worden.--Deze
+nieuwe apostelen der waarheid geven zich zelf den bescheiden naam van
+kleine-christenen. Zij hebben geen priesters, geen formulieren, geen
+beelden; gebruiken geen hostiën en geen gewijde olie. In plaats van
+het gewijde brood, eten zij een soort van koeken, in vorm en omvang
+aan een half-stuivers broodje gelijk, die zij als een bijzondere gave
+van God vereeren, en waaraan zij allerlei geheimzinnige krachten en
+bovennatuurlijke vermogens toeschrijven.
+
+Zoodra de bisschop van Tsaritzin van deze beweging onder zijne kudde
+hoorde, richtte hij een schrijven aan graaf Tolstoï, den minister
+van onderwijs, die aanstonds zijne bevelen zond naar de plaatselijke
+politie. De nieuwe sektarissen moesten nauwkeurig worden gadegeslagen;
+geen indompelingen in het ijs mochten meer worden toegelaten; met
+het bakken der gewijde koeken mocht niet worden voortgegaan. Elke
+prediking van deze nieuwe leer moest onmiddellijk worden verboden;
+de bisschop moest geraadpleegd worden omtrent hetgeen verder tegen de
+sektarissen te doen viel. Al deze bevelen werden stiptelijk uitgevoerd;
+de politie bereikte ook hier het gewone resultaat van hare ijverige
+pogingen: de ketterij der kleine-christenen wint met den dag veld.
+
+
+
+Datzelfde jaar 1868 was getuige van de opkomst van nog eene andere
+sekte. De gouverneur van Kherson vernam, tot zijne verbazing, dat
+eenige boeren in zijne provincie door de politie in hechtenis waren
+genomen om de zeker niet alledaagsche reden, dat zij zich veel te goed
+en te ordentelijk gedroegen voor lieden van hun stand. Naar men zeide,
+dronken die boeren geen sterken drank, vloekten niet, logen niet,
+waren niemand iets schuldig, en gingen ook niet ter biecht om den
+pope hunne zonden te belijden. Niemand begreep daar iets van; en de
+politie, geërgerd dat zij niets ten nadeele van die lieden vinden
+kon, nam ze allen met een slag gevangen, zette ze in den kerker,
+en berichtte den gouverneur welke vermoedens bij haar waren gerezen.
+
+Deze al te deugdzame boeren waren broeders, Ratushni genaamd,
+woonachtig in het dorp Osnowa, waar zij eenig land in eigendom
+bezaten. Osnowa ligt in de nabijheid van een kleine stad, Ananiew
+genaamd, waar een eenvoudig burger, Vonsarski, woonde, die ook bij de
+politie met een zwarte kool stond aangeschreven, omdat ook hij een veel
+te braaf man was voor zijn stand. Vonsarski betaalde zijn schulden,
+en brak nooit zijn woord; hij leefde in vrede met zijne vrouw,--en
+verscheen nooit ter kerk. Hij werd dus ook gevangen genomen, tot de
+gouverneur uitspraak zou hebben gedaan.
+
+Naar men zegt, had de politie gehandeld op aansporing van de
+monniken. Al was er op het oogenblik met grond niets tegen de
+gevangenen in te brengen, toch hoopte men dat op het gerucht hunner
+gevangenneming, de tongen los zouden worden, en dan wellicht het een
+of ander uit zou lekken, waaruit met fatsoen eene niet al te dwaze
+beschuldiging tegen deze lieden ware samen te stellen.
+
+De Ratushni's en Vonsarski stonden bekend als verlichte mannen;
+men wist ook dat zij meermalen in aanraking waren geweest met de
+hernhuttersche kolonisten in het zuiden van Rusland. Het gaf reeds
+ergernis genoeg, dat zij blijkbaar de voorkeur gaven aan de wijze
+waarop deze vreemdelingen hunne paarden optuigden en hunne ossen voor
+den wagen spanden. Bovendien was er alleszins grond voor het vermoeden,
+dat zij geen onbepaalde bewonderaars waren van de organisatie der
+landelijke gemeenten, maar een ander stelsel wenschten, dat meer ruimte
+liet voor de betooning van rechtvaardige en waarlijk godsdienstige
+onderlinge liefde en behulpzaamheid. Men gaf hun om die reden den
+naam van Helpers. Maar hun voornaamste misdaad was toch altijd hunne
+minachting voor de kerkelijke ceremoniën, en hun zucht voor huiselijke
+godsdienstoefening, zonder inmenging van den pope.
+
+De gouverneur van Kherson aarzelde geen oogenblik wat te doen:
+hij liet de gevangenen aanstonds in vrijheid stellen. De monniken
+beschuldigden hem nu van medeplichtigheid aan ketterij, en noemden
+hem een scheurmaker; maar hij wees hen op paragraaf elf van de
+keizerlijke ukase betreffende de dissenters, waarin met zoovele
+woorden te lezen staat dat ieder mag gelooven wat zijn geweten hem
+gebiedt, en deswege geen overlast zal lijden, zoolang hij door zijne
+pogingen om anderen te bekeeren geen onrust en ergernis verwekt. De
+prins voegde er de vermaning bij, dat de geestelijkheid, indien zij
+hare roeping waardiglijk wilde vervullen, zich beijveren moest om de
+afgedwaalde schapen weder tot de kudde terug te voeren.
+
+In de omstreken van Kazan hoorde ik voor het eerst spreken van een
+nieuwe sekte, die in het gouvernement Wjatka was ontstaan, en der
+regeering vele moeilijkheden dreigde te veroorzaken. De aanhangers
+dezer sekte waren arme boeren, die zich verbeeldden dat zij een
+aangeboren recht op den grond hadden, en het dus eene ongehoorde
+tyrannie was, van hen de betaling van pacht te vorderen. Het kanton
+Mostowinsk, in het district Sarapul, was het tooneel dezer beweging. De
+provincie Wjatka, aan de aziatische grenzen gelegen, heeft eene zeer
+gemengde bevolking, uit Russen, Finnen, Basjkiren, Tartaren bestaande;
+in hare diepe, moeilijk toegankelijke dalen vindt men belijders van
+bijna iedere godsdienst: christenen, mohammedanen, boeddhisten,
+heidenen; onder allerlei namen en vormen. In deze eene provincie
+tieren zeker twintig verschillende christelijke sekten; en daar
+alle vreemdelingen en afgodendienaars in dat gouvernement het recht
+hebben om door hunne eigene hoofden te worden geregeerd, is het geen
+gemakkelijke taak de ketterij in al hare verwarde vertakkingen na te
+gaan. Maar eene sekte als deze kon kwalijk verborgen blijven. Willen
+zij hun plicht betrachten en hun leeraar gehoorzamen, dan moesten
+deze sektarissen voor de wereld optreden, hunne leer bekend maken en
+verdedigen: dit was het noodzakelijk gevolg hunner bekeering; en toen
+dan ook de tijd voor het betalen der pacht gekomen was, weigerden
+zij de betaling. Evenals alle kroonboeren (en deze hervormers waren
+allen voormalige kroonboeren) hadden zij hunne woningen en een zeker
+stuk land in eigendom ontvangen, onder voorwaarde dat zij, gedurende
+zekeren tijd, eene zeer matige rente zouden betalen. Nu weigerden
+zij dit en wel om godsdienstige redenen.
+
+De gouverneur van Wjatka, hierover ongerust, schreef naar Petersburg
+om nadere instructies. Hem werd gelast, een onderzoek in te stellen,
+de leiders gevangen te nemen; en zorgvuldig te waken tegen elk
+begin van verzet of oproerigheid. Ongeveer tweehonderd wanbetalers
+werden door de politie gevangen genomen, in afdeelingen gesplist en
+ondervraagd. Eenigen werden, op voorspraak van den gouverneur, weder
+ontslagen; maar toen ik Kazan verliet, waren drie-en-twintig dezer
+wanbetalers nog altijd in de gevangenis. Men kon hun maar niet aan
+het verstand brengen dat zij dwaalden; zij wilden zich niet verbinden,
+hunne leer niet verder te verspreiden; en, wat nog het ergste van alles
+was, zij bleven hardnekkig de voldoening der op hun land klevende rente
+weigeren. Wat moet een praktisch staatsman aanvangen met lieden, die,
+uit gemoedsbezwaren, de betaling van belasting en pacht weigeren?
+
+
+
+Bij mijne komst in de provincie Simbirsk had ieder den mond vol
+van een zonderlinge soort van lieden, wier bestaan eerst onlangs
+was ontdekt. Een zekere Peter Mironoff, een gewoon soldaat, had zich
+opgeworpen als stichter eener nieuwe godsdienst, waarvan de belijdenis
+en gebruiken zeer geheim moesten worden gehouden, en die zelfs geen
+naam droeg. Deze Peter stond als een braaf, oppassend man bekend;
+hij was vroom, ernstig, ordelijk en betamelijk in zijn gedrag;
+als soldaat ontbrak hij nooit bij de exercitiën; als biechteling
+gaf hij zijn pope nimmer reden tot klachten. Niemand verwachtte van
+hem iets bijzonders. Naar men zegt, begon hij met veertien zijner
+makkers te bekeeren, die zich allen bij eede verbonden, dat zij
+de hun geopenbaarde waarheid geheim zouden houden; dat zij zooveel
+mogelijk alle aanleiding tot achterdocht zonden vermijden; dat zij,
+des noods, ballingschap, pijniging en zelfs den dood zouden ondergaan,
+maar nooit de geheime leer openbaren.
+
+Peter, die zelf niets geleerd heeft en dus hoegenaamd geen eerbied
+heeft voor boeken, is een verklaarde vijand van alle formulieren, van
+alle liturgiën, van alle levensbeschrijvingen der heiligen. Volgens
+hem, zijn lezen en schrijven gevaarlijke verleidingen en dwalingen: de
+overlevering, door eene levende persoonlijkheid bewaard en verkondigd,
+is voor hem de echte bron en toetssteen der waarheid. Hoewel hij
+ijvert tegen alle kruisen en beelden, hangt toch een zilveren
+heiligenbeeld, op eene zeer zichtbare plaats, in zijne kamer, en
+draagt hij voortdurend een koperen kruis om zijn hals. Hij leert
+zijn discipelen, dat de ware godsdienst bestaat in een voortdurenden
+strijd tegen het vleesch, en schrijft daarom zeer strenge vasten en
+onthouding voor. Als zij vasten, moeten zij zich volstrekt van alle
+spijze onthouden, om den Heer niet te bespotten; en zelfs wanneer zij
+aan de physieke behoeften des lichaams moeten voldoen, behooren zij
+toch alle overtollige weelde, als den uitverkorenen niet voegende, te
+vermijden, zooals het gebruik van vleesch en wijn, van melk en eieren,
+van olie en visch. Hij waarschuwt de jongelieden tegen de zonde van
+het huwelijk, en vermaant de gehuwden, met elkander als broeders
+en zusters te leven, in reinheid en vrede, zooals de engelen in den
+hemel. Volgens Peter is het menschelijk hart vol van goede en kwade
+beginselen en neigingen; hij houdt zich overtuigd dat het mogelijk
+is, het kwaad door het goed te overwinnen; vasten en bidden zijn de
+eenige en ook afdoende middelen om de booze geesten te verdrijven,
+die over het vleesch heerschappij voeren.
+
+De volgelingen van dezen nieuwen apostel verwerpen alle mysteriën
+en sacramenten, alle uiterlijke teekenen en symbolen van
+Godsvereering. Zij leven in vrede met de wereld, helpen elkander
+zooveel in hun vermogen is, en gehoorzamen onvoorwaardelijk aan de
+bevelen van eene door hen gekozen heilige maagd: de door de zonde
+gevallen mensch kan, naar hunne meening, alleen eene vrouw en maagd
+als voorganger en leeraar erkennen. Het ware hoofd der sekte is dan
+ook eene boerenvrouw, Anicia genaamd, woonachtig in het dorp Perewoz,
+in het gouvernement van Tambow; zij staat niet alleen boven Peter
+Mironoff zelf, maar ook boven den Zaligmaker en Sint-Nicolaas.
+
+De godsdienstoefeningen dezer sekte, die in het geheim, met gesloten
+deuren gehouden worden, beginnen en eindigen met gezang, begeleid
+door eene eigenaardige soort van kort afgebroken muziek, en vergezeld
+van dansen en springen. De vormen der eeredienst zijn gedeeltelijk
+aan de moskee ontleent. Zij bidden staande, buigen zich nu en dan
+met het aangezicht ter aarde, en onthouden zich van het teeken des
+kruises. Evenals alle dissidenten zonder onderscheid, zijn ook deze
+sektarissen vijandig gekant tegen den officiëelen staat, niet minder
+dan tegen de officiëele kerk.
+
+Het duurde een geruimen tijd, eer Peter en zijne volgelingen bij de
+politie werden aangeklaagd; en nu zij er zich eenmaal mede heeft
+gemoeid, en de profeet en de maagd in de gevangenis zitten, weet
+de regeering niet best wat te doen. Bijna alle mannen en vrouwen
+toch, die beschuldigd werden leden te zijn van deze onwettige en
+godslasterlijke sekte, staan in de provincie Simbirsk bekend als
+lieden van een onberispelijken wandel. De hoofden der sekte staan
+bijzonder hoog aangeschreven, niet alleen als trouwe kerkgangers,
+maar zelfs als ijverige medearbeiders der geestelijkheid. Zij die
+door de politie op vermoeden werden gevat, waren in den regel in het
+bezit van een door den pope afgegeven certificaat, ten bewijze dat
+zij regelmatig ter biecht kwamen en hoogtijd hielden. Moeder Anicia,
+in haar dorp gevangen genomen, werd ten scherpste ondervraagd; maar
+toch men heeft niets tot haar nadeel kunnen vinden. Zij is veertig
+jaar oud, en, hoewel sedert negentien jaar gehuwd, nog altijd maagd:
+en al hare buren verklaren eenstemmig dat zij een onberispelijk
+voorbeeldig leven heeft geleid. Toch geeft de politie de zaak nog niet
+op: Peter en Anicia vertoeven nog altijd in den kerker: het proces is
+nog steeds aanhangig, en zal hoogstwaarschijnlijk daarmede eindigen,
+dat de model-soldaat en de onberispelijke boerin hun verder leven in
+een der Siberische mijnen zullen slijten.
+
+
+
+Te Moskou verhaalde men mij van een sekte, die zeker wel de
+zonderlingste van allen mag worden genoemd: de zoogenaamde
+Napoleonisten. Hun haat tegen het rijk en de officiëele kerk heeft
+hen er toe gebracht, den geduchtsten vijand, dien Rusland in de
+laatste tijden gehad heeft, Napoleon I, als een soort van messias,
+als een beschermgod van het Slavonische ras, te vereeren. Natuurlijk
+dienen zij dit weinig vaderlandslievend geloof geheim te houden; ook
+laten zij niemand bij hunne godsdienstoefeningen toe. Toch beweert
+men dat zij een vast aaneengeschakeld genootschap vormen, en dat hun
+aantal gedurig toeneemt. Zij vergaderen met gesloten deuren, onder
+het oog der politie; maar zoovele sekten te Moskou doen hetzelfde,
+dat deze omstandigheid op zich zelf niet zoo bijzonder vreemd is. Naar
+men zegt, hebben zij in hunne woning een soort van altaar, waarop het
+borstbeeld van Napoleon staat, en waarvoor zij nederknielen. Zij houden
+zich overtuigd, dat hun messias nog in leven is; volgens hen, zou hij
+aan de handen zijner vijanden zijn ontkomen, en van St.-Helena naar
+Midden-Azië zijn gevlucht, waar hij nu zijn verblijf houdt te Irkutsk,
+nabij het meer Baïkal, op de grenzen van chineesch Tartarije. Vandaar
+zal hij te zijner tijd wederkomen, aan de onderlinge twisten der vele
+sekten een einde maken, zich aan de spitse van een machtig leger
+stellen, en de aanhangers van Satan, dat wil zeggen de regeerende
+dynastie en hare dienaren, slaan met de scherpte des zwaards.
+
+
+
+
+XII.
+
+DE OUD-GELOOVIGEN.
+
+
+Al deze zonderlinge secten en geheime genootschappen zouden weinig
+gewicht in de schaal leggen, en hoogstens als merkwaardige uitingen van
+deels politiek, deels godsdienstig fanatisme de aandacht verdienen,
+indien zij enkel op zich zelf stonden, en niet veelmeer teekenen
+waren van een algemeen verspreide kwaal in het groote rijk. Hun aller
+gemeenschappelijke levensbodem, waarin zij wortelen, is de felle,
+diep verborgen afkeer van de officiëele orthodoxe kerk.
+
+Buiten Rusland zijn er maar weinig menschen, die kennis dragen van
+het bestaan eener andere, populaire kerk nevens de officiëele; en nog
+minder is het bekend dat deze beide kerken in rustelooze vijandschap
+en bitteren strijd met elkander zijn gewikkeld. Toch mag dit feit
+geen oogenblik worden voorbijgezien door ieder, die zich rekenschap
+wil geven van de wezenlijke gesteldheid en de ontwikkeling van het
+russische rijk.
+
+De aanhangers dezer populaire kerk zijn de zoogenaamde oud-geloovigen,
+dat wil zeggen: zij, die de voorgewende hervormingen van den patriarch
+Nikon verwerpen, en de oude, van de vaderen overgeleverde liturgie
+hebben behouden. "Gij zult in ons land, zeide een priester van
+het oude geloof tot mij, een kerk van Byzantium en eene kerk van
+Bethlehem vinden; eene oude leer en eene nieuwe leer; een stelsel
+van menschelijke inzetting en een van God gegeven Evangelie."
+
+Niemand heeft tot dusverre het juiste getal opgegeven van hen, die
+als oud-geloovigen zich van de staatskerk hebben afgescheiden. De
+regeering heeft somwijlen den schijn aangenomen, als wilde zij hen
+als dissenters behandelen; maar nooit heeft men den moed gehad, hen
+officieel onder de ketters en sektarissen te begrijpen. Men heeft hen
+beurtelings gehaat, gevreesd, gevleid, mishandeld; spionnen hebben hen
+bespied; de politie heeft hen in de gevangenis geworpen; ministers
+hebben hen door schitterende aanbiedingen pogen te verlokken; maar
+nooit heeft men het gewaagd hen te tellen, want de regeering zelve
+deinsde terug voor de waarheid, die dan onverbiddelijk aan het licht
+zou komen. Een andere en betere geest heerscht tegenwoordig in het
+Winterpaleis: men sluit de oogen niet langer voor de werkelijkheid: en
+deze groote kwestie--verreweg de belangrijkste van alle binnenlandsche
+kwestiën--wordt, met ernst en ijver, naar alle zijden onderzocht
+en toegelicht. De regeering is tot de overtuiging gekomen, dat in
+Rusland niets van wezenlijk belang tot stand kan worden gebracht,
+zonder de medewerking der oud-geloovigen; en bij elken grooten
+maatregel treedt, in regeeringskringen, de vraag op den voorgrond:
+"Wat zullen de oud-geloovigen daarvan zeggen?"
+
+Een russische bisschop, die veel in zijn vaderland gereisd had,
+verzekerde mij, dat het getal der oud-geloovigen tien à elf millioen
+beloopt; een minister van staat schatte hun aantal zelfs op zestien of
+zeventien millioen. Een priester van Kèm ging nog verder. "De helft
+der bevolking, zeide hij, behoort tot het oude geloof; en zoodra
+ons eenmaal vrijheid geschonken wordt, zal drie vierde gedeelte
+van het volk tot ons behooren." Voor zoover mijne eigen ervaring
+reikt, ben ik geneigd, dien priester gelijk te geven. Een Duitscher,
+die dertig jaren in Rusland heeft gewoond en het volk goed kende,
+maar, als Lutheraan, vreemd is aan de onderlinge twisten der sekten,
+schrijft mij dienaangaande: "Mijne ondervinding heeft mij geleerd,
+dat, de bevolking in haar geheel genomen, vier van de vijf menschen òf
+nu reeds oud-geloovigen zijn, òf zich de volgende week daarbij zouden
+aansluiten, indien zij slechts de zekerheid hadden dat de regeering
+hen met vrede zou laten." Dit houd ik voor overdrijving; maar ik word
+telkens meer bevestigd in mijne overtuiging, dat de oud-geloovigen het
+eigenlijke russische volk zijn; terwijl de orthodoxen weinig anders
+zijn dan eene sekte, waartoe het hof, de adel en de geestelijkheid
+behooren, en die daarom, voor het oogenblik nog, de macht in handen
+heeft.
+
+Bijna al de boeren in het noorden zijn oud-geloovigen; bijna al de
+Kozakken van den Don, de helft der inwoners van Nishny-Nowgorod en
+van Kazan, de meeste kooplieden van Moskou, zijn aanhangers van het
+oude geloof. In één woord, de voornaamste handelaars en industriëelen,
+de aanzienlijkste bankiers, de mannen, die in menig opzicht aan het
+hoofd der maatschappelijke beweging staan en aan wie ongetwijfeld de
+naaste toekomst behoort, zijn oud-geloovigen.
+
+Gij wandelt door de straten van Moskou, waar telkens uwe aandacht wordt
+getrokken door de edele pracht der bijkans vorstelijke woningen. Gij
+vraagt uwen gids: "Aan wien behoort dit huis?"--"Aan Moronzoff.--"Wie
+is dat?"--"O, mijnheer, Moronzoff is de rijkste man in Moskou; de
+grootste industriëel van Rusland. Vijftigduizend man vinden werk in
+zijne fabrieken. Hij is een oud-geloovige."
+
+"En wie woont hier?"--"Soldatenkoff".--"Wie is dat?"--"Een schatrijk
+koopman en een groot industriëel: een van de invloedrijkste mannen
+in Rusland. Hij is een oud-geloovige."
+
+"En van wien is dat paleis daar?"--"Dat behoort aan jonkvrouw
+Rokhmanoff. Zij is onze miss Burdett Coutts; misschien niet zoo
+rijk, maar vooral niet minder ijverig om goed te doen. Zoo als ge
+ziet, bewoont zij een prachtig huis; men vindt er niet minder dan
+dertig receptiekamers, voor de ontvangst van gasten. Ook zij is een
+oud-geloovige."
+
+En zoo gaat het voort, van den morgen tot den avond. Gij gaat naar de
+bazars:--de meeste en fraaiste winkels zijn van oud-geloovigen; naar de
+universiteit:--de meeste beurzen zijn door oud-geloovigen gesticht;
+naar de hospitalen:--zij worden grootendeels door oud-geloovigen
+onderhouden. De oud-russische deugden--en ook de oud-russische
+ondeugden--gij zult ze vinden bij deze oud-geloovigen: niet bij de
+maar al te zeer overbeschaafde en ontzenuwde aanhangers der officiëele
+eeredienst.--"In Rusland, zeide mij eens een scherpzinnig opmerker,
+zijn er verschillende vormen van eeredienst: een ritus voor het paleis,
+voor het klooster, voor het kamp; een prachtige en schitterende ritus,
+misschien geschikt voor keizers en vorsten, maar zeker niet voor de
+arme visschers langs de kusten der IJszee."
+
+De oud-geloovige is zoowel in zijne godsdienstoefening als in het
+dagelijksch leven, hoogst eenvoudig en een voorstander van het oude:
+echt conservatief, zoowel in den goeden als in den kwaden zin. Hij
+heeft een afkeer van alles wat nieuw is, en omdat het nieuw is: zoowel
+van eene synode van monniken, als van eene op vreemden grond gestichte
+hoofdstad. Zijne vaderen gebruikten geen suiker in hunne thee: hij
+dus ook niet; zij kenden geen gas: de nieuwerwetsche verlichting is
+ook hem een gruwel. Het is voor hem voldoende, dat het een of ander
+in vroeger tijd aan zijne voorvaderen onbekend was, om het nu ook
+onvoorwaardelijk te verwerpen. Deze oud-geloovigen zijn niet minder
+vijandig gezind jegens het tegenwoordig regeeringsstelsel dan jegens
+de officiëele kerk. De getrouwe Rus behoort voor den regeerenden
+monarch te bidden als voor een goed keizer en een goed christen; maar
+velen van deze oud-geloovigen willen voor den regeerenden monarch
+in het geheel niet bidden. Sommigen willen wel voor hem bidden als
+tsaar, maar niet als keizer; doch niemand zal voor hem bidden als
+voor een christen. Zij houden zijn recht op de kroon voor minstens
+twijfelachtig. Het woord keizer, zeggen zij, beteekent vorst der
+duisternis; de dubbele arend is een symbool van den boozen geest;
+de autocratische regeering is het rijk van den antichrist.
+
+De oorsprong dezer groote, diepgaande scheuring in het maatschappelijk
+en zedelijk leven des russischen volks valt omstreeks de helft der
+zeventiende eeuw, in de dagen van den patriarch Nikon: een man, die
+misschien een niet minder beslissenden invloed op het toekomstig
+lot van Rusland heeft uitgeoefend, dan de groote tsaar zelf, die,
+naar het zeggen der oud-geloovigen, zijn natuurlijke zoon was.
+
+In de eerste helft der zeventiende eeuw alzoo, landde een man van
+middelbaren leeftijd en van een streng somber uiterlijk, aan het
+klooster te Solowetsk, om op het graf van den heiligen Filippus
+te bidden en een schuilplaats bij de monniken te vragen. Naar zijn
+zeggen, was hij de zoon van een boerenarbeider uit een dorp nabij
+Nishny-Nowgorod, zelf ook landbouwer en gehuwd. In zijne jeugd had
+hij eenigen tijd in een klooster doorgebracht; en na tien jaren in den
+echtelijken staat te hebben geleefd, had hij zijne vrouw overgehaald,
+den sluier te nemen en de bruid des Heeren te worden. Hij had haar in
+het klooster van Sint-Alexis te Moskou achtergelaten, en zelf zijne
+schreden gericht naar het onherbergzame, ijzige noorden.
+
+Op het eiland Anzersk, waar tegenwoordig de hoeve staat, leefden
+destijds eenige kluizenaars, die den vreemden pelgrim in hun midden
+opnamen. Daar trok hij het monnikskleed aan, en veranderde zijn
+wereldlijken naam in dien van Nikon; maar hij was zoo onhandelbaar
+van aard, dat hij weldra met zijn superieur overhoop lag, als vroeger
+met zijne vrouw. Eleazar, de stichter van deze kluis, wenschte zijne
+eenvoudige kerk van dennenstammen door eene steenen kerk te vervangen,
+en toog met Nikon naar Moskou om daarvoor de noodige gelden bijeen
+te brengen. Zij twistten met elkander onder weg; zij twistten na
+hunne terugkomst. Eindelijk joegen de monniken den lastigen gast
+weg; zij zetten hem in eene schuit, gaven hem brood en water mede,
+en lieten hem vrij om te gaan werwaarts hij wilde, mits hij slechts
+nooit terugkwam. De stroom wierp hem op een rots, in de baai van Onega;
+Nikon richtte daar een kruis op, en legde de gelofte af dat hij daar
+eene kerk zou bouwen, indien de heilige-maagd hem wilde helpen om
+zijne fortuin te maken.
+
+Op het vasteland aangekomen, werd hij weldra het hoofd van een
+gezelschap kluizenaars, die zich aan de oevers van het meer
+Kodjeozersk, in de provincie Olonetz, hadden gevestigd. Daar
+opende zich voor hem de weg naar macht en aanzien: eene toevallige
+omstandigheid bracht hem in aanraking met Tsaar Alexis: en hij maakte
+een zoo overweldigenden indruk op dien niet zeer scherpzinnigen vorst,
+dat hij binnen weinige jaren alle rangen der kerkelijke hiërarchie
+doorliep, en achtervolgens tot archimandriet, bisschop, metropolitaan
+en eindelijk tot patriarch werd verheven.
+
+Nikon, in wien een ondragelijke hoogmoed met sluwe geslepenheid gepaard
+ging, nam zich voor, het bestuur der kerk met vaster hand te voeren,
+dan zijne zwakke en onbeteekenende voorgangers hadden gedaan. Met
+zijne plompe gestalte, zijn grof opgezet gelaat, zijn rooden neus,
+zijn doffen blik, had Nikon meer weg van een frieschen boer, dan van
+een russischen monnik; maar toch was hij een hartstochtelijk minnaar
+van praal en vertooning, en zwol zijn hart van grenzenloozen trots
+als hij, in de kathedraal, nevens den tsaar op zijn troon zat. De
+half-barbaarsche glans en pracht, die de byzantijnsche geestelijkheid,
+zelfs onder de turksche heerschappij, bleef tentoonspreiden, bekoorde
+zijn oog en hart; en het werd zijn ijverigst streven, den statigen
+en omslachtigen byzantijnschen ritus ook in zijne kerk in te voeren,
+zonder te bedenken dat hij, aldus tot de dagen van het oostersche rijk
+teruggaande, zich de Grieken in hun smadelijkst verval ten voorbeeld
+nam. Zijne eerste maatregelen waren niet ondoordacht. Hij zond eenige
+schrijvers naar den berg Athos, die vandaar afschriften medebrachten
+van de echte exemplaren der oudste gewijde boeken; deze liet hij in
+het slavonisch vertalen, en met de liturgische boeken, die toen in
+gebruik waren, vergelijken. Het bleek daarbij, dat in den aangenomen
+tekst fouten waren ingeslopen: waarom hij zijn schrijvers opdroeg,
+voor hem eene nieuwe uitgave van de Schrift en van de formulieren
+te bewerken, waarin de betere lezingen zouden worden opgenomen. Maar
+verder reikt zijne verdienste ook niet. Nikon verstond geen grieksch;
+dit belette hem evenwel niet, toen de nieuwe bewerking, over welker
+verdiensten hij natuurlijk niet oordeelen kon, voltooid was, dit boek
+met gezag aan de kerk op te leggen. De kerk opperde bedenkingen: Nikon
+riep de hulp van den tsaar in. De priesters verzetten zich tegen deze
+inmenging van het wereldlijk gezag: Nikon leverde de weerspannige
+geestelijkheid over in handen van de politie. Alexis stond hem met
+al zijne macht bij, om zijn plan te helpen verwezenlijken. Toch
+stuitte men op een fellen tegenstand, niet alleen in de steden en op
+het platte land, maar ook in den regeeringsraad, in de kloosters,
+in de kerk. De boeren en de popen waren al even weinig ingenomen
+met de veranderingen, die hij wilde maken. De formulieren waren oud
+en eerwaardig; hunne taal klonk als muziek in aller oor; de woorden
+zelf schenen bijna goddelijk; sinds onheugelijke tijden waren deze
+boeken bij de heilige dienst gebruikt; twintig geslachten waren
+volgens deze liturgie gedoopt, gehuwd en teraardebesteld... Waarom
+moesten deze heilige boeken nu eensklaps worden weggeworpen, en door
+anderen, van vreemd maaksel bovendien, vervangen? Nikon beweerde wel
+dat de nieuwe beter waren: maar hoe kon hij dat weten? De patriarch
+was nu juist geen kritikus; velen betwistten hem zelfs den naam van
+een geleerd man. In plaats van nu langzamerhand, door overreding en
+zachte middelen, de lieden voor zijne hervormingsplannen te winnen,
+voerde hij al deze nieuwigheden plotseling en met geweld in. Zelfs
+bleef het nog niet bij zulke tekstveranderingen: hij veranderde
+ook den ouden vorm van het kruis; hij raakte aan de sacramenten;
+hij voerde eene nieuwe wijze van zegening in en wijzigde de teekenen
+op het gewijde brood. Op bevel van den tsaar, die de ver strekkende
+gevolgen van deze maatregelen niet kon overzien, werden nu deze nieuwe
+formulieren, deze nieuwe liturgie en geheel deze nieuwe ritus in alle
+kerken en kloosters van het gansche land ingevoerd. De kerk van Nikon
+was van nu voortaan de officiëele Staatskerk.
+
+De meerderheid des volks en der geestelijkheid bleef evenwel aan de
+overgeleverde liturgie getrouw, en verzette zich standvastig tegen alle
+nieuwigheden. Dit was vooral het geval op het platte land, en met name
+in de noordelijke provinciën, waar de invloed van het hof zich maar
+weinig deed gelden. Ook de kloosters boden aanvankelijk tegenstand, en
+vooral het groote klooster in de Witte-zee. Toen de nieuwe formulieren
+van Nikon te Solowetsk bekend werden, waren de broederen eenstemmig
+in hun besluit om ze te verwerpen. De archimandriet alleen, die
+zich door zijn officiëel karakter gebonden achtte, koos partij voor
+den patriarch en den tsaar; maar de broeders zetten hun onwilligen
+archimandriet in eene boot, en voerden hem naar Kèm. Daarop riepen
+zij het kapittel te zamen, en kozen twee uit hun midden, Azaria en
+Gerontius, wien zij de leiding van de huishoudelijke aangelegenheden
+des kloosters opdroegen. Al de Kozakken in het fort voegden zich
+bij hen; en bijgestaan door de bewoners der nabijgelegen kust, die
+met hen eenstemmig dachten, volhardden de monniken van Solowetsk,
+gedurende meer dan tien jaren, in hun gewapend verzet tegen de
+officiëele kerk. Alleen het verraad bracht hen eindelijk ten onder. De
+orthodoxe schrijvers, die deze gebeurtenissen verhalen, verzekeren dat
+de belegeraars, toen zij zich eindelijk van Solowetsk meester maakten,
+stiptelijk de wetten van den oorlog in acht nemen. Alleen diegenen, die
+met de wapens in de hand gegrepen werden, werden terdoodgebracht; de
+anderen werden in vergelegen kloosters overgeplaatst, waar zij bleven,
+tot zij zich aan het wettig gezag onderworpen hadden. Maar de visschers
+en landlieden langs de kusten der IJszee bezitten nog oude boeken,
+waarin de zaak eenigszins anders wordt voorgesteld. Een oude landman
+haalde eens zulk een boek uit een verborgen put onder den vloer zijner
+keuken te voorschijn, en wees mij een passage in rooden en zwarten
+inkt, waar te lezen stond dat al de monniken in het weerspannige
+klooster tot den laatsten man om het leven werden gebracht.
+
+De zegepraal der belegeraars was voor de natie een groot verlies. Deze
+overwinning verdeelde de russische kerk in twee vijandige partijen,
+en de treurige triomf van Nikon heeft waarschijnlijk nog niet
+al zijne vruchten gedragen. Sinds dien noodlottigen dag staat
+de eene helft van het volk in vijandschap tegenover de andere;
+de staatsgodsdienst is in de oogen van millioenen eene gruwelijke
+ketterij, en de gemeenschappelijke souverein het opperhoofd eener
+vervolgzieke synode van monniken. Ook in andere opzichten droeg Nikons
+werk zeer wrange vruchten. De russische kerk werd van hare vrijheid,
+en daarmede van hare levenskracht, beroofd; al zeer spoedig loste zij
+zich op in den staat, en verving het wereldlijk gezag de plaats der
+kerkelijke overheid. Nauwelijks was Nikon ten grave gedaald, of het
+patriarchaat werd afgeschaft; de keizer trad op als het wettig hoofd
+der kerk, die welhaast niets meer was dan eene staatsinstelling, een
+deel der regeeringsmachinerie. Het ideaal, waarnaar het absolutisme
+altijd heeft gestreefd, en waarnaar het in onze dagen met vernieuwden
+ijver streeft: de vereeniging van geestelijk en wereldlijk gezag
+in ééne hand, de volstrekte onderwerping der kerk aan den staat,
+onder welke schoonschijnende, huichelachtige leuzen ook aanvankelijk
+vermomd;--dit ideaal werd in Rusland bijna bereikt. Met welk gevolg,
+weet ieder, die de russische maatschappij van nabij heeft gadegeslagen;
+en wij zouden wel wenschen, dat zij die zich in oprechtheid vrienden
+der vrijheid wanen, en, de beteekenis van den strijd onzer dagen niet
+doorziende, partij kiezen voor den staat tegen de kerk, een weinig
+meer acht gaven op de les, die hier zoo duidelijk voor ieder spreekt.
+
+De orthodoxe kerk is sedert eene staatskerk, in den slechtsten zin
+des woords, geworden: zij heerscht over de gewetens, breidt hare
+grenzen uit en verdrukt de dissidenten, bij dit alles geholpen en
+gesteund door den wereldlijken arm. Heerschzuchtig en onverdraagzaam,
+verbiedt zij de lezing van den bijbel, het zelfstandig onderzoek,
+de vrijheid der gedachte, zonder zelf eenig teeken van leven of
+ontwikkeling te geven. De oud-geloovigen op hun beurt ondervinden
+evenzeer de nadeelige gevolgen der afscheiding: niet enkel door de
+vervolgingen, waaraan hunne "onbekeerlijkheid" hen steeds blootstelt,
+maar nog meer door de afzondering, waarin zij noodwendig geplaatst
+zijn. Door dit isolement toch werden zij er van zelf toe gebracht,
+hunne goede eigenschappen te overdrijven, en een buitensporig gewicht
+te hechten aan oude gebruiken en oude formulieren. Zij leven in eene
+eigenaardige verouderde wereld, vreemd aan de begrippen, de denkbeelden
+en behoeften van den nieuweren tijd, dien zij niet begrijpen, en
+daarom ook niet waardeeren of liefhebben. Volgens hunne strenge
+eenzijdige begrippen, begon de heerschappij van den antichrist met
+Nikon: sedert dien tijd draagt alles wat in het land geschiedt den
+stempel van onwaarheid en ontrouw.
+
+Evenals de jood en de muzelman, zoo is ook de oud-geloovige, althans
+een van de strenge richting, dadelijk op het eerste gezicht kenbaar. Ik
+stond eens met een mijner russische bekenden op de binnenplaats van een
+posthuis, waar eenige pelgrims bezig waren met eten en drinken. "Zie
+dien man daar" zeide mijn vriend, "dat is een oud-geloovige."
+
+"Waaraan ziet ge dat?"
+
+"Zie maar, hoe hij met verachtelijk schouderophalen de aardappelen
+uit zijn schotel wegwerpt. Dat is een teeken. Ook gebruikt hij geen
+suiker bij zijn thee; een tweede teeken. Hoogstwaarschijnlijk zal
+hij ook niet rooken."
+
+"Zijn dat dan alle kenmerken van een oud-geloovige?"
+
+"Ja; althans in deze noordelijke streken. Te Moskou, Nishny en Kazan
+is men minder nauwgezet--vooral wat het drinken en rooken betreft;
+de kozakken van den Don zijn op die punten nog ruimer van geweten."
+
+"Zijn die kozakken ook oud-geloovigen?"
+
+"Bijna allen; maar onder de regeering van Nicolaas werden geen
+pogingen gespaard om hen te bekeeren; en aangezien deze kozakken
+aan de krijgswet onderworpen zijn, stonden hun officieren allerlei
+middelen ten dienste om hen te dwingen zich aan den wil des keizers te
+onderwerpen. De hetmans schikten zich naar het geloof van den tsaar;
+van de minderen lieten er velen zich overhalen om eene officiëele
+mis bij te wonen. Maar de meerderheid bleef onverzettelijk, en
+menige fiksche jonkman uit het land aan den Don is naar den Kaukasus
+uitgeweken, liever dan zijn voorvaderlijk geloof te verloochenen. Ook
+bij de kozakken moet ge u niet, door den schijn laten bedriegen:
+want ondanks de ijverige pogingen van popen en politiedienaren, is de
+grootste helft der kozakken aan hunne oude liturgie getrouw gebleven;
+en de vrees van hen, door te sterke pressie, tot verzet te prikkelen,
+heeft in den laatsten tijd de regeering bewogen, meer verdraagzaamheid
+in acht te nemen."
+
+
+
+
+XIV.
+
+DE WEGEN.--IN HET WOUD.--RUSSISCHE DORPEN.
+
+
+Hij, die gewoon is op reis niet meer dan het volstrekt noodige mede
+te nemen, zal op zijne tochten door Rusland dikwijls in verlegenheid
+geraken, vooral als zijn weg hem door de wouden of de steppen voert. De
+toebereidselen voor een reis zijn hier een zaak van groot gewicht en
+van veel overleg. De reiziger heeft te zorgen voor allerlei dingen,
+waaraan hij in andere landen niet behoeft te denken: kaarsen en
+kussens, messen en vorken en honderd andere zaken. Twee artikelen
+bovenal kan hij niet ontberen--een bed en een samovar (trekpot).
+
+Mijn weg van de IJszee tot de zuidelijke hellingen van den Oeral,
+en van de straat van Jenikale tot de golf van Riga, loopt over land
+en meer, over heuvel en heide, door het woud en de steppen. Ik moet
+mij daarbij afwisselend bedienen van alle middelen van vervoer, die
+in het land in gebruik zijn: droshkis, wagens, schuiten, tarantassen,
+stoombooten, sleden en spoorwegen. Van Solowetsk voer ik naar Archangel
+met de boot, die de benoodigdheden voor het klooster haalt. Vader
+Johannes was zelf aan boord; het was fraai weder; de overtocht werd
+in den bepaalden tijd volbracht. Van Archangel naar Wietegra, een
+afstand van achthonderd wersten, heb ik vijf á zes dagen en nachten
+met postpaarden te rijden door een onmetelijk woud van beuken en
+dennen. Hier beginnen mijne tribulatiën. Eerst, gehaspel met de politie
+over mijn podorodjna, een soort van pas, door de politie afgegeven,
+en waarbij den reiziger het recht wordt toegekend om, tegen een
+bepaalden prijs, aan de posthuizen paarden te vorderen. Men begrijpt
+niet, waarom ik niet, als iedereen, met een boot de Dwina opvaar, in
+plaats van door een land te trekken, waar haast geen wegen zijn. Mijn
+antwoord, dat ik het dorp Kholmogory, de geboorteplaats van den dichter
+Lomonosoff, wil bezoeken, bevredigt de politie maar half. Wat is
+daaraan te zien? Eindelijk echter geeft zij toe: de pordorodjna wordt
+geteekend. Nu komt de tweede vraag--die van het voertuig: een wagen,
+een kar of een slede? Er zijn geen diligences: niets dan een karretje,
+juist groot genoeg om een brievenzak en een knaap te bergen, en dat
+tweemaal in de week naar de hoofdstad vertrekt. Niemand anders dan
+de postillon kan daarvan gebruik maken; de vreemdeling moet dus zelf
+voor een vervoermiddel zorgen: en zijne keus is beperkt tot een kar,
+eene tarantasse of een slede, welke laatste natuurlijk alleen in den
+winter bruikbaar is. Ik kies de tarantasse.
+
+Een tarantasse is een beter soort kar, voorzien van een slijkbord, een
+kap en een trede. Zij heeft geen veeren; want veeren zijn onderhevig
+aan breken: en wanneer dit ongeval u overkwam in een streek, waar
+ge mijlen en mijlen in den omtrek geen enkele menschelijke woning
+vindt, zou de ramp onherstelbaar wezen. De eenvoudige bak rust
+op balken, ruwe pijnstammen, van de takken en bladeren beroofd,
+met de bijl gehouwen, en bevestigd aan de assen van twee paar
+wielen, die negen of tien voet van elkander verwijderd zijn. Een
+lederen huif en kap beschermen eenigszins tegen den regen: niet veel
+echter, want de snijdende windvlagen en geweldige stortbuien dringen
+overal door. Het aartsvaderlijke voertuig is licht en luchtig; noch
+voor de vervaardiging, noch voor de herstelling wordt bijzondere
+kunstvaardigheid vereischt. Het kan wel gebeuren, dat, bij het
+voortdurend hossen en stooten, een der balken breekt; geen nood: gij
+houdt even aan den boschrand stil; de voerman hakt een denneboom om,
+stroopt er de takken en bladeren af--en ziedaar, de zaak is weêr in
+orde! Binnen een half uur is de schade hersteld.
+
+Ik wenschte de tarantasse tot Petersburg, of althans tot Wietegra,
+te huren: maar de eigenaar was daartoe niet te bewegen. Ik moest dan
+het rijtuig koopen: maar dit ging niet, want wat zou ik, eenmaal ter
+plaatse mijner bestemming gekomen, met de tarantasse uitvoeren? De
+engelsche consul redde mij uit de verlegenheid: hij gaf mij zijn
+bediende Dimitri mede, die het rijtuig weder terug zou brengen. De
+eigenaar nam daarmede genoegen.
+
+De tarantasse staat voor de deur: een ledige bak, waarin onze bagage
+geborgen wordt; eerst de grootere stukken, hoedendoos, geweerkist,
+koffer; dan bossen hooi, om de ledig gebleven ruimten en openingen
+op te vullen, gevlochten koorden van stroo, om den boel bijeen te
+houden, over dit alles ons bed, onze mantels en pelzen. In de hoeken
+en openingen vinden vervolgens een houthakkersbijl, een kabeltouw,
+een kluwen garen, een zak met spijkers, een pot met vet, een korf
+met brood en wijn, een stuk gebraden vleesch, een trekpot en een
+sigarenkoker, eene meer of minder geschikte plaats.
+
+Wij vertrekken met de eerste schemering, ten einde bij het aanbreken
+van den dag aan het veer over de Dwina te zijn; onder de hoeven
+onzer paarden spat het slijk naar alle kanten, en kraakt het houten
+plaveisel der straten van Archangel.--"Vaarwel! Pas op de wolven
+en op de roovers! Vaarwel! goede reis!" klinkt het uit een dozijn
+monden:--en de vriendelijke, half bevrozen stad ligt achter ons.
+
+Den ganschen nacht rijden wij, onder een donkeren hemel, nu en
+dan flauwelijk door een enkele ster verlicht, langs een doodschen
+akelig-eentonigen weg: dennen ter rechterzijde, dennen ter linkerzijde,
+dennen voor ons, dennen overal. Wij hotsen door een dorp, en wekken
+eenige rondzwervende honden uit hun slaap; wij komen aan het veer,
+en steken de rivier over op een vlot; wij rijden over steenen en door
+zand; wij waden door poelen en moerassen; nachten, dagen achtereen;
+altijd door onze weg vervolgende te midden der sombere bosschen, waar
+nu de verdorde bladeren bij hopen den grond bedekken, en ronddwarrelen
+bij iederen windvlaag, die huilende door het woud vaart. De eene dag
+van dezen tocht is volkomen gelijk aan den anderen. Zoo ver wij zien
+kunnen, strekt zich een open baan, ongeveer dertig ellen breed, voor
+ons uit. De dennen en beuken gelijken allen op elkander; de dorpen
+zijn nog meer aan elkaar gelijk dan de boomen. De eenige verandering
+is in de gesteldheid van den weg: afwisselend zand of moeras, gras of
+boomstammen. Op een afstand van duizend wersten, zijn er honderd met
+boomstammen geplaveid; tweehonderd wersten zijn zand; driehonderd gras;
+vierhonderd slijk en moeras. Wij spotten met de Russen, die spoorwegen
+aanleggen in streken, waar geen straatweg en zelfs geen gewoon pad te
+vinden is. Ten onrechte: een ijzeren baan is juist de meest natuurlijke
+weg in deze wouden, waar steenen uiterst zeldzaam zijn.
+
+Is het rijden door het zand al erg genoeg, dit is niets bij hetgeen
+u te wachten staat, als ge aan de boomstammen komt. Op zekeren nacht
+kon ik het niet langer uithouden; ik troostte mij met de gedachte,
+dat onze bagage slecht was ingepakt, en dat eene andere schikking
+ons meer gemak zou bezorgen. Mijn koffer vooral eischt dringend eene
+andere plaats. Daar hij mij bij dag voor bank, en de nachts voor bed
+dient, speelt hij een voorname rol in onze kleine komedie; maar geene
+verschikking van de andere voorwerpen, geen opvullen met hooi of stroo,
+geen overdekken met mantels en pelzen, kan dien oproerigen koffer tot
+rust brengen. Hij glijdt en schudt en woelt onder mij, en springt op
+bij elken schok. Wij beproeven hem vast te binden met koorden en touwen
+en riemen: niets helpt--hij blijft even onrustig. Wat mijn rug en mijn
+lenden daarbij te lijden hadden, zal ik maar niet pogen te schetsen!
+
+Goddank!--wij zijn eindelijk te Kholmogory! Op een hoogte langs de
+rivier gebouwd, vroolijk en vriendelijk met zijn gouden kruis, zijn
+grasrijke paden, zijn witte en rooskleurige huizen, zijn booten aan
+den oever, zijn zandige vlakten in het verschiet, ligt daar het fraaie
+dorp, ruim en luchtig. Hier ziet ge een kerk, ginds een klooster,
+schitterend van kleuren en verguldsels; de huizen zien er netter en
+welvarender uit, dan doorgaans in zulke vlekken het geval is. Zooals,
+het daar voor u oprijst, met dien donkeren gordel van dennen- en
+beukenwouden, is Kholmogory inderdaad waardig de geboorteplaats te
+zijn van een volksdichter als Lomonosoff.
+
+Tusschen Kholmogory en Kargopol, tusschen Kargopol en Wietegra,
+vindt men niets dan dorpen: op dezen ganschen langen weg van minstens
+vierhonderd mijlen lengte, ontmoet ge geene enkele verzameling van
+huizen, waaraan ge met eenigen schijn van waarheid den naam van stad
+zoudt kunnen geven. De heirbaan loopt maar altijd voort: nu eens langs
+de oevers der rivier, dan weder zich verliezende in de diepten van
+het woud; doch steeds onafgebroken, als een smal lint, voortgaande
+van het noorden naar het zuiden. Niets stuit dien eentonigen weg:
+hij steekt de rivieren over, hij vervolgt zijn loop over steenen,
+moerassen en veengronden; hij kruipt voort over gebroken rotsen; hij
+bestijgt de lage heuvelen, en daalt af in de vochtige valleien. De
+voerman, trotsch op zijn vier paarden, met touwen en kettingen naast
+elkander voor de tarantasse gespannen, jaagt rusteloos voort, als gold
+het een helschen wedloop met den booze, in de hoop, dat hij daarvoor
+een extra kop thee verdienen zal. Dit harde rijden is trouwens eene
+vaste gewoonte bij de russische koetsiers, die er zich op beroemen, dat
+zij het iemand, voor tien kopekken, groen en geel voor de oogen kunnen
+doen worden. Dag aan dag, van den vroegen morgen tot den laten avond,
+rennen wij voort door moerassen en dennenwouden. Nergens is een sloot,
+een dijk, een haag, een omheining te bespeuren: geen enkel teeken dat
+de grond aan iemand toebehoort. In vliegende vaart hollen wij voorbij
+een groot houtvuur, waar omheen een groep armelijk gekleede lieden
+zitten, die ons op onvriendelijken toon groeten, terwijl sommigen
+opstaan om ons na te oogen.
+
+"Wat zijn dat voor lieden, Dimitri?"
+
+"Landloopers. Waarschijnlijk zijn het vluchtelingen."
+
+"Vluchtelingen? Waarvoor vluchten zij dan?"
+
+"Ja, dat zijn zonderlinge lui, die niet werken willen, zich aan wet
+noch gebod storen, en zich nergens willen vestigen. Gij kunt ze hier
+overal in de bosschen vinden: het zijn ware wilden. Te Kargopol zult
+gij er wel meer van hooren."
+
+In deze stad, aan de rivier de Onega, in het gouvernement Olonetz
+gelegen, vernam ik meer bijzonderheden omtrent deze landloopers, die
+inderdaad een lastig en gevaarlijk slag van menschen zijn. Ook in
+Nowgorod en in Kazan hoor ik van deze zwervende bevolking spreken,
+die in een groot deel des rijks verspreid is: een verschijnsel, op
+zich zelf reeds een kwaad, maar als teeken van den maatschappelijken
+toestand nog veel bedenkelijker. In de gouvernementen, Jaroslaw,
+Archangel, Wologda, Nowgorod, Kostroma en Perm, zwerven gansche benden
+dezer onrustige, weerspannige vagebonden rond. Zij zijn nomaden, in
+den waren zin des woords. Zij verlaten hunne huizen en landerijen,
+doen afstand van hunne rechten als boeren of burgers, kleeden zich
+in lompen, nemen den pelgrimsstaf ter hand, verbreken alle banden
+der familie, trekken zich in het diepst van het woud terug, en
+wonen in moerassen en zandwoestijnen, in openbare vijandschap met
+de maatschappij, de kerk en den staat. Sommigen doen inderdaad geen
+kwaad: zij brengen hunne dagen door in sluimering en hunne nachten
+in gebed, terwijl de boeren hen van spijs en drank voorzien; maar ook
+al bepaalt zich hun verzet tegen de gevestigde orde van zaken alleen
+tot zulk een lijdelijken wederstand, dan nog is dit een bedenkelijk
+verschijnsel. Deze lieden willen niet arbeiden voor de spijze, die
+vergaat; zij weigeren zich te onderwerpen aan de bevelen der overheid;
+zij erkennen de wet niet, waaronder zij leven. Zij beweren dat het
+tegenwoordige regeeringsstelsel een werk des duivels is; de tsaar
+is voor hen de vorst der duisternis; zijn raadslieden en de heeren
+van zijn hof zijn valsche getuigen en gevallen heiligen. Zij zelf
+willen niets gemeens hebben met de booze wereld, waarvan zij vlieden,
+zooals Abraham vlood van de ten ondergang gedoemde steden der vlakte.
+
+Naar het schijnt hebben deze nomaden, althans in sommige provinciën,
+eene eigene organisatie, met opperhoofden aan wie zij gehoorzamen,
+als ook bepaalde plaatsen van bijeenkomst en gemeenschappelijke
+Godsvereering. Doorgaans vinden zij steun en hulp bij de boeren, hetzij
+dan uit werkelijke sympathie, hetzij uit vrees voor wraakoefening. Zeer
+zelden vinden zij de deur der hoeve voor zich gesloten; en bijna
+nooit wordt een aanklacht tegen hen bij de politie ingediend. Zelfs
+in die streken, waar zij, naar men zegt, nu en dan plunderen en
+gewelddadigheden plegen, valt het uiterst moeilijk iets omtrent hen
+te vernemen, en vindt vooral de politie niet de minste medewerking.
+
+Niemand zal ontkennen dat, vooral in de ernstige crisis waarin de
+russische maatschappij thans verkeert, zulk een staat van zaken een
+wezenlijk gevaar oplevert. De geest, die deze benden avonturiers
+bezielt, en hen drijft zich aldus vijandig tegenover de maatschappij
+en hare inzettingen te plaatsen, en feitelijk tot den chaos der
+barbaarschheid terug te keeren, is zekerlijk een der moeilijkste
+hinderpalen, die eene waarlijk vrijzinnige en hervormingsgezinde
+regeering op haar weg ontmoeten kan. Tegenover dit onrustbarend
+verschijnsel rijzen ernstige vragen op. Is de russische boer inderdaad
+rijp voor vrijheid en zelfbestuur, alleen door de gehoorzaamheid aan de
+wet beperkt? Indien de ondervinding mocht bewijzen, dat een aanzienlijk
+deel der landelijke bevolking in Rusland zich over dezen hartstocht
+voor een zwervend nomadenleven laat vervoeren,--zooals sommigen
+hopen en velen vreezen--dan is de proeve van emancipatie, door den
+tegenwoordigen tsaar genomen, mislukt, en is de burgerlijke vrijheid
+misschien voor meer dan honderd jaren verloren. De keizer heeft eene
+bijzondere commissie benoemd, om de door de regeering ingewonnen
+berichten en rapporten betreffende deze zaak te onderzoeken. Dat
+onderzoek is nog niet afgeloopen; naar het schijnt heeft de commissie
+nog tot geen besluit kunnen komen, en geen middel aan de hand weten
+te doen om het voortwoekerend kwaad te stuiten.
+
+Inmiddels gaat ons het eene dorp na het andere voorbij!
+
+Deze russische dorpen gelijken zoozeer op elkander, dat wie er een
+gezien heeft, er honderden heeft gezien; hebt ge er twee verschillende
+gezien, dan kent gij ze allen. Het doet er weinig toe, of het model
+groot of klein is, van hout of van leem gebouwd, in het woud verscholen
+of te midden der naakte steppen geplaatst: gij zult overal dezelfde
+vormen en dezelfde groepeering van woningen vinden, duizende malen
+herhaald. Er zijn slechts twee verschillende typen van dorpen: die
+van Groot- en die van Klein-Rusland; van de eerste vindt ge de beste
+voorbeelden in de omstreken van Moskou; van de laatste in den omtrek
+van Kiew.
+
+Een groot-russisch dorp bestaat uit twee rijen hutten, door eene
+breede en vuile straat gescheiden. Elk huis staat op zich zelf;
+het getal dezer woningen wisselt af van tien tot honderd. Van geheel
+gelijkvormige dennestammen opgetrokken, die op dezelfde wijze gehouwen
+en saamgevoegd zijn, zijn de huizen onderling volkomen gelijk, alleen
+behoudens het verschil in grootte. De woning van het dorpshoofd
+is grooter dan de anderen; daarop volgt die van den slijter, de
+brandewijnkroeg. Vier ruwe wanden, waarvan de gaten en spleten met
+mos zijn toegestopt, en waarin een paar deuren en eenige vensters
+zijn uitgehouwen; een schuin oploopend, vooruitstekend dak--ziedaar
+het uiterlijke. Van binnen geen andere vloer dan de naakte bodem; de
+zoldering bestaat uit dennen balken en planken. Verf is eene onbekende
+weelde; het duurt dan ook niet lang, of de wanden en de gevel zien
+bijna geheel zwart door den regen en den rook. De ruimte tusschen
+de huizen ligt geheel open: een vuile modderpoel, waarin de varkens
+zich welbehagelijk rondwentelen, en de nijdige wolfshonden grommen
+en vechten. De zoogenaamde straat is met planken bevloerd. Hier en
+daar prijkt eene enkele woning met een soort van balkon, een koestal,
+en zelfs met eene bovenverdieping. Nabij het dorp verrijst een kapel,
+eveneens van boomstammen gebouwd en met planken gedekt; maar hier
+vindt ge, zoo al niet verguldsel, dan ten minste eene mengeling van
+kleuren. De wanden der kapel zijn wit geschilderd, het dak is groen;
+en misschien heeft een of andere rijke boer, voor zijne rekening,
+het kruis laten vergulden.
+
+Rondom deze akelige woningen strekken zich de weinig minder
+akelige velden en akkers uit, die de dorpelingen met hun zweet
+besproeien. Vlak, laag, zonder hagen of eenige afsluiting, missen die
+akkers, in hunne naakte eentonigheid, schier alle poëzie; nergens
+een welriekende rozenheg, nergens een boomgaard, niets dat aan een
+thuis, eene eigene woning, herinnert. De moestuinen hebben niets van
+tuinen: zij zijn niets meer dan regelmatig afgedeelde stukken grond,
+waarop groenten geteeld worden. Geen enkel bloempje verkwikt in deze
+wildernis uw oog.
+
+In Klein-Rusland, in de oude poolsche provinciën van het westen en
+het zuiden, vindt ge een andere type van dorpen. In plaats van de
+vuile, berookte boomstammen, eene schilderachtige mengeling van groen
+en wit; in plaats van de regelmatig op eene rij gezette blokhuizen,
+eene groep woningen, te midden van het geboomte verspreid. De huizen
+zijn meest van aarde en biezen gebouwd; het dak is met stroo gedekt;
+de wanden zijn met kalk bestreken; een haag van biezen en doornen
+omgeeft die gansche groep. Is elk huis op zich zelf ook klein, het
+heeft toch zijn voorplaats en zijn tuin. Er zijn geen straten in het
+dorp; de haag heeft slechts twee openingen, eene ten noorden, en eene
+ten zuiden; en zoo ge van de eene opening naar de andere wilt gaan,
+moet ge een aantal paden of stegen doorkruisen, met doornen hagen
+en biezen omzoomd, en bevolkt door nijdige, gevaarlijke honden. Het
+schijnt wel, dat ieder hier volle vrijheid had om zijn huis te
+bouwen, waar hij wilde, alleen zorg dragende dat zijn erf binnen de
+algemeene omwalling bleef. Zulke dorpen, zonder eenig plan gebouwd,
+en waarin ieder huis door een tuin is omringd, beslaan natuurlijk
+eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds; sommige dorpen der Kozakken
+doen in omvang voor geen matige stad onder. Natuurlijk heeft ieder
+dorp zijn kerk, wier rijke kleurenpracht en eigenaardige bouworde de
+bekoorlijkheid van het landschap verhoogen.
+
+In de wijde landstreek tusschen Kiew aan de Dnjeper en Kalatsh aan
+den Don, behooren al de dorpen tot deze tweede type. Het verschil met
+de groot-russische dorpen ligt zoowel in het huis als in den tuin;
+en dit verschil wijst op eene andere opvoeding, misschien wel op een
+ander ras. De Groot-Russen zijn schroomvallig, zachtaardig en meegaand
+van karakter; zij sluiten zich gaarne aaneen, en trachten zooveel
+mogelijk bij elkander te blijven en in eene soort van gemeenschap
+van goederen te leven. De Klein-Russen daarentegen zijn levendig,
+prikkelbaar, ondernemend van aard; zij zijn gaarne hun eigen meester
+en heer, en staan liefst op zich zelf, ten einde gelegenheid te hebben
+om al hunne krachten en talenten te kunnen ontplooien. Een inwoner
+van Groot-Rusland voert zijne bruid naar de ouderlijke woning; een
+inwoner van Klein-Rusland geleidt haar liefst zijn eigen huis binnen.
+
+Het woud duikt achter ons weg in eindeloos verschiet, en wordt dunner
+en dunner. Wij ontmoeten eene vrouw, alleen in haar eenvoudige kar
+gezeten; straks komt ons een wagen tegemoet, door soldaten te voet
+begeleid, en waarmede gevangenen, die deels geboeid zijn, onder
+opzicht van eene oude vrouw worden vervoerd. De zorg voor de dienst
+langs de wegen is, bij wijze van heeredienst, aan de dorpen opgelegd;
+wanneer een reisgezelschap in een dorp aankomt, moet de oudste of
+hoofdman zorgen voor het noodige--wagens, paarden, voerlieden--zooals
+in de podorodjna staat geschreven. Maar zeer dikwijls gebeurt het,
+dat er in het dorp geen andere mannen te vinden zijn dan knapen of
+grijsaards. De volwassen mannen zijn verre, verre weg: zij zwerven
+als visschers door de Poolzee; zij hakken hout in de wouden rondom
+Kargopol; zij zijn op de bever- en vossenjacht in het Oeralgebergte,
+en laten hunne vrouwen maanden lang alleen achter.
+
+Dorpen, dorpen en nog eens dorpen! Wij ontmoeten nogmaals een
+boerewagen, door soldaten begeleid en waarin een gevangene geboeid
+ligt; uit het kreupelhout gluurt ons een wolf aan; een pelgrim gaat
+ons voorbij, op weg naar Solowetsk; wij rennen langs een troep spelende
+jongens, wier kleederen op dit oogenblik in de wasch schijnen te zijn;
+daar staat, half omvergevallen, een gebroken wagen; straks doet het
+woeste geblaf van eenige honden ons opschrikken; en dan gaat het weer,
+uren achtereen, door het stille zwijgende woud. Toch komt een straal
+van liefelijkheid en poëzie ook deze eenzame streken verhelderen
+en bezielen. Een geurige, frissche koelte doet de bladeren zachtkens
+ritselen; de lucht is helder; en zijn de lijnen ook bijna allen vlak en
+effen, de hemel is blauw, en de zon giet haar gouden stralen over het
+landschap uit. Dikwerf prijken de oude boomstammen met de fraaiste
+kleurschakeeringen, en de zwevende koeltjes ruischen als muziek
+door de hooge dennen. Hier en daar groet u van verre, in het lommer
+verscholen, een schilderachtig klooster. Daar ginds is een boschbrand
+uitgebarsten; de bleekroode vlammen verheffen zich hoog in de lucht,
+half gehuld in dikke wolken van purperkleurigen rook. Een open plek,
+getuige van een vroegeren brand, straalt in al de kleurenpracht der
+liefelijkste herfstbloemen. Een aanvallig kind, met blonde krullen
+en zachte blauwe oogen, staat langs den weg, en groet ons met bijna
+oostersche bevalligheid. Daar ritselt en klatert een beek dwars door de
+afgevallen bladeren. Nieuwe groepen: eene vrouw, met eene kom melk in
+de hand; meisjes, die in het heldere riviertje haar linnengoed spoelen,
+onder het oog van het Onze-Lieve-Vrouwenbeeld. Overal zijn de lieden
+wel is waar eenigszins plomp en ruw, maar inderdaad godsdienstig en
+wellevend; in hunne donkere wouden richten zij kruisen en kapellen
+op, en maken alzoo de sombere vervelende wegen tot lichtende sporen,
+die de gedachten ten hemel heffen.
+
+Wij houden stil in een dorp, aan den oever van een klein donker meer.
+
+
+
+
+XV.
+
+PATRIARCHALE ZEDEN.--EEN STAAT IN DEN STAAT.
+
+
+"Hoe nu, kan ik hier vóór den avond geen paarden krijgen?"
+
+"Zoo als gij ziet," antwoordde de oudste glimlachend, "het is hier
+feest vandaag; er wordt eene bruiloft gevierd, en de patriarch geeft,
+eene groote partij ter eere van het huwelijk van Vanka met Nadia."
+
+"Nadia! Dat 's een mooie naam! Dus kunnen we toch van avond paarden
+krijgen, niet waar?--Wie zijn dat daar? Aha, de kerk! Komt, laat
+ons daarheen gaan en de kroning zien. Is die Vanka een flinke,
+knappe jongen?"
+
+"Ja; of liever hij zal het eenmaal zijn. Vanka is een knaap van
+zeventien jaar, die voor achttien doorgaat--de bij de wet vereischte
+leeftijd. Maar och, hij telt bij dit alles weinig mede."
+
+"Maar waarom trouwt hij dan?"
+
+"Omdat de patriarch het verlangt. Daniël heeft hulp noodig in zijn
+huishouding. De oude Daan, moet ge weten, is Vanka's vader; en het
+oude moedertje is zoo afgesloofd, dat zij niet veelmeer is dan vel
+over been. Zij is tien jaar ouder dan hij, en de patriarch heeft eene
+jonge vrouw noodig, die hij naar hartelust bevelen kan, eene die vlug
+en bij de hand is, die zijne koe kan melken, zijn kachel aanmaken en
+zijn thee zetten."
+
+"Het is hem dus eigenlijk te doen om eene goede dienstmeid?"
+
+"Ja, juist, eene goede dienstmeid: en die zal hij in Nadia gevonden
+hebben."
+
+"Het is dus geen huwelijk uit liefde?"
+
+"Och, zooals doorgaans. De knaap, hoe jong ook, is naar men zegt toch
+verliefd geweest; want de jongens zijn mal en de meisjes zijn slim;
+maar hij was niet verliefd op de vrouw, die zijn vader voor hem
+gekozen heeft."
+
+"Woonde zijne beminde hier in het dorp?"
+
+"Ja; zij heet Lousha: eene aardige flinke meid, met ronde blauwe oogen
+en lippen om te kussen, maar zonder een roebel in de wereld. Nadia
+daarentegen brengt vijf koperen samovars en vijftien zilveren lepels
+ten huwelijk. Die zilveren lepels veroverden het hart van den ouden
+Daan."
+
+"En wat zegt Vanka wel van dit huwelijk?"
+
+"Niets; wat kan hij zeggen? De patriarch heeft alles beredderd, de
+lepels gekeurd, de bruid aangenomen, het feest aangelegd en den dag
+voor het huwelijk bepaald."
+
+"Rusland is wel het beloofde land voor vaders!"
+
+"Ieder op zijn beurt; eerst de vader, later de zoon. Te zijner tijd
+zal Vanka ook een patriarch zijn. De zoon is niets, zoolang zijn
+vader nog leeft."
+
+"Zelfs niet, als het er op aankomt zich eene vrouw te kiezen?"
+
+"Neen; juist het minst als hij eene vrouw moet kiezen. Zooals gij
+ziet, zijn onze zeden nog ouderwetsch en eenvoudig, zooals die in
+den bijbel beschreven zijn. De huisvader is koning in zijne eigene
+woning, als de patriarchen van ouds; en hebt gij ooit gelezen dat,
+in de dagen der aartsvaders, de jonge lieden het land afliepen, om
+zich naar eigen begeerte eene vrouw te zoeken? Onze patriarch regelt
+dat; hij en de koppelaarster."
+
+"De koppelaarster! Wie is dat?"
+
+"Eene oude vrouw, die in gindsche hut nabij de brug woont; een
+arm oud wijf, die waarzegt en uit kaarten de toekomst voorspelt;
+die als tusschenpersoon optreedt in de liefdesgeschiedenissen der
+jonge meisjes, huwelijken bekonkelt, en door allen als een tooverheks
+gevreesd wordt."
+
+"Is er in ieder dorp zulk eene koppelaarster?"
+
+"Neen; sommige dorpen zijn daarvoor te arm; want deze oude wijven laten
+zich goed betalen. Die het wat verder in de kunst gebracht hebben,
+vestigen zich in de steden, waar zij nog voordeeliger zaken kunnen
+doen. Die tooverheksen in de steden hebben macht over de planeten;
+de onzen moeten zich met kaarten behelpen."
+
+"Gelooft ge waarlijk dat zij macht hebben over de planeten?"
+
+"Wie zal dat uitmaken? Wij zien dat zij macht hebben over mannen en
+vrouwen: en toch heeft ieder mensch zijn eigen planeet en zijn eigen
+beschermengel. De meisjes, die de hulp der koppelaarster inroepen,
+geven haar een lijst van al wat zij bezitten--zooveel samovars,
+zooveel linnen, zooveel huisraad. Het gebeurt niet dikwijls dat zij
+ook zilveren lepels bezitten. De patriarchen gaan naar de tooverheks,
+om die lijsten in te zien. Een slimme kwant, zooals die oude Daan, gaat
+liefst 's avonds tegen de schemering, als niemand hem ziet, naar hare
+woning, zet zijn flesch brandewijn op de tafel, en noodigt de oude tot
+drinken. "Kom, moedertje," meesmuilt hij, "haal uw lijst eens voor den
+dag, en laat ons wat praten."--"Wat zoekt ge, vader Daniël?" grijnst
+het wijf.--"Een vrouw voor Vanka, moedertje, een vrouw. Kom, drink
+eens, dat zal je goed doen; en nu--met het boek voor den dag. Ik
+wil eene flinke meid met een aardig duitje."--"Aha," zegt de heks,
+met haar hand aan het glas; "ge wilt mijn boek zien! Wel, vadertje,
+ik heb hier twee knappe deerns--aardige meisjes, en niet onbemiddeld
+ook; zij zijn beiden juist voor Vanka geschikt. Hier is Lousha: een
+aardig ding, maar geen huisraad; blauwe oogen, maar nog geen twintig;
+tandjes als parelen, maar..... Blieft ge er niet van gediend? Waarom
+niet?--Nu, zooals ge wilt; ik prijs mijn waren aan; het staat u vrij,
+die al of niet te nemen. Lousha is een aardige meid--gij behoeft niet
+zoo laag op haar neer te zien!--Zie hier, hier is Dounia; welgemaakt,
+een fiksche, stevige meid; zij gaf nooit stof tot praten, en had maar
+één vrijer in haar leven, eens buurmans zoon. Wat ze meebrengt? Dounia
+is zelf een lot uit de loterij--zij eet heel weinig, en werkt als
+een paard. Zij heeft vier samovars.--Niet gediend? Wel nu, gij treft
+het bijzonder van avond, vadertje. Hier is Nadia;"--en nu volgt de
+geschiedenis van haar samovars en haar zilveren lepels."
+
+"En zoo wordt de zaak beklonken?"
+
+"Men betaalt den pope het verschuldigde; de dag voor de
+huwelijksplechtigheid wordt bepaald, en alles is gedaan--uitgenomen
+het feest, het drinken en de hoofdpijn als napret."
+
+"Vertel mij nu eens iets van Nadia."
+
+"Vindt ge Nadia zulk een mooie naam? Ik geef de voorkeur aan
+Marfousha. Mijne vrouw heet Marfa; als kind werd zij Marfousha
+genoemd."
+
+"Is Nadia jong en mooi?"
+
+"Jong? Ze is negen-en-twintig jaar. Mooi? Ze is zoo bruin als leer."
+
+"Negen-en-twintig, en Vanka zeventien!"
+
+"Maar zij is groot en fiksch gespierd; sterk als een muilezel, en
+kan den heelen dag, met weinig eten, blijven doorwerken."
+
+"Dat zou goed zijn, als er een slaaf werd verlangd, om het land om
+te spitten of een wagen te besturen."
+
+"Maar dat wil de patriarch ook: eene dienstmeid voor zich zelven,
+en eene echtgenoote voor zijn zoon."
+
+"Hoe kwam Vanka er toe, haar aan te nemen?"
+
+"Daniël toonde hem haar zilveren lepels; haar blinkende trekpotten,
+en haar kist vol huisraad. De jongen ziet al die fraaiigheden met
+begeerige oogen aan. Lousha is afwezig, en de oude man geeft een
+wenk. De bruid omhelst Vanka--en de zaak is in orde."
+
+"Arme Lousha! waar is zij vandaag?"
+
+"Zij blijft op het veld om nog wat te groeien. Zij is nog niet sterk
+genoeg om te trouwen. Zij zou voor haar man en voor haar schoonvader
+niet kunnen werken, zooals eene vrouw behoort te doen. Het is veel
+beter voor haar, nog wat te wachten. Op haar negen-en-twintigste jaar
+zal zij evengroot en sterk zijn als Nadia; dan zal zij geschikt zijn
+voor het huwelijk, want dan zullen de wilde haren er wat uit zijn."
+
+Wij wandelen over de met planken bevloerde straat, van het posthuis
+naar de kerk, die geheel opgevuld is met mannen en vrouwen in hun
+zondagskleed: de vrouwen en meisjes in roode jurken met bont omzoomd,
+en soms wel met zilvergalon versierd; de mannen in nette overjassen
+en ronde bonte mutsen, met gouden kwasten en een roode punt. De
+plechtigheid is bijna voleindigd; de priester heeft het huwelijk, in
+den naam van God, gesloten; de jonggehuwden treden uit het heiligdom
+met hunne kronen van klatergoud op het hoofd. De koning geleidt
+zijne koningin, die er zeker oud genoeg uitziet om zijne moeder te
+zijn. Men hoort hier in Rusland zooveel spreken van de rechten van
+den echtgenoot, en van de zonderlinge eigenaardigheid der vrouwen,
+die het als een bewijs van liefde beschouwen, wanneer hare mannen
+haar slaan,--dat onwillekeurig de vraag oprijst, hoelang het nog
+wel duren moet eer ook Vanka zijne vrouw zal kunnen slaan. Vooreerst
+gaat dat nog niet, dat is duidelijk; men zou daarom kunnen twijfelen
+aan hun echtelijk geluk, wisten wij niet dat, bij gebreke van Vanka,
+de patriarch niet verzuimen zal van zijn zweep gebruik te maken.
+
+De forsch gespierde bruid, met haar vergulde kroon op het hoofd, in
+stijf brokaat gehuld en zich blijkbaar van de waarde harer vijftien
+zilveren lepels bewust, wandelt statig langs de slijkerige straat,
+naar hare nieuwe woning.
+
+De kroegen--er zijn er twee in het dorp, ten behoeve van tachtig of
+negentig zielen--zijn vol luidruchtig gezelschap. De brandewijnflesch
+gaat rusteloos rond. Groote, baardige mannen omhelzen elkander, en
+drukken hunne glazen tegen de borst; terwijl de knapen en meisjes,
+schroomvallig en zwijgend, naar een open plaats gaan, waar het feest
+met een dans zal worden besloten. Dit landelijk bal is wel een kijkje
+waard. Een kring van dorpelingen, ouden en jongen, schaart zich in het
+rond, om van de pret getuige te zijn. De dansers staan van elkander
+afgezonderd: hier een groepje jongelieden, daar een groepje meisjes:
+allen ernstig en doodstil. Eindelijk laat zich een fluit hooren;
+een der jonkers neemt zijn muts af, en noodigt met eene buiging
+zijne danseres uit. Geeft het meisje aan die uitnoodiging gehoor,
+dan wuift zij met haar zakdoek; de jonkman treedt op haar toe, vat de
+punt van den zakdoek, en draait met zijn meisje in de rondte. Niemand
+spreekt een woord, niemand lacht. Stijf geregen en in haar opgeschikte
+kleeding ingeperst, kan het meisje zich niet dan met moeite bewegen;
+zij draait om en om zonder dat haar danser ooit hare hand aanraakt. De
+melankolieke fluit speelt maar altijd voort, uren achtereen, op
+dezelfde eentonige wijs; en de schoone, die gedurende het gansche bal
+haar decorum het best bewaart, geen woord spreekt en geen lach haar
+lippen laat plooien, heeft, naar het oordeel der omstanders, boven
+allen de prijs verdiend!--De mannen praten en lachen onder elkander:
+maar zoodra zij de vrouwen naderen, zijn zij met stomheid geslagen,
+en maken enkel gebaren met hunne mutsen; deze zwijgende uitnoodiging
+wordt door het wuiven met den zakdoek beantwoord, doch ook zonder dat
+het meisje den mond open doet. Dit ronddraaien duurt voort, tot de tijd
+is gekomen om naar bed te gaan, wanneer de mannen, opgewonden door de
+drank, indien al niet door de liefde, wat los op hun beenen beginnen
+te staan en allerlei onwelluidende kreten en liederen aanheffen.
+
+De patriarch zit in zijn huis, en brengt den avond genoegelijk door,
+in gezelschap van Nadia en haar zilveren lepels.
+
+Ook al is haar echtgenoot een volwassen man, moet de vrouw toch
+haar intrek nemen onder het ouderlijk dak, en zich aan den regel
+van het ouderlijk huis onderwerpen. Verlangt zij mede haar deel van
+de groentesoep en van de podding van gerstemeel, om niet te spreken
+van een nieuw jakje nu en dan, dan moet zij haar best doen om het
+haar schoonvader naar den zin te maken: en dit kan zij niet doen,
+indien zij niet onverwaardelijk aan zijne bevelen gehoorzaamt. De
+grieksche kerk laat geen echtscheiding toe: eenmaal getrouwd, zijn
+de echtgenooten voor hun leven verbonden;--gelukkig zijn de eischen
+niet hoog, en heeft geen der beide partijen veel overlast van een
+te sterke verbeelding, zoodat zij zich in den regel tamelijk wel in
+hun lot schikken, en zich alleen ongelukkig gevoelen als de boonen
+mislukken of de patriarch wat al te druk gebruik maakt van zijn zweep.
+
+"Verdedigt een man zijne vrouw dan niet?"
+
+"Neen," antwoord de oudste, "niet tegenover zijn vader."
+
+Een patriarch, huisvader, is onbeperkt gebieder in zijn huis en
+gezin; niemand heeft het recht daar tusschenbeiden te komen: noch
+het dorpshoofd, noch zelfs de keizerlijke rechter. Hij staat boven
+de wet. Zijn hut is niet alleen een kasteel, maar een kerk: al wat
+hij binnen die gewijde wanden verricht, is onaantastbaar en heilig.
+
+"Maar als nu de vrouw bij haar man bescherming zoekt tegen
+mishandeling?"
+
+"De man moet zich onderwerpen, Wat zoudt ge dan verlangen? Twee heeren
+onder één dak? Dan zou het huis spoedig in duigen vallen."
+
+"Dus geven de jonge mannen altijd toe?"
+
+"Wat zouden zij dan moeten doen? Moet men den ouderdom niet
+eeren? Geeft de ondervinding geen aanspraak op den voorrang? Kan een
+man een lang leven achter zich hebben, zonder met de jaren ook wijsheid
+te vergaderen? Naar men zegt, zal dit alles eerlang veranderen; dan
+zullen de jongelieden het huis regeeren, en de patriarchen hun baard
+verbergen. Maar niet in mijn tijd! niet in mijn tijd!"
+
+"Onderwerpen de vrouwen zich gewillig aan de bevelen van den
+patriarch?"
+
+"Zij moeten wel. Veronderstel dat Nadia door den ouden Daan geslagen
+wordt. Zij komt tot mij, en toont mij haar schouders, die bont en blauw
+zijn. Ik beleg eene vergadering van patriarchen om hare aanklacht te
+hooren. Wat zal de uitkomst daarvan zijn? Zij vertelt hun, dat haar
+vader haar slaat, en toont de litteekenen. De patriarchen vragen haar,
+waarom zij geslagen werd? Zij bekent, dat zij ongehoorzaam is geweest,
+toen haar schoonvader haar het een of ander gelastte: misschien wel
+iets, dat hij niet behoorde te vorderen, en dat zij niet gehouden was
+te doen. Maar het beginsel des gezags, dit voelt men, staat daarbij
+op het spel: want is de patriarch niet langer gebieder in zijn huis,
+hoe zal dan de oudste zijn dorp, de gouverneur zijne provincie, de
+tsaar het rijk regeeren? Alle soorten en vormen van gezag hangen te
+zamen, en staan of vallen met elkander. De patriarchen zijn dus van
+meening dat de vrouw eene zottin is, en dat een tweede dracht slagen
+haar goed zal doen."
+
+"Kunnen zij niet bevelen, dat zij gegeeseld worde?"
+
+"Tegenwoordig niet; de wet verbiedt het; dat wil zeggen, in het
+openbaar. In zijn eigen huis mag Daniël, zoo vaak het hem goeddunkt,
+Nadia geeselen."
+
+De wet waarbij dit geeselen der vrouwen in het openbaar verboden
+wordt, is door den tegenwoordigen keizer uitgevaardigd, en behoort
+mede tot het groot geheel van maatschappelijke hervormingen, die
+hij tot stand poogt te brengen. Zij is niet populair in het dorp,
+waar zij beschouwd wordt als een inbreuk op de rechten der mannen,
+omdat zij de patriarchen belet, naar goedvinden met de vrouwen te
+handelen. Sedert deze wet het geeselen der vrouwen in het openbaar
+heeft afgeschaft, hebben de mannen nieuwe middelen van bestraffing
+uitgedacht: zij houden zich overtuigd, dat een geeseling met gesloten
+deuren niet veel helpt, omdat daarbij de eer der schuldige ongerept
+blijft. Wat zij alzoo uitgevonden hebben, blijkt uit hetgeen een
+nieuwsblad verhaalt.--Euphrosine M--, de vrouw van een boer in
+het gouvernement Kherson, werd door haar echtgenoot van ontrouw
+beschuldigd. De man roept eene vergadering van patriarchen bijeen,
+die zijne aanklacht aanhooren, en, zonder verdere getuigenis,
+zonder de vrouw toe te laten zich te verdedigen, haar veroordeelen
+om, op klaarlichten dag, in tegenwoordigheid van al hare vrienden,
+moedernaakt door het dorp te worden geleid! Dit vonnis werd op een
+kouden dag, bij vorst, ten uitvoer gelegd. Toch kon de ongelukkige,
+wier schuld niet bewezen was, van de uitspraak van deze dorpsrechtbank
+niet in hooger beroep komen. Want een dorp is een zelfstandige macht;
+in den vollen zin des woords, een staat in den staat, eene republiek,
+die door eigen wetten en zelf gekozen opperhoofden bestuurd wordt.
+
+In westelijk Europa is een dorp niet anders dan eene stad in het klein,
+waar een zeker aantal lieden van verschillenden stand gevestigd zijn,
+die volkomen vrijheid hebben om, zoo zij dit verkiezen, naar elders te
+gaan. Een russisch dorp daarentegen is een verzameling van hutten, die
+allen bewoond worden door menschen van denzelfden stand en hetzelfde
+beroep; menschen, wien het niet vrij staat zich te verwijderen van
+den akker, dien zij bebouwen; die met elkander hetzelfde lot deelen,
+en hunne landen onder dezelfde verplichtingen bezitten; die als
+belasting eene gemeenschappelijke som betalen, en te zamen een zeker
+aantal recruten voor de militaire dienst moeten leveren.
+
+Deze dorpsrepublieken zijn in bijzonderen zin aan Groot-Rusland eigen,
+waar het eigenlijke echt russische volk woont. Men vindt ze noch
+in Finland en de Oostzee-provinciën, noch in Astrakhan, Siberië en
+Kazan, noch in Kiew, Podolië, de Ukraine, en evenmin in de kaukasische
+provinciën. Waar ge deze landelijke republieken aantreft, kunt ge met
+zekerheid weten, dat ge u op echt-russischen bodem, en te midden van
+het oud-russische volk bevindt. De provinciën, die ze bezitten, zijn
+velen in aantal, groot in omvang, en rijk aan vaderlandsche deugden,
+en met trouwe liefde aan den voorvaderlijken grond en de voorvaderlijke
+inzettingen gehecht. Zij reiken van de muren van Smolensk tot nabij
+Wiatka; van de golf van Onega tot de Kozakken-koloniën aan den Don:
+eene landstreek, vijf of zesmalen zoo groot als Frankrijk, het oude
+rijk van Iwan den Verschrikkelijke, dat aloude echte Rusland rondom
+zijne vier hoofdsteden--Nowgorod, Wladimir, Moskou en Pskow--gegroept.
+
+Een dorpsrepubliek is eene vereeniging van boeren, die als het
+ware een groot gezin vormen, maar op hun eigen land en onder hun
+eigen oversten leven, die naar oude overgeleverde wetten het bestuur
+voeren. Een zeker aantal mannen, een van stand en van beroep, hebben
+zich met gemeenschappelijk goedvinden op dezelfde plaats gevestigd,
+een dorp gebouwd, een oudste gekozen, die met zeer uitgestrekte
+macht is bekleed; het land, bij het dorp behoorende, is aller
+gemeenschappelijke bezitting, niet ieders bijzondere persoonlijke
+eigendom; zij wonen nabij elkander, in hutten van dezelfde grootte en
+gedaante, naast en tegenover elkaar op twee rijen geplaatst. Behoefte
+aan verdediging tegen de gemeenschappelijke vijanden, hetzij dan
+menschen, wilde dieren, of vernielende natuurverschijnselen, was
+ongetwijfeld de eerste aanleiding tot deze soort van vereenigingen,
+waarvan het groote doel, ook nu nog, onderling hulpbetoon is.
+
+De grondslag en onmisbare voorwaarde dezer eigenaardige inrichting
+is het communaal grondbezit. Geen dezer boeren bezit den grond
+in zijn eigen naam en krachtens eigen recht, maar allen bezitten
+dien gezamenlijk, in naam van allen, en wel voor altijd en in
+gelijke deelen. Het huisgezin, bestaande uit man en vrouw, is de
+maatschappelijke éénheid: en ieder huisgezin heeft recht op een
+billijk aandeel in de algemeene bezitting: op zooveel akker-, op
+zooveel bosch-, op zooveel tuingrond, naar evenredigheid der grootte
+van de bezitting en de talrijkheid der deelgerechtigden. Om de drie
+jaren vervallen alle bestaande titels en indeelingen, en grijpt eene
+nieuwe verdeeling plaats. Daar de gemeente eene zuivere republiek
+is, waar alle hoofden van huisgezinnen gelijk zijn en geheel gelijke
+rechten hebben, moet ieder zijne stem uitbrengen in den raad, en moet,
+bij de verdeeling van het land, ook zorgvuldig op alle aanspraken
+worden gelet. Het geheel wordt in zoovele deelen gesplitst, als
+er huisgezinnen in het dorp zijn, waarbij tevens gelet wordt op de
+hoedanigheid van den grond en den meerderen of minderen afstand van
+de woning.
+
+Maar evenals de behoeften, waarin voorzien moest worden, verder reiken
+dan het dorp, zoo heeft ook het beginsel van associatie zijne werking
+verder uitgestrekt. Acht of tien gemeenten vereenigen zich, en vormen
+te zamen een soort van kanton of kerspel; tien of twaalf kantons
+vormen op hunne beurt een wolost of distrikt. Deze afdeelingen hebben
+wederom haar eigen bestuur en organisatie, en zijn ook metterdaad
+zelfstandige republieken.
+
+Sinds overoude tijden zijn de leden dezer landelijke democratiën in het
+bezit van zekere rechten, waarvan de oorsprong misschien betwistbaar
+is, maar waaraan een wijs en voorzichtig staatsman toch niet dan
+bij volstrekte noodzakelijkheid raken zal. Zij kiezen hunne eigene
+overheden, hebben hunne eigene rechtbanken, en leggen eigenmachtig
+boeten en straffen op. Zij beleggen openbare vergaderingen, waar de
+gemeenschappelijke belangen en aangelegenheden besproken en besluiten
+genomen worden. Zij hebben macht over alle leden der vereeniging,
+onverschillig of die rijk dan wel arm zijn. Zij mogen hunne oudsten
+afzetten, en anderen in hunne plaats benoemen. Zulk een boersche
+republiek is eigenlijk niet anders dan eene uitbreiding van het
+patriarchale huisgezin, en daarom in het bezit van rechten en
+bevoegdheden, die de keizer niet gegeven heeft, en die hij ook niet
+durft ontnemen.
+
+Het dorpsopperhoofd voert den titel van oudste, starosta. Hij wordt
+door de boeren uit hun midden gekozen, en wel voor den tijd van
+drie jaren; echter brengt de gewoonte mede, dat hij na verloop
+van dien tijd weder herkozen wordt; en het is niet zeldzaam dat
+iemand deze waardigheid van zijn veertigste jaar tot aan zijn dood
+bekleedt. Ieder is als starost verkiesbaar: maar de regel is dat de
+rijkste boer daartoe gekozen wordt, en de vreemdeling, die in een of
+ander dorp den oudste wil spreken, zal zich maar zelden vergissen als
+hij zijne tarantasse voor het grootse huis doet stilstaan.--Moet er
+een starost gekozen worden, dan komen de boeren samen in eene kapel,
+in een schuur of in de herberg; zij fluisteren elkander den naam van
+den uitverkorene in het oor; dan volgt een luid gejuich en handgeklap;
+en wanneer de man hunner keuze het hoofd heeft gebogen, ten teeken
+dat hij zijne benoeming aanneemt dan drukt men elkander de hand,
+en wordt de plechtigheid besloten met een drinkgelag. Hoewel zijne
+betrekking als een eerambt beschouwd, en dus niet bezoldigd wordt,
+is de starost niettemin de verantwoordelijke persoon, die voor
+alles heeft te zorgen, en wien elk onheil en elke ongeregeldheid
+verweten wordt. Somwijlen, maar niet dikwijls, tracht een rijke boer
+zich aan de keuze te onttrekken; doch de gemeente heeft recht op de
+dienstvaardigheid en toewijding harer leden, en wie weigert aan haar
+roepstem te beantwoorden, moet boete betalen.
+
+Deze door het dorpsparlement verkozen magistraatspersoon is bekleed
+met een hoogst eigenaardig, moeilijk te omschrijven gezag: hij is
+half burgemeester, in den europeeschen zin, en half sheikh, in de
+arabische beteekenis van dat woord. Hij is een door de wet erkende
+overheidspersoon, en tevens een soort van familiehoofd, een patriarch,
+die vaderlijke rechten uitoefent. Sommige van zijne functiën liggen
+geheel buiten de wet, ja zijn daarmede zelfs in strijd. Zoo heeft
+een starost, in zijn vierschaar gezeten, het recht behouden, iemand
+tot den knoet te veroordeelen. Niemand anders in geheel Rusland;
+noch de landheer op zijne goederen, noch de generaal in zijn kamp,
+noch de koopman in zijn winkel, noch de reiziger in zijn slede,
+heeft het recht zijn onderhoorige te slaan. Dit verbod, door den
+tegenwoordigen keizer uitgevaardigd, wordt streng gehandhaafd: maar
+een starost kan, gesteund door den dorpsraad, het keizerlijk gebod
+straffeloos overtreden en de wet trotseeren.
+
+Hoewel de rechten dezer gemeenten in de laatste jaren eenigermate zijn
+ingekort, zijn zij toch nog, in menig opzicht, buitengewoon groot. Is
+de vergadering der familiehoofden van oordeel, dat iemand niet langer
+waardig is, lid der gemeente te zijn, dan kan zij den veroordeelde in
+handen der politie overleveren, en naar de naastbijgelegen stad laten
+brengen. Hij is van nu voortaan een balling en zwerver. Uitgeworpen
+door zijne gemeente, heeft hij geen plaats meer in de maatschappij;
+hij kan zich niet in eene stad vestigen, noch in een ander dorp gaan
+wonen, hij is een vagebond, een verworpeling die buiten de menschelijke
+samenleving staat. De gouverneur der provincie, gesteld dat hij
+zich de zaak aantrekt, kan weinig voor hem doen. Hij kan de gemeente
+niet dwingen, den uitgeworpene weder op te nemen; zijn al de vormen
+behoorlijk in acht genomen, dan is de uitspraak van de dorpsvierschaar
+onherroepelijk; en den getroffene blijft bijna geen andere keus over,
+dan soldaat te worden, of zijn geluk te gaan beproeven in de mijnen
+van Siberië.--In ernstige gevallen, waarbij de rechtbanken betrokken
+zijn, heeft de gemeente het recht, het uitsproken vonnis te herzien
+en zelfs te vernietigen. Gesteld, iemand wordt beschuldigd een schuur
+in brand te hebben gestoken. Op last van den starost gegrepen en aan
+de politie overgeleverd, wordt bij naar de stad gebracht, waar de
+rechtbank is gevestigd, die zijne zaak onderzoeken moet. Na verhoor
+van getuigen en nauwkeurig onderzoek, wordt hij vrijgesproken. Meen
+nu echter niet, dat hij, krachtens deze vrijspraak, veilig naar zijne
+hut en zijn akker kan terugkeeren. De gemeente is bevoegd, hem niet
+meer in haar midden te ontvangen. De dorpsraad kan het vonnis des
+rechters vernietigen, de zaak nog eenmaal onderzoeken, en den man,
+in zijn afwezigheid, veroordeelen, niet alleen tot het verlies van
+zijn huis en land, maar ook van zijn stand en goeden naam.
+
+De gemeente heeft nog andere rechten. Geen harer leden mag zijn dorp
+verlaten, zonder de toestemming van de vergadering en zonder een
+paspoort van den starost, die hem ieder oogenblik kan terugroepen,
+ook zonder opgave van redenen. Weigert hij te komen, dan wordt hij uit
+de gemeente gebannen. Bij de vergunning is tevens een termijn gesteld,
+gedurende welken zij geldig zal zijn: een maand, soms drie maanden,
+echter nooit langer dan een jaar. Is die termijn verstreken, dan moet
+de afwezige naar zijne gemeente terugkeeren, op straffe van door de
+politie te worden aangehouden als een landlooper zonder paspoort.
+
+Eenmaal in het jaar wordt eene algemeene vergadering gehouden,
+waarop ieder bezitter van een huis en erve het recht heeft gehoord te
+worden. De stemming is geheim. Ieder lid heeft het recht een voorstel
+te doen, dat de oudste, die tevens de voorzitter der vergadering is,
+aan hare beslissing moet onderwerpen. Somwijlen wordt een onpopulaire
+starost afgezet, en een ander in zijne plaats gekozen. Natuurlijk
+ontbreekt het ook in deze dorpsparlementen niet aan punten van
+verschil; vooral als het op de verdeeling der landerijen, op den
+omslag der belastingen, de levering van recruten, het onderhoud
+der wegen en dergelijke zaken aankomt, kan het er soms heftig
+toegaan. Wat men de buitenlandsche aangelegenheden der republiek zou
+kunnen noemen--de groote wegen, de visscherijen, de exploitatie der
+wouden--wordt geregeld, niet met de keizerlijke ambtenaren, maar met
+de afgevaardigden van den kanton en het district (wolost), die zich op
+hunne beurt rechtstreeks in betrekking stellen met den gouverneur,
+den generaal en de hoofden der politie. De minister richt zich
+niet tot de afzonderlijke gemeenten, noch minder tot de individuen:
+wanneer het bedrag der belasting en het cijfer van het contingent
+zijn vastgesteld, wordt daarvan door de regeering kennis gegeven aan
+het district en het kanton, die voor de verdere verdeeling en levering
+hebben te zorgen. De kroon zendt hare bevelen: het geld wordt betaald,
+de manschappen worden geleverd. Dit stelsel is zoo eenvoudig en zoo
+afdoende, dat tot dusver niemand de hand heeft durven of willen slaan
+aan de rechten en de inwendige huishouding dezer republieken.
+
+Deze gemeentelijke organisatie is iets geheel oorspronkelijks en
+heeft ook niets met de naburige steden te maken. De menschen, die in
+deze hutten leven, deze velden bebouwen, in deze wateren visschen,
+vormen eene maatschappij op zich zelf. Hunne wetten zijn niet anders
+dan overlevering en gewoonte; hunne vrijheden en rechten zijn ouder
+dan iemand heugt. Zij stellen zelf hunne belastingen vast, en maken
+hunne eigene wetten; alleen zeer ernstige gevallen uitgezonderd,
+spreken zij zelf recht, leggen boeten en straffen op, zenden de
+schuldigen naar Siberië, en roepen zoo noodig de hulp is van de
+overheid om hunne besluiten ten uitvoer te leggen.
+
+Ten aanzien van het nut dezer inrichting en de wenschelijkheid om haar
+in stand te houden, zijn de gevoelens in Rusland verdeeld. Mannen, wier
+meeningen op alle andere punten uit elkander loopen, zijn eenstemmig
+in den lof dezer zelfstandige gemeenten. Anderen, die het in alles met
+elkander eens zijn, verschillen geheel ten aanzien van de deugden en
+gebreken dezer instelling. Velen van de bekwaamste en uitnemendste
+hervormers wenschen niets liever dan den bloei en de ontwikkeling
+dezer gemeenten: vurige aanhangers der monarchie, zoo als Samarin en
+Cherkaski, ijverige republikeinen, zoo als Herzen en Ogareff, zien
+in deze landelijke gemeenebesten de vruchtbare kiemen eener nieuwe
+beschaving, die zoowel voor het Oosten als voor het Westen gezegende
+vruchten zal dragen. Daarentegen kunnen wetenschappelijke mannen,
+zoo als Valouef, Bungay en Besobrasoff, in deze gemeenten niet dan
+kwaad zien; in hunne oogen is deze geheele inrichting niet anders
+dan een overblijfsel van vroegere barbaarsche tijden, dat met den
+voortgang der beschaving en verlichting verdwijnen moet.
+
+Ontegenzeggelijk zijn aan dit stelsel der zelfstandige gemeenten
+voordeelen verbonden, die niet gering zijn te achten. De ministers van
+oorlog en van financiën zullen wel de eersten zijn om deze voordeelen
+te waardeeren: want, waar het er op aankomt, op de spoedigste en
+goedkoopste manier belastingen te innen en contingenten voltallig
+te maken, is het natuurlijk veel verkieslijker met vijftig duizend
+starosten dan met vijftig millioen boeren te doen te hebben. Ook de
+minister van justitie kan niet anders dan met welgevallen denken aan
+dat heirleger onbezoldigde bewakers van de openbare rust en veiligheid,
+wier eigenbelang het medebrengt een wakend oog te houden op allen,
+die gevaar loopen van het rechte pad te dwalen.--Maar deze voordeelen
+zijn toch slechts van ondergeschikten aard, en tot verdediging der
+gemeenten valt nog wat anders en wat gewichtigers te zeggen. Een
+stelsel van landbezit, dat aan iederen gehuwden man een aandeel in den
+gemeenschappelijken grond verzekert, is bij uitnemendheid geschikt tot
+aankweeking van dien orde- en vredelievenden, waarlijk conservatieven
+geest, die een onmisbaar element is in iedere maatschappij. Er
+is misschien geen volk op aarde, dat meer dan het russische aan
+oude inzettingen en gebruiken is gehecht, en vuriger den vrede
+wenscht. Waar ieder landbezitter is, daar is uit den aard der zaak
+de kanker van het pauperisme onbekend; en Rusland heeft dan ook tot
+dusver weinig of geen behoefte gevoeld aan armenwetten en werkhuizen,
+want de noodlottige kwaal, die men met deze toch altijd onvoldoende
+middelen poogt te bestrijden, bleef hier nog onbekend. Hier vindt
+ge, althans op het land, geene steeds aangroeiende klasse van niets
+bezittende proletariërs, die uitsluitend van den arbeid hunner handen
+moeten leven: ieder hoofd van een huisgezin heeft zijn eigen hut,
+zijn koe, zeer dikwijls zelfs zijn paard en wagen. De leden der
+gemeenten zijn allen onderling gelijk, en hebben volkomen dezelfde
+rechten en verplichtingen; zij moeten elkander bijstaan en te zamen
+de gemeenschappelijke lasten dragen. De luiaard of doorbrenger kan wel
+zich zelf ongelukkig maken, maar hij sleept althans zijn gezin en zijne
+kinderen niet in zijn ondergang mede. Dezen behouden hunne plaats in de
+gemeente, en wanneer zij volwassen zijn, ontvangen ook zij hun aandeel,
+en kunnen voor eigen rekening en onder eigen verantwoordelijkheid
+een nieuw leven beginnen. De dronkaard en leeglooper sterft, zonder
+eene bijna onontkoombare erfenis van armoede, schande en misdaad na
+te laten. De gemeenten kweeken de groote deugden van ouderliefde en
+eerbied voor de grijsheid aan; zij houden het gevoel van broederschap
+en gelijkheid levendig, het heilzaam bewustzijn der onderlinge
+afhankelijkheid en der noodzakelijkheid van wederkeerig hulpbetoon,
+den geest van onverbreekbare solidariteit, die alle leden van een groot
+geheel behoort saam te binden. Zij werpen een zeer hechten dam op tegen
+het veldwinnend individualisme, dat onze westersche maatschappijen met
+volslagen ontbinding dreigt, en zijn tevens eene uitmuntende school
+voor zelfregeering en ter oefening in alle eigenschappen, die voor
+de verkrijging en handhaving der ware vrijheid onontbeerlijk zijn.
+
+Daar is echter eene keerzijde. Vooreerst zijn de afzonderlijke leden
+der gemeente te zeer aan de willekeur hunner medegenooten overgeleverd,
+die van hunne macht bijwijlen erg misbruik kunnen maken. Ook voeden
+en onderhouden deze gemeenten een geest van bekrompen particularisme:
+zij maken scheiding tusschen dorpen en steden, tusschen standen en
+beroepen, en geven voet aan de gevaarlijke dwaling, dat er een staat
+in den staat kan zijn. Geheel in zijne eigene republiek levende en
+zich daarin als verliezende, is de boer maar al te zeer geneigd, den
+stedeling als een wezen van lager rang te beschouwen, die onder eene
+andere bedeeling leeft, en aan een ander gezag gehoorzaamt. Want in
+waarheid bestaat er tusschen zijne inzettingen en wetten en die der
+burgers van de naburige stad, een zeer groot verschil.
+
+
+
+
+XVI.
+
+DE STEDEN--KIEW.
+
+
+De steden hebben met de verdeeling van het land in kantons en
+distrikten niets te maken; zij staan geheel op zich zelf, en worden
+naar gansch andere beginselen en door andere wetten bestuurd. De burger
+eener stad heeft het recht, dat een boer niet heeft, om vrijelijk
+handel te drijven en een of ander bedrijf uit te oefenen; hij mag
+lid worden eener broederschap of zich in een gilde doen opnemen;
+maar hij is al evenzeer aan zijn bedrijf gebonden als de landbouwer
+aan den hem toegewezen grond. Zijne woning is dikwijls uit planken
+getimmerd, zijne straten zijn met hout geplaveid; maar die woning
+is groen of rooskleurig geschilderd, en die straten zijn ruim en
+netjes onderhouden. De stad is niet vrij, en heeft niet het recht,
+zich zelf naar eigen inzettingen te besturen: zij staat rechtstreeks
+onder het gezag der regeering; het dorp is eene kleine republiek, de
+stad is een onderdeel van het rijk en als zoodanig aan de algemeene
+rijkswet ondergeschikt.
+
+Met uitzondering van vijf of zes groote hoofdsteden, vertoonen
+alle russische steden volkomen hetzelfde karakter; en wanneer ge,
+in verschillende deelen des rijks, er twee of drie gezien hebt,
+dan kent gij ze alle. Neem welke stad van den tweeden rang gij wilt,
+in de gansche uitgestrektheid van Groot-Rusland, en overal zult gij
+hetzelfde vinden. Tien tegen een, dat de stad aan eene rivier ligt:
+dan zijn altijd de eerste voorwerpen, die uwe aandacht trekken,
+een klokketoren, een gevangenis, een vischmarkt, een bazar en eene
+kathedraal. Langs den oever, boven en beneden de stad, verrijzen
+kloosters. Eene schipbrug verbindt de beide oevers; en voor de
+eigenlijke stad ligt eene armoedige voorstad. De haven is opgevuld
+met schuiten en vlotten; de eerste brengen visch, de andere hout
+aan. Welk een drukte en beweging op de kaai! Hoe ernstig, hoe smerig,
+hoe armoedig zien al deze lieden er uit. Hun droefgeestige ernst
+is een gevolg van het klimaat; hunne smerigheid herinnert u dat gij
+het Oosten nadert. Zij hebben het niet ruim: de mindere man eet niet
+veel vleesch: zelfs op gewone dagen, als hij niet behoeft te vasten,
+bestaat zijn maaltijd uit een stuk roggebrood en stokvisch. Zie, wat
+hij al niet doen wil om een kopek machtig te worden. Een russische
+werkman is iemand met wien ge gaarne te doen hebt: altijd gewillig
+en vol goeden moed; steeds gereed om u genoegen te doen; beleefd
+en voorkomend: maar ge kunt er nooit op rekenen dat hij zijn woord
+zal houden. Van de waarde van den tijd heeft hij geen flauw begrip;
+en als hij beloofd heeft, u tegen tien uur in den morgen uw jas te
+zullen zenden, moet ge u volstrekt niet verwonderen, zoo ge dien eerst
+tegen elf uur des avonds krijgt. Ge kunt hem met geen mogelijkheid
+aan het verstand brengen, dat dit verkeerd is.
+
+Een sterke, onaangename lucht van olie en zout, van fruit en azijn,
+van afval en visch komt u tegen, zoodra ge de markt betreedt. De
+voornaamste handelsartikelen zijn brood, zout, visch, aardewerk, tinnen
+schotels, spijkers en heiligenbeelden. De straat is bijna één groote
+modderpoel, waarboven hier en daar enkele groote steenen uitsteken. Het
+kost moeite, vooruit te komen; natuurlijk valt er niet aan te denken,
+uwe laarzen schoon te honden.--De vischvrouwen zijn forsche, kloeke
+gestalten, die er, in haar overjas van schapevellen en haar wijden
+broek van hertsleder, geheel als mannen uitzien, en bezwaarlijk van
+hare echtgenooten zouden zijn te onderscheiden, indien deze laatsten
+geen baarden hadden, waaraan iedere man in Rusland te herkennen is.
+
+Van de winkels in den bazar ziet ge niet veel meer dan donkere
+openingen in den muur, die eene sterke gelijkenis vertoonen met de oude
+moorsche winkels te Sevilla en te Grenada; de koopman staat voor zijn
+toonbank, en maakt u opmerkzaam op zijn armoedigen voorraad van platen
+en snuisterijen, zijn potten en pannen, zijn heiligenbeelden, zijne
+kandelaars en zijn pakken speelkaarten. Na tarwebrood en zoute visch,
+zijn heiligenbeelden en speelkaarten de meest gezochte artikelen;
+want in Rusland is ieder even ijverig bij het kaartspel als bij het
+gebed: allen spelen, de edelman in zijn club, de koopman in zijn
+winkel, de bootsman in zijn vaartuig, de pelgrim onder het kruis
+langs den weg. De hartstocht voor het gebed en die voor het spel zijn
+misschien voor een deel uit dezelfde oorzaak te verklaren, namelijk
+uit een zeker bijgeloovig vertrouwen op de macht van het onzienlijke,
+van het bovennatuurlijke en toevallige, van hetgeen aan de gewone
+menschelijke berekening ontsnapt. Bijna iedereen in Rusland speelt
+boven zijn vermogen; en het is volstrekt geen zeldzaamheid dat een
+gezeten burger de speeltafel niet verlaat, dan na eerst zijn geld,
+dan zijn laarzen, zijn muts, zijn kaftan, in één woord zijn gansche
+kleeding tot zijn hemd toe, te hebben verspeeld. Spel en sterke drank
+zijn voor een Rus twee onwederstaanbare verzoekingen.
+
+Maar hoezeer deze spelers ook in hun spel verdiept mogen zijn,
+dadelijk werpen zij toch hunne kaarten neder, nemen hunne mutsen af en
+vallen op hunne knieën, wanneer de priester, met zijn heiligenbeeld en
+zijn kruis, nadert. Het is marktdag in de stad, en de pope is op weg
+naar den een of anderen nieuw geopenden winkel in den bazar; dien hij
+zegenen moet. Zulk een wijding is eene zeer eigenaardige plechtigheid,
+vol aantrekkelijke, roerende poëzie. De pope, vooraf gewaarschuwd,
+bepaalt den dag en het uur, zoodat de vrienden en buren gelegenheid
+hebben, de plechtigheid bij te wonen. Is het oogenblik nu gekomen, dan
+neemt de priester zijn kruis van het altaar; een koorknaap ontsteekt
+den wierook; en voorafgegaan door een voorlezer en diaken, gaat de
+priester naar de woning, tusschen twee rijen van knielende mannen en
+vrouwen, waarvan de meesten hem, opstaande, volgen, ten einde bij de
+inzegening tegenwoordig te zijn.
+
+In het huis of den winkel gekomen, reinigt de priester eerst het
+vertrek door het uitspreken van een formuliergebed; dan zegent hij
+den eigenaar of bewoner, en wijdt eindelijk het gebouw door op de
+eereplaats het beeld op te hangen van den patroon des bewoners, zoodat
+voortaan niets in deze woning geschieden kan, dan onder het oog en als
+in tegenwoordigheid van dien beschermheilige. Hoe weinig beteekenend
+ook als kunstwerken, oefenen toch deze beelden een machtigen invloed
+uit. Niet ver van Tambow woonde eene oude dame, die hare eigenhoorigen
+met zeldzame hardvochtigheid behandelde, tot eindelijk de ongelukkigen,
+door voortdurende mishandelingen tot wanhoop gedreven, op zekeren nacht
+in hare kamer drongen, en haar aankondigden dat zij sterven moest. Van
+haar bed springende, greep zij haastig het heilige beeld, dat aan
+den wand hing, en hield dit haar aanvallers voor, hen uittartende
+om de Moeder Gods te slaan. Van ontzag bevangen, lieten zij hunne
+knuppels zakken en vloden uit het huis. De onvoorzichtige vrouw, door
+deze zegepraal verblind, hangt nu het beeld weder aan den muur, slaat
+haar overkleed om, en gaat naar buiten, haar lijfeigenen achterna;--en
+deze, ziende dat zij haren talisman niet meer bij zich heeft, vallen
+met luid geschreeuw op haar aan en dooden haar.
+
+Bij eene wandeling door de stad, kunt ge niet nalaten getroffen te
+worden door het groote aantal drankwinkels en de menigte beschonkenen,
+die gij ontmoet. De tegenwoordige keizer heeft den brandewijn--waarvan
+de verkoop een staatsmonopolie is--met water doen aanlengen, en den
+prijs van een glas op vijf kopeks in plaats van vijftien bepaald. Die
+verandering valt niet in den smaak der echte drinkebroers, die hun
+aangelengden brandewijn minachtend dechofka--een koopje--noemen; maar
+eenvoudiger zielen zijn den tsaar dankbaar voor zijne gave. "Is hij
+niet goed, onze tsaar, zeggen zij, dat hij ons drie glazen geeft voor
+hetzelfde geld als vroeger een glas kostte?"--Toch, hoe slap hij wezen
+moge, is eene betrekkelijk kleine hoeveelheid brandewijn voldoende om
+den Rus van de been te helpen; want zijn maag is leeg, zijne zenuwen
+zijn verslapt, en zijn bloed is arm. Ware hij beter gevoed, dan zou
+hij minder behoefte aan prikkelende dranken hebben. Gelukkig zijn de
+Russen, als zij dronken zijn, over het algemeen niet twistziek; zij
+lachen en zingen, en hebben eene onweêrstaanbare behoefte elkander
+te omhelzen, wat meermalen tot dwaze tooneelen aanleiding geeft.
+
+De oudste en voornaamste steden van Rusland, hare heilige plaatsen
+en metropolen, lang voordat het Kremlin aan de oevers der Moskowa, of
+het Winterpaleis aan de boorden der Newa verrees; hare gewijde en door
+de dichterlijke legende verheerlijkte steden, zijn nog altijd Kiew en
+Nowgorod: de eerste de grondzuil van haar geloof, de andere van haar
+wereldlijke macht. Te Kiew verheft zich de vergulde koepel, die nog
+altijd getuigt van de bekeering van Rusland tot de Kerk van Christus;
+in het Kremlin van Nowgorod prijkt de bronzen groep, opgericht bij
+de gedachtenisviering van het duizendjarig bestaan des rijks.
+
+Kiew, de oudste russische bisschopszetel, ligt niet in eigenlijk
+Rusland, en verschillende geschiedschrijvers hebben haar, niet
+geheel ten onrechte, als eene poolsche stad beschouwd. De inwoners
+zijn Ruthenen, en de stad zelf was eeuwen lang eene schitterende
+parel in de kroon der Jagellonen. De vlakte, die zich, onafzienbaar
+ver, voor de poorten van Kiew uitstrekt, is de steppe van Ukraine,
+het vaderland der Kozakken: het land der hetmannen en van Mazeppa,
+rijk aan dramatische legenden, aan hartstochtelijke liederen, ter
+eere der vrijheid en van het wilde nomadenleven. Het volk behoort
+tot den poolschen stam, en de zeden zijn poolsch. Toch staat hier de
+bakermat dier kerk, die geheel het maatschappelijk en huiselijk leven
+in Rusland naar haar beeld gevormd, van haar geest doordrongen heeft.
+
+De stad bestaat uit drie wijken of liever drie afzonderlijke steden:
+Podol, Vitch-Gorod en Petchersk. Alle drie zijn opgevuld met kantoren,
+magazijnen, bureaux, winkels, kloosters; maar toch is Podol meer
+bepaaldelijk de zetel van den handel en de nijverheid; Vitch-Gorod
+is de officiëele wijk, waar de regeeringscollegiën zijn gevestigd;
+Petchersk is de heilige stad, het doelwit der pelgrims. Deze
+drie steden verheffen zich op eene steile hoogte, aan den oever
+van den Dnjeper; zij tellen eene bevolking van ongeveer zeventig
+duizend zielen, en bevatten, in twee verschillende heiligdommen,
+de stoffelijke overblijfselen van dien heidenschen Grootvorst, die
+sedert haar voornaamste heilige is geworden.
+
+Kiew is eene stad van legenden en wondervolle gebeurtenissen. Wat al
+herinneringen dringen zich hier aan uwe geest op: de prediking van
+Sint-Andreas, de teedere vroomheid van Sinte-Olga, de bekeering van
+Sint-Wladimir, de inval der Mongolen, de poolsche overheersching,
+de herovering en bevrijding door Peter den Groote. De omliggende
+provinciën zijn niet minder rijk in geschiedkundige herinneringen. De
+Ukraine, het vaderland van Mazeppa en Gonta, weet te verhalen van
+stroop- en plundertochten, van vijandelijke overvallen en verrassingen,
+van geplunderde steden en geblakerde woningen, van blijde zegetochten
+en van overhaaste vlucht. Elk dorp heeft hier zijne eigene legende;
+iedere stad haar eigen heldenzang van liefde en krijg. Het geheele
+land is vol herinneringen, leeft als 't ware een eigen romantisch
+leven. Hier, waar die kapel verrijst, werd een grootvorst vermoord;
+deze heuvel is de grafstede van eene tartaarsche horde; op gindsche
+vlakte werd een veldslag tegen de Polen geleverd. De mannen zijn
+krachtiger en opgewekter; de huizen zijn beter gebouwd, en de velden
+beter bearbeid, dan in het oosten en noorden. De muziek is levendiger,
+de brandewijn sterker, de liefde vuriger, de haat onverzoenlijker,
+dan elders in het groote rijk.
+
+Evenals alle steden van zuidelijke Rusland, viel ook Kiew in de
+macht van Batoe-Khan, den mongoolschen veroveraar, en zuchtte eeuwen
+lang onder de ijzeren roede der aziatische begs. Deze begs waren
+afgodendienaars; en onder hunne heerschappij moesten de kinderen
+van Sint-Wladimir bittere beproevingen ondergaan: maar Kiew mag er
+zich op beroemen dat zij, ook in de donkerste dagen der vervolging,
+in haar nederige kerken en onderaardsche katakomben, het heilige
+vuur des geloofs voor volslagen vernietiging heeft bewaard.--Aan den
+voet van twee hooge heuvels, op drie mijlen afstands van Vitch-Gorod,
+waar Wladimir zijn harem bouwde en een standbeeld oprichtte ter eere
+van zijn heidenschen afgod, hadden eenige christelijke kluizenaars,
+Antonius, Feodosius en hunne volgelingen, zich in de rots cellen
+en woningen uitgehouwen, waar zij jaren lang een godzalig leven
+leidden en als heiligen stierven. De plaats waar deze onderaardsche
+woningen werden aangelegd, ontving den naam van Petchersk naar
+het woord petchera, dat kelder beteekent. Mettertijd verrezen
+twee kloosters boven die cellen, waar de vrome kluizenaars hadden
+geleefd; die kloosters werden aan Antonius en Feodosius gewijd, nu
+de beschermheiligen van Kiew geworden, en weldra alom vereerd als de
+vaders van allen, die in Rusland het kloosterleven omhelzen.
+
+Met graszoden belegde en met boomen beplante glooiingen scheiden
+het eerste klooster, dat van Antonius, aan de eene zijde van de oude
+stad, en aan de andere zijde van het klooster van Feodosius. De beide
+groote kloosters, in een edelen stijl gebouwd, behooren wel tot de
+schoonste en statigste bouwgewrochten in oostelijk Europa. Vergulde
+koepels en torens verheffen zich boven ieder heiligdom; de muren zijn
+beschilderd met tafereelen uit de levens der heiligen. De grond zelf is
+hier heilig. Meer dan honderd kluizenaars sluimeren in de katakomben;
+en onder den grond, in al de vele nissen in den donkeren muur, rusten
+heiligen, wier lichamen, naar het zeggen der monniken, onverderfelijk
+zijn. In het klooster van Sint-Antonius toont men u den schedel van
+Sint-Wladimir: dat wil zeggen, een stuk fluweel, waarin zijn hoofd
+gewikkeld is. Men verzekert u, dat de huid nog ongerimpeld, de spieren
+nog veerkrachtig, het geheele hoofd nog ongeschonden en welriekend
+is. Het is natuurlijk voor een vreemdeling niet wel mogelijk, zich
+van de waarheid dezer bewering te overtuigen: hetzij ten aanzien van
+het hoofd van Sint-Wladimir, hetzij ten aanzien der honderde lijken,
+die in de onderaardsche gangen en gewelven worden bewaard. Ge bekomt
+toch niets anders te zien, dan een lijkkist, een fluweelen kleed en
+een opschrift in het Slavonisch; alles hangt dus af van de mate van
+geloof, die gij medebrengt. Vijftig duizend pelgrims, voornamelijk
+Ruthenen uit de volkrijke provinciën Podolië, Kiew en Wolhynië,
+trekken iederen zomer in bedevaart naar deze heilige plaatsen.
+
+Toen Kiew het juk der Tartaren had afgeschud, maakten de wisselvallige
+kansen van den oorlog haar tot eene poolsche stad, in plaats van eene
+moskovische, zooals zij eigenlijk was. Losgerukt van den oostelijken
+tak van den grooten slavischen volksstam, werd zij bij den westelijken
+ingelijfd. Nooit was Kiew russisch geweest, zooals Moskou russisch
+was; eene ruwe, barbaarsche stad, met eene bevolking van handelaars
+en boeren, en de zetel van een half tartaarsch hof; en nu zij dus
+in rechtstreeksche verbinding met het Westen werd gebracht, werd zij
+gaandeweg een tweede Praag. Eeuwen lang kweekte zij in haar schoot de
+kunsten en wetenschappen der westersche beschaving; en toen zij door
+Peter den Groote weder met Rusland werd vereenigd, was zij niet alleen
+de schoonste parel in zijne kroon, maar ook een vereenigingspunt voor
+alle takken en afdeelingen der groote slavische nationaliteit.
+
+Geen andere binnenlandsche stad van Rusland is zoo schilderachtig en
+zoo gunstig gelegen. Van haar hooge heuvelen overziet zij de wijd
+uitgestrekte steppe, en beheerscht zij den statigen, koninklijken
+stroom. Zij is de hoofd- en havenstad van de Ukraine; zij raakt
+Polen met haar rechter-, Rusland met haar linkerhand; zij steunt
+tegen Gallicië en Moldavië, en keert haar aangezicht naar Servië en
+Bulgarije. Zij is, als het ware, een kort begrip der geheele Slavische
+wereld. Haar bevolking bestaat voor een derde uit Moskovieten,
+voor een derde uit Russen, voor een derde uit Polen; zij herbergt in
+haar schoot de belijders der orthodoxe kerk, benevens katholieken en
+Vereenigde-Grieken. Meer dan eenige andere stad in Europa, zou Kiew
+aanspraak hebben op den rang van hoofdstad van het groote Slavische
+rijk, wanneer de droom van het Panslavisme immer voor verwezenlijking
+vatbaar was.
+
+Op dit oogenblik schijnt die verwezenlijking verder verwijderd dan
+ooit. Tot voor korten tijd vormden de panslavistische droomers eene
+afzonderlijke partij in den staat; en nog op dit oogenblik hebben
+zij aan het hof vermogende vrienden. Hun leus is, Panslavonië voor
+de Slavoniërs; of liever, de verschillende stammen van den grooten
+slavischen stam,--één staat, onder één hoofd: de slavische eenheid
+alzoo. Twee jaren geleden, riepen de leiders van deze partij te Moskou
+een congres bijeen, waarop zij in de eerste plaats hunne landgenooten
+uitnoodigden, van de Witte- tot de Zwarte-zee, van den Weichsel tot
+den Amoer; en voorts vertegenwoordigers van alle slavische stammen,
+die onder vreemden schepter leven:--de Czechen van Praag, de Polen
+van Krakau, de Bulgaren van Sjoemla, de Montenegrijnen van Cettinje,
+de Serviërs van Belgrado; maar juist deze algemeene vergadering
+te Moskou deed de oogen van verstandige en gematigde mannen
+opengaan voor de onpraktische en zelfs gevaarlijke zijde van dit
+panslavistisch streven. Op den bodem ligt een diep gewortelde afkeer
+van het eigenlijke russische leven, zooals het in den loop des tijds
+geworden is. Deze droomers zien verlangend uit naar andere vormen,
+die, zooals zij zeggen, door een hooger en edeler nationaal leven
+zullen worden bezield.
+
+Evenals de oud-geloovigen, willen ook de Panslavisten niets weten
+van den keizer, en kennen zij alleen den tsaar. Ook voor hen is
+Peter de Groote de Antichrist, en het welslagen zijner doortastende
+hervormingen beschouwen zij als een tijdelijke zegepraal van den
+booze. Daarom kanten de Panslavisten zich tegen alles wat Peter heeft
+gedaan, en tegen bijna alles wat zijne opvolgers op den troon hebben
+verricht. Zij wenschen alle vreemde elementen uit hun midden weg te
+doen: zij verlangen hunne oude nationale hoofdstad terug; zij vragen
+vrijheid om hunne baarden te laten groeien, om bonte mutsen en hooge
+laarzen te dragen, zonder deswege bespot of gekweld te worden. Zoowel
+de oud-russische als de jong-russische partij verzet zich echter tegen
+het streven dezer panslavistische dweepers, die, terwijl zij breken met
+het verleden van Rusland sedert de laatste anderhalve eeuw, tegelijk
+alle denkbeelden en vorderingen der westersche beschaving hardnekkig
+verwerpen, en een onmogelijke hersenschim najagen, waaraan zij alle
+wezenlijke en praktische verbeteringen en hervormingen opofferen.
+
+
+
+
+XVII.
+
+DE BALLINGSCHAP.--DE SIBERIËRS.
+
+
+De jongste opstand in Polen was gedempt, en wederom werden gansche
+scharen van gevangenen naar de uiterste grenzen van het rijk,
+naar Archangel, naar den Kaukasus en Siberië gevoerd. Echter heeft
+de tegenwoordige regeering het deportatie-stelsel aanmerkelijk
+verzacht; en de openbare werken van Archangel hebben voor een poos
+de plaats ingenomen, die vroeger, in de publieke opinie, aan de
+beruchte mijnen van Siberië toekwam. Meen echter niet dat de groote
+aziatische wildernis als plaats van verbanning is opgegeven: nog altijd
+worden vele groote misdadigers en ook enkele ongelukkige staatkundige
+overtreders naar gene zijde van den Oeral gezonden. Maar het stelsel
+is in den laatsten tijd aanmerkelijk gewijzigd en verzacht; en de
+naam van Siberië boezemt ook niet meer dien geheimzinnigen schrik
+in, die vroeger daaraan onafscheidelijk was. Het is volstrekt geen
+zeldzaamheid, geheele scharen van jongelieden te ontmoeten, die van
+Mesen en Archangel uitgaan om de hellingen van den Oeral te beklimmen,
+en hunne fortuin te gaan beproeven in Siberië.
+
+De wetenschap heeft, immers voor een groot deel, de gewaande
+verschrikkingen, die Siberië als een duistere nevel omhulden,
+verdreven. Gemeenschapswegen zijn geopend en hebben met de inlandsche
+stammen nadere betrekkingen aangeknoopt. Tomsk, waarvan de naam alleen
+vroeger het bloed in de aderen verstijven deed, is nu gebleken eene
+fraaie, aangename stad te zijn, schilderachtig gelegen in eene groene
+vallei, aan den voet van statige heuvelen. Zij ligt niet ver van
+Perm, dat bijna als eene verwijderde voorstad van Kazan kan worden
+beschouwd. Binnen weinige maanden zal de spoorweg, die Perm met Tomsk
+moet verbinden, gereed zijn.
+
+Ook is men langzamerhand tot de overtuiging gekomen, dat aan eene
+strafkolonie geen lang leven is bereid, of althans dat zij vrij
+spoedig haar eigenlijk karakter verliezen moet. De mensch kan zich
+overal eene woning bereiden: en zoodra die woning inderdaad de zijne
+is, zijn eigen huiselijke haard, heeft zij ook daardoor opgehouden
+zijn kerker te zijn. Het ligt in den aard van iedere strafkolonie,
+dat zij eindelijk een gevaar oplevert voor het moederland: en een door
+Polen bevolkt Siberië zou voor het russische rijk eene voortdurende
+bedreiging zijn, een tweede Polen in het oosten. Zelfs nu zien sommige
+al te bezorgde lieden met bekommering den tijd te gemoet, dat de
+zonen der staatkundige ballingen alle invloedrijke posten in Azië
+zullen bekleeden, en verbeelden zij zich dat Siberië eenmaal Rusland
+behandelen zal, zooals de Vereenigde-Staten Engeland hebben behandeld.
+
+De ballingen, die naar de grenzen gezonden worden, behooren tot alle
+rangen en standen der maatschappij: edelen en burgers, geestelijken
+en leeken, staatkundige misdadigers, moordenaars, bandieten, ketters,
+valsche munters, scheurmakers; zij zijn of door den keizer, of door
+de rechtbanken, of door de kerk veroordeeld. Zij, die op bevel van
+den minister van politie of van den gouverneur eener provincie worden
+gedeporteerd, worden niet in de gevangenis geworpen en ook niet tot
+dwangarbeid verplicht. Zij staan tot op zekere hoogte onder toezicht
+der politie; hunne namen worden in bijzondere registers ingeschreven,
+en van tijd tot tijd moeten zij zich aan het politiebureau
+aanmelden. Verder zijn zij vrij. Gij ontmoet hen in gezelschap,
+en niets verraadt dat zij ballingen zijn, tenzij de meerdere
+ontwikkeling van hun geest, en zekere voorzichtige terughouding in
+hunne gesprekken. Zij die geen eigen middelen bezitten, oefenen het
+beroep uit, waarvoor zij zijn opgeleid. Sommigen geven onderwijs in
+muziek of talen; anderen vestigen zich als geneesheer of advokaat;
+zeer velen zijn als secretarissen of klerken op de regeeringsbureaux
+werkzaam. Ook bekleeden een aantal dezer gedeporteerden verschillende
+betrekkingen in de dorpsbesturen. Op een mijner rijtoertjes bezocht
+ik een twaalftal dorpen, waar al de vrederechters Polen waren.
+
+Niet minder dan drieduizend opstandelingen, met de wapens in de hand
+te Warschau gevangen genomen, werden naar Archangel gezonden. Sterk
+door hun aantal, werden zij zoo overmoedig, dat een oproer onder hen
+dreigde uit te barsten. De gouverneur liet in alle haast troepen uit
+de aangrenzende provinciën komen; en het departement van oorlog zag
+zich verplicht al de pruisische en oostenrijksche Polen, die men in de
+eerste overhaasting naar de kusten der IJszee had gedeporteerd, vandaar
+te verwijderen. Zij waren ingekwartierd in een groot geel gebouw,
+dat vroeger, voor de overbrenging van het marine-etablissement naar
+het zuiden, als tuighuis had gediend; hun lot, schoon hard genoeg,
+was toch niet ongelukkiger dan dat der bevolking in wier midden
+zij leefden. De officieren, die hunne dapperheid op prijs wisten te
+stellen, behandelden hen met veel onderscheiding; zij mochten in hunne
+vertrekken bezoeken ontvangen van eene commissie van te Archangel
+gevestigde vreemdelingen. Hunne voeding liet niets te wenschen over;
+en meer dan een arme schildwacht, die met het geweer in den arm voor
+hunne deur stond, zal wel eens benijdende blikken hebben geworpen op
+hunne overvloedige portiën soep en brood. Bij gedeelten zijn deze
+gevangenen achtereenvolgens naar hunne haardsteden teruggevoerd:
+sommigen mochten in den schoot hunner familie wederkeeren, anderen
+alleen in de provincie, waar zij vroeger woonden. Zeer velen zijn
+onvoorwaardelijk in vrijheid gesteld geworden; anderen mochten naar
+Polen terugkeeren, behoudens deze ééne voorwaarde, dat zij niet naar
+Warschau zouden gaan. Honderd misschien zijn nog in het arsenaal
+achtergebleven, wachtende tot ook voor hen het uur der bevrijding zal
+slaan. Hun lot is hard, voorzeker; maar in welk land is het lot van
+een staatkundigen gevangene niet hard? In Virginië? of in Ierland? of
+in Frankrijk?
+
+Deze gevangenen worden nauwkeurig bewaakt, en de kansen van ontsnapping
+zijn uiterst gering; ternauwernood zal het, in twaalf jaar, een
+enkelen avonturier gelukken te ontkomen. Een onverschrokken Pool, die
+veiligheidshalve naar de vesting Mesen, in plaats van naar Archangel,
+een open stad, was gezonden, wist de waakzaamheid zijner wachters
+te verschalken; sloop door de dichte pijnbosschen naar de zeekust;
+hield zich in het woud verborgen, tot hij gelegenheid vond zich van
+een visscherssloep meester te maken, en stak met dit brooze vaartuig
+in zee, in de hoop van door een engelsch of zweedsch schip te worden
+opgenomen. Vier dagen en vier nachten zwierf hij op de open zee,
+tot in het gebeente verstijfd door den kouden adem van den ijzigen
+noordschen nevel, en bovendien ten prooi aan de martelingen van honger
+en dorst, tot hem de krachten ontzonken om de riemen te omklemmen. Nu
+werd hij door het getij op het strand geworpen; tot stervens uitgeput,
+mocht hij nog dankbaar zijn dat hij zijne vrijheid weder voor een stuk
+brood inruilen kon. Toen de officier, aan wien het onderzoek der zaak
+was opgedragen, te Mesen kwam, vond hij den ongelukkige half dood in
+de gevangenis.
+
+Uitgenomen het gedwongen verblijf in een vreemd en akelig land,
+worden de poolsche opstandelingen, naar het schijnt, niet slecht
+behandeld. Hun arbeid is niet zwaar, en hun daggeld hooger dan
+dat der soldaten, die hen bewaken; sommigen, van hooger stand
+en ontwikkeling, mogen in de steden als bedienden en schrijvers
+werkzaam zijn. Vroeger mochten zij ook onderwijs geven in het dansen,
+in muziek, in talen: maar deze vergunning is ingetrokken, op grond dat
+zij meermalen misbruik hebben gemaakt van het vertrouwen der familiën,
+waarmede zij op die wijze in aanraking kwamen. Laat men deze poolsche
+malcontenten vrijelijk met de andere ingezetenen omgaan, dan is het
+inderdaad ook niet gemakkelijk, hun invloed op de publieke opinie
+te keeren; en al spoedig kunnen zich dan verschijnselen voordoen,
+die eene argwanende politie recht geven tot de bewering dat de jeugd
+bedorven wordt. Over het geheel genomen, staat toch de Pool hooger
+dan de Rus. Hij is beter ontwikkeld, heeft grooter rijkdom van
+denkbeelden, meer vindingskracht en scherpzinnigheid, en is beter
+vertrouwd met de praktijk des levens. Zoodra hij zich ongehinderd
+te midden zijner omgeving bewegen kan, is hij weldra, onwillekeurig
+en als vanzelf, aller leidsman geworden. Hij kan hunne halfduistere
+wenschen en begeerten onder woorden brengen, en hun den weg wijzen
+om ook handelend op te treden. Gevangene, wordt hij klerk; balling,
+wordt hij opzichter, onderwijzer--in één woord een voorganger. Zendt
+men hem naar eene verwijderde provincie, dan zal hij ook daar, langzaam
+maar zeker, zijne plaats weten in te nemen. Geen bevelschrift van de
+politie kan hem zijne bekwaamheid ontnemen; en wanneer de straftijd is
+afgeloopen, blijft hij als burger in de stad, waar hij een werkkring
+gevonden heeft en misschien een huisgezin gegrondvest. Wellicht zal
+hij een professoralen leerstoel bekleeden, of als rechter zitting
+nemen; is hij militair geweest, dan wordt hij misschien bij den staf
+van den generaal geplaatst.
+
+Gedurende al dien tijd en ondanks al die veranderingen, laat hij
+toch zijne hoop niet varen; in zijn hart blijft hij een Pool, en
+de zoete droom der onafhankelijkheid, die hem reeds eenmaal zijne
+vrijheid kostte, zweeft nog steeds voor zijn geest. Het land, dat
+hem in dienst genomen heeft, kan nooit op hem rekenen. Komt er een
+ure van gevaar, dan zal hij wellicht tot den vijand overloopen, en
+van de hem verleende macht gebruik maken om de regeering doodelijk
+te treffen. Zij kan hem nooit vertrouwen; zij ducht zijn tact, zijn
+gevatheid, zijn geschiktheid voor den arbeid. Inderdaad kan zij hem
+niet gebruiken, en toch ook wederom niet missen.
+
+De Polen, die, na jaren ballingschap, weder in vrijheid zijn gesteld,
+beginnen eene klasse op zichzelve, met hare eigene deugden en
+hoedanigheden, te vormen:--deugden en hoedanigheden, die de natuurlijke
+vrucht zijn, door bittere ondervindingen en lijden in dichterlijke
+en prikkelbare naturen gerijpt. Deze lieden zijn bekend onder den
+naam van de Siberiërs. Een Pool, met wien ik eenige dagen reisde,
+behoorde mede tot hen; en van hem vernam ik eenige bijzonderheden,
+die mij ook deze zijde van het eigenaardige leven der ballingschap
+beter leerden kennen.
+
+Mijn reismakker had eenige dichtregelen van een poolschen poëet
+aangehaald. Hij is ook een der Siberiërs, zeide hij.
+
+"Een van de Siberiërs?"
+
+"Ja, hernam de Pool. In die gewesten woont een volk, waarvan de wereld
+ternauwernood iets weet; een nieuw volk, mag ik wel zeggen: want
+terwijl zij, wat het uiterlijk betreft, op de krijgslieden gelijken,
+die weleer met Sobieski onder de muren van Weenen de Turken versloegen,
+zijn zij naar den geest verwant aan de lijdzame en arbeidzame monniken,
+die de heiligdommen van Solowetsk hebben gesticht. De tijd heeft hun
+zijn machtigen invloed doen gevoelen en hen gerijpt. Kalm en ernstig,
+zijn zij bij ons bekend onder de naam van de Siberiërs."
+
+"Zijn zij van geboorte Polen?"
+
+"Ja; en niet alleen door geboorte, ook naar geest en gemoed zijn zij
+Polen. Het zijn onze zonen, die de vuurproef hebben ondergaan; onze
+zonen, die wij nooit hadden gehoopt, aan deze zijde des grafs weder
+te zien. Eens spraken wij van hen als van onze verloren kinderen. Als
+vrienden in Polen van elkander afscheid nemen, dan is maar al te
+dikwijls hun laatste woord: "Wij zien elkander nooit weer!"--En
+vele jaren lang was zulk een afscheid ook meest voor eeuwig. Een
+balling, die eenmaal over den Oeral was getrokken, keerde nimmer
+terug; hij was voor ons als gestorven; wij rekenden hem tot onze
+verloren kinderen. Heden is die droevige afscheidsgroet niet meer
+dan eene herinnering aan het verledene; een nagalm van het lied,
+aan de wateren van Babylon gezongen. Te Wilna, te Kazan, te Kiew,
+in een aantal andere, ver van elkander verwijderde steden, zult gij
+volkplantingen van Polen aantreffen, gelukkig en tevreden in den schoot
+van hun gezin, en die uit het oord hunner verbanning zijn weergekeerd;
+mannen van hooge geboorte en van nog hooger ontwikkeling; mannen,
+die door de sneeuwvelden van Tomsk hebben gewaad, en naar het Westen
+zijn teruggekomen, met een gelouterd hart, met een ernstig gestemden,
+maar niet gebroken geest."
+
+"Hebben zij zich, na de amnestie, met den keizer verzoend?"
+
+"Zij hebben zich met God verzoend. Versta mij wel. Niemand twijfelt
+er aan, dat de tegenwoordige keizer een braaf en edel man is,
+rechtschapen genoeg om zijn plicht te kennen, en vast genoeg van
+wil en karakter, om dien ook te volbrengen, hoevele moeilijkheden
+en bezwaren hij ook op zijn weg moge ontmoeten. Maar God is meer dan
+allen, en zijn Zoon stierf voor ons allen; Alexander is niet meer dan
+een werktuig in zijne handen. Gij zult mij voor een mystieken dweeper
+houden. Omdat mijne landgenooten nog aan eene hoogere macht gelooven,
+worden zij door de Franken, die in niets meer gelooven, als droomers
+en spiritualisten bespot. Het zij zoo. Wij droomen onze droomen,
+wij achten op de teekenen der tijden, wij nemen onze godsdienst waar,
+wij eerbiedigen onze kerk, wij gehoorzamen onzen God."
+
+"Men heeft mij meermalen de Polen beschreven als vrouwen in de
+vroomheid, als helden in den slag."
+
+"Evenals al de jongelieden van mijn kring,--vervolgde hij, na
+eene pauze,--nam ik deel aan den opstand van '48: eene ongelukkige
+onderneming, die noch poolsch noch slavisch was. Die opstand was
+uitsluitend het werk der Franschen. In mijne jeugd had ik, met een
+vriend, het westen van Europa doorreisd; wij hadden aan de oevers van
+den Rijn en de Seine vertoefd, waar wij de godsdienst onzer moeders
+en van ons vaderland leerden vergeten, en over Polen begonnen te
+spreken als over een tweede Frankrijk. Wij noemden ons republikeinen,
+en hielden ons overtuigd, dat wij groote wijsgeeren waren; maar onze
+afgod was Napoleon de Groote, onder wiens banier zoovelen onzer
+landgenooten hun leven ten offer brachten. Wij haatten den tsaar,
+en verfoeiden de Russen met geheel ons hart. Twee jaar voordat de
+republiek in de straten van Parijs werd uitgeroepen, keerden wij
+naar Warschau terug, in de hoop spoedig eene gelegenheid te zullen
+vinden om de wapens tegen den tsaar te voeren. Maar de mogendheden
+waren ons vóór geweest: op denzelfden  dag, waarop ik voor de deur
+mijner ouderlijke woning uit de tarantasse stapte, werd Krakau,
+de laatste onzer vrije steden, bij Oostenrijk ingelijfd. Frankrijk
+vleide en misleidde ons, met betuigingen van sympathie en beloften
+van hulp; en in de geheime samenkomsten, waar onze jonge vrienden
+zich vereenigden, moesten onze goede oude poolsche psalmen en spreuken
+achterstaan voor de liederen en wachtwoorden van Parijs. Weleer zongen
+wij Het Kind van Bethlehem: maar nu, nu wij onze hoop op vreemde
+hulp hadden gesteld, nu hieven wij het oproerlied der Marseillaise
+aan. Wij waren vreemdelingen geworden in ons eigen land, en het
+hart onzes volks was niet met ons. De vrouwen trokken zich terug; de
+geestelijkheid sloeg ons met wantrouwen gade; maar wij lachten over
+de onpopulariteit onzer nieuwe leuzen. Wij maakten ons zelven diets,
+dat wij die priesters en bekrompen dwazen best konden missen; mannen,
+die altijd slaven, vrouwen die altijd dupes waren: wat golden zij
+ons! En wat de groote menigte der burgers aangaat: die bakkers en
+kruideniers,--op hen zagen wij met voorname minachting neder. Wie
+had ooit gehoord, dat eene omwenteling door kaarsenmakers tot een
+goed einde was gebracht? Wij waren edellieden: hoe zouden wij dan de
+hulp en medewerking van zulke lieden kunnen aannemen?--Eindelijk kwam
+het uur der droeve ontgoocheling. Dat Frankrijk, waarop de oogen van
+iederen poolschen patriot met angstige spanning waren gevestigd, had
+de republiek uitgeroepen: op deze tijding wierp een troep vroolijke
+gasten, die met uitnemend talent een polka konden dansen, zich op de
+russische kanonnen.... om dadelijk te worden weggemaaid. In de straat
+onder den voet geraakt en gekwetst, werd ik in een huis gedragen;
+en nadat mijne wonden waren verbonden, werd ik met een honderdtal
+anderen naar het koninklijk slot gevoerd, om daar terecht te staan
+voor een krijgsraad, die ons vervallen verklaarde van den adelstand,
+en ons veroordeelde tot verbanning naar Siberië en levenslangen
+dwangarbeid in de mijnen. Mijn vriend was met mij in het gevecht,
+en deelde in mijn lot."
+
+"Moest gij de reis te voet afleggen?"
+
+"Neen, zeker niet. Keizer Nikolaas, hoewel onverbiddelijk streng van
+karakter, was geen man om de wet te schenden. Zelf een geboren vorst,
+koesterde hij een diepen eerbied voor de rechten der geboorte; en
+daar een edelman niet op gelijken voet kon behandeld worden als een
+landlooper of een lijfeigene, werd uitdrukkelijk bepaald dat onze
+privilegiën ongeschonden van kracht moesten blijven, tot wij Tomsk
+zouden hebben bereikt. Daar zat de permanente commissie voor Siberië,
+die aan ieder zijn bepaalden werkkring in de mijnen aanwees. Wij reden
+in een lichten wagen, die door drie sterke ponies getrokken werd; en
+wanneer de wegen hard waren, legden wij tweehonderd wersten per dag
+af. Onze voeten waren geboeid, zoodat wij dag noch nacht onze laarzen
+konden uittrekken; maar de bewoners der steppe, die wij dus in ijlende
+vaart doorvlogen, waren goed en vriendelijk jegens ons, als jegens alle
+ballingen; zij gaven ons, half in het geheim, brood, gedroogde visch
+en brandewijn. Zij wisten dat wij Polen waren; en hunne priesters zijn
+over het algemeen maar al te zeer gewend, de Polen als vijanden van
+God af te schilderen; maar de Russen, zelfs al zijn zij halve wilden,
+zijn zeer teergevoelig. Zij kennen wel het onderscheid tusschen den
+politieken balling en een dief; dit valt trouwens dadelijk in het oog:
+want een dief en moordenaar krijgt een brandmerk op het voorhoofd en
+op de beide wangen; een afschuwelijk zwart teeken, dat door niets kan
+worden weggewischt; en zoo de boeren een Pool voor zeer slecht houden
+omdat hij katholiek is, kunnen zij toch niet nalaten medelijden met
+hem te hebben, als met een medemensch. Twee malen poogde ik uit de
+mijnen te ontsnappen; en hoewel de poging beide keeren mislukte,
+werd ik toch getroffen door de vriendelijke goedhartigheid van het
+landvolk. Zij durfden mij niet openlijk in mijne vlucht behulpzaam
+zijn, maar zij hielden zich dikwijls blind en doof; en meermalen,
+wanneer ik, bezwijkende van honger en vertwijfeling, des nachts naar
+eene of andere hut sloop, vond ik, in het vensterkozijn, eene portie
+brood en visch en zelfs een glas brandewijn gereed staan."
+
+"Wie had dat daar gezet?"
+
+"Arme boeren hadden dat gedaan, voor wie brood en visch lang geen
+artikelen van weelde zijn; zij deden dat om het lijden te verzachten
+van een of anderen ongelukkige, zooals ik".
+
+"Dus hebt gij toen het volk liefgekregen?"
+
+"Dat niet; maar ik begon hen te begrijpen, en te erkennen dat zij
+mijne broeders waren. Echter bleef mijn hart nog jaren lang voor hen
+gesloten. Ik was een geleerde, zooals zij zeiden; en ik drong mijzelven
+op, dat zij, dus den hongerige spijzende, niets anders deden dan wat
+elke horde van wilden, door haar natuurlijk instinkt gedreven, eveneens
+zou doen. Eindelijk kwam een arme priester, op een boerenkar gezeten,
+de mijnen bezoeken. Reeds vóór zijne komst had ik van hem gehoord;
+ik kende zijn naam, zijne zending, en ook de gevaren, waaraan hij
+zich blootstelde; want Vader Paulus had geheel uit eigen beweging
+zich aan deze taak gewijd; hij had aan dezen zendingsarbeid in de
+sneeuwwoestijnen de voorkeur gegeven boven een koorstoel in eene of
+andere kathedraal, omdat hij meende dat arme katholieke ballingen
+meer behoefte hadden aan zijn hulp en troost, dan de vermogenden
+en welgestelden naar de wereld. Ik had van anderen vernomen dat hij
+geheel Siberië was doorgegaan, van de eene mijn naar de andere, om
+bij de katholieke ballingen het geloof hunner kinderjaren levendig
+te houden of weder op te wekken; om de mis te bedienen, de biecht af
+te nemen, huwelijken in te zegenen en te doopen, en ook om de nieuw
+gedolven graven te wijden. Toch had ik niet meer dan vluchtig aan hem
+gedacht. Wat kon hij voor mij doen: een arme priester, uit eigen keuze
+in de wildernis zich begravende, zonder invloedrijke betrekkingen,
+zonder hooggeplaatste vrienden? Het was niet waarschijnlijk dat hij
+een aanbidder van Napoleon zou wezen; en ongetwijfeld zou hij den naam
+van Mazzini niet dan met afschuw uitspreken. Wat zou ik met zulk een
+man kunnen spreken? De nacht toen hij aankwam, was het doordringend
+koud; zijne slede was onderweg beschadigd; de wolven hadden hem
+vervolgd. Door een zeker gevoel van medelijden en sympathie met
+zijne hooge jaren en den ongelukkigen toestand waarin hij verkeerde,
+gedreven, voegde ik mij bij hem in de houten schuur, waarin wij
+ons verblijf hielden; en nauwelijks was hij een weinig tot zichzelf
+gekomen, zelfs nog eer hij eenig voedsel genoten had, of hij begon,
+op den meest eenvoudigen toon, tot ons te spreken over de liefde Gods,
+waarin hij al zijne kracht en sterkte vond. Hij nam vervolgens deel
+aan ons sober avondmaal van erwtensoep en zwart brood; legde zich
+toen neder op een matras, en viel in slaap. Uren lang zat ik dien
+nacht bij zijne legerstede, en staarde in dat kalme ernstige gelaat,
+omlijst door die zilverwitte haren, die over het kussen vielen; op
+die vermagerde handen, kruiselings op de borst gevouwen. Indien ooit
+iemand in zijn slaap het aanschijn van een engel had, dan was het
+wel vader Paulus. Zie, zulke mannen kweekt alleen de kerk van Christus.
+
+Den volgenden dag bracht ik hem een bezoek, want onze opzichter had,
+ter gelegenheid van zijne komst, aan de katholieke gevangenen vrijaf
+gegeven; en toen sprak hij tot mij van mijn vaderland en van mijne
+moeder, tot mijn hart week werd en de tranen mij langs de wangen
+vloeiden. Toen een oogenblik ophoudende, zag hij mij aan, zooals mijn
+vader mij zou hebben aangezien, en met innige teederheid mijne hand
+drukkende, sprak hij op half fluisterenden toon: "Komt tot mij, gij
+allen die vermoeid en beladen zijt, en ik zal u ruste geven.--Zalig
+zijn die treuren, want zij zullen vertroost worden.--Zalig zijn de
+zachtmoedigen, want zij zullen het aardrijk beërven."--Ik had deze
+woorden wel honderdmaal gelezen, want ik hield van het Nieuwe-Testament
+omdat het, zoo als ik toen meende, een demokratischen geest ademde;
+maar nimmer had ik gevoeld, wat zij eigenlijk beteekenen, voordat ik
+ze dus van de lippen van vader Paulus vernam. Op eenmaal werd het mij
+duidelijk dat deze woorden ook persoonlijk tot mij gericht waren. Het
+was of mijne moeder mij omzweefde. Ik leerde afstand doen van mijne
+ijdele philosophie, en werd wederom den kinderen gelijk."
+
+Mijn reismakker spreekt zacht, met eene welluidende stem, maar daar
+is vastheid en diepe ernst in zijn toon; de klank zijner woorden
+treft mij als muziek. Na eenige oogenblikken van stilzwijgen vroeg ik
+hem, in hoever deze ommekeer in zijne denkwijze op zijne verhouding
+tegenover de Russen van invloed was geweest.
+
+"Een christen, antwoordde hij, is niet langer een dienstknecht des
+vleesches. Zijne eerste gedachte is aan God gewijd; zijne tweede
+aan de kinderen Gods, onverschillig of zij aan de boorden van den
+Weichsel, aan den voet der Alpen, aan de kusten der IJszee, of waar
+ook, wonen. Hij laat het zwaard over aan hen, die eenmaal door het
+zwaard zullen vergaan. Zijn wapen is dat des Geestes, en hij wil de
+wereld niet anders overwinnen dan door de liefde."
+
+"Dus wilt gij het zwaard overlaten aan ieder, die vermetel en behendig
+genoeg is om het te grijpen?
+
+"Neen; ik heb het zwaard niet over te laten; God beschikt daarover,
+en hij geeft het aan wien het hem behaagt, tot de volbrenging van zijn
+heiligen wil. Het is eene ontzettende gift; en hij, die ze ontvangt,
+kan nooit gelukkig zijn."
+
+"Toch zijn er velen, die er naar haken."
+
+"Dat is zoo. Hij die voor het eerst een vuur ziet, zal zich daaraan
+branden. Bedenk in welk een gansch ander licht zich de oorlog vertoont,
+als wij eens tot de overtuiging gekomen zijn dat alle menschen
+inderdaad kinderen Gods zijn. Geen oorlog is denkbaar zonder dat er
+iemand omkomt. Wie is die iemand? Zoudt gij u gaarne voorstellen dat
+in eene andere wereld een noodlottige samenloop van omstandigheden
+u in de noodzakelijkheid brengen kon, een engel te dooden?"
+
+"Neen, stellig niet."
+
+"Maar zijn menschen iets anders dan engelen, nu nog in lager sfeer
+geplaatst? Wij oordeelen over de dingen, naarmate van onze persoonlijke
+indrukken. De menschen zijn van nature blind, tot hunne oogen door
+de liefde Gods geopend worden; en God is nabij de gebrokenen en
+verslagenen van harte. Gansche scharen van Siberiërs zijn naar Polen
+teruggekeerd; maar onder die allen is er nauwelijks een, die bij zijn
+terugkeer dezelfde was als toen hij ging."
+
+"Zij zijn ouder geworden."
+
+"Zij zijn wijzer geworden. Vader Paulus, en priesters als Vader
+Paulus--want hij staat niet alleen in zijn heilig werk--hebben niet
+vergeefs gearbeid. Misschien moest ik zeggen, dat zij niet vergeefs
+geleefd hebben: want niet de woorden die zij spreken, maar de leer die
+zij door hunne daden verkondigen, is de goddelijke medicijn voor de
+trotsche en gewonde harten der ballingen. De dichters en schrijvers
+onder ons, die deze vuurproef hebben doorstaan, zijn kenbaar aan
+hun gelouterden, ernstigen stijl; zij hebben voorgoed met Frankrijk
+en de Franschen gebroken. Zij lezen ernstiger boeken, en spreken op
+eenvoudigen, waarachtigen toon. Gij zoudt kunnen meenen dat het vuur
+van hun geest gedoofd was, indien hunne liefde tot God en tot hun
+vaderland u niet van het tegendeel overtuigde. Zij preeken niet veel,
+maar zij doen des te meer; bovenal hebben zij het oog gevestigd op
+alles wat hoog en edel is, al ligt dat ook verre; en met alle kracht
+verzetten zij zich tegen nutteloos bloedvergieten. Zij kennen de
+Russen beter; en zij hadden de amnestie en wat daarop volgde niet
+noodig, om te gevoelen dat een zelfde broederband alle slavische
+stammen vereenigt."
+
+"Zijt gij een aanhanger van het Panslavisme?"
+
+"Neen! Wij hebben behoefte aan eene minder kleingeestige staatkunde,
+en vooral aan een hooger, edeler leuze. De panslavistische partij heeft
+een muur opgetrokken rondom Kiew, en zij zou, indien zij het kon,
+evenzoo een muur bouwen rondom Rusland. Zij heeft eene eigenaardige
+voorliefde voor afsluitingen, voor muren en omwallingen. Zie
+Moskou eens: een muur rondom het Kremlin; een tweede muur rondom de
+tartaarsche wijk; nog een muur eindelijk om de eigenlijke stad. Wat
+wij willen en wenschen, is de herleving der oude wapenkreet van
+Sint-George--den patroon onzer oude Grootvorsten, onzer vrije steden
+en onzer dierbare kerk!"
+
+Sint-George is de geliefde beschermheilige van alle takken van
+den slavischen volksstam, maar de Russen vooral wijden hem eene
+bijzondere vereering. De aan hem gewijde dagen behooren tot hunne
+voornaamste feestdagen: gelukkige dagen, waarop het goed is te koopen
+en te verkoopen, te huwen en verbintenissen aan te gaan, een huis te
+huren, een akker te pachten, een onderneming op touw te zetten. Twee
+dagen in het jaar zijn aan Sint-George geheiligd: de eerste dag der
+russische lente en de laatste dag van den herfst: dagen van vreugde
+en uitspanning voor allen, die van de opbrengst der kudden of van den
+akkerbouw leven. Op den eersten dezer beide dagen worden de stallen
+geopend: het vee gaat naar de weide; de herder neemt zijn staf ter
+hand; de boerenmeid maakt haar potten en pannen weder schoon. De
+tweede dag is een soort van oogstfeest: de arbeid van het jaar is
+geëindigd, de oogst is in de schuren geborgen, de kudden zijn weder
+in de stallen opgesloten. Maar Sint-George wordt door de stedelingen
+niet minder ijverig dan door het landvolk vereerd; zijn beeld prijkt
+op bet zegel der vrije steden en oude gemeentelijke republieken; en
+de figuur van den ridderlijken drakendooder was van ouds het symbool
+hunner grootvorsten en hunner tsaars. Dit beeld sierde de moscovische
+wapenschilden, eeuwen voor dat de dubbele arend in de russische banier
+eene plaats vond. Het was Iwan III--dezelfde, die een aanvang maakte
+met de vernietiging van de macht der bojaren en de onderwerping der
+vrije steden,--die den dubbelen arend tot het wapenteeken van Rusland
+maakte. Hij had dit zinnebeeld ontleend aan Byzantium; het werd een
+symbool van zijn autokratisch gezag, en voor velen van zijn volk
+een teeken dat de tsaar met zijn leger en zijne grooten zich aan den
+duivel had overgegeven. De donkere, roofzieke, verscheurende vogel was
+hun een zinnebeeld van den Booze, juist zooals de witte onschuldige
+duif voor het zinnebeeld des Heiligen-Geestes gold. Om aan de angstige
+bezorgdheid van zijn volk tegemoet te komen, werd Sint-George aan den
+arend toegevoegd: en sedert dien tijd prijkt de christelijke ridder
+op iedere russische banier en ieder russisch muntstuk.
+
+Sint-George was de patroon van een landbouwend, vreedzaam volk; de
+beschermheilige van een vroom, welvarend en vrij land; en wat hij
+in vroegere tijden was, dat is hij nog in de nationale herinnering
+gebleven. Als de beschermheilige der krijgslieden, staat hij bij
+de vorsten en grooten niet minder hoog aangeschreven dan bij de
+landlieden. Peter de Groote liet het beeld van Sint-George op zijn
+zwaard graveeren; keizerin Catharina stichtte eene ridderorde, die
+zijn naam voert; en keizer Nikolaas bouwde te zijner eer een prachtig
+marmeren paleis. Het voornaamste aan hem geweide heiligdom is het
+groote klooster te Nowgorod, dat jaarlijks door duizende pelgrims
+bezocht wordt.
+
+
+
+
+XVIII.
+
+DE LIJFEIGENSCHAP.--IWAN IV EN SINT-PHILIPPUS.
+
+
+De dusgenoemde lijfeigenschap in Rusland was geheel  iets anders dan
+het stelsel van eigenhoorigheid, dat eeuwen lang in de verschillende
+landen van het Westen heeft bestaan. De woorden hoorige, villain,
+aldion, colonus, fiscal, homme de pooste, beteekenden, in de
+verschillende talen van westelijk Europa, een man, die niet zijn eigen
+heer was, maar aan een meester behoorde, en volgens de wet verplicht
+was, dezen, op zeer verschillende wijze en in zeer verschillende mate,
+te dienen; waar tegenover de heer gehouden was, hem te beschermen en
+recht te doen. In hoofdtrekken was deze verhouding overal dezelfde. De
+hoorige was doorgaans graver of houthakker, landbouwer of herder: ruw
+en hard als de grond, dien hij ontginnen, onontwikkeld en dierlijk,
+als het vee, dat hij hoeden moest. Ook de lijfeigene mocht zijn
+heer niet verlaten, en evenmin de woning of den akker, die hem was
+aangewezen. Daar stond tegenover, dat ook zijn heer hem bescherming
+schuldig was, en hem niet van den akker verjagen mocht; hoewel hij
+het recht had, hem te slaan, in de gevangenis te werpen, somwijlen
+zelfs te dooden, en den man met den grond waarop hij behoorde mocht
+verkoopen.--Maar hier houdt de gelijkenis tusschen den hoorige en den
+lijfeigene op. Het kwam nimmer iemand in de gedachte, de hoorigen
+te beschouwen als de eigenlijke eigenaars van de akkers, die zij
+bebouwden; en in geen enkel land ging de vrijmaking dezer klasse
+gepaard met een afstand van grondbezit. De russische lijfeigenschap
+had een geheel anderen oorsprong en ontstond door geheel andere
+omstandigheden. De groote emancipatie, waardoor keizer Alexander zijne
+regeering onsterfelijk heeft gemaakt, kan alleen recht begrepen en
+gewaardeerd worden, als wij ons rekenschap hebben gegeven van den
+waren aard dezer lijfeigenschap; en van de oorzaken, die tot hare
+vestiging hebben geleid.
+
+In de bibliotheek van de Akademie van Wetenschappen te Petersburg toont
+men u een oud handschrift--het oudste, naar men zegt--van Nestors
+Kroniek, versierd met een aantal fraaie teekeningen en miniaturen,
+die tot opheldering van den tekst moeten dienen. Dit handschrift is
+bekend onder den naam van den codex van Radziwill. Nestor schreef
+hun boek te Kiew, ruim honderd jaren voor de inneming dier stad door
+Batoe-Khan; en de teekeningen in dezen codex geven u de oude Russen te
+aanschouwen in hunne kleeding, hunne wapenrusting, in hun huiselijk
+en openbaar leven. Waren zij nu, in dien ouden tijd Aziaten, met een
+mantel en een muts van schapenvacht? Volstrekt niet: de russische
+bojaar ging gekleed als een duitsch ridder; de russische moujik zag
+er niets anders uit dan een engelsche boer.
+
+Ten tijde van Nestor waren de Russen een vrij volk, geregeerd hetzij
+door erfelijke hoofden, hetzij door verkozen overheden. Zij leefden
+rustig en vreedzaam van landbouw en handel; in de westelijke provinciën
+waren zij meest in steden gevestigd; in de oostelijke en zuidelijke
+streken, leefden zij voornamelijk in hutten en tenten. Nowgorod,
+Pskow en Hlynow waren vrije steden, met zelfgekozen magistraten:
+kleine republieken, zooals Florence en Pisa, Hamburg en Lubeck. In
+die dagen bestonden er geen lijfeigenen en dacht ook niemand aan de
+invoering van zulk een stelsel. Maar dit oude Rusland viel onder de
+macht der Mongolen. In den grooten veldslag aan de Kalka werd de kracht
+der natie verbroken: en honderd-tachtig jaren lang worstelde zij, in
+wanhopigen kamp, met de verpletterende overmacht; in die doodelijke
+worsteling werden hare velden verwoest, hare steden geplunderd,
+hare landlieden uit huis en hof verjaagd en naar de wouden en de
+steppen verdreven. Nog had zij zich niet van dezen geweldigen slag
+hersteld, toen Timoer-Beg met zijne heerscharen het land overstroomde:
+wel een man van hooger ontwikkeling dan Batoe-Khan, een geleerde,
+een kunstenaar, een staatsman: maar toch, in zijn gansche wezen
+en aanleg, een Oosterling, een Aziaat. Timoer voerde in Rusland
+de wet van Mekka in, benevens de kunst van Samarkand en de poëzie
+van Ispahan. Zijne begs en mirzas waren beschaafde ridderlijke
+mannen. In de door hem gestichte khanaten langs de Wolga en in de
+Krim heerschte een pracht, een weelde, een fijne toon en beschaving,
+die ge te vergeefs zoudt hebben gezocht aan de hoven der nationale
+vorsten te Moskou, te Kazan, te Twer. De vorsten en bojaren werden
+de leenmannen van den Khan der Tartaren in de Krim, bekend onder den
+naam van den Grooten-Khan; zij zwoeren hem trouw, betaalden hem een
+jaarlijksche schatting, en trachtten zich bij hem aangenaam te maken
+door hem in kleeding en wapenrusting na te volgen. De nederigste
+vazallen van dien Grooten-Khan waren de grootvorsten van Moskovië,
+die zich zelf zijne slaven noemden, en dit ook inderdaad waren. Zij
+hielden den stijgbeugel als hij voor zijn paleis te paard steeg, en
+gaven zijn ros te eten uit hunne tartaarsche mutsen; zij bootsten hem
+na in manieren en levenswijze, en noemden zich naar zijn naam. Hunne
+soldaten, die zij met zijne vergunning in het veld brachten, waren op
+tartaarsche wijze uitgerust en gewapend. Zij vochten voor hem tegen
+hun eigen land, en brachten de vrije republieken in het noorden,
+die onbereikbaar waren voor zijne ruiterij, onder het juk.
+
+Deze slaafsche onderwerping van grootvorsten en bojaren aan den
+Grooten-Khan was een schrikkelijke ramp voor den armen landman,
+die voortdurend gevaar liep zijn akker te zien vernield, zijn huis
+in de asch gelegd, het kruis in zijn dorp ontwijd, door stroopende
+ruiterbenden. Want een tartaarsche Khan, ook al plantte hij zijn
+banier aan de oevers van een grooten stroom, als te Kazan, of in eene
+romantische vallei als de Baktshi-Seraï, bleef toch in zijn hart
+een nomade en een ruiter, wiens eigenlijke plaats de zadel, wiens
+geliefkoosde woning de tent was. De geringste aanleiding was voldoende
+om zijn bloed te doen koken; en wanneer hij eenmaal de voeten in de
+stijgbeugels had gezet, was het voor herders en dorpelingen een harde
+taak, om den stoot van zijne geweldige lans te keeren. Een wolk van
+vuur ging voor hem uit; rookende puinen en vertrapte akkers teekenden
+zijn bloedig spoor. Niemand kon met eenige zekerheid weten, dat hij
+oogsten zou wat zijne hand had gezaaid: was niet een oneerbiedig
+gebaar, een vrijmoedig woord van zijn vorst voldoende, om den
+vernielenden wervelwind der tartaarsche ruiterij over zijne akkers
+los te laten? Wat bleef hem dan anders over dan te vluchten? Kwam
+die plage nu jaar op jaar terug, dan verliet hij eindelijk zijne
+hut en zijn akker; nu eens werkende, dan weder bedelende, voorzag
+hij in zijn onderhoud; maar hij was en bleef een zwerver, aan geene
+vaste woonplaats gebonden. Soms werd hij een pelgrim, soms ook een
+herder, maar doorgaans niet anders dan een landlooper. Om zich met
+meer vrijheid en veiligheid te kunnen bewegen, nam hij de tartaarsche
+kleeding aan: hij wikkelde zich in een mantel van schapenvacht, met een
+gordel saamgebonden, en zette zich een muts van schapenvacht op het
+hoofd. Waarom zou hij zijn land beploegen, terwijl anderen de vracht
+zouden plukken of den rijpenden oogst vernielen? De russische boer
+werd een zwerver en vagebond om dezelfde redenen, waarom de fellah
+in Syrië een vagebond wordt, wanneer zijn oogst telken jare door de
+zwervende Bedouïnen wordt geroofd.
+
+Toen Iwan IV, na van de tartaarsche begs de kunst van vechten en
+regeering te hebben geleerd, de khanaten van Kazan en Astrakhan
+veroverde, en den Grooten-Khan van Baktshi-Seraï durfde tarten, zag
+hij zich als onafhankelijk vorst geplaatst aan het hoofd van een land,
+rijk aan natuurlijke hulpbronnen van allerlei aard, maar met verwoeste
+velden, vernielde dorpen, eene verstrooide bevolking en onveilige
+wegen. Het land was wel niet ontvolkt, maar de landlieden hadden den
+zin voor en de gehechtheid aan eigen huis en haard verloren, en de
+moujiks trokken om van stad tot stad. Hier waren de arbeidsloonen
+buitensporig hoog, elders waren er handen te veel. De helft van het
+land, zelfs in de welvarende provinciën, lag braak; en geen jaar ging
+voorbij, zonder dat eene of andere landstreek door hongersnood en
+door de daarop volgende epidemische ziekten geteisterd werd. Aan dien
+toestand was geen einde te maken, tenzij dan een middel gevonden werd
+om de nu zwervende bevolking weder aan vaste woonplaatsen te binden.
+
+De vraag, hoe dit geschieden kon, baarde, zeventig jaren lang, aan
+het hof in de Kremlin meer zorg en hoofdbreken dan de kerkelijke
+twisten, de tartaarsche invallen en de paleis-omwentelingen: hoewel
+in dat tijdvak van zeventig jaren, de Groote-Khan een gedeelte van
+Moskou in de asch legde, Dimitri, de wettige erfgenaam des troons,
+werd vermoord, en Boris Godounoff, de overweldiger, zich de kroon op
+het hoofd drukte. Iwan IV zelf deed wat hij kon om de boeren tot den
+terugkeer naar hunne verlaten hoeven en akkers te bewegen: hij schonk
+vele domeinen der kroon weg; hij liet voor zijn eigen rekening dorpen
+bouwen; bedreigingen, vleiereien, beloften, straffen, geweld--niets
+werd gespaard om zijne onderdanen tot orde en geregelden arbeid
+te dwingen. Ofschoon deze hervormer ook nooit het woord lijfeigene
+(krepostnoi, een gebondene) gebruikte, is hij niettemin de wezenlijke
+stichter van dat stelsel van russische lijfeigenschap, dat thans tot
+het verledene behoort.
+
+In de prachtige zaal van het Kremlin, de schatkamer van Moskou genoemd,
+ziet men een schitterend uitgedoste en geheel gewapente ruiterfiguur,
+een bojaar uit den tijd van Iwan IV voorstellende. Wapens, kleeding,
+sieraden, in één woord de geheele uitrusting is die van een mirza of
+tartaarschen edelman; de inscriptie op het uitgetogen damasceensche
+zwaard meldt den vromen rechtgeloovigen Rus, dat er maar één God,
+en dat Mohammed zijn profeet is! Toch is het beeld wel waarlijk dat
+van een bojaar uit de tijden van Iwan IV.
+
+Onder de lange reeks van russische souvereinen is er misschien geen,
+wiens leven en karakter zooveel raadselachtigs heeft als dat van dezen
+Iwan IV. Ondanks zijne vele wreedheden en gruweldaden, wordt hij door
+zeer vele geschiedschrijvers toch als een bekwaam hervormer en een
+vaderlandslievend vorst geroemd: en inderdaad moet de onpartijdige
+kritiek hem in menig opzicht prijzen. Hem danken de Moskovieten hunne
+verlossing van het tartaarsche juk; hij was het, die het koningrijk
+Kazan, Siberië en het khanaat van Astrakhan veroverde en bij zijn rijk
+voegde. Langs al zijne grenzen deed hij de Halve-Maan zwichten voor
+het Kruis. Met Zweden en Polen voerde hij een niet onvoordeeligen,
+dikwijls zelfs schitterenden oorlog. Hij stelde zijn land open
+voor den buitenlandschen handel; hij bouwde havens langs de kusten
+der Oostzee, der Kaspische- en der IJszee. Hij voerde in zijn rijk
+allerlei hervormingen en verbeteringen in. Hij liet drukkers komen
+van de boorden van den Rijn, en liet de Handelingen der Apostelen
+in de landtaal uitgeven. Hij ontbood bekwame geneesheeren uit
+Frankfort, ervaren werklieden in hout en metaal uit Londen. In de
+stad Wologda liet hij door scheepstimmerlieden schuiten en vlotten
+vervaardigen, waardoor hij eene gemakkelijke gemeenschap met de zee
+kon onderhouden. Hij riep de voornaamste edelen en aanzienlijkste
+burgers tot een soort van parlement te zamen, om met hen maatregelen
+te beramen tot bevordering van het algemeen belang. De overleveringen
+en overgeërfde gebruiken, die tot dusverre bij de rechtspleging
+als richtsnoer hadden gediend, werden op zijn bevel in een wetboek
+bijeengebracht en geordend. Hij verbood de bedelarij in zijn rijk,
+hervormde de geestelijkheid, en liet eene voor allen geldende
+belijdenis des geloofs vaststellen.
+
+Iwan was een woestaard, maar hij was ontegenzeggelijk populair; hij
+was vreeselijk en geducht, maar voornamelijk voor de aanzienlijken
+en de rijken. Als een echte tartaarsche Khan, aarzelde hij nooit,
+ten behoeve zijner hervormingen, geweld en onrecht te plegen;
+hij leide den bojaren en kooplieden willekeurige schattingen op,
+maar liet op zijne kosten dorpen en woningen voor de boeren bouwen;
+hij vernietigde de onafhankelijkheid der vrije steden, maar schonk
+aan duizenden armen woning op de gronden van den staat. Hij brak de
+macht van den adel als heerschenden stand, en stelde, in de plaats
+der vorsten en bojaren, regeeringsbeambten aan; hij regeerde door
+middel van den knoet, maar trachtte ook te regeeren door middel van
+de drukpers; hij verwoestte Nowgorod en Pskow, maar bouwde ook eene
+menigte kerken, dorpen en heiligdommen. Zoowel door natuurlijken
+aanleg als uit staatkundige berekening, was hij een groot bouwer:
+hij vond een rijk van hout en boomstammen, en wilde aan zijn zoon
+een rijk van steenen huizen nalaten. Niet minder dan veertig steenen
+kerken en zestig steenen kloosters verrezen op zijn bevel. Hij bouwde
+de merkwaardige kerk van Sint-Wassili, nabij den muur van het Kremlin,
+en wijdde die aan den heiligen patroon zijns vaders. Naar men zegt,
+stichtte hij honderdvijftig sterke kasteelen, en meer dan driehonderd
+gemeenten.
+
+Wenschende zijn volk te beschaven en aan vaste woonplaatsen te
+gewennen, bootste de hervormer zooveel mogelijk de instellingen
+en gebruiken na der tartaarsche landen, die hij aan zijn schepter
+onderworpen had. Kazan en Baktshi-Seraï waren vrij wat prachtiger en
+rijker steden dan Wladimir en Moskou; en de armste mirza aan het hof
+van den Grooten-Khan was veel schitterender uitgedost en veel beter
+gewapend dan de aanzienlijkste bojaar aan Iwans hof.
+
+Iwan begon zijn hervormingswerk door zijn rijk in twee deelen te
+verdeelen: een daarvan bleef onderworpen aan zijn persoonlijk bestuur;
+het andere werd in zijn naam geregeerd door stadhouders, met dezelfde
+macht bekleed als de tartaarsche begs. Hij richtte een staand leger op,
+destijds bijna het eenige in Europa, dat hij wapende en uitrustte naar
+tartaarsche wijze. Hij vormde zich een bijzondere lijfwacht, die de
+tartaarsche tafia droeg, een hoofddeksel dat geen Christenmensch in
+zijne staten zich veroorlooven mocht te dragen. Evenals de Groote-Khan
+richtte hij een gedeelte van zijn paleis tot harem in, en sloot daar
+zijne vrouwen en dochters op, die zich niet in het openbaar mochten
+vertoonen; tevens werd de toegang tot zijn hof ten strengste aan alle
+vrouwen verboden. Zijne vorsten en bojaren volgden zijn voorbeeld;
+en het duurde niet lang, of iedere eenigszins aanzienlijke woning had
+een harem, en de afzondering der vrouwen was te Moskou niet minder
+streng dan te Bokhara of te Bagdad.
+
+Deze gewoonten bleven in stand tot op den tijd van Peter den
+Groote. Het rijk werd geregeerd door provinciale begs of stadhouders,
+onder den naam van bojaren en woywoden; het leger was gekleed en
+gewapend als de turksche troepen; en de vrouwen waren in de harems
+opgesloten, evenals de odalisken van den sultan. Peter schafte deze
+tartaarsche zeden en gebruiken af; hij opende den keizerlijken harem,
+vertoonde zich met de Tsarin in het openbaar, en noodigde de dames uit,
+weder aan het hof te verschijnen. Toch is er in het russische leven,
+bijzonder ten platten lande en in de kleine steden, nog iets van die
+muzelmansche gewoonten overgebleven. Evenals iedere aanzienlijke woning
+haar eigen harem had--het vrouwenverblijf, dat door geen vreemdeling
+mocht betreden worden; zoo had elke aanzienlijke familie ook eene
+afzonderlijke begraafplaats voor hare vrouwelijke leden. Sommige
+van deze oude begraafplaatsen, zijn in kloosters herschapen,
+nog tot heden in stand gebleven; bijvoorbeeld Novo-Devictchie, het
+jonkvrouwenklooster, in eene der voorsteden van Moskou, en het klooster
+der Hemelvaart in het Kremlin, nabij de Heilige-poort: dit laatste was
+bijkans twee eeuwen lang, van den tijd van Iwan den Verschrikkelijke
+tot op Peter den Groote, de begraafplaats der Tsarinnen.
+
+Iwan verstond uitnemend de kunst om, door allerlei listen en intriges,
+verdeeldheid te zaaien tusschen zijne hertogen en bojaren; en wanneer
+de twist dan eindelijk zoo hoog geloopen was, dat de beide partijen
+elkander beschuldigden, maakte hij behendiglijk daarvan gebruik om
+beiden ten verderve te brengen. Langzamerhand wist hij de adellijke
+geslachten van al hunne historische rechten en privilegiën te berooven;
+hij dwong zijne grooten, gunsten en voorrechten van hem, als zijne
+slaven, te ontvangen. De mannen, die hij om hun rang en invloed
+in het openbaar moest ontzien, zond hij, schijnbaar met gewichtige
+zendingen, naar verwijderde landstreken; op die wijze de personen, die
+hij gevaarlijk achtte, door een soort van ballingschap onschadelijk
+makende. De macht zijner hertogen werd geknot; de schatten zijner
+bojaren werden verbeurd verklaard. Het getal der vorsten was te groot,
+om ook hen onder het juk te brengen: want ten tijde van Iwan was er
+onder de drie ingezetenen van Moskou althans één, die den titel van
+vorst droeg; en het was niets zeldzaam, deze vorsten de nederigste
+diensten te zien verrichten. Van de aloude hertogelijke dynastiën
+waren er maar enkelen, die zijne regeering overleefden: slechts de
+Narishkins, de Dolgourouckis, de Galitzins en nog ettelijke anderen
+ontkwamen aan den ondergang; en deze doorluchtige, historische
+familiën zien nog heden met zekere voornaamheid op de regeerende
+keizerlijke dynastie neder. De Narishkins zijn door huwelijken aan
+het huis van Romanoff verwant. Een lid dezer familie, wien de titel
+van keizerlijke hoogheid werd aangeboden, sloeg dit aanbod af, en
+sprak op trotschen toon tot zijn souverein: "Neen, sire: ik ben een
+Narishkin."--Toen Peter Dolgouroucki vernam, dat de keizer hem van
+den vorstelijken rang vervallen had verklaard, ontzag hij zich niet
+aan zijne, majesteit te schrijven: "Hoe kunt gij mij vernederen? Kunt
+gij mij mijne voorouders ontnemen, die grootvorsten van Rusland waren,
+toen de uwe nog niet eenmaal graven waren van Holstein-Gottorp?"
+
+Moskou werd geregeerd als een tartaarsch kamp. De soldaten van Iwans
+lijfwacht zwierven door de straten, met hunne tartaarsche mutsen op
+het hoofd, en mishandelden de ingezetenen, zonder onderscheid van rang
+of stand, bojaren zoo goed als burgers, moujiks en boeren, als hadden
+zij te doen met lieden van een anderen stam en een ander geloof. Zij
+plunderden de huizen, zij voerden de vrouwen weg, zij vermoordden de
+mannen: in één woord, zij bedreven zoo groote buitensporigheden, dat
+een vreemdeling, die een troep dezer soldaten in de tartaarsche wijk
+of onder de muren van het Kremlin ontmoette, niet anders denken kon,
+dan dat de stad ter plundering aan de soldaten was prijs gegeven.
+
+Dit streven om het rijk, naar tartaarsche beginselen en op tartaarsche
+wijze, te hervormen, lokte een hevigen tegenstand van de zijde der
+kerk uit; de patriarch Athanasius trok zich terug; Germanus werd
+afgezet en Sint Philippus vermoord, ter zake van hun verzet tegen
+den tsaar. Sint-Philippus was de martelaar van Rusland; hij viel
+als het slachtoffer van den onverschrokken moed, waarmede hij de
+traditiën van zijn land en zijne kerk verdedigde tegen den tsaar,
+die alles naar zijne tartaarsche denkbeelden wilde dwingen. Wanneer
+ge ook de groote kathedraal der Hemelvaart te Moskou bezoekt, steeds
+zult ge eene menigte mannen en vrouwen, in eerbiedige aandacht,
+geknield vinden voor een prachtig zilveren monument. Het is het graf
+van Sint-Philippus, martelaar en heilige; en steeds verdringt zich
+de schare om de relikwiën van den heilige te kussen. De moord van
+dezen man is een dier nationale misdaden, die door eene eeuwenlange
+boete niet worden verzoend en uitgewischt. De boeteling bidt en vast
+in zijn naam; ontsteekt te zijner eere zijne kaarsen; en zucht en
+smeekt, neergebogen voor zijn graf, als zocht hij vergeving voor een
+persoonlijk vergrijp.
+
+De strijd tusschen Philippus en Iwan, tusschen de christelijke kerk
+en den tartaarschen despoot, beslaat zeker een van de roemrijkste
+bladzijden in de geschiedenis der kerk van Rusland. Slaan wij die
+bladzijde even op.
+
+In den eersten tijd der regeering van Iwan IV (1539) landde een
+pelgrim, armoedig gekleed en zonder geld, maar van een innemend
+voorkomen, aan het klooster te Solowetsk. Hij kwam daar om te bidden:
+maar na eene korte pooze op het eiland vertoefd te hebben, legde hij
+de gelofte af en werd monnik. Onder den naam van Philippus leefde
+hij negen of tien jaren lang in zijne eenvoudige cel. De monniken,
+zijne broederen, bespeurden echter wel, dat er achter dat armelijke
+voorkomen een of ander geheim school: zijne geleerdheid, zijne
+manieren: alles deed in hem den man vermoeden, die tot de hoogste
+rangen der maatschappij behoorde. Maar de nederige broeder bewaarde
+over zijn vroeger leven een diep stilzwijgen. Negen jaren na zijne
+intrede in het klooster kwam de prior te sterven, en hij werd met
+algemeene stemmen tot die waardigheid verheven.
+
+Toch hadden de broederen gelijk: deze man was geen gewone monnik. Tot
+de aanzienlijkste geslachten in Moskou behoorde destijds ook de familie
+Kolitcheff; aan het hoofd van dat geslacht werd een zoon geboren,
+die den naam van Feodor ontving, en erfgenaam was, niet alleen van
+uitgestrekte bezittingen, maar ook van een beroemden naam. Van zijne
+vrome moeder ontving het kind eene godvruchtige opvoeding: zij leerde
+hem in de levens der heiligen lezen, zij leerde hem bidden en nam
+den knaap trouw met zich naar de mis, waar zij hem het voorbeeld gaf
+van heilige aandacht. Maar uit edel bloed gesproten en geroepen om
+zijn vorst te dienen, leerde Feodor ook rijden en schermen, jagen
+en schieten, en onderwees men hem tevens in de kunst om de goederen
+zijner familie, bosschen en pachthoeven en landerijen, met al wat
+daartoe behoorde, naar den eisch te besturen. Op zes-en-twintigjarigen
+ouderdom werd hij aan den toen vierjarigen Iwan voorgesteld; en daar
+de jonge prins bijzondere genegenheid voor hem opvatte, was hij zeer
+dikwijls ten hove, bewonderd door alle vrouwen, benijd door zeer
+vele mannen. Feodor Kolitcheff had, zoo scheen het, eenvoudig aan
+het hof te blijven, om eenmaal tot de hoogste betrekkingen geroepen
+te worden. Maar zijn hart was altijd vreemd aan het leven, dat hij
+dus leidde; het Kremlin was een brandpunt van allerlei intriges en
+kuiperijen; de streek rondom de stad werd, door de snoodste misdaden,
+in voortdurende spanning en onrust gehouden. Smartelijk getroffen door
+wat hij hoorde en zag, wenschte de benijde gunsteling naar de rust
+van een heilig, godgewijd leven; eindelijk vertrok hij in stilte,
+al zijne bezittingen achterlatende, en wandelde, in het eenvoudige
+pelgrimskleed gehuld, de poorten van Moskou uit. Met zijn staf
+in de hand, baande hij zich een weg door de onbezochte wouden van
+het noorden; nu eens vertoevende in eene boerenhut, waar hij, voor
+eene bete broods, op het land ging werken; dan op een vlot de Dwina
+afzakkende, en zijn overtocht betalende door zelf mede te roeien. Zoo
+kwam hij te Solowetsk, waar hij achtervolgens monnik, priester, prior
+werd, zonder het geheim zijner edele geboorte en zijner betrekking
+aan het hof te verraden.
+
+Aan het hoofd der broederen geplaatst, werd het zijn ernstig streven om
+het klooster in zijn ouden luister en glans te herstellen. Hij kleedde
+zich in de pij van Zosimus, en richtte een gedenkteeken op boven het
+graf van Savatius. Deze mannen Gods ten voorbeeld nemende, voerde
+hij den regel van ijverigen en voortdurenden arbeid in; hij stichtte
+nieuwe werkplaatsen; hij verbeterde de visscherijen en pachthoeven;
+hij liet steenen kapellen bouwen, en leerde aan sommige vaders de
+kunst van schrijven en teekenen. Nog getuigt menig monument en menig
+kunststuk in het klooster van zijn ijver en zijne werkzaamheid. Maar
+te midden van dezen arbeid werd Philippus uit zijn stille cel in de
+Witte-zee geroepen, om een hooger en gevaarlijker zetel te bestijgen.
+
+Iwan, die den ouden vriend zijner jeugd nog niet vergeten had,
+raadpleegde hem dikwijls over staatszaken, en ontbood hem nu en
+dan naar het Kremlin om zijne voorlichting in te winnen. Bij die
+gelegenheden werd Philippus meermalen getroffen door de groote
+verandering, die met den tsaar had plaats gegrepen. Iwan was niet
+langer de vrome kruisridder van vroeger: hij was nu, op middelbaren
+leeftijd, eene zonderlinge mengeling van een somberen dweepzieken
+monnik en een woesten khan. Deze omkeer dagteekende van den dood
+zijner gemalin en de verovering van Kazan; hij nam nu twee vrouwen
+tegelijk ten huwelijk, kleedde zich als een Tartaar, en volgde in
+alles het voorbeeld van een aziatisch despoot. Als ware hij het
+opperhoofd der Gouden-Horde, trok hij door de straten van Moskou,
+omringd van zijne trawanten, en last gevende, dien man te geeselen,
+dezen te dooden. Het plein voor de Heilige-poort was rood van bloed;
+en de gansche stad werd vervuld van schrik en ontzetting, van jammer
+en rouw.
+
+Twee grijze prelaten, die den tsaar zijn schandelijk gedrag hadden
+durven verwijten, werden uit hun ambt verdreven; en in 1566 vestigde
+Iwan zijne keus op den prior van Solowetsk, als op een man, die door
+zijne uitnemende deugden zijne regeering nieuwen glans zou bijzetten,
+zonder dat hij van hem strenge vermaningen of persoonlijke verwijten
+had te duchten. Philippus trachtte die gevaarlijke eer van de hand
+te wijzen: maar de tsaar eischte gehoorzaamheid, en met een bezwaard
+gemoed verliet de prior zijn stil verblijf op het eiland, overtuigd
+dat hij den marteldood tegemoet ging.
+
+Iwan had zich in den monnik schromelijk vergist. Philippus was geen
+hoveling, geen man om naar den mond der vorsten te spreken: want
+onder zijne eenvoudige pij klopte een hart vol warm en edel gevoel;
+zijn oog was niet blind voor hetgeen om hem voorviel, en het ontbrak
+hem niet aan moed, om zijne overtuiging uit te spreken. Op zijne reis
+naar Solowetsk naar Moskou kwam hij te Nowgorod, eene stad, die door
+haar rijkdom, haar onafhankelijken zin en hare vrije instellingen,
+in hooge mate den toorn van Iwan had opgewekt. Eene schaar van
+burgers trok den prior tegemoet, en viel voor hem op de knieën, zijne
+bescherming en voorspraak inroepende bij den tsaar, die openlijk
+gedreigd had dat hij de stad zou verwoesten en met den grond gelijk
+maken. Te Moskou gekomen, sprak hij tot Iwan als tot een zoon; hem
+biddende en vermanende, zijne lijfwacht weg te zenden, zijne vreemde
+gewoonten vaarwel te zeggen, een heilig leven te leiden, en zijn volk
+in gerechtigheid te regeeren, naar het voorbeeld zijner voorgangers.
+
+Iwan was teleurgesteld en verbitterd; hij verlangde een priester die
+hem zegenen en ter wille zou zijn, niet een, die hem zijn plichten
+voorhield. De dwingeland werd al heftiger en gewelddadiger; maar de
+nieuwe metropolitaan hield niet af, hem met onuitputtelijk geduld en
+zachten ernst te vermanen en tot den goeden weg, dien hij verlaten
+had, terug te roepen. Eens, terwijl Philippus de mis bediende,
+trad de tsaar met zijne lijfwacht, allen in tartaarsche kleeding,
+de kerk binnen; de soldaten schaarden zich in het gelid, terwijl Iwan
+zelf het heilige der heiligen naderde. Philippus ging met de dienst
+voort, zonder op den tsaar acht te geven: een bojaar riep hem toe:
+"Het is de tsaar!"--"Ik ken den tsaar niet," antwoordde Philippus,
+"in zulk eene kleeding."--De tartaarsche muts, de tartaarsche zweep
+vertoonden zich overal in het openbaar; de tartaarsche soldaten
+der lijfwacht waren meester in de stad, waar zij zonder schroom de
+grofste buitensporigheden bedreven. Zij kenden geen eerbied voor het
+heilige, en gaven voortdurende ergernis door de minachting, waarmede
+zij de heilige beelden en relikwieën behandelden. Bij gelegenheid
+eener processie, merkte de metropolitaan een der hovelingen op, die
+onbeschaamd zijne tartaarsche muts op het hoofd hield. "Wie is die
+man," vroeg Philippus aan den tsaar, "dat hij met zijn tartaarsch
+gewaad dezen heiligen dag ontwijdt?" De hoveling nam haastig zijne
+muts af, en beweerde nu dat de metropolitaan hem valschelijk van
+oneerbiedigheid beschuldigd had.--Daar allen, die in verdrukking of
+zorgen verkeerden, tot den metropolitaan gingen om zijn raad en hulp
+te vragen, betichtten de bojaren hem dat hij het volk tegen den vorst
+opzette. Toen Iwan, in strijd met alle kerkelijke wetten, eene vierde
+vrouw genomen had, weigerde de metropolitaan dit huwelijk te erkennen,
+en vermaande hij den tsaar ernstiglijk zich van het heilig sakrament
+te onthouden. Iwan ging des ondanks naar de kathedraal, nam daar zijn
+zetel in, en zag somber voor zich heen. In plaats van op te houden,
+om hem te zegenen, zooals de gewoonte medebrengt, ging Philippus met
+de heilige dienst voort, tot een der hovelingen voor het altaar trad,
+hem onbeschaamd in het gelaat zag, en op spottenden toon toevoegde:
+"De tsaar vraagt uw zegen, priester!" Zonder op dien man te letten,
+wendde Philippus zich nu tot Iwan, op zijn troon gezeten: "Vrome
+tsaar," sprak hij zuchtend, "waarom zijt gij hier? In deze plaats
+brengen wij Gode een heilig en onbloedig offer." Iwan dreigde met
+woorden en gebaren. "Ik ben een vreemdeling en bijwoner op aarde,
+zeide Philippus; ik ben bereid voor de waarheid te lijden."
+
+Dat lijden bleef niet uit. Van het altaar weggesleept, van zijne
+priesterlijke kleeding beroofd en in lompen gehuld, werd hij
+met roeden gegeeseld, op een slede geworpen, en door de straten
+rondgevoerd, beschimpt en gehoond door woeste soldaten, en straks
+in een der geringste kloosters van de stad, in een duisteren kerker
+opgesloten. De armen knielden in de straat als de slede voorbijging;
+aller oogen waren nat van tranen, en aller stem werd door snikken
+gesmoord. Philippus zegende hen, en sprak: "Treurt niet; het is Gods
+wil; bidt! bidt!" In den kerker geworpen en met ketenen beladen, niet
+enkel aan zijne enkels maar ook aan zijn hals, liet men hem zeven
+dagen en nachten zonder eten of drinken, in de hoop dat hij sterven
+zou. Een hoveling, die hem kwam bezoeken, zag, tot zijne verbazing,
+dat hij nog leefde en in het gebed verzonken was. Zijne vrienden
+en bloedverwanten werden gevangen en ter dood veroordeeld, om geen
+andere reden, dan omdat zij tot zijn geslacht behoorden en zijn naam
+droegen. Een bode van den tsaar trad Philippus' kerker binnen met
+deze boodschap: "Toovenaar, kent gij dit hoofd?"--"Ja, antwoordde
+de gevangene met van aandoening trillende stem, het is dat van mijn
+neef Iwan."--Dag en nacht schoolde de menigte samen voor de deur van
+het klooster, waar de eerwaardige bisschop gevangen werd gehouden,
+tot de tsaar, vreezende dat er een oproer zou uitbarsten, hem in het
+geheim naar een veiliger kerker in de stad Twer liet vervoeren.
+
+Een jaar later, in 1569, trok Iwan met zijn leger naar Nowgorod om
+aan die stad zijn wraak te koelen. Daar herinnerde hij zich, hoe
+Philippus eenmaal bij hem ten voordeele van die stad had gesproken:
+en de tiran zond een zijner handlangers naar Twer om den bisschop
+te vermoorden. "Geef mij uw zegen," zeide de moordenaar, de cel
+binnentredende. "Doe het werk, waarvoor uw meester u gezonden heeft,"
+antwoordde de heilige man: en de snoode daad was spoedig volbracht.
+
+Het lijk van den martelaar bleef eenige jaren te Twer, en werd
+toen naar Solowetsk vervoerd. Daar rustte hij in het klooster tot
+het jaar 1660, toen, onder de regeering van Alexis, den vader van
+Peter den Groote, het fel geteisterde rijk door pest, hongersnood en
+buitenlandsche oorlogen werd bezocht. In die dagen van benauwdheid
+werd het lichaam van den heilige, met groote staatsie, naar Moskou
+gebracht, om door deze plechtige daad van openbare boete den toorn
+des hemels, wegens den gruwelijken moord, te verzoenen. De brief
+van den tsaar, waarbij de overbrenging werd gelast, werd in de kerk
+te Solowetsk overluid voor het graf van den martelaar gelezen; zijn
+lichaam werd nog ongeschonden gevonden, als op den dag der begrafenis;
+bij het openen der lijkkist, steeg daaruit, naar men zeide, een geur
+van bloemen op. Een groote processie van monniken en pelgrims trok
+met de kostbare relikwie van Archangel naar Moskou, waar Alexis den
+stoet aan de poort van het Kremlin opwachtte en naar de kathedraal
+geleidde. Daar werd het gewijde lichaam, op de plaats der eere, in
+een prachtige zilveren tombe ter ruste gelegd; en nog heden ton dage
+moet iedere keizer van Rusland, op den dag zijner kroning, voor deze
+tombe de knieën buigen en de heilige overblijfselen kussen.
+
+
+
+
+XIX.
+
+DE EMANCIPATIE.
+
+
+Boris Godounoff, bloedverwant en opvolger van Iwan IV, gaf aan het
+beginsel der lijfeigenschap een wettigen vorm (1601). Een bekwaam en
+energiek man, oprechtelijk het welzijn van zijn land betrachtende,
+wilde Godounoff de verlaten steppen en de eenzame rivieroevers van
+zijn rijk zooveel mogelijk bevolken en ontginnen. Het lag in het minst
+niet in zijne bedoeling, den landman te benadeelen;--integendeel,
+hij wilde hem eene weldaad bewijzen en nuttig zijn. Het denkbeeld
+om den boer aan zijn grond te verbinden, kon toen inderdaad als eene
+groote en heilzame hervorming beschouwd worden; en na den raad zijner
+bojaren te hebben ingewonnen, koos de tsaar dan ook den feestdag
+van Sint-George, den patroon der vrije steden en van de oude Russen,
+voor de afkondiging van het edict, waarbij bepaald werd, dat voortaan
+ieder boer in het rijk den grond zou bezitten en bebouwen, dien hij
+op dat oogenblik bezat en bebouwde.
+
+Tot op dien tijd koesterde men in Rusland, ten aanzien van
+grondeigendom, ongeveer dezelfde denkbeelden, die bijna overal in
+het Oosten worden aangetroffen. Van de golf van Venetië tot de kusten
+van Bengalen, gold ten aanzien van het grondbezit, ondanks velerlei
+wijzigingen, in verband met klimaat en nationaliteit en plaatselijke
+traditie, toch in het wezen der zaak overal hetzelfde beginsel. De
+wezenlijke eigenaar van den grond was overal, onder God, de vorst,
+hetzij dan de sultan, de shah, de mogol of de khan. De Russen, hunne
+vroegere nationale traditiën en gebruiken vergetende, droegen nu
+de rechten en aanspraken, die zij van de tartaarsche begs en khans
+ontvangen hadden, op hun overwinnenden vorst over. Iwan IV verdeelde
+toen den grond naar zijn welbehagen: hier stichtte hij dorpen voor
+landbouwers; daar schonk hij landen weg aan een woywode, wiens diensten
+hij beloonen wilde; elders kocht hij den vrede met een vijand, door
+eene schenking van wouden, akkers en vischwateren: in één woord,
+hij handelde ook in dit opzicht naar het voorbeeld van Batoe-Khan
+en Timoer. Iwan ging daarbij zoo onbesuisd en ondoordacht te werk,
+dat toen Godounoff den troon besteeg (1598), in alle provinciën eene
+overgroote menigte landgoederen geheel verlaten lagen, zonder bebouwd
+te worden; terwijl daarentegen gansche scharen van landbouwers geen
+duim gronds bezaten. De gezeten landbevolking had zich in zwervende
+horden opgelost; Godounoff wilde nu deze rustelooze zwervende
+bevolking aan vaste woonplaatsen verbinden, door aan iedere familie
+een persoonlijk en erfelijk aandeel aan den grond te geven. Het kwaad
+dat hij genezen wilde, was echt oostersch;  hij paste ook een oostersch
+geneesmiddel toe. De Khans hadden juist hetzelfde gedaan; Godounoff gaf
+slechts aan hun stelsel meer uitbreiding en een nauwkeurig omschreven
+vorm, ten einde op die wijze eene grootere uitgestrektheid gronds in
+bebouwing te kunnen brengen.
+
+Zeer waarschijnlijk werd, in dit jaar 1601, de feestdag van
+Sint-George, door bojaren en boeren met dubbele vreugde gevierd;
+zeer waarschijnlijk werd het edict, dat de lijfeigenschap in Rusland
+invoerde, als een heilzame en populaire maatregel, met algemeenen
+bijval begroet. Om dit goed te begrijpen, moeten wij steeds in het oog
+houden dat deze dusgenoemde lijfeigenschap in Moskovië, in beginsel
+en aanvankelijk, geen lijfeigenschap was;--dit woord, dat wij,
+bij gebrek van beter, gebruiken, geeft van de zaak een zeer onjuist
+denkbeeld. Het was hier geheel iets anders dan de eigenhoorigheid
+in Frankrijk of Engeland. Het gold hier eene kolonisatie op groote
+schaal. Niet enkel wijze staatkunde, maar ook vrijgevige edelmoedigheid
+was een der voornaamste drijfveeren van Godounoff's daden: millioenen
+bunders land, die tot het kroondomein behoorden, gaf hij aan zijn
+volk weg. De grond werd op zeer billijke voorwaarden aan den boer
+afgestaan. Hij moest echter op het hem aangewezen land blijven wonen,
+zijn akker bebouwen, zijne woning onderhouden, zijn hoofdgeld betalen,
+en in tijd van oorlog zijn land dienen. Het voornaamste offer, dat
+de boer bracht, in ruil voor zijn stuk grond was zijn zwervend leven.
+
+Ten einde zich te vergewissen dat de lijfeigene--de krepostnoï, de
+aan den grond gebondene--trouw zijne verplichtingen nakwam, stelde de
+tsaar in iedere provincie eenige bojaren of woywoden tot opzichters
+of inspecteurs aan: een noodzakelijke, en toch een zeer noodlottige
+maatregel. Deze opzichter, een man van aanzien en gewicht, aldus
+tegenover den zwakke en weerlooze geplaatst, was in den regel geheel
+doordrongen van de tartaarsche denkbeelden en beginselen, waarin
+hij was opgevoed; en evenals de tsaar de plaats innam van den khan,
+zoo beschouwde de bojaar zich als den opvolger van den beg. Weldra
+slopen er allerlei misbruiken in; bovenal het gebruik van den knoet,
+dat de bojaar van den beg overnam; echter trof dit den lijfeigene niet
+in het bijzonder en als zoodanig, daar hij op dit punt met alle andere
+Russen gelijk stond. Ieder had, tot zeer onlangs, het recht dengene,
+die onder hem geplaatst was, te slaan. De tsaar sloeg den bojaar; de
+bojaar sloeg op zijn beurt den edelman van lageren rang; een kolonel
+schopte zijn kapitein, en de kapitein ranselde zijn manschappen. Dat
+gebruik van den stok geldt, door geheel het Oosten, voor een teeken van
+gezag; en een bojaar, die een boer met den knoet kon doen tuchtigen,
+omdat hij verzuimde zijn akker te bebouwen, zijn huis behoorlijk te
+onderhouden, of zijne belasting te betalen, zou welhaast meer dan een
+mensch moeten geweest zijn, indien hij zich niet in het eind als den
+wettigen heer van dien boer had beschouwd.
+
+Dit lag echter volstrekt niet in de bedoeling der wet. Volgens
+de theorie, hield de boer zijn land in erfelijk leen van de kroon,
+evenals de bojaar zijn land van de kroon hield. Voorts werd tusschen de
+beide partijen, den edelman en den boer, onder den waarborg der wet,
+een contract gesloten betreffende het beheer en de exploitatie van
+een zeker landgoed, bestaande uit landerijen, wateren en bosschen,
+met de verschillende rechten, aan den eigendom verbonden--zooals het
+recht van visscherij, van de jacht, van vogelvangst, van tolheffing
+en dergelijke. Dit contract was voor beide partijen gelijkelijk
+verbindend, voor den edelman zoogoed als voor den boer. Mocht de
+lijfeigene zijn huis en hof niet eigenwillig verlaten, de heer
+mocht hem daar ook niet uitzetten; hij was verplicht zijn meester
+te dienen, maar hij mocht eigendom bezitten, dat hij door eigen
+vlijt en spaarzaamheid verworven had. Plaatselijk gebruik en de
+aangeboren ruwheid van zeden kenden den heer wel de bevoegdheid toe,
+den lijfeigene met boete en den knoet te straffen; maar de lijfeigene
+kon, tegenover dit geweld, troost putten uit de gedachte dat de akker,
+dien hij bebouwde, aan hem en aan zijne gemeente behoorde, krachtens
+een titel, die voor geen herroeping vatbaar was. Er is een versje,
+waarin de plichten en rechten van den boer tegenover zijn heer vrij
+nauwkeurig omschreven worden:
+
+
+               "Mijn ziel aan God,
+                Mijn land is mijn;
+                Mijn hoofd den Tsaar,
+                Mijn rug is dijn."
+
+
+Tot op de regeering van Peter den Groote werden de misbruiken steeds
+grooter en verderfelijker. De opzichter over de lijfeigenen werd
+gaandeweg hun heer en eigenaar. Wie zou ook, vooral in afgelegen
+gewesten, den lijfeigene, die nu inderdaad dien naam begon te
+verdienen, beschermen? Ik zelf was er eens getuige van, dat een boer
+door den oudste van zijn dorp tot den knoet veroordeeld werd, alleen
+op verzoek van twee heeren, die beweerden dat hij dronken was en hunne
+tarantasse niet besturen kon. De beide heeren waren zelf beschonken;
+maar de oudste kende hen, en hij dacht er zelfs niet aan, naar bewijzen
+voor hunne beschuldiging te vragen. Een boer, die door een heer wordt
+aangeklaagd, heeft noodzakelijk ongelijk. "God is te hoog, de tsaar
+te ver weg", zoo luidt het weemoedige spreekwoord der boeren. In deze
+noodlottige, bange tijden was de aangeboren ruwheid de letter der wet
+te sterk, en de lijfeigenen werden geslagen, uitgehongerd, mishandeld,
+gedeporteerd, verkocht: maar dat alles geschiedde in openbaren strijd
+met de wet.
+
+Peter voerde eenige veranderingen in, die echter ondanks zijne
+goede bedoeling het kwaad verergerden. Hij verbood den verkoop
+van lijfeigenen, afgescheiden van het domein waarop zij woonden:
+een groote stap ten goede; maar hij verlamde de goede uitwerking van
+dien maatregel, door het aloude hoofd- of haardgeld te veranderen in
+eene soort van gemeenschappelijke belasting, waarvoor alleen de heer
+verantwoordelijk was, en die hij het recht had over zijne lijfeigenen
+om te slaan. Indien een meester met zulk eene macht bekleed geen engel
+is, loopt bij groot gevaar, erger dan een duivel te worden. Peter
+ontnam ook aan de godsdienstige broederschappen het recht, dat zij
+met de bojaren en edelen gemeen hadden, om lijfeigenen op hunne
+goederen te bezitten. De monniken hadden het bewijs geleverd, dat
+dit recht hun niet veilig kon worden toevertrouwd; en daar zij hunne
+landerijen bezaten krachtens een hooger titel, dan de wet kan geven,
+viel bet den lijfeigene van een klooster moeilijk, aan het denkbeeld
+vast te houden dat een gedeelte van den grond, dien hij bebouwde,
+inderdaad zijn eigendom was.
+
+Catharina zette den strijd van Peter tegen tartaarsche kleeding,
+manieren, gebruiken en gewoonten voort; maar, evenals Peter, kwam
+ook zij in botsing met veel, dat inderdaad echt nationaal was. Het
+welzijn van haar volk lag haar inderdaad aan het hart; en het charter,
+dat zij aan den adel verleende, werd in Rusland de grondslag voor
+een welvarenden, welopgevoeden en verlichten middenstand. Zij vatte
+het denkbeeld op, om de lijfeigenen tot vrije pachters te maken. Zij
+ontsloeg de lijfeigenen, die aan kloosters behoorden, plaatste hen
+onder eene afzonderlijke jurisdictie, en vaardigde verschillende
+edikten uit, die de verhouding van den lijfeigene tegenover zijn
+heer moesten regelen en verbeteren. Maar ook deze maatregel bewerkte
+het tegenovergestelde van hetgeen daarbij werd beoogd: want de
+lijfeigenschap, die tot dusver eene plaatselijke instelling was,
+in de eene provincie bestaande, in eene andere, daaraan grenzende,
+niet;--zoo, bij voorbeeld, wel in de gouvernementen Moskou en
+Woronesh, niet in Kharkow en Kiew;--werd nu door de wet, die voor
+het gansche rijk geldende was, erkend en geregeld. De voorliefde
+van Catharina voor die zekere eenvormigheid, die ook in hare oogen
+voor orde gold, bracht er haar toe om ook de boeren van Lithauen en
+Klein-Rusland aan den grond te verbinden, zooals Godounoff de boeren
+van Groot-Rusland aan den grond verbonden had, door hun een woning
+en een akker te geven. Paul, haar zoon, ging op den ingeslagen weg
+voort, door het recht van den heer op den arbeid van den lijfeigene
+te beperken tot drie dagen in de week: eene bepaling die, hoewel
+zij nimmer werd uitgevoerd, toch de nagedachtenis van Paul bij de
+plattelandsbevolking in hooge eere deed blijven. Toch breidde ook
+Paul de lijfeigenschap uit, door de schepping van eene nieuwe klasse
+van lijfeigenen, die der apanage-boeren: dat wil zeggen zij, die op
+de goederen, als apanage aan de prinsen van den bloede geschonken,
+waren gevestigd, en dus aan de onderscheidene leden der keizerlijke
+familie behoorden, zooals de kroonboeren tot bet kroondomein.
+
+Onder Alexander I trad deze moeilijke kwestie eene nieuwe phase
+in, door de vestiging eener klasse van vrije boeren: maar de
+oorlogen in zijne regeering lieten hem tijd noch gelegenheid om eene
+maatschappelijke omwenteling van zoo ingrijpenden en ernstigen aard
+tot stand te brengen; na verloop van weinige jaren verkeerden deze
+vrije boeren weder in denzelfden toestand als vroeger. Nikolaas was
+van nature weinig hervormingsgezind; de oude, streng behoudende geest
+leefde in hem; en hij breidde het stelsel van lijfeigenschap nog meer
+uit, door al de vrije boeren, kolonisten, mijnwerkers, houthakkers,
+onder het rechtstreeksch toezicht van den staat te plaatsen. Elke
+plattelandsbewoner, die geen eigen meester had, werd daardoor een
+kroonboer.
+
+Sedert het einde der regeering van Iwan (1598) tot den dood van
+Nikolaas (1855), had iedere Rus, die zijn vaderland liefhad en zijn
+gevoelen dorst uitspreken, zijne stem verheven tegen de toenemende
+misbruiken van het stelsel van lijfeigenschap, als iets, dat in
+vroeger, gelukkiger tijden bij zijn volk onbekend was. Iedere
+opgeworpen pretendent, iedere stoutmoedige rebel, die de wapens
+tegen den souverein opvatte, schreef in zijne banier de leus van
+vrijmaking der lijfeigenen. Reeds in 1670 vaardigde Stenka-Razin, in
+zijn kamp bij Astrakhan, eene proclamatie uit, waarvan de eerste twee
+artikelen, de onttrooning der regeerende dynastie en de bevrijding
+der lijfeigenen behelsden. De aanvoerder van een vrij wat geduchten
+opstand, Pugatcheff, schafte, honderd jaar later, in 1770, openlijk de
+lijfeigenschap af, ontsloeg de boeren van alle verplichtingen jegens
+hunne heeren, en verzekerde hun het vrije bezit van hun land. Pestel
+en de saamgezworenen van 1825 hadden evenzoo de afschaffing der
+lijfeigenschap bovenaan op hun programma geschreven.
+
+Daags vóór hij, op het Sint-Izaäksplein, den dreigenden opstand
+verpletterde, had keizer Nikolaas eene geheime commissie benoemd,
+die hem verslag moest doen over den maatschappelijken toestand des
+rijks, bepaaldelijk met het oog op de lijfeigenen. Op grond van de
+resultaten van dat onderzoek, ontwierp de keizer in de jaren 1828
+en '29, eene gansche reeks van besluiten, waarbij hij eene klasse
+van eereburgers (geen leden van een gilde) in het leven riep, en de
+boeren vrij verklaarde van hunne heeren. Deze besluiten werden nimmer
+uitgevaardigd; toen, na de uitbarsting, de kalmte in de gemoederen
+was wedergekeerd, achtte de keizer de hervormingen niet zoo dringend
+noodig. De kort daarop gevolgde Juli-omwenteling in Parijs deed hem
+geheel en al van zijn voornemen terugkomen. Hij liet de heeren ten
+ernstigste vermanen, dat zij hunne boeren en lijfeigenen als christenen
+moesten beschouwen en behandelen, en van hen niet meer dan drie dagen
+in de week heerediensten mochten vorderen, gelijk reeds door keizer
+Paul was bepaald. Daarmede meende hij aanvankelijk genoeg gedaan te
+hebben: zijn emancipatie-edikt bleef in de portefeuille.
+
+In de laatste jaren zijns levens kwelde deze geduchte kwestie keizer
+Nikolaas dag en nacht. In spijt van zijn talrijk, wel uitgerust leger,
+gevoelde hij dat de lijfeigenschap een gevaar voor zijn rijk opleverde
+en zijne kracht verlamde, die toch reeds geknot werd door de groote
+kerkelijke scheuring tusschen Orthodoxen en Oud-geloovigen. In welke
+mate het rijk door deze twee innerlijke kwalen verzwakt werd, dit
+begreep en erkende hij misschien eerst ten volle in de laatste dagen
+van zijn merkwaardig leven. Naar men zegt, riep hij zijn zoon op zijn
+sterfbed tot zich; verhaalde hem wat hij gedaan en wat hij nagelaten
+had; en drukte hem op het hart, den aangevangen arbeid te voltooien.
+
+Het mocht echter een geluk heeten voor de lijfeigenen, dat Nikolaas
+hen had laten wachten. Het ontwerp van emancipatie, onder de oogen
+des keizers opgesteld, was noch naar den geest, noch naar de letter,
+nationaal: het was veeleer een duitsch staatsstuk, uitgaande van
+de valsche stelling, dat de lijfeigenschap niets anders was dan de
+oud-feodale eigenhoorigheid, onder een anderen naam. Nikolaas ging,
+in verband daarmede, van het beginsel uit, dat de lijfeigene zijne
+persoonlijke vrijheid herkrijgen moest, maar dat de eigendom van den
+grond aan den heer moest blijven.
+
+Toen Alexander II den troon beklom (1855), verwachtten zoowel de edelen
+als de boeren van hem een grooten en doortastenden maatregel. De boeren
+vertrouwden den nieuwen keizer; de edelen wantrouwden en vreesden
+hem. Een panische schrik beving de landheeren. "Wat, zoo riepen zij,
+gaat gij ondernemen? en waartoe zal dat leiden? Het land is aan
+verwarring ten prooi: onze eigendommen zullen vernield worden. Zie
+die boerenkinkels eens aan, die gij vrij maken wilt! Zij kunnen
+lezen noch schrijven; zij hebben noch kapitaal, noch krediet, noch
+ondernemingsgeest. Als zij niet bidden, drinken zij zich dronken. In de
+poolsche provinciën moge zulk eene hervorming heilzaam en wenschelijk
+zijn, in het hart van Rusland nooit!"--De regeering liet zich door dien
+opstekenden storm niet van haar weg afbrengen; zij sprak woorden van
+vrede en verzoening, en trad tevens krachtig handelend op; de keizer
+herhaalde aan ieder die hem hooren kon, dat het groote gevaar lag,
+niet in te veel te doen, maar in niets te doen. Zijne meening vond
+ingang, en won langzamerhand veld.
+
+Uit verschillende provinciën kwamen adressen in. Adviseerende
+commissiën werden benoemd, en de keizer deed zijn best om de bekwaamste
+en vrijzinnigste mannen voor zijn plan te winnen, en aan de uitvoering
+te doen medewerken. Nadat op die wijze de publieke opinie was
+voorgelicht en voorbereid, werd eene hoofdcommissie benoemd, die
+te Petersburg zitting hield, bestaande uit de ministers van staat
+en uit eenige leden van den keizerlijken rijksraad; de keizer zelf
+nam het voorzitterschap dezer commissie op zich. Bovendien werd nog
+een tweede collegie ingesteld, de commissie van rapporteurs genoemd,
+onder voorzitterschap van graaf Rostowtcheff, een der geamnestiëerde
+opstandelingen van 1825. De hoofdcommissie bestudeerde de beginselen,
+die aan de emancipatie ten grondslag moesten liggen; de commissie
+van rapporteurs onderzocht en rangschikte de feiten. Niet minder
+dan achttien deelen, vol cijfers en tabellen, werden gedrukt; en
+de resultaten van het veelomvattende onderzoek nedergelegd in een
+wetsontwerp.
+
+Toen deze voorbereidende arbeid was afgeloopen, werden gedelegeerden
+uit de verschillende provinciën, door de collegiën der edelen gekozen,
+naar de hoofdstad ontboden om dit rapport te onderzoeken. Deze
+provinciale gedelegeerden deelden hunne bedenkingen schriftelijk aan de
+commissie van rapporteurs mede; en de nieuwe of veranderde bepalingen,
+die zij noodig achtten, werden, in den vorm van een gewijzigd ontwerp,
+aan den keizer en de hoofdcommissie onderworpen.
+
+Tot dusver hadden alleen de edelen en landheeren hunne meening omtrent
+het wetsontwerp kenbaar gemaakt; zij hadden, bij de vaststelling,
+alleen hunne eigene belangen geraadpleegd en de bijzondere zienswijze
+van hunne klasse gevolgd. Het recht van den lijfeigene op persoonlijke
+vrijheid werd erkend, maar van aanspraak op grondbezit werd niet
+gerept. Vrijheid zonder land--dit was het wachtwoord van alle
+belanghebbende partijen in de hoogere standen; en het was volstrekt
+geen geheim, dat het in portefeuille gebleven ontwerp van den vorigen
+keizer ook op ditzelfde beginsel rustte. Hoe zou een vergadering van
+landheeren, bevende voor hunne inkomsten, ook anders hebben kunnen
+adviseeren? "In vredesnaam dan de emancipatie, als het zoo zijn
+moet--spraken zij zuchtend;--maar de emancipatie zonder grondbezit." De
+provinciale gedelegeerden vooral waren op dit punt onverzettelijk;
+de commissie van rapporteurs huldigde ditzelfde beginsel in haar
+wetsontwerp, dat aan de hoofdcommissie werd ingezonden. Men beriep
+zich op het voorbeeld van Engeland, Frankrijk en Duitschland; en
+aangezien de vazallen en hoorigen in die landen, bij hunne vrijmaking,
+geen stuk gronds in eigendom hadden verkregen, werd besloten dat
+ook de geëmancipeerde lijfeigenen dit niet zouden bekomen. Ook de
+hoofdcommissie vereenigde zich met het aldus gewijzigde wetsontwerp.
+
+Maar de eindbeslissing stond gelukkig aan den keizer. Hoeveel riemen
+papier de rapporteurs en adviseurs ook vol schreven, de tsaar wist het
+wel, dat acht-en-veertig millioen zijner onderdanen tot hem, als tot
+hun vader, opzagen, en van hem alleen recht en hulp verwachtten; en dat
+van die acht-en-veertig millioen ieder man even vast overtuigd was van
+zijne wettige aanspraak op den grond, als van het recht des keizers op
+de kroon. Hij begreep dat vrijheid alleen, zonder de middelen om te
+kunnen leven, voor de boeren een noodlottig geschenk zou zijn. Niet
+willende dat eene heilzame, populaire hervorming zou uitloopen op
+eene onvruchtbare en noodlottige volksbeweging, weigerde hij zijne
+toestemming te geven aan een maatregel, die den boer tot armoede en
+gebrek zou doemen, onder voorwendsel van hem vrij te maken. Des keizers
+beginsel was: vrijheid met grondbezit; en dit juist en voortreffelijk
+beginsel hield hij staande tegenover zijne oudste en beste raadslieden.
+
+Tegenover de besluiten der commissiën, bleef den keizer slechts
+één weg open: beroep op een hooger collegie. Sommige leden van de
+hoofdcommissie, de bedoeling huns meesters kennende, hadden tegen
+het ontwerp gestemd; de keizer bracht nu de zaak voor den vollen
+rijksraad, omdat eene kwestie van zoo overwegend gewicht niet in
+eene ondergeschikte vergadering, bij eenvoudige meerderheid van
+stemmen, mocht worden uitgemaakt. Opnieuw stuitte hij op zelfzuchtige
+berekeningen. De rijksraad bestaat uit prinsen, graven, ministers,
+generaals--meest bejaarde mannen, die hunne carrière hebben gemaakt,
+weinig van het hof meer hebben te verwachten, en zeer gehecht zijn
+aan het behoud hunner goederen en inkomsten. Zij verklaarden zich
+tegen den keizer en de lijfeigenen.
+
+Maar juist toen alles verloren scheen, bleek alles gewonnen. Zoolang de
+volle rijksraad nog geen uitspraak had gedaan omtrent de voorstellen
+der commissiën, wilde de keizer geen gebruik maken van zijn absoluut
+gezag, al ware het ook om zijn land te redden; maar op denzelfden dag
+der stemming verklaarde hij, uit de volheid zijner souvereine macht,
+dat het beginsel van vrijheid met grondbezit den grondslag zou uitmaken
+van zijn emancipatie-wet.
+
+Op den 3den Maart 1861 (19 Februari, oude stijl), werd het edikt
+geteekend.
+
+De landbouwende bevolking bestond toen uit twee-en-twintig millioen
+gewone boeren of lijfeigenen, drie millioen apanageboeren, en
+drie-en-twintig millioen kroonboeren. Het edikt van 1861 had alleen
+betrekking op de eersten; eene bijzondere wet werd later ten gunste
+der kroon- en apanageboeren uitgevaardigd, die nu metterdaad even
+vrij zijn als zij vroeger alleen in naam vrij waren.
+
+Aan ieder "hoofd" werd een stuk lands, verschillend in de
+onderscheidene provinciën, naar gelang van de gesteldheid van bodem
+en klimaat, toegewezen; de heeren moesten dat stuk lands, tegen een
+bepaalden prijs, afstaan; en om de overneming van hunne woningen en
+aangewezen gronden voor de boeren gemakkelijker te maken, werd hun
+vanwege de regeering, op zeer billijke voorwaarden, een voorschot
+aangeboden. De boeren maakten van dit aanbod ijverig gebruik. Voor 1
+Januari 1869 had reeds de grootste helft der vrijverklaarde boeren,
+te dien einde de hulp van het gouvernement ingeroepen; en het totaal
+cijfer dezer door de kroon voorgeschoten gelden, die door de boeren
+moeten worden terugbetaald, is tot een hoogst aanzienlijk bedrag
+gestegen.
+
+Nu men eenmaal als grondslag van de emancipatie het beginsel had
+aangenomen, dat de vrijmaking met toekenning van grondbezit moest
+gepaard gaan, lag het in den aard der zaak, dat men ook bedacht moest
+zijn op de noodige waarborgen om te voorkomen dat de boer weder tot
+zijn vroeger zwervend leven terugkeerde. Niemand kon met zekerheid
+weten, in hoever de lijfeigenen nu werkelijk genezen waren van die
+nomadiseerende gewoonten, die tot de vestiging der lijfeigenschap
+aanleiding hadden gegeven. Niet zonder eenige ongerustheid vroeg
+men zich af, of de vrijgemaakte boer zich nu ook aan de wet en de
+maatschappelijke orde zou onderwerpen; en het werd noodig geacht,
+eenige regelen vast te stellen, ten einde eene herhaling van de wanorde
+en regeeringloosheid te voorkomen, die ten tijde van Boris Godounoff
+en Peter den Groote, de kroon gedwongen had strenge maatregelen te
+nemen tot kolonisatie van het land. De voornaamste dezer bepalingen
+laat ik hier volgen.
+
+Wil een boer van woonplaats veranderen, dan moet hij, vooreerst,
+voor altijd afstand doen van het hem toekomend aandeel in de
+gemeentegronden. Weigert de gemeente zijn aandeel over te nemen,
+dan moet hij het aan den landheer afstaan. Voorts moet hij voldaan
+hebben aan alle verplichtingen, die ten aanzien van de militaire
+dienst op hem rusten, en niet alleen alle achterstallige rijks- en
+plaatselijke belastingen hebben voldaan, maar ook het verschuldigde
+over het loopende jaar. Verder moet hij zich behoorlijk gekweten
+hebben van alle persoonlijke verplichtingen en verbindtenissen,
+wettiglijk tegenover derden aangegaan, en geen rechterlijk vonnis of
+aanklacht tot zijn last hebben. Hij moet al verder zorg dragen voor
+het onderhoud van al die leden zijner familie, die in de gemeente
+achterblijven, en die nog niet of niet meer in hun eigen onderhoud
+kunnen voorzien; en voorts alle achterstallige renten voor zijn
+grond aan den landheer hebben aangezuiverd. Eindelijk moet hij
+een schriftelijk bewijs overleggen, waaruit blijkt dat eene andere
+gemeente hem als lid wil opnemen, of dat hij eigenaar geworden is
+van een stuk lands, gelijkstaande met tweemaal zijn aandeel, in de
+onmiddellijke nabijheid der genoemde gemeente. Deze bepalingen, die
+slechts voorloopig van kracht zijn, werden voldoende geacht om den
+boer aan zijne woonplaats te verbinden. Of zij inderdaad den boer
+van zijne ingewortelde voorliefde voor een zwervend leven zullen
+afbrengen,--ziedaar eene vraag, waarop alleen de tijd een afdoend
+antwoord geven kan.
+
+Als bij al dergelijke groote hervormingen, toonden zich ook hier de
+belanghebbende partijen aanvankelijk het minst voldaan. De lijfeigenen
+hadden te veel gekregen, beweerde de een; de heeren hadden te veel
+behouden, klaagde de ander. In verscheidene provinciën wilden de
+boeren niet naar de voorlezing van het keizerlijk edikt in de kerk
+luisteren. Zij beweerden dat de pope hen misleidde; dat hij, door de
+edelen omgekocht of verschrikt, den tsaar verried, en hun een valsch
+stuk voorlas, door de heeren opgesteld. Dwepers en bedriegers maakten
+van deze stemming gebruik, om oproer te stoken; en hier en daar, vooral
+in de vroegere poolsche provinciën, barstten inderdaad meer of minder
+ernstige opstanden uit, die met kracht moesten worden onderdrukt.
+
+Met name was dit het geval in de welvarende provincie Penza, waar
+een onbekende, naar men zegt een zekere Egortsoff, van de sekte der
+Melkëters, zich voor den grootvorst Konstantijn, den broeder van
+keizer Nikolaas, uitgaf. De gewaande grootvorst plantte de roode
+vlag, verzamelde talrijke troepen boeren, en vervulde de gansche
+landstreek met schrik en ontsteltenis. De opstandelingen werden door
+de militaire macht uiteengedreven, en strenge strafoefeningen volgden;
+maar toch werd de rust niet hersteld, voordat de keizer zelf zich
+in de provincie vertoonde. Hij ontbood de oudsten van de omliggende
+dorpen, en sprak tot hen eenige wijze en troostrijke woorden. "Ik
+heb u al de vrijheden geschonken, die u bij de wet zijn gewaarborgd;
+maar ik heb u geene andere vrijheden gegeven, die niet in de wet zijn
+genoemd." Het was waarschijnlijk wel voor het eerst, dat de boeren
+vernamen, dat de wil des keizers door de wet beperkt was.
+
+
+
+
+XX.
+
+HEEREN EN DIENAARS.
+
+
+In het russische rijk leven twee volken, twee verschillende
+nationaliteiten nevens elkander: en dat niet slechts in eene enkele
+provincie, in sommige steden, maar in alle provinciën, en in bijkans
+alle steden. Overal vinden wij een hooger en een lager ras, eene
+vreemde en eene inlandsche bevolking; en bijna overal behooren de
+meesters en heeren tot het vreemde, de dienaren en ondergeschikten
+tot het inlandsche ras.
+
+Op het platteland en in de boschrijke streken valt deze scheiding
+niet zoo sterk in het oog als in de steden. Wel vinden wij hier
+en daar een vreemden grondbezitter, maar dit is toch altijd eene
+uitzondering; als algemeene regel kan men aannemen, dat de steden,
+in zekeren zin, aan de Duitschers behooren, terwijl het platteland,
+over het geheel genomen, het eigendom der Russen is. De handel,
+de nijverheid, de kunst, de wetenschap, de macht van Rusland:--dit
+alles was door de wet zelve aan de zorg en hoede der vreemdelingen
+toevertrouwd; de Russen zelf, ook wanneer zij geen lijfeigenen waren,
+bekleedden toch altijd een ondergeschikten rang, en eerst in onze
+dagen--na den Krimoorlog--is de regeering, om zoo te zeggen, de natuur
+te hulp gekomen, om Rusland weder voor de Russen te herwinnen.
+
+De regeerende dynastie is van vreemden oorsprong. Dit nu is een zeer
+gewoon verschijnsel: de beschaafdste en machtigste rijken der wereld
+worden geregeerd door vorsten, uit vreemde landen afkomstig. Te
+Londen is de regeerende familie van hannoverschen oorsprong; te
+Berlijn stamt zij uit Zwaben; te Parijs was zij laatstelijk uit
+Korsika; de oostenrijksche Habsburgs zijn uit Zwitserland afkomstig;
+de koninklijke familie van Denemarken stamt uit Holstein, die van
+Zweden uit Frankrijk, die van België uit Koburg, die van Nederland uit
+Duitschland, die van Griekenland uit Denemarken, Uit het feit, dat de
+russisch-keizerlijke familie uit het huis van Gottorp is gesproten,
+zou dus geen bijzondere gevolgtrekking ten aanzien van de innerlijke
+verhoudingen des lands zijn te maken: ware het niet, dat de russische
+boer bovendien nog andere redenen had, om zijn souverein, niet alleen
+wat zijne afkomst, maar ook wat zijne denkwijze en gezindheid betreft,
+als een vreemdeling te beschouwen. De twee heerschers, wier beeld het
+diepst in zijne ziel is geprent, Iwan IV en Peter de Groote, lieten
+geene gelegenheid voorbijgaan om goed te doen uitkomen, dat zij geen
+Russen waren.--"Let goed op het gewicht," zeide Iwan tot een engelsch
+kunstenaar, wien hij eenige gouden staven ter bewerking gaf;--"let
+goed op bet gewicht--want de Russen zijn al te gader dieven."--De
+Engelschman lachte.--"Waarom lacht gij?" vroeg de tsaar.--"Mij dunkt,
+als uwe majesteit al de Russen dieven noemt, dan vergeet zij toch
+dat zij zelf een Rus is."--"Hei wat!" hernam de tsaar: "ik ben een
+Duitscher, en geen Rus."--Peter maakte volstrekt geen geheim van zijne
+minachting voor alles wat echt moskovisch was. Hij sprak duitsch,
+en kleedde zich naar duitsche manier. Hij schoor zijn baard af, en
+kapte zich op duitsche wijze. Hij bouwde eene duitsche stad, die hij
+tot de hoofd- en residentiestad maakte, en waaraan hij een duitschen
+naam gaf. Hij was een liefhebber van eene duitsche pijp en van duitsch
+bier. Het nieuwe rijk, waarvan hij de stichter wilde zijn, stelde
+hij zich voor als een duitschen staat, met havens zooals Hamburg,
+steden zooals Frankfort en Berlijn; en in zijne getrouwe Russen zag
+bij niet veel meer dan eene horde barbaren, die hij moest beschaven
+en omscheppen in hollandsche en duitsche boeren en werklui.
+
+Voor den keizer, zelf een vreemdeling, was de vreemdeling de
+vertegenwoordiger der beginselen van orde, vrede en vooruitgang;
+de ingeborene daarentegen gold als de type van verspilling, wanorde
+en stilstand. Vandaar dat de regeerende dynastie al de volheid harer
+gunstbewijzen over de Duitschers heeft uitgestort; terwijl de Russen
+doorgaans op geene andere wijze met hunne regeering kennis maakten,
+dan door tusschenkomst van den ontvanger der belastingen en den
+commissaris van politie. De tegenstelling was zoo sterk, dat zij
+aanleiding gaf tot allerlei satires en spotternijen. Eens vroeg de
+keizer aan iemand, die hem eene dienst bewezen had, welke belooning
+hij begeerde. "Als Uwe Majesteit een Duitscher van mij maken wil,
+dan volgt de rest wel van zelf;"--antwoordde de ander.
+
+Bijna al de ministers, gezanten, staatslieden, kamerheeren, waren
+Duitschers van geboorte of afkomst; en wanneer, bij uitzondering haast,
+eene gewichtige betrekking aan een Rus werd toevertrouwd, dan was
+dit toch altijd nog meer in het leger, dan bij de diplomatie of in
+de regeering. De Duitscher is, over het algemeen, beter ontwikkeld en
+onderwezen dan de Rus; hij is vertrouwd met kunsten en wetenschappen,
+waarvan men onderstelt dat de inboorling geen begrip heeft, en ook
+nooit krijgen zal, omdat die hoogere ontwikkeling wordt geacht buiten
+zijn bereik te liggen. Peter vaardigde zelfs een edikt uit, waarbij
+de uitoefening van sommige beroepen en bedrijven uitsluitend aan
+de Duitschers werd voorbehouden. Zoo mocht een Rus, bij voorbeeld,
+geen apotheker zijn, uit vrees dat hij zijn klanten zou vergeven;
+noch ook schoorsteenveger, opdat hij geen brand zou stichten.
+
+Zulke verbodsbepalingen zijn later wel ingetrokken, maar wat de
+wet afschafte, bleef toch in menig opzicht van kracht, gehandhaafd
+door een hooger macht dan die van keizer of minister, door de macht
+der gewoonte. Geen Rus zal uit handen van een landgenoot zijn dosis
+rhabarber of zijn kininepillen aannemen: hij stelt hoegenaamd geen
+vertrouwen in diens bekwaamheid en nauwgezetheid. Een Rus kan een
+uitmuntend geneesheer zijn, want hij is scherpzinnig, heeft eene
+groote gave van opmerking en een gevoelig, medelijdend hart; maar het
+schijnt wel, dat alle geleerdheid en tact niet voldoende is, om hem
+geschikt te maken voor het moeilijk vak van artsenijmenger. Hij is
+te driftig, te brusk, en heeft geen geduld om, met een loup gewapend,
+de bijkans onmerkbare slingeringen van een balans na te gaan. Op een
+grein of wat meer of minder komt het er, volgens hem, niet aan. In
+Moskou, waar de oud-nationale, panslavistische geest zeer sterk is,
+hoorde ik van meer dan één geval, waarin de wensch om een inlandschen
+apotheker te begunstigen, den onvoorzichtigen patriot een ontijdigen
+dood had berokkend.
+
+"Het is onmogelijk eene russische meid te leeren, zeide eene dame
+die mij over hare dienstboden sprak. Dat meisje, dat ge daar zooeven
+gezien hebt, is voor haar doen zeer goed en bekwaam; het werk is
+haar nooit te veel; nooit zal ze over iets klagen; des zondags en
+op heilige dagen gaat zij getrouw naar de mis; en zij zou liever van
+honger sterven, dan in de vasten eieren of melk te gebruiken. Maar ik
+kan het niet van haar gedaan krijgen, dat zij, op engelsche manier,
+de wasch doet, de kamer schoonmaakt of de tafel dekt. Als ik haar
+wijs, hoe zij het doen moet, dan zegt zij, met een ernstig gezicht,
+dat in haar land het gebruik zus of zóó is; en wanneer ik er op blijf
+staan, dat bij mij in huis de zaken gedaan zullen worden, zooals ik
+het verlang, dan onderwerpt zij zich, met een soort van stil protest,
+en loopt de deur uit om haar ouders en haar pope te vertellen, dat
+hare engelsche meesteres door een boozen geest gedreven wordt."
+
+De vreemdelingen, die in Rusland zoovele aanzienlijke en gewichtige
+betrekkingen bekleeden, en in zekeren zin de intellektuëele
+aristokratie des lands vormen, worden te Berlijn niet als echte
+Duitschers beschouwd. Zij zijn afkomstig uit de Oostzee-provinciën,
+uit Lijfland en Lithauen; maar, naar hun beweren, stammen zij niet af
+van de Letten en Wenden, de oorspronkelijke bewoners des lands, maar
+van de oude duitsche ridders, die deze destijds heidensche streken
+veroverden. Wat hiervan zij: hunne energie, hunne bekwaamheid en hun
+invloed zijn ontwijfelbaar groot. Reeds lang voor Peter den Groote
+hadden zij zich in het land eene vaste positie weten te verwerven;
+onder Peter werden zij inderdaad heeren en meesters; en sedert
+dien tijd hebben zij zich voortdurend beijverd, de inboorlingen te
+onderwerpen en te beschaven, op dezelfde wijze als hunne voorouders in
+Oost- en West-Pruisen de oude heidensche Letten en Finnen beschaafden.
+
+Toch bestaat er geen band van liefde en genegenheid tusschen deze
+vreemden en de landskinderen, tusschen de heeren en de dienaars. De
+beide rassen hebben niets gemeen; noch het bloed, noch de taal,
+noch het geloof; zij verschillen van elkander, als het Westen van
+het Oosten. Een Duitscher laat zijn haar, zijn baard en knevels
+knippen; hij draagt een hoed en schoenen, en kleedt zich in zacht,
+warm laken. Hij ontkleedt zich, eer hij zich ter ruste legt,
+en slaapt liever in een bed, dan zijn lichaam half te verbranden
+op een kachel. Hij wascht zich minstens eens per dag, drinkt geen
+brandewijn, en is een liefhebber van zuurkool. Een Duitscher gelooft
+in de wetenschap, een Rus gelooft in het noodlot; de een neemt de
+ondervinding tot gids en leiddraad, de ander geeft zich blindelings
+over aan de leiding van onzichtbare machten. Wordt het kind van
+een Duitscher ziek, dan laat de vader den dokter komen; wordt een
+russisch kind ziek, dan roept de vader zijn beschermheilige aan. In de
+noordelijke streken, waar het wemelt van wolven, drijft de vreemdeling,
+bij het vallen van den avond, zijne schapen naar de kooi; maar de Rus
+zegt: een schaap is geboren om door wolven verslonden te worden of
+niet; en iedere poging om in dit vooraf bepaalde lot verandering te
+brengen, staat gelijk met opstand tegen God. Een Duitscher is boven
+alles een man van orde en methode; hij kent de waarde van schijnbare
+kleinigheden en wijdt daaraan zijne aandacht. Zijne ondervinding
+heeft hem geleerd, de verschillende bekwaamheden en neigingen des
+menschen te onderkennen; hij weet dat de een geschikt is om rijtuigen
+te maken, terwijl een ander een gedicht kan schrijven, en een derde
+troepen kommandeeren of een schip besturen. Hij stelt hoogen prijs op
+orde en regelmatigheid en nauwgezetheid in zijn zaken. Hij staat des
+morgens vroeg op, en gaat laat naar bed; met een pijp in den mond,
+een glas bier naast zich, een bril op zijn neus, werkt hij onvermoeid
+zestien uren op een dag, zonder ooit te morren of te klagen. Hij
+verlaat zelden zijn lessenaar, en verliest nooit den eerbied uit het
+oog, dien hij zijn meerderen verschuldigd is. Is hij in een post van
+vertrouwen geplaatst, dan is hij de eerlijkheid in persoon; zelfs in
+Rusland is het eene groote zeldzaamheid, dat een Duitscher zich laat
+omkoopen; en zijne eigene onkreukbare nauwgezetheid maakt hem hard
+en streng tegenover den man, dien hij reden meent te hebben, van
+minder onbuigzame eerlijkheid te verdenken. En ook nog in anderen,
+hoogeren zin, is de Duitscher een onoplosbaar raadsel in het oog
+zijner onderhoorigen. Met al zijn zucht en hartstocht voor orde,
+stiptheid en werktuigelijke regelmatigheid, met al zijn praktischen
+zin, is deze man tevens een droomer, een idealist, die, als het
+er op aankomt, eene mate van teederheid, van fijn, echt ridderlijk
+gevoel, van geestdrift, toont te bezitten, waarvan de Rus geen besef
+heeft.--Een Rus, daarentegen, is juist het omgekeerde. Ook hij is een
+zeer positief man, en tegelijk een idealist, vol illusiën: maar hij is
+positief en dogmatisch op het gebied der ideeën, en zijne illusiën
+hebben betrekking op zijn dagelijksch leven en verkeer. Ondanks
+de blijkbare overdrijving, is er toch wel waarheid in het gezegde,
+dat een Rus nooit droomt..... behalve wanneer hij goed wakker is!
+
+Laat ons twee werkplaatsen, twee linnenweverijen, een duitsche en een
+russische, bezoeken, in een der groote binnenlandsche steden aan eene
+of andere rivier.
+
+In de russische fabriek behooren de meester en zijne werklieden tot
+hetzelfde ras; hunne levenswijze, hunne manier van denken en gevoelen
+en handelen is dezelfde. Zij eten aan dezelfde tafel, en gebruiken
+met elkander dezelfde spijzen. Allen laten hun haar en baard groeien,
+en dragen hetzelfde fatsoen van kaftan en laarzen; zij spelen met
+elkander op het dambord of whist; zij drinken te zamen brandewijn
+en kwas; zij knielen voor hetzelfde altaar, kussen hetzelfde kruis,
+en belijden hunne zonden aan denzelfden priester. Drinkt een der
+gezellen zich des Zondagsavonds dronken, dan wordt hem dit, noch
+door zijn makkers, noch door den patroon, erg kwalijk genomen. Hoe
+licht kunnen zij niet in hetzelfde geval verkeeren? Slaat de meester
+een zijner werklieden, dan moeten zij dit onder elkander uitmaken. De
+man zal zich geduldig laten slaan, of wel hij zal een stok grijpen en
+zich verweren. Dat zijn echter huiselijke zaken, waarmede het niemand
+in den zin komt de overheid te bemoeien.
+
+In de duitsche fabriek vinden wij veel meer orde, en een meester met
+een geschoren kin. Die meester mag een vriendelijk en rechtschapen man
+zijn, maar hij is een vreemdeling, en handhaaft eene strenge tucht. In
+zijne oogen, gaat het belang der zaak boven alles; de belangen der
+werklieden komen eerst daarna in aanmerking. Hij eischt dat men op
+het bepaalde uur tegenwoordig zij, en zonder ophouden den gezetten
+tijd doorwerke. Hij houdt zijne manschappen aan den arbeid; hij geeft
+den Maandag niet vrij, omdat zij 's Zondags te veel gedronken hebben,
+en duldt niet dat zijne werklieden die woeste rooverliederen zingen,
+waarvan de Russen zoo bijzonder veel houden. Blijven zijne gezellen
+weg, dan houdt hij hun daggeld in, en staat niet toe, dat zij des
+nachts inhalen, wat zij over dag verzuimen. In geval van nood, roept
+hij de hulp in der politie.
+
+De beide rassen staan ieder op zichzelf. In het russische rijk
+vindt men een honderdtal duitsche volkplantingen: oude en nieuwe,
+landbouwende en godsdienstige koloniën. In deze dorpen is alles even
+netjes en zindelijk; de wegen worden goed onderhouden; de huizen zijn
+goed gebouwd; de tuinen met zorg en smaak aangelegd. De wagens zijn
+beter gemaakt, de paarden worden beter opgetuigd en bestuurd, het koren
+en graan beter geborgen en verzorgd dan bij de inboorlingen. Toch
+oefent de duitsche kolonie geen merkbaren invloed op het russische
+dorp uit; een inlandsch gehucht, op niet meer dan een mijl afstand van
+zulke nederzettingen als Strelna of Sarepta verwijderd, zal misschien
+nog smeriger en achterlijker wezen, als om het contrast te beter te
+doen uitkomen.
+
+De landskinderen zien hun duitschen meester met geen goed oog
+aan. Zijn gewasschen en geschoren gelaat schijnt hun iets verwijfds;
+en zij gevoelen de uiterste verachting voor zijne pijp, voor zijn
+bier, voor zijn bril. Brandewijn, zeggen zij, is de ware drank voor
+mannen. En wat nog het ergste is: zij beschouwen hem als een ketter,
+aan wien de hemel wel--zoo als de Arabieren zeggen--voor een tijd de
+macht van den stok kan hebben gegeven, maar die desniettemin door de
+kerk wordt veroordeeld en verworpen is bij God.
+
+
+
+
+XXI.
+
+ALEXANDER.
+
+
+De Krimoorlog heeft aan het russische volk zijn eigen nationaal leven
+teruggegeven. "Sebastopol!" zeide mij een hoofdofficier, "Sebastopol
+is gevallen, opdat ons land vrij zou zijn." Het tartaarsche rijk,
+door Iwan den Verschrikkelijke gegrondvest, door Peter den Groote
+hervormd, bleef in het wezen der zaak bestaan, ondanks europeesche
+namen en vormen, tot op het oogenblik dat de verbonden legers in de
+Krim landden. Geslagen aan de Alma en te Balaklava, streed dat rijk
+zijn laatsten kamp op de hoogten van Inkermann; naar tartaarsche wijze,
+zond daar het oude Rusland zijne laatste "groote horde" in die vallei
+van Baidar, waar in de holen en rotskloven nog enkele overblijfselen
+der stamgenooten van Batoe-Khan en Timoer huisvestten. Die laatste,
+wanhopige worsteling was beslissend; wat na Inkermann volgde, was
+betrekkelijk bijzaak. Het aziatische Rusland ging op dien bloedigen
+winterdag te gronde; het europeesche Rusland trad in het leven.
+
+Hoewel nu en dan, door vreemde invloeden, verzacht en gekleurd, nu
+eens door fraai klinkende woorden, dan weder door een zeker mystiek
+patriotismus, bleef het oude tartaarsche stelsel van kracht tot op
+de tegenwoordige regeering. In dit stelsel was de monarch alles,
+het volk niets; het leger was een horde, de adel eene verzameling
+van ambtenaren en officiëele personen, de kerk een afdeeling van het
+departement van politie, de massa des volks een troep slaven.
+
+Nikolaas was aan dat stelsel gehecht, en met zijn vast karakter
+en doortastende energie paste hij het toe, in eene mate en met
+eene volharding als sinds de dagen van Peter den Groote niet was
+gezien. Maar hierin verschilde hij van zijn voorganger, dat hij geen
+voorliefde gevoelde voor de kunsten en wetenschappen der westersche
+beschaving; hij had een hekel aan spoorwegen, en gevoelde een diepe
+minachting voor de dagbladpers. Zijn hof geleek op een kamp; hij wilde
+dat de studenten een uniform zouden dragen; de opvoeding was in zijne
+oogen niet anders dan eene militaire africhtingsmethode. Hij zelf,
+hij alleen, was de staat, de kerk, het leger, alles te zamen. Daar
+hij zijn rijk wilde afsluiten, zooals de Khans van Khiwa en Bokhara
+hunne staten afsluiten, had hij langs zijne grenzen een cordon van
+troepen en wachters getrokken, die het den vreemdeling bijna even
+moeielijk maakten in Rusland te komen, als den inboorling om daaruit te
+ontsnappen; en zoolang hij regeerde, was zijn rijk voor het overige
+der beschaafde wereld bijna een onbekend land, in geheimzinnige
+nevelen gehuld. Die onbekendheid kweekte wantrouwen: want men is
+steeds geneigd te vreezen hetgeen men niet kent; en Europa stond tot
+dezen monarch bijna in dezelfde verhouding, als weleer Moskou stond
+tegenover Timoer-Beg. Het russische regeeringsstelsel was mongoolsch,
+niet slavisch; en de machtige autokraat, die dit stelsel handhaafde
+en er mede te gronde ging, zal later in de geschiedenis bekend staan
+als de laatste aziatische keizer en de laatste europeesche Khan.
+
+In welken toestand verkeerde het rijk, toen Alexander II den troon
+beklom? Zijne macht was gebroken; de geallieerde legers stonden in zijn
+land; zijne havens waren gesloten; zijne vloten waren in de diepte
+der zee verzonken; zijne legers keer op keer geslagen. Van de Newa
+tot den Theems zag hij geen enkelen vriend of bondgenoot, van wien
+hij hulp en krachtige ondersteuning kon verwachten. Rusland had toch
+een millioen soldaten onder de wapenen. Waarom kon deze ontzaglijke
+krijgsmacht den vaderlandschen bodem niet beschermen? Zij waren in
+hun eigen land, dat zij kenden, aan welks klimaat en eigenaardige
+luchtsgesteldheid zij gewend waren. Zij vochten bovendien voor hetgeen
+den mensch boven alles dierbaar pleegt te zijn. Vanwaar dan, dat zij
+onvermogend waren zich te handhaven tegenover den minder talrijken
+vijand, die op vreemden bodem streed, en wiens soldaten door geen
+andere motieven dan de soldij en roemzucht gedreven werden?
+
+Keizer Nikolaas bekende, eer hij stierf, de waarheid: zij verscheen
+hem in onmiskenbare trekken, bij het schijnsel zijner brandende steden,
+bij zijne vluchtende legers, zijn machteloos kanonvuur. Hij begreep dat
+hij niet enkel met vijandelijke soldaten te doen had; dat de publieke
+opinie in geheel Europa tegen hem was, en dat het volk van lijfeigenen,
+hetwelk hij met zoo strenge hand regeerde, niet vóór hem was. Rusland
+was niet met hem. Hier lag de geheime oorzaak zijner ongeneeslijke
+zwakheid. De lijfeigenen, de Oud-geloovigen, al de sectarissen van
+wat naam ook, waren al te gader tegen hem; in hunne oogen was zijn
+regeeringsstelsel iets anti-nationaals, ja bijna iets demonisch; en
+nacht en dag rees hun gebed dat het uur der verlossing van deze booze
+macht weldra mocht slaan. De ontdekking dat het volk hem, in zijn
+strijd tegen de westersche mogendheden, met zijn leger alleen liet
+staan, brak zijn hart. Toen zijn trots gebroken was, heeft Nikolaas,
+naar men zegt, aan Alexander de oorzaken van zijn nederlaag, zooals
+die zich voor hem ontsluierden, aangewezen, en heeft de stervende
+keizer zijn opvolger vermaand een anderen en meer vrijzinnigen weg
+in te slaan. Wie zal zeggen of dit verhaal waarheid behelst? Wie zal
+de geheimen van dat sombere, tragische sterfbed openbaren?
+
+Wat hiervan zij, het is zeker dat de nieuwe souverein handelt alsof
+hij zulk eene waarschuwing ontvangen heeft. Hij begon zijne regeering
+met eene daad van barmhartigheid: de poorten van honderden kerkers
+werden geopend; duizenden ballingen werd de terugkeer vergund. Met
+de westersche mogendheden werd een eervolle vrede gesloten, en het
+droombeeld van de inneming van Konstantinopel terzijdegesteld. Een
+rijk van zeventig millioen inwoners mocht ook zonder dat sterk genoeg
+geacht worden, om zijne positie te handhaven.
+
+Na aldus zich met het buitenland te hebben verzoend, keerde Alexander
+zich naar het volk, aan zijne hoede toevertrouwd. De groote meerderheid
+zijner onderdanen bestond uit lijfeigenen; nauwelijks een van de tien
+kon lezen; nauwelijks een van de vijftig zijn naam teekenen. Een zeer
+groot aantal hield zich buiten alle gemeenschap met de officiëele
+kerk. De lijfeigenen werden verdrukt door de edelen; de Oud-geloovigen
+werden geplaagd en vervolgd door de monniken: en toch vormden deze
+twee klassen de eigenlijke kern en kracht des lands, toch waren zij
+de natie zelve. Indien hij buiten het leger en buiten de officiëele
+wereld, die den ondergang van het oude stelsel niet hadden kunnen
+keeren, een steunpunt zocht, waar elders kon de keizer het vinden
+dan bij de lijfeigenen ten platten lande, bij de Oud-geloovigen in
+de steden? Maar hoe zou hij deze millioenen, verbitterd door lijden
+en verdrukking, bezield door godsdiensthaat, met het rijk verzoenen,
+en hunne sympathie voor zich winnen?
+
+De keizer wilde zelf en van nabij het volk leeren kennen, over hetwelk
+hij geroepen was te regeeren; hij bezocht hunne steden en hunne dorpen;
+hij mengde zich onder hen, en trok van de IJszee naar de Kaspische-zee,
+van de Weichsel naar den Oeral; hij knielde nevens hen te Solowetsk en
+te Troïtza; hij onderhield zich met hen op de openbare wegen en aan de
+oevers der meren; hij sloeg hen gade in de wouden en mijnen: tot hij
+zich overtuigd had dat hij beter bekend was met het russische land en
+het russische volk dan een enkele zijner staatsdienaars. Met de aldus
+verkregen kennis toegerust, ondernam hij de oplossing van het groote
+vraagstuk der lijfeigenschap, en bracht die groote hervorming tot
+stand, in spijt van de tegenwerking zijner ministers en raadslieden.
+
+Terzelfder tijd ondernam Alexander de hervorming van het leger. Hij
+schafte den knoet af, en verbood het toedienen van stokslagen; hij
+richtte scholen in de kazernen op, stelde ook voor niet-adellijken
+ruimere gelegenheid tot bevordering open, en deed wat hij kon,
+om, zoowel in een physiek als in een moreel opzicht, den soldaat
+te verheffen.
+
+Ook de universiteiten ondergingen eene herschepping: de studenten
+legden hunne zwaarden en uniformen af, en de bijzondere privilegiën,
+aan hun korps toegekend, werden afgeschaft. Het universitair onderwijs
+verloor den stempel der militaire dressuur; de leerstoelen werden
+ingenomen door burgerlijke hoogleeraren; en de jonge lieden die de
+colleges volgden, werden geheel gelijkgesteld met hunne medeburgers,
+onderworpen aan dezelfde overheid en aan dezelfde wet. De hoogescholen
+werden vrij, en de studenten werden niet langer gevreesd als "dienaars
+van den tsaar."
+
+Deze hervorming werd gevolgd door eene andere, van nog veel grooter
+gewicht voor het algemeen en dieper ingrijpende in het nationale
+leven: die van het rechtswezen. De rechtspraak werd aan de politie
+ontnomen, en uitsluitend aan de rechtbanken toegekend, die voortaan
+alleen bevoegd zouden zijn, van alle overtredingen en misdaden
+kennis te nemen en de schuldigen te vonnissen. In plaats van de
+willekeur van een dikwijls omkoopbaren beambte, vond de aangeklaagde
+nu de onpartijdigheid van een jury, bijgestaan door een met de wet
+vertrouwden, wel onderwezen rechter.
+
+Ter zelfder tijd werden die plaatselijke parlementen ingesteld,
+districts-vergaderingen en provinciale vergaderingen: die uitmuntende
+leerscholen, waar de burgers leeren denken en spreken; de gronden voor
+en tegen eene zaak overwegen en dienovereenkomstig beslissen; waar
+vooral ook de groote kunst onderwezen wordt om afwijkende meeningen te
+eerbiedigen en te waardeeren, en zich te oefenen in die eigenaardige
+deugden van matiging en zelfbeheersching en praktischen zin, die voor
+een gezond openbaar leven onmisbaar zijn.
+
+Eene groote, alles beheerschende vraag, meer dan eenige andere het
+harte des volks rakende, bleef nog over. De bij uitnemendheid teedere
+kerkelijke kwestie moest nog worden opgelost: de verhouding tusschen
+de zwarte of reguliere en de witte of wereldlijke geestelijkheid;
+de betrekking van de orthodoxe kerk met de Oud-geloovigen; van de
+Heilige-Synode met de dissenters, en tevens de invloed, dien de kerk
+rechtmatig over het onderwijs en de opvoeding behoort uit te oefenen,
+en de verhouding van de kanonieke wet tot de burgerlijke.
+
+Men zou meenen dat in een land als Rusland elk dezer hervormingen op
+zichzelf meer dan voldoende zou zijn om geheel een menschenleven te
+vorderen; toch werden zij door dezen kloekmoedigen en edeldenkenden
+monarch allen te zamen ter hand genomen. Ondanks den tegenstand van
+de drie machtigste partijen in het rijk--de zwarte geestelijkheid,
+die het gezag aan hare handen voelt ontglippen; de oude legerhoofden,
+die vasthouden aan het denkbeeld dat de soldaten met den stok moeten
+worden geregeerd; de spilzieke edelen, die aan het verblijf te Homburg
+of te Parijs de voorkeur geven boven het eentonige leven op hunne
+goederen;--ondanks dien tegenstand, zet de keizer, met onbezweken
+volharding, zijne groote taak voort. Wat wonder dat hij aangebeden
+wordt door de boeren, de burgers, de lagere geestelijkheid, door allen,
+in één woord, die in vrede wenschen te leven, hun akker te bebouwen,
+hunne zaken te behartigen en hunne gebeden op te zeggen.
+
+Inmiddels gaat de keizerlijke hervormer ongestoord zijn weg, alleen,
+door zorgen gedrukt, door huiselijke rampen gebogen, in zijn openbaar
+leven met allerlei tegenwerking kampende.
+
+
+
+Op een somberen Decemberdag, omstreeks den avond, stappen twee
+vreemdelingen in eene boot aan de kaai der Newa, en varen snel,
+tusschen de drijvende ijsschotsen door, naar de dreigende citadel van
+Sint-Petrus-en-Sint-Paulus, waar behoudens eene enkele uitzondering,
+al de keizers en keizerinnen, die na Peter den Groote over
+Rusland geregeerd hebben onder de marmeren zerken en gouden kruisen
+rusten. Eensklaps laten de roeiers hunne riemen rusten en nemen hunne
+mutsen af; opziende, ontwaren de vreemdelingen den keizerlijken gondel,
+door twintig roeiers gevoerd, dicht in hunne nabijheid. De keizer
+zit in die boot: slechts een enkel officier staat nevens hem. Bij
+het voorbijvaren beantwoordt hij den groet der reizigers, springt
+aan land, wikkelt zich in zijn wijden grijzen mantel, en richt zich
+met haastige schreden naar de kerk. Niemand vergezelt hem. De zes of
+acht voorbijgangers, die hij ontmoet, ontblooten hun hoofd, en treden
+eerbiedig ter zijde om hem voorbij te laten gaan. De hoofdingang der
+sombere kerk is gesloten; met zekere overhaasting richt de tsaar zich
+naar eene zijdeur, waar hij een kerkbewaarder in burgerkleeding ziet,
+dien hij wenkt naderbij te komen. De deur wordt haastig ontsloten,
+en de onbeperkte gebieder over meer dan zeventig millioenen menschen
+treedt in de kerk, waar ook hij eenmaal rusten zal. De vreemde
+bezoekers zijn inmiddels naderbij gekomen. "Wacht een oogenblik,"
+zegt de bewaarder; "de keizer is daar binnen." Dan voegt hij er bij:
+"Gij kunt wel in het portaal gaan; zijne majesteit zal u niet lang
+ophouden."--Dat portaal is slechts door glazen deuren van de kerk
+gescheiden, zoodat de reizigers het inwendige van het gebouw kunnen
+overzien. Zij zien statige zuilenrijen, die de breede schepen van
+elkander scheiden. Langs de wanden hangen vaandels en banieren: de
+zegeteekenen, op honderd slagvelden, aan Zweden en Franschen, Polen,
+Perzen en Turken ontnomen: hier en daar brandt een zilveren lamp voor
+het portret van een heilige. Tusschen de zuilen verheffen zich de
+witte keizerlijke tomben: eene lange rij, fantastisch verlicht door
+het rosse licht dier wemelende lampen.
+
+Alleen, de muts diep over het voorhoofd getrokken, in zijn grijzen
+mantel gewikkeld, gaat de keizer van de eene tombe naar de andere;
+nu een oogenblik stilstaande, als om het opschrift op den steen te
+lezen; dan, in gebogen, peinzende houding, het schip doorgaande;
+hier voor een poos in de diepe schemering verloren, elders als
+eene schaduw voortglijdende langs de sombere zijbeuken. Hij is
+te midden der dooden: Peter, Catharina, Paul, ruwe krijgslieden,
+teedere vrouwen, onschuldige kinderen, en daar boven zijn hoofd
+hangen de verkleurde zegeteekenen van honderd oorlogen.--Wat voert,
+in dezen kouden winteravond, den tsaar hierheen? Drukt hem de
+last des levens? Verlangt hij naar den dood? Zie, hij staat stil,
+ontbloot het hoofd, knielt voor een graf:--dat zijner moeder! Een
+weinig verder, staat hij nogmaals stil en buigt wederom de knieën;
+langen tijd blijft hij geknield, in gebed verzonken; dan, opstaande,
+drukt hij een kus op het gouden kruis. Daar rust zijn oudste zoon!
+
+Een oogenblik later is hij vertrokken.
+
+
+
+
+
+
+DE KATHEDRAAL VAN FREIBURG.
+
+
+Wie het heerlijke Baden bezocht en de prachtige natuur van het
+Schwarzwald genoten heeft, heeft gewis ook te Freiburg vertoefd en met
+bewondering stil gestaan voor zijn indrukwekkende Kathedraal. Voor hem
+zal de nevenstaande uitmuntende afbeelding een aangename herinnering
+geven. Door Koenraad van Zähringen omstreeks 1122 begonnen, heeft
+men eerst 400 jaar later de laatste hand gelegd aan dit reusachtige,
+sierlijke kunstwerk, dat een der voortreffelijkste gewrochten is van
+den gothischen bouwstijl en de zeldzame verdiensten heeft van geheel
+voltooid en verwonderlijk goed geconserveerd te zijn.
+
+
+
+
+
+
+DE KATHEDRAAL TE PUY.
+
+
+Schilderachtig ligt de oude stad Puy-en-Velay, de tegenwoordige
+hoofdstad van het departement der Haute-Loire, in haar krans van
+bergen, met hare amphiteatersgewijze oprijzende huizen, gekroond
+en beheerscht door hare indrukwekkende kathedraal. Deze laatste,
+waarvan de ommestaande plaat u eene afbeelding te aanschouwen geeft,
+behoort zeker tot de merkwaardigste kerkgebouwen van Frankrijk. Reeds
+door hare ligging op eene hooge rots, aan den rand van een afgrond,
+maakt zij een machtigen indruk: maar vooral ook door haar strengen,
+ernstigen gevel van witten en gekleurde steen, die onwillekeurig aan
+noordsche monumenten denken doet. Ook die groote, in schemerdonker
+gehulde zuilenhal, met haar zonderling, half koepelvormig gewelf,
+maakt, als ge binnentreedt, een diepen indruk, die nog verhoogd wordt
+door de soberheid en betrekkelijke armoede van den bouwtrant en het
+gemis van ornamentatie.
+
+Doch behalve deze eigenaardigheden, die iederen beschouwer
+treffen, is deze kerk merkwaardig in het oog van alle bouwkundigen
+en beoefenaars van de geschiedenis der architectuur, door de
+karakteristieke bijzonderheden en afwijkingen, die zij in haar
+bouwstijl vertoont. Hoewel door geheel haar aanleg tot den romaanschen
+stijl behoorende, draagt zij den stempel dier eigenaardige richting
+in de oud-middeleeuwsche architectuur van zuidelijk Frankrijk, die
+de school van Perigueux wordt genoemd, en zich onder den invloed van
+byzantijnsche denkbeelden en kunstregelen heeft ontwikkeld:--een
+hoogst merkwaardig verschijnsel, wellicht in aard en oorsprong,
+nog niet voldoende opgehelderd. De kathedraal van Puy vertoont in
+haar min of meer onbeholpen constructie duidelijk de sporen van een
+overgangstijdperk, waarin de nieuwe kunst, die straks in de gothiek
+hare heerlijkste uitdrukking zou vinden, aanving de stroeve vormen
+der oude romaansche en byzantijnsche architectuur te doordringen
+en te herscheppen. Ook als historisch monument is zij dus van zeer
+groot gewicht.
+
+
+
+
+
+
+TWEE RUSTIGE PLEKJES.
+
+
+I. SCHAFFHAUSEN.
+
+Wat schilderachtig stadsgezichtje, dat oude Schaffhausen met zijne
+zonderlinge huizen, zoo grillig en fantastisch van bouworde; zoo
+bont geschakeerd langs de rivier, aan den voet van den heuvel,
+waarop het kasteel troont. Onwillekeurig roept dit tafreeltjen u
+de middeleeuwen voor den geest: op den berg de adellijke burcht;
+daar beneden, de kerk, die haar slanke spits hoog ten hemel heft;
+en om die beiden gegroept de huizen der eerzame poorters, door zoo
+menigen band aan burcht en kerk verbonden, in hun leven en streven,
+hun werken en denken zoo vaak, deels gewillig, deels gedwongen, de
+leiding volgende, die van beiden uitgaat. En, mits die leiding goed
+zij, wat steekt daar vernederends of onteerends in? Behoeft de schare
+geen leidslieden; en is het niet goed dat er zijn, die, door geboorte
+en levensbestemming en traditie meer dan anderen tot die taak bekwaam,
+zich daar ook geheel aan wijden kunnen? Heeft, zouden wij bijna vragen,
+het verbreken van dien natuurlijken, organischen band wel altijd heil
+aangebracht? Maar wij mogen ons hier niet in zulke vragen verdiepen,
+en willen dat ook niet doen. Genieten wij alleen het schilderachtig
+tafreeltjen, zonder al te zeer de bijzonderheden te ontleden, die ons
+wellicht menige onttoovering zouden berokkenen. En--wie weet?--wellicht
+dat de tijd, waarvan deze muurwerken getuigen, van te nabij gezien,
+ook iets zou verliezen van dien onbeschrijfelijk bekoorlijken glans,
+die hem nu voor ons, van verre staande, omstraalt!
+
+
+
+
+II. GEROLDSAU.
+
+Drie malen heb ik mij nedergezet onder de koele lommer dier groote
+boomen, aan den oever dier heldere, murmelende wateren, bij den
+waterval van Geroldsau.
+
+De eerste maal was ik diep ongelukkig: een zware slag had mij getroffen
+en mij den lust en het licht mijns levens geroofd.... De eenzaamheid
+zoekende, vond ik, in eene kleine vallei, tusschen groene heuvelen,
+die beek, die, rustig voortkabbelende, eensklaps in haar loop gestuit,
+met groot gerucht in de diepte stort. Ach, was zij geen beeld van
+mijn leven, ook zoo plotseling verstoord, verbroken, vernield? Was
+dat klagend geluid, die doordringend weemoedige toon der vallende
+wateren, niet als een echo mijner eigene ziel? Ik stond stil, en zette
+mij neder aan den oever, luisterend naar de stemme, die al dieper
+en dieper in mijn gemoed doordrong. En het was of die stem steeds
+minder van smart en vertwijfeling, steeds meer van rust en kalmte en
+ernstig streven sprak, steeds duidelijker getuigde van het blijvende
+te midden van al wat verandert. En ik zag, hoe de beek, op korten
+afstand, haar rustigen loop hernam, als hadde niets haar gestoord:
+en de hoop herleefde, flauwelijk nog, in mijne geschokte ziel.
+
+Toen ik haar wederzag, de schoone cascade, was ik niet ongelukkig, maar
+langdurige, inspannende, vermoeiende arbeid had mijn geest uitgeput:
+eene dofheid was over mij gekomen, die mij afleiding in reizen zoeken
+deed. Weer voerde mijn weg mij naar den waterval bij Baden. En toen
+ik daar nederzat, en naar die muziek der ruischende wateren hoorde,
+was het alsof eene stemme mij toeriep; frischheid en leven, ook
+voor den geest, ze zijn te vinden in de vrije, heerlijke natuur,
+aan de borst van Gods schoone schepping, vanwaar kracht en bezieling
+uitgaan. Is het gloeiend hoofd moe gepeinsd, naar buiten dan in het
+vrije veld, in de lommer der bosschen, aan den oever der wateren, op
+den top der bergen--daar slaat de geest op nieuw de matte wieken uit,
+en verheft zich tot hooger sfeer.
+
+En toen ik haar ten derden male weder zag, de cascade van Geroldsau,
+toen was ik blijde en gelukkig en vol frisschen levenslust: want een
+ster was opgegaan over mijn pad, en lieve handen strooiden bloemen
+op mijn weg. En de stem der natuur klonk mij in de ooren als een
+jubellied, als een triomfzang van het eeuwig bloeiende leven, vol
+frischheid en jeugd.... Is zij iets anders, de natuur, dan de spiegel
+onzer eigene indrukken? Of heeft hare stem voor ons zoo wondere kracht,
+omdat de geest, die uit haar spreekt, ook fluistert in ons eigen hart?
+
+
+
+
+
+
+AANTEEKENING
+
+
+[1] Wij verwijzen de lezers voor de nadere kennismaking met deze
+vier russische secten naar de zeer belangrijke bijzonderheden, op
+bladz. 308 en volg. van den jaargang 1870 der Aarde medegedeeld. Het
+daar gezegde ontslaat ons van de verplichting, ditzelfde onderwerp
+thans nog eenmaal te behandelen.
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND ***
+
+***** This file should be named 18339-8.txt or 18339-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/3/3/18339/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License available with this file or online at
+  www.gutenberg.org/license.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation information page at www.gutenberg.org
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
+North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
+contact links and up to date contact information can be found at the
+Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/18339-8.zip b/18339-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..13be8a2
--- /dev/null
+++ b/18339-8.zip
diff --git a/18339-h.zip b/18339-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..4005948
--- /dev/null
+++ b/18339-h.zip
diff --git a/18339-h/18339-h.htm b/18339-h/18339-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..83ad82a
--- /dev/null
+++ b/18339-h/18339-h.htm
@@ -0,0 +1,9217 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"
+"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2014-12-02T21:12:07Z. -->
+<html lang="nl">
+<head>
+<meta name="generator" content=
+"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org">
+<title>Het Vrije Rusland</title>
+<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=us-ascii">
+<meta name="generator" content=
+"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/">
+<meta name="author" content="William Hepworth Dixon">
+<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg">
+<link rel="schema.DC" href=
+"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="DC.Creator" content="William Hepworth Dixon">
+<meta name="DC.Title" content="Het Vrije Rusland">
+<meta name="DC.Date" content="2006-05-07">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+<meta name="DC.Format" content="text/html">
+<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
+<meta name="DC.Rights" content=
+"Dit boek is vrij van auteursrechten in de Verenigde Staten. Als u elders woont, controleer dan de wetgeving in uw land voordat u dit boek download.">
+<meta name="DC.Identifier" content=
+"http://www.gutenberg.org/etext/18339">
+<style type="text/css">
+/*
+Copyright 2006-2014, Jeroen Hellingman (available under GPL 3.0 or later).
+Common stylesheet for HTML files generated by tei2html.
+*/
+body
+{
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+font-size: 100%;
+line-height: 1.2em;
+padding: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+/* Titlepage */
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+text-align: center;
+}
+.titlePage .docTitle
+{
+line-height: 3.5em;
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .docTitle .mainTitle
+{
+font-size: 1.8em;
+}
+.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle
+{
+font-size: 1.44em;
+}
+.titlePage .byline
+{
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+font-size:1.2em;
+line-height:1.72em;
+}
+.titlePage .byline .docAuthor
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+.titlePage .figure
+{
+margin: 2em 0% 2em 0%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.titlePage .docImprint
+{
+margin: 4em 0% 0em 0%;
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.72em;
+}
+.titlePage .docImprint .docDate
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+/* End Titlepage */
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.advertisment
+{
+background-color:#FFFEE0;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.correctiontable
+{
+width: 75%;
+}
+.width20
+{
+width: 20%;
+}
+.width40
+{
+width: 40%;
+}
+.indextoc
+{
+text-align: center;
+}
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+.fnarrow
+{
+color: #AAAAAA;
+font-weight: bold;
+text-decoration: none;
+}
+.apparatusnote
+{
+text-decoration: none;
+}
+table.alignedtext, table.alignedverse
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.alignedtext td
+{
+vertical-align: top;
+width: 50%;
+}
+table.alignedverse
+{
+vertical-align: top;
+}
+table.alignedtext td.first, table.alignedverse td.first
+{
+border-width: 0 0.2px 0 0;
+border-color: gray;
+border-style: solid;
+padding-right: 10px;
+}
+table.alignedtext td.second, table.alignedverse td.second
+{
+padding-left: 10px;
+}
+table.alignedverse td.first, table.alignedverse td.second
+{
+width: 45%;
+}
+table.alignedverse td.lineNumbers
+{
+width: 10%;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+h3, .h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h4, .h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+p.tocPart
+{
+margin:1.58em 0%;
+font-variant: small-caps;
+}
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+.opener, .address
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+}
+.addrline
+{
+margin-top: 0;
+margin-bottom: 0;
+}
+.dateline
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+text-align: right;
+}
+.salute
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.signed
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-left: 3.58em;
+text-indent: -2em;
+}
+.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+.epigraph span.bibl
+{
+display: block;
+text-align: right;
+}
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+.figure
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+.figAnnotation
+{
+font-size:80%;
+position:relative;
+margin: 0 auto; /* center this */
+}
+.figTopLeft, .figBottomLeft
+{
+float: left;
+}
+.figTop, .figBottom
+{
+}
+.figTopRight, .figBottomRight
+{
+float: right;
+}
+.hangq
+{
+text-indent: -0.32em;
+}
+.hangqq
+{
+text-indent: -0.40em;
+}
+.hangqqq
+{
+text-indent: -0.71em;
+}
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+img
+{
+border-width:0;
+}
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+.marginnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+a.noteref, a.pseudonoteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+div.footnotes
+{
+font-size: 80%;
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+p.footnote
+{
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+p.footnote .label
+{
+float:left;
+width:2em;
+height:12pt;
+display:block;
+}
+/* Tables */
+tr, td, th
+{
+vertical-align: top;
+}
+td.bottom
+{
+vertical-align: bottom;
+}
+td.label, tr.label td
+{
+font-weight: bold;
+}
+td.unit, tr.unit td
+{
+font-style: italic;
+}
+span.sum
+{
+padding-top: 2px; border-top: solid black 1px;
+}
+/* Table border styles */
+/* Table with borders on the outside and between the table head and data. */
+table.borderOutside
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.borderOutside td
+{
+padding-left: 4px;
+padding-right: 4px;
+}
+table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop
+{
+border-top: 2px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellHeadBottom
+{
+border-bottom: 1px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellBottom
+{
+border-bottom: 2px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft
+{
+border-left: 2px solid black;
+}
+table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight
+{
+border-right: 2px solid black;
+}
+/* Table with borders on the vertical inside edges. */
+table.verticalBorderInside
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.verticalBorderInside td
+{
+padding-left: 4px;
+padding-right: 4px;
+border-left: 1px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop
+{
+border-top: 2px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellHeadBottom
+{
+border-bottom: 1px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellBottom
+{
+border-bottom: 2px solid black;
+}
+table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft
+{
+border-left: 0px solid black;
+}
+/* Table with borders on all edges, outer edges somewhat fatter. */
+table.borderAll
+{
+border-collapse: collapse;
+}
+table.borderAll td
+{
+padding-left: 4px;
+padding-right: 4px;
+border: 1px solid black;
+}
+table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop
+{
+border-top: 2px solid black;
+}
+table.borderAll .cellHeadBottom
+{
+border-bottom: 1px solid black;
+}
+table.borderAll .cellBottom
+{
+border-bottom: 2px solid black;
+}
+table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft
+{
+border-left: 2px solid black;
+}
+table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight
+{
+border-right: 2px solid black;
+}
+/* Special purpose tables: */
+table.intralinear
+{
+display: inline;
+border-collapse: collapse;
+}
+table.intralinear td
+{
+font-size: small;
+text-align: center;
+}
+table.ditto
+{
+display: inline;
+border-collapse: collapse;
+vertical-align: bottom;
+}
+table.ditto tr.s
+{
+height: 0;
+color: white;
+line-height: 0;
+}
+table.ditto tr.s td
+{
+padding: 0px;
+border-style: none;
+}
+table.ditto tr.d td
+{
+text-align: center;
+line-height: 10pt;
+border-style: none;
+}
+/* Poetry */
+.lgouter
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */
+}
+.lg
+{
+text-align: left;
+}
+.lg h4, .lgouter h4
+{
+font-weight: normal;
+}
+.lg .lineNum, .sp .lineNum, .lgouter .lineNum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left: 16%;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+p.line
+{
+margin: 0 0% 0 0%;
+}
+span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */
+{
+color: white;
+}
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+/* Drama */
+.speaker
+{
+font-weight: bold;
+margin-bottom: 0.4em;
+}
+.sp .line
+{
+margin: 0 10%;
+text-align: left;
+}
+/* End Drama */
+/* right aligned page number in table of contents */
+span.tocPageNum, span.flushright
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+table.tocList
+{
+width: 100%;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+border-width: 0;
+border-collapse: collapse;
+}
+td.tocPageNum, td.tocDivNum
+{
+text-align: right;
+width: 10%;
+border-width: 0;
+}
+td.tocDivNum
+{
+padding-left: 0;
+padding-right: 0.5em;
+}
+td.tocPageNum
+{
+padding-left: 0.5em;
+padding-right: 0;
+}
+td.tocDivTitle
+{
+width: auto;
+}
+span.corr, span.gap
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+/* Font Styles and Colors */
+.ex
+{
+letter-spacing: 0.2em;
+}
+.sc
+{
+font-variant: small-caps;
+}
+.uc
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+.tt
+{
+font-family: monospace;
+}
+.underline
+{
+text-decoration: underline;
+}
+/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */
+.overline, .overtilde
+{
+text-decoration: overline;
+}
+.rm
+{
+font-style: normal;
+}
+.red
+{
+color: red;
+}
+/* End Font Styles and Colors */
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+.aligncenter, div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+h1, h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+h1.label, h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h5, h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+p
+{
+text-indent:0;
+}
+p.firstlinecaps:first-line
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0em 0.05em 0 0;
+padding: 0px;
+line-height: 0.8em;
+font-size: 420%;
+vertical-align: super;
+}
+.lg
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+p.quote,div.blockquote, div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+td.galleryFigure
+{
+text-align: center;
+vertical-align: middle;
+}
+td.galleryCaption
+{
+text-align: center;
+vertical-align: top;
+}
+ul { list-style-type: none; }
+.castlist, .castitem { list-style-type: none; }
+/* External Links */
+.pglink, .catlink, .exlink, .wplink, .biblink, .seclink
+{
+background-repeat: no-repeat;
+background-position: right center;
+}
+.pglink
+{
+background-image: url(images/book.png);
+padding-right: 18px;
+}
+.catlink
+{
+background-image: url(images/card.png);
+padding-right: 17px;
+}
+.exlink, .wplink, .biblink, .seclink
+{
+background-image: url(images/external.png);
+padding-right: 13px;
+}
+.pglink:hover
+{
+background-color: #DCFFDC;
+}
+.catlink:hover
+{
+background-color: #FFFFDC;
+}
+.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover
+{
+background-color: #FFDCDC;
+}
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+.titlePage
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage
+{
+color: #001FA4;
+}
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+color: #001FA4;
+font-weight: bold;
+}
+sub, sup
+{
+line-height: 0;
+}
+.pagenum, .linenum
+{
+speak: none;
+}
+</style>
+
+<style type="text/css">
+/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
+.xd21e93width
+{
+width:480px;
+}
+.xd21e103width
+{
+width:553px;
+}
+.xd21e174width
+{
+width:528px;
+}
+.xd21e188width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e252width
+{
+width:661px;
+}
+.xd21e264width
+{
+width:585px;
+}
+.xd21e361width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e389width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e424width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e510width
+{
+width:552px;
+}
+.xd21e526width
+{
+width:426px;
+}
+.xd21e584width
+{
+width:679px;
+}
+.xd21e595width
+{
+width:599px;
+}
+.xd21e663width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e671width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e740width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e753width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e820width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e836width
+{
+width:485px;
+}
+.xd21e876width
+{
+width:451px;
+}
+.xd21e895width
+{
+width:462px;
+}
+.xd21e957width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1009width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1110width
+{
+width:543px;
+}
+.xd21e1123width
+{
+width:469px;
+}
+.xd21e1180width
+{
+width:559px;
+}
+.xd21e1198width
+{
+width:503px;
+}
+.xd21e1272width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1312width
+{
+width:486px;
+}
+.xd21e1332width
+{
+width:457px;
+}
+.xd21e1484width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1529width
+{
+width:484px;
+}
+.xd21e1582width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1592width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1677width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1751width
+{
+width:483px;
+}
+.xd21e1760width
+{
+width:382px;
+}
+.xd21e1830width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1891width
+{
+width:720px;
+}
+.xd21e1994width
+{
+width:484px;
+}
+.xd21e2098width
+{
+width:520px;
+}
+.xd21e2116width
+{
+width:527px;
+}
+.xd21e2128width
+{
+width:541px;
+}
+.xd21e2142width
+{
+width:538px;
+}
+@media handheld
+{
+}
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+Title: Het Vrije Rusland
+       De Aarde en haar Volken, 1873
+
+Author: William Hepworth Dixon
+
+Release Date: December 3, 2014 [EBook #18339]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<div class="front">
+<div class="div1 cover"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e93width"><img src="images/new-cover.jpg" alt=
+"Nieuw ontworpen voorkant." width="480" height="720"></div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e97" href="#xd21e97" name=
+"xd21e97">1</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="body">
+<div id="a1873-01" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">Het Vrije Rusland.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e103width"><img src="images/p1873-001.jpg" alt=
+"Een russische loods." width="553" height="720">
+<p class="figureHead">Een russische loods.</p>
+</div>
+<p>De schetsen, die wij onzen lezers onder dezen titel aanbieden, zijn
+ontleend aan het voor een paar jaren verschenen boek van den met lof
+bekenden engelschen schrijver, William Hepworth Dixon, <i lang=
+"en">Free Russia</i>, het vrije Rusland, genaamd: welk werk door het
+beschaafde publiek in Engeland en ook elders met grooten en
+welverdienden bijval is ontvangen. De titel mag eenigszins zonderling
+schijnen: hooren wij wat de schrijver zelf aanvoert om deze zijne keuze
+te rechtvaardigen.</p>
+<p>&bdquo;<i>Swobodnaya Rossia</i> (het vrije Rusland)&mdash;zoo zegt
+hij&mdash;is eene uitdrukking, die in geheel dat groote land leeft in
+aller mond; deze twee woorden geven het karakter aan en drukken tevens
+de hoop uit van het nieuwe rijk, dat tijdens den Krimoorlog in het
+leven is getreden. In vroeger tijd was ook Rusland vrij, niet minder
+dan Duitschland en Frankrijk. Later werd het overstroomd door
+aziatische horden; en sedert dien tijd handhaafde zich het tartaarsche
+element, indien al niet in het wezen, dan toch wel in den vorm, tot aan
+den oorlog van 1853; maar sedert den uitgang dier worsteling onderging
+het oude Rusland eene herschepping. Deze nieuwe natie, die het behoud
+van den vrede wenscht, en die vrij wil zijn:&mdash;deze is het, die ik
+vooral gepoogd heb te schilderen.&rdquo;</p>
+<p>Het behoeft nauwelijks herinnering, dat de engelsche schrijver met
+het feit, hetwelk zoo noodlottige gevolgen heeft na zich gesleept, en
+aan de vrijheid van Rusland een <span class="pagenum">[<a id="xd21e119"
+href="#xd21e119" name="xd21e119">2</a>]</span>einde gemaakt, den inval
+der Mongolen bedoelt, die omstreeks de helft der dertiende eeuw het
+grootste gedeelte van het toenmalige russische rijk veroverden, en aan
+zich onderwierpen. Deze tartaarsche heerschappij duurde ruim twee
+eeuwen, en heeft zeer zeker in het russische volkskarakter, en vooral
+in de maatschappelijke en staatkundige instellingen, zeer diepe sporen
+achtergelaten. Uit dien tijd dagteekent, bijvoorbeeld, de invoering der
+lijfeigenschap; evenzoo is het aan geen twijfel onderhevig, of deze
+mongoolsche overheersching heeft aan geheel het leven van den
+russisch-slavischen volksstam dat eigenaardig oostersch, aziatisch
+karakter gegeven, dat Peter de Groote met forsch geweld heeft gepoogd
+uit te roeien, maar dat toch ook nu nog eene zoo scherpe lijn trekt
+tusschen Rusland en de volkeren van westelijk Europa. Volgens onzen
+schrijver zou nu de Krimoorlog, in zijne gevolgen, den machtigen stoot
+hebben gegeven, die het in aziatische barbaarschheid half verzonken
+russische rijk weder tot nieuw en hooger leven heeft opgewekt. Wat
+hiervan moge zijn, volgaarne luisteren wij naar de altijd belangrijke
+mededeelingen van den heer Hepworth Dixon: bovenal waar het een land
+geldt, dat, zoo ons niet alles bedriegt, geroepen is, binnen een niet
+te lang tijdsverloop, eene groote, wellicht voor eeuwen beslissende rol
+in de wereldgeschiedenis te spelen.</p>
+<div id="xd21e121" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">I.</h3>
+<h3 class="main">Het hooge noorden.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">&bdquo;De Witte-zee!&rdquo; riep, met een luiden lach,
+onze deensche gezagvoerder, terwijl hij zijn dunnen rossigen knevel
+opstreek;&mdash;&bdquo;de Witte-zee! een mooie naam, inderdaad, voor
+eene zee, die er uitziet als engelsch bier! De bedding moge wit zijn,
+want die is bezaaid met de beenderen der schipbreukelingen;&mdash;maar
+het water is het nooit, tenzij dan dat het bevroren en met sneeuw
+bedekt is. Neen, dan hebben de matrozen en de zeehondenvisschers een
+beteren naam bedacht: zij noemen haar de IJszee.&rdquo;</p>
+<p>Na de Noordkaap&mdash;eene lichtgrijze, fantastisch gevormde,
+sombere rotsmassa, die ver in de schuimende golven der Poolzee
+uitsteekt,&mdash;te zijn omgevaren, stevenen wij zuidoostwaarts,
+onophoudelijk gedurende twee verschrikkelijke dagen geteisterd door
+wind, hagel en regen. In al dien tijd zagen wij niets van de zon: wel
+bespeurden wij omstreeks middernacht een flauw schijnsel, dat aan den
+morgenstond deed denken: maar op den middag was het weder dezelfde
+onbestemde schemering, juist even voldoende om de omringende duisternis
+zichtbaar te maken.</p>
+<p>De schilderachtige, overal door baaien en inhammen afgebroken en met
+hooge bergen geteekende kust, die wij tot dusver volgden, ligt achter
+ons: wij zeilen nu langs een vlak, eentonig, somber, ongebroken strand,
+bijna altijd in een dichten nevelsluier gehuld, die ons slechts nu en
+dan een blik op de akelige, levenlooze streek gunt. Na eene vervelende
+vaart van ongeveer vijftig uren, komen wij eindelijk aan een laag land,
+dat, half in den nevel verloren, zich verre weg naar het zuiden
+uitstrekt, niet ongelijk aan eene grauwe wolkenlaag. Wij varen tusschen
+kaap Kanin en de zoogenaamde Heilige-kaap, <i>Swioetoi-Noss</i>, door,
+en stevenen vervolgens het ongeveer dertig mijlen breede kanaal binnen,
+dat van de Poolzee naar de ruime en grillig gevormde binnenzee voert,
+onder den naam van de Witte- of IJszee bekend.</p>
+<p>De kust aan onze rechterhand is die van Lapland: een treurig, akelig
+land, waar men niets ziet dan sombere, doodsche meren en poelen, en
+naakte, grijze duinen, door een grauwen hemel overwelfd. Hier en daar
+zetten enkele jagers, te midden dezer eenzame wildernissen, het schrale
+wild na; ettelijke visschers werpen hunne netten in de naargeestige
+wateren. Deze lieden zijn onderdanen van den Tsaar en leden der
+orthodoxe kerk: maar zij spreken eene taal, die in het Winterpaleis
+bezwaarlijk verstaan zou worden; en zij hebben zekere godsdienstige
+ceremoni&euml;n en gebruiken bewaard, waaraan de heilige Synode hare
+goedkeuring nog niet gehecht heeft.</p>
+<p>Lapland is &eacute;&eacute;ne groote wildernis van reusachtige
+rotsen, en diepe en donkere poelen en moerassen; hier en daar kronkelt
+zich daartusschen eene smalle vallei, langs wier hellingen die schrale
+mosplanten groeien, waarmede zich de rendieren voeden. Groepen van
+pijn- en berkeboomen brengen nu en dan in dit sombere landschap een
+weinig afwisseling; maar in deze koude luchtstreek tiert geen graan, en
+de bewoners moeten van de opbrengst hunner jacht en visscherij leven.
+Hunne eenige weelde, het roggebrood, moet te water uit Onega en
+Archangel worden aangevoerd: deze steden zelf ontvangen dit brood uit
+de zuidelijker provinci&euml;n. De Laplanders zijn nomaden; zij brengen
+den eindeloozen winter door in hutten, die zij zoo goed mogelijk
+inrichten; gedurende den vluchtigen zomer vertoeven zij in tenten. De
+piramidaalvormige hutten worden uit ruw behouwen boomstammen
+opgetrokken; eene dikke laag van mos belet het doordringen van het
+ijskoude water. Hunne tenten deden mij denken aan die der
+Comanches-Indianen: zij bestaan uit aaneengenaaide rendiervellen, die
+over een paal gespannen worden; eene opening van boven dient om den
+rook door te laten.</p>
+<p>Naar gelang van het jaargetijde, verplaatst de Laplander zijne
+woning van de eene plek naar de andere; nu eens laat hij zijne
+rendieren langs de hellingen der heuvelen grazen; dan weder tracht hij
+de visschen in de rivieren en langs de kusten te verschalken; des
+zomers zwerft hij door het binnenland, om mossen op te zoeken; in den
+winter trekt hij naar het strand, om zeehonden en kabeljauw te vangen.
+De mannen weten evengoed om te gaan met de lans, het oude nationale
+wapen, als met het geweer, dat zij in later tijd van vreemde kolonisten
+hebben overgenomen. De vrouwen, die er met hare broeken van
+zeehondenvel en hare jassen van rendierenvel alles behalve bevallig
+uitzien, zijn meest allen in allerlei tooverkunsten ervaren. In alle
+noordsche landen gewaagt men niet dan met schrik van die afschuwelijke
+heksen, die, naar de boeren meenen, altijd een of anderen boozen geest
+tot hare beschikking hebben. Eene Laplandsche leest in de toekomst, en
+voorspelt <span class="pagenum">[<a id="xd21e141" href="#xd21e141"
+name="xd21e141">3</a>]</span>wat de komende dag brengen zal. Zij heeft
+de macht om iemand te betooveren of met kwalen en ziekten te bezoeken;
+zij kan zich naar goedvinden in de lucht verheffen, en de schepen doen
+zinken, die op den verren oceaan met de golven worstelen.</p>
+<p>Aan onze linkerhand hebben wij het schiereiland Kanin, dat mede deel
+uitmaakt van de woeste, dorre landstreek, waar de Samojeden hun
+zwervend leger opslaan: eene akelige ijswoestijn, nog verschrikkelijker
+dan de wildernissen, waarin de Laplander het wild vervolgt. Deze
+provincie van het groote rijk heeft noch dorpen, noch wegen, noch
+akkers; zij heeft zelfs geen eigen naam, want de Russen noemen haar
+nooit anders dan het land der Samojeden. Zij strekt zich noord- en
+oostwaarts uit, van de muren van Archangel en de kust van kaap Kanin,
+tot aan de toppen van het <span class="corr" id="xd21e145" title=
+"Bron: Oural-gebergte">Oeral-gebergte</span> en de IJzeren poorten van
+den zeeboezem van Kara. In hare dalen en kloven smelt de sneeuw nooit;
+en hare kusten, die eene lengte van ongeveer zevenhonderd mijlen
+beslaan, zijn gedurende acht maanden van het jaar ongenaakbaar door
+onafzienbare ijsmassa&rsquo;s. In Juni, wanneer de winter voor korte
+oogenblikken wijkt, bekleeden zich de hellingen van enkele gunstig
+gelegen valleien met mossen, waarvan het doffe, sombere groen, hier en
+daar, scherp afsteekt tegen het eentonige bruin der naakte rotsen en
+het grauwe lijkkleed van vuile sneeuw. Met deze kostbare mossen voedt
+zich het rendier, het kameel der poollanden, dat in deze onherbergzame
+oorden het leven voor de menschen voor &rsquo;t minst mogelijk
+maakt.</p>
+<p>Het woord Samojeed beteekent kannibaal, menscheneter: althans zoo
+zegt de taalwetenschap. De Samojeden zouden dus antropophagen zijn.
+Maar ook deze wetenschap is niet onfeilbaar: en om eene dergelijke
+uitspraak te staven, zijn er duchtige bewijzen noodig, meer afdoende
+dan tot dusver zijn aangevoerd: er blijft dus nog ruimte voor verdere
+onderzoekingen. De Samojeden koken hunne spijzen niet; het is mij
+onbekend, of zij menschenvleesch eten; wel weet ik dat zij het vleesch
+der rendieren rauw verslinden. Hunne jacht- en zwerftochten steeds
+verder uitstrekkende, zijn de Samojeden, aanvankelijk in het hooge
+noorden van Azi&euml; gevestigd, het <span class="corr" id="xd21e150"
+title="Bron: Oural-gebergte">Oeral-gebergte</span> overgetrokken, en
+hebben zich in de landstreken tot nabij kaap Kanin verspreid: een land,
+zoo koud, zoo ruw en zoo dor, dat waarschijnlijk geen ander menschenras
+het daar zou kunnen uithouden. Daar vonden hen de Zarayny, die hen
+hebben overwonnen en in een toestand gebracht, zeer nabij aan de
+slavernij grenzende.</p>
+<p>Deze Zarayny, een dapper en verstandig volk, schijnen, wat
+afstamming en taal betreft, het naast aan de Finnen verwant;
+waarschijnlijk zijn zij de overblijfselen eener aloude volkplanting van
+<i>trappers</i> of jagers. Zoowel door gestalte en voorkomen als door
+aanleg en ontwikkeling, munten zij boven de Samojeden uit; evenals de
+Russen, bouwen zij zich houten hutten, en bezitten talrijke kudden
+rendieren, waarvan de bewaking aan het overwonnen volk wordt
+opgedragen. Deze onderwerping aan een meer begaafd en ontwikkeld ras is
+voor den Samojeed de natuurlijke voorbereiding tot een hooger trap van
+beschaving; hij leert het menschelijk leven ontzien en eerbiedigen, de
+rechten van den eigendom erkennen en waardeeren. Een amerikaansche
+Roodhuid leeft van de buffeljacht; hij doodt veel meer dieren dan hij
+voor zijne behoefte noodig heeft, louter uit zucht om te dooden en de
+vernielen. De Samojeden zouden evenzoo handelen: maar de Zarayny hebben
+hun geleerd, het zoo onontbeerlijke dier, zonder hetwelk de mensch hier
+niet leven kan, te vangen, te temmen en als huisdier te gebruiken. Als
+een echte wilde, maar weinig hooger staande dan de Pawnie van
+Noord-Amerika, bouwt de Samojeed zich geene vaste woning; hij weet
+niets van landbouw, en heeft ook geen begrip van grondeigendom. Even
+als de Laplander, woont hij in eene hoogst eenvoudige tent, die, vooral
+van binnen, dadelijk aan een indiaanschen wigwam denken doet: want zij
+bevat niets dan eenige huiden, waarop de bewoners plaats nemen. In deze
+tenten zoudt ge vruchteloos naar eenig spoor van kunstvaardigheid
+zoeken; zelfs de ruwe teekeningen, waarmede enkele indiaansche stammen
+hunne armelijke woningen opsieren, ontbreken hier. Toch heeft de
+Samojeed eenige, het is waar zeer onbestemde, denkbeelden en
+voorstellingen van maatschappelijk leven, zelfs van eene regeering.
+Eene groep van een zeker aantal woningen draagt den naam van
+<i>choum</i>; aan het hoofd van iederen choum staat een <i>chaman</i>,
+een soort van geestelijk opperhoofd.</p>
+<p>De tegenwoordige keizer heeft eenige priesters naar deze stammen
+afgezonden, zooals weleer Marfa Boretski zijne popen en monniken naar
+Lapland en Kareli&euml; zond, in de hoop de onbeschaafde heidensche
+inwoners tot het Christendom te bekeeren. Men zou zoo gaarne willen
+gelooven, dat deze zendelingen inderdaad nut stichten en eenige vrucht
+op hun arbeid zien: maar de Russen, die van nabij met het land en zijne
+bewoners bekend zijn, halen glimlachend de schouders op, als men hen
+spreekt over de orthodoxe propaganda langs de kusten van de golf van
+Obi en de zee van Kara. Uit eigen ervaring kan ik hieromtrent geen
+oordeel vellen; het toeval heeft mij echter in aanraking gebracht met
+een dier grieksche priesters, die, waarschijnlijk wanhopende aan de
+mogelijkheid om het volk tot zich op te heffen, mooi op weg was om zelf
+tot het peil zijner onwillige hoorders af te dalen. Hoewel hij nog
+altijd den titel van pope bleef voeren, leefde hij als een chaman; hij
+had de kleeding van zulk een samojeedsch opperhoofd aangenomen, en met
+elken dag naderde hij in zijn gang, manieren en voorkomen, meer en meer
+tot de mongoolsche type. Men beweerde zelfs, dat hij zijne tent met
+eene inlandsche tooverkol deelde.</p>
+<p>Deze volksstammen bewaken de grenzen van het rijk der Tsaren; hunne
+naakte rotsen en wilde bergen zijn als het ware de voorhof van
+Groot-Rusland, dat aloude vaderland der Russen van echten ouden stam,
+welks velden en vlakten en bosschen nooit hebben weergalmd van den
+hoefslag der tartaarsche ruiters.</p>
+<p>Waarom, vraagt iemand wellicht, dus door het uiterste noorden
+Rusland binnen getreden? Mijn waarde lezer, ik had daarvoor mijne goede
+redenen. Stel eens <span class="pagenum">[<a id="xd21e171" href=
+"#xd21e171" name="xd21e171">4</a>]</span>dat de Groot-mogol in de
+zeventiende eeuw Engeland veroverd had; dat de aziatische denkbeelden
+en gewoonten, gedurende meer dan twee eeuwen, te Londen den toon hadden
+gegeven; dat ons Brittanje, eindelijk het juk afwerpende, zijne
+burgerlijke zelfstandigheid, zijne overoude vrijheden, instellingen en
+rechten had herwonnen:&mdash;welk land denkt gij dan, dat een
+vreemdeling, die het echte engelsche karakter zou willen bestudeeren,
+in de eerste plaats zou bezoeken? Zou hij niet zijne schreden naar
+Amerika richten, om daar, in Massachusetts, een zuivere type te vinden,
+door geen vreemde oostersche invloeden verbasterd? Eerst later zou hij
+de daar aangevangen studi&euml;n willen voltooien door een bezoek aan
+de boorden van den Theems en de Mersey.</p>
+<div class="figure xd21e174width"><img src="images/p1873-004.jpg" alt=
+"Een bedelende pelgrim." width="528" height="720">
+<p class="figureHead">Een bedelende pelgrim.</p>
+</div>
+<p>Evenzoo moet de reiziger, die zich eene juiste voorstelling wil
+vormen van het vrije Rusland der toekomst, waaraan de Krimoorlog het
+leven gegeven heeft, zijne waarnemingen beginnen in de noordelijke
+provinci&euml;n: want alleen in dit land van wouden en meren en
+moerassen vindt hij een tak van den grooten slavischen stam, die nimmer
+voor een vreemden heerscher gebogen heeft, en nooit, door de aanraking
+met andere nationaliteiten, van zijne voorvaderlijke zeden en
+levenswijze is afgetrokken.</p>
+<p>De landstreek tusschen Perm en Onega, die eene oppervlakte beslaat
+van zevenmaal de uitgestrektheid van Frankrijk, werd door kolonisten
+uit Nishny-Nowgorod bevolkt en ontgonnen, ten tijde toen deze groote
+stad nog in het genot harer volle zelfstandigheid was, rijk door haar
+handel, beroemd door haar kunstliefde en haar godsdienstzin, de
+mededingster van Frankfort en Florence, evenals Londen en Brugge, lid
+van het machtige verbond der Hansa. De aldus gestichte koloni&euml;n
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e182" href="#xd21e182" name=
+"xd21e182">6</a>]</span>handhaafden en verdedigden eeuwen lang hare
+aloude rechten en vrijheden; zij weerden zoowel den duitschen invloed
+als de overheersching der Tartaren af, en bewaarden het nationale
+karakter in al zijne zuiverheid, vrij van alle vreemde bijmengselen.
+&bdquo;Nooit,&rdquo; zeide mij, met blijkbare fierheid, een pachter van
+Archangel, &bdquo;nooit hebben wij onder ons edelen of slaven
+gekend.&rdquo; In alle opzichten, zoowel ten goede als ten kwade, zijn
+zij aan hunne oude levenswijze en zeden getrouw gebleven; en toen de
+Tsaar <span class="corr" id="xd21e184" title=
+"Bron: Godonoff">Godounoff</span>, ten jare 1601, de aartsvaderlijke
+inrichting van het dorps- en gemeentewezen naar het tartaarsche model
+wilde vervormen, boden zij een even hardnekkigen weerstand, als toen,
+zes-en-zestig jaren later, de patriarch Nikon in de eeredienst
+veranderingen wilde invoeren, die meer met den byzantijnschen geest dan
+met de oud-russische traditie strookten.</p>
+<div class="figure xd21e188width"><img src="images/p1873-005.jpg" alt=
+"De Noordkaap." width="720" height="485">
+<p class="figureHead">De Noordkaap.</p>
+</div>
+<p>Deze vrije kolonisten, niet wijkende voor den aandrang van
+wereldlijke en geestelijke machthebbers, weigerden standvastig hun
+ouden ritus te verruilen voor de offici&euml;ele liturgie, die men hun
+opdringen wilde. Zij behielden hunne taal, hoewel de hoofdstad die
+verworpen had; en eindelijk, toen de bestemde tijd vervuld was,
+schonken zij aan de wereld een groot dichter, Michael Lomonosoff, die,
+in eene boerenhut geboren, der vernederde en vergeten taal een nieuwen
+luister schonk, en haar de heerschappij verzekerde in de school, in de
+regeeringscollegi&euml;n en zelfs aan het hof.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="s2" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">II.</h3>
+<h3 class="main">De Witte-zee.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Wij varen om kaap Intzy, en laten achter ons de nauwe
+zee&euml;ngten, die Lapland van het land der Samojeden scheiden: de
+Witte-zee opent zich voor ons.</p>
+<p>Deze zee, ruim tweemaal zoo groot als het uitgestrektste meer der
+Vereenigde Staten, het Lake Superior, herinnert door hare gedaante
+eenigermate aan het meer van Como: ten noordwesten dringt zij met eene
+smalle baai, de golf van Kandalask, diep in Lapland door; ten zuiden
+splitst zij zich wederom in twee baaien, door eene breede zandvlakte
+gescheiden, waarvan de armzalige bewoners van visscherij en
+zeehondenvangst leven. Naar de rivieren, die zich in deze baaien
+uitstorten, voert de eene den naam van golf van Onega, de andere dien
+van golf van Dwina of van Archangel: welke laatste naam meer algemeen
+is. Aan de monden dezer rivieren liggen de beide koopsteden Onega en
+Archangel.</p>
+<p>De Witte-zee is over het algemeen zeer diep: aan den ingang schat
+men de diepte op tachtig vademen; nabij de golf van Kandalask wijst het
+peillood niet minder dan honderd-zestig vademen aan; toch is het strand
+doorgaans noch hoog, noch steil. De golf van Onega is met rotsen en
+eilanden bezaaid, waarvan de meesten echter niet veel meer zijn dan
+zandbanken, die haar ontstaan danken aan het slib, dat de golven van de
+vlakten van Kargopol medevoeren. Aan den ingang der golf, tusschen kaap
+Orlow en de stad Kem, ligt eene groep van meer belangrijke eilanden,
+zooals Solowetsk Anzersk, Moksalma en anderen, aan wier namen zich
+veelvuldige legenden en herinneringen uit de vroegere en latere
+geschiedenis van Rusland hechten.</p>
+<p>Solowetsk, het aanzienlijkste eiland van dezen kleinen archipel,
+boogt op zijn beroemd klooster, nog geheel vervuld met de herinnering
+aan Sint-Servatius en Sint-Zosimus; zijne muren herbergden ook eenmaal
+den heiligen Filippus. Dit klooster bezit hoogvereerde relieken,
+waaraan monarchen en bedelaars om strijd hulde komen bewijzen; in zijne
+ruime gangen en hoven dwaalt het ontzaggelijke spooksel om, waarvan de
+gedachte alleen den kozak in zijne tent, en den kabeljauwvisscher in
+zijne schuit, eene siddering door de leden jaagt. Dit klooster was het
+tooneel van een aantal merkwaardige gebeurtenissen, en zelfs van
+wonderen, door de po&euml;zie en de schilderkunst verheerlijkt.</p>
+<p>Nabij den mond van de Dwina verheft zich de voor korten tijd
+gebouwde vuurtoren, die tachtig voet boven de zee oprijst; maar de
+nevel is meestal zoo dicht, dat het bijkans onmogelijk is den toren te
+zien. Wij krijgen hier een loods aan boord; zijn gelaat, door zware
+lokken omgolfd, drukt zachtheid en geduldige lijdzaamheid uit. Op een
+nederigen, half vreesachtigen toon, als duchtte hij dat zijn raad
+kwalijk zou worden opgenomen en hij zelf mishandeld, deelde hij ons
+mede, dat het aan den mond der rivier laag water was, en dat wij
+verplicht zouden zijn den vloed af te wachten.</p>
+<p>&bdquo;Wachten!&rdquo; roept onze kapitein; &bdquo;neen, dat nooit!
+Help ons liever een handje, dan zullen wij er wel doorkomen.&rdquo;</p>
+<p>Juist breekt de zon door de nevelen heen; maar de zwarte wolken
+hangen laag en dreigend; ieder gevoelt dat een stormvlaag op handen is.
+Dicht bij den mond liggen twee booten, de <i>Thera</i> en de
+<i>Olga</i>, die als beschonkenen heen en weder slingeren; toch geeft
+de russische loods glimlachend toe; de machine werkt met halve kracht,
+en wij stevenen naar de rij van zwarte en witte bakens, die voor ons op
+de golven dobberen. Weldra laten wij de <i>Thera</i> en de <i>Olga</i>
+achter ons, die, terwijl wij voorbij stoomen, nog heviger slingeren en
+schudden, en waarvan de zeilen rusteloos beven, als een door de koorts
+gefolterde kranke. Een half uur later varen wij tusschen de tonnen
+door: wij zijn in de buitenhaven.</p>
+<p>Evenals de meeste groote rivieren, heeft ook de Dwina aan haar mond
+een delta van eilandjes en banken gevormd, waartusschen hare wateren
+naar zee vloeien. Geen enkel dezer kanalen kan aanspraak maken op den
+naam van eigenlijken hoofdtak der rivier; want de Dwina, nog grilliger
+dan de zee, is aan voortdurende veranderingen onderhevig. Een
+stoomboot, die in Augustus door een breeden arm naar zee is gestevend,
+zal, in Juni van het volgende jaar terugkomende, dien weg soms bijkans
+gesloten vinden en een anderen doortocht moeten zoeken. Volgens oude
+kaarten bevond zich de voornaamste monding niet ver van het klooster
+Sint-Nikolaas; later had zij zich nabij het eiland Rosa verplaatst;
+eindelijk liep zij voorbij de batterijen van het fort Dwina. Maar twee
+zomers achtereen woedden er geweldige stormen in de poolzee&euml;n, die
+den loop der <span class="pagenum">[<a id="xd21e227" href="#xd21e227"
+name="xd21e227">7</a>]</span>stroomen en de ligging der banken
+veranderden: de bestaande riviermond werd verstopt. De haven-politie
+zag de ramp aan&mdash;en bleef werkeloos. Wat kon zij ook doen? dit
+geval was in hare instructie niet voorzien. Misschien zou Archangel
+voor immer van zijne gemeenschap met de zee, waaraan het zijn welvaart
+dankt, zijn verstoken geworden, indien niet een deensch koopman aan de
+vreemde handelshuizen had voorgesteld, een stoomboot te huren, en te
+beproeven of er voor hunne schepen geen andere weg naar zee te vinden
+was. &bdquo;Het water in de rivier zakt, zeide hij: dus moet het zich
+een doortocht naar zee hebben gebaand. Laat ons dien opzoeken.&rdquo;
+De noodige gelden werden bijeengebracht; de boot voer de rivier af, en
+bracht de blijde tijding, dat in een der armen, dien van Maimaks,
+voldoende diepte werd aangetroffen om de grootste schepen te kunnen
+doorlaten. Zoo scheen dan het bezwaar opgeheven, de gemeenschap
+tusschen de stad en de zee was weder hersteld, en de inwoners
+verheugden zich reeds over de gewichtige dienst, aan hun handel
+bewezen. Maar zij hadden buiten den waard, dat is buiten de
+havendirectie gerekend. Nog nooit was een schip van Archangel door dien
+rivierarm naar zee gegaan; voor dien waterweg was geen reglement
+vastgesteld; en de politie kon toch niet toelaten, dat een schip,
+zonder reglement, langs dien weg uitliep! Vergeefs waren alle verzoeken
+en protesten der kooplieden: de politie was onverbiddelijk; de
+scheepvaart stond stil; de rijk geladen schepen konden in de haven
+blijven liggen, omdat in de reglementen geen melding werd gemaakt van
+dien nieuwen mond.</p>
+<p>Men richtte een adres aan den gouverneur van Archangel, prins
+Gagarin: maar hoewel hij hartelijk lachte om de bespottelijke
+bekrompenheid der havendirectie, liet hij toch de zaak zooals zij was:
+ook hij had omtrent dit punt geene instructie, en zijn persoonlijk
+belang was er niet bij betrokken. De directeur der douane, Gospadin
+Sredine, wilde er, zoo mogelijk, een eind aan maken, en bood aan, op
+eigen gezag, voor den nieuwen waterweg ontvangers te benoemen en
+kantoren te vestigen; maar de politie was..... de politie. Eindelijk,
+nadat eenige weken met dit gehaspel vermorst waren, zonden de
+kooplieden en reeders een smeekschrift naar Petersburg, en zoo kwam de
+zaak Keizer Alexander ter oore. Deze maakte er dadelijk een einde aan,
+zeggende: &bdquo;Het spreekt van zelf, dat de schepen een nieuwen weg
+naar zee moeten volgen, als de oude onbruikbaar is geworden.&rdquo;</p>
+<p>De Witte-zee zou bijna den naam van de moorddadige verdienen: zij is
+een groot graf. Zelfs de lieden, voor wie stormen en schipbreuken zich
+oplossen in eene reeks cijfers en vergelijkende tabellen&mdash;zooveel
+schepen door de ijsschotsen verbrijzeld, zooveel gezonken, zooveel
+menschen verongelukt of vermist, dat is zooveel percent van het geheel;
+zelfs de statistici, voor wie de menschen geene andere bestemming
+schijnen te hebben dan om in kabbalistische tabellen en vervelende
+rapporten te figureeren; zelfs zij zouden wellicht nog een ander gevoel
+niet geheel kunnen onderdrukken, wanneer de sombere geschiedenis dezer
+akelige zee voor hen werd ontrold. Wat vreeselijke worstelingen, wat
+zielverscheurende angsten en smarten heeft zij niet aanschouwd; welke
+onuitsprekelijke klachten en jammerkreten hebben daar niet weerklonken
+over die doodsche, grauwe wateren, door dien duisteren nevelsluier, als
+eene lijkwade over de golven verspreid: klachten en jammerkreten, door
+geen menschelijk oor vernomen, wegstervende in het loeien van den
+storm, het brullen der golven, het donderend kraken der ijsbergen!
+Eenige jaren geleden, waren meer dan honderd schepen op eenmaal in het
+ijs geklemd: schepen van allerlei afmeting en soort, en van
+verschillende landen afkomstig: zweedsche, deensche, hollandsche,
+engelsche. De engelsche consul te Archangel, van den toestand
+onderricht, telegrafeerde om hulp naar Engeland. Weinige dagen later,
+den 12<sup>den</sup> Juli, vertrokken twee stoombooten van Londen, om
+de ingesloten schepen en hunne bemanning te redden. Veertien dagen na
+haar vertrek, verschenen de beide booten in de Witte-zee, en begonnen
+zij haar zwaren en moeilijken arbeid.</p>
+<p>De talrijke vloot was de havens van de Dwina uitgezeild, zoodra de
+tijding was gekomen dat het ijs in de golf begon te smelten; maar toen
+de schepen den zoogenaamden Gorgel&mdash;het kanaal dat de Witte-zee
+met de Poolzee verbindt&mdash;waren binnengeloopen, keerde de wind
+plotseling van het noorden naar het zuiden; in een oogenblik zagen de
+schepen zich nu van alle zijden omringd en ingesloten door ijsschotsen,
+die met geweld tegen elkander botsten. Met groote moeite en de uiterste
+voorzichtigheid bereikte de vloot, zonder hinder, kaap Kanin; maar nu
+strekte zich voor haar eene hooge en zware ijsmassa uit; het was
+volstrekt onmogelijk, verder door te dringen: de schepen kraakten en
+zuchtten en trilden bij den herhaalden schok der drijvende schotsen en
+ijsbergen. Tot overmaat van ramp, draaide de wind weder naar het
+noorden, en dreef nu drie dagen achtereen de ijsschotsen naar de
+zee-engten; de schepen werden achteruit geworpen, en de doortocht naar
+de open zee hun geheel versperd. Vruchteloos worstelden zij tegen den
+geweldigen stroom, die hen naar de rotsige kusten van Lapland
+heenvoerde, waar zij weldra door een onverbreekbaren muur van ijs waren
+ingesloten.</p>
+<p>Nu werd de akelige stilte dezer doodsche wateren telkens afgebroken
+door het luide gekraak der schepen, wier kiel tusschen de opdringende
+schotsen verbrijzeld werd, als een glas tusschen de vuist van een reus.
+Ging een schip te gronde, dan sprongen de matrozen op het ijs, en
+redden zich aan boord van het naastbij gelegen vaartuig: misschien om
+eenige uren later nogmaals te verhuizen. Soms leden dezelfde matrozen,
+op eenen dag, vijf of zesmaal schipbreuk, wanneer de bodems, waarop zij
+eene toevlucht hadden gezocht, plotseling onder hunne voeten
+wegzonken.&mdash;Toen de twee stoombooten hare taak hadden volbracht,
+werd de volgende opgave aan het ministerie van koophandel gezonden:</p>
+<p>&bdquo;Het getal schepen, die door de bemanning moesten verlaten
+worden, bedroeg vier-en-zestig; veertien schepen waren gered; de
+vijftig anderen waren gezonken. Onder deze laatsten waren er achttien,
+in Engeland gebouwd en door Engelschen bemand.&rdquo; <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e243" href="#xd21e243" name=
+"xd21e243">8</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e244" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">III.</h3>
+<h3 class="main">De Dwina.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De lage en vlakke oevers, met een weelderigen
+plantengroei bedekt, de vele groene eilanden in den mond der Dwina
+verspreid, herinneren aan den Missouri: maar het slib van de Dwina is
+minder vruchtbaar dan dat, hetwelk de amerikaansche rivier met hare
+wateren aanvoert. Hier prijken de eilanden alleen met gras en laag
+geboomte. Ginds, op het vaste land, strekt zich, zoover men zien kan,
+een bosch van eeuwenheugende pijnboomen uit.</p>
+<div class="figure xd21e252width"><img src="images/p1873-008.jpg" alt=
+"Samojeden." width="661" height="720">
+<p class="figureHead">Samojeden.</p>
+</div>
+<p>Het lage vlakke eiland, dat men, bij het invaren der monding, ter
+rechterhand laat liggen, heet Sint-Nikolaas, ter eere van den priester,
+die, in heiligen geloofsijver ontvlamd, maar men verhaalt, op het
+concilie te Nicea, den ketter Arius een slag in het aangezicht gaf.
+Niemand weet waar deze Nikolaas eigenlijk geleefd heeft en gestorven
+is; ook maakt de geschiedenis geene melding van zijne tegenwoordigheid
+op het eerste concilie van Nicea. Volgens de overlevering zou hij te
+Liki geboren zijn, en te Mira hebben gewoond: van daar de bijnaam van
+den heilige van Mirliki; maar geen enkele regel schrifts van hem is tot
+ons gekomen, en hetgeen men van hem verhaalt is dikwijls in onderlinge
+tegenspraak. Dit alles belet evenwel niet, dat Nikolaas een zeer
+populaire heilige is, die bij het volk hoog staat aangeschreven. Hij is
+de patroon der edelen, der kinderen, der matrozen, der
+bedevaartgangers; de troost en hulp der armen, der verdrukten en
+zwervelingen. In deze noordsche <span class="pagenum">[<a id="xd21e258"
+href="#xd21e258" name="xd21e258">9</a>]</span>wildernissen wordt zijn
+naam door allen aangeroepen, vindt men zijn beeld in elke hut; maar
+nergens misschien wordt hij ijveriger en vuriger vereerd dan langs de
+kusten der Witte-zee. Met welk eene vrome blijdschap en innige
+zelfvoldoening leest de arme visscher dezer stranden in zijn <i>Levens
+der Heiligen</i> (voor hem Bijbel, heldendicht, geschied- en wetboek
+tevens), dat Nikolaas de machtigste is van alle heiligen, die in den
+hemel wonen; dat hij aan de rechterhand Gods is gezeten, en het bevel
+voert over een leger van driehonderd engelen, die, met het zwaard in de
+vuist, gereed staan op zijn wenken te vliegen!</p>
+<div class="figure xd21e264width"><img src="images/p1873-009.jpg" alt=
+"Leonidas, patriarch van Moskou." width="585" height="720">
+<p class="figureHead">Leonidas, patriarch van Moskou.</p>
+</div>
+<p>Een moujik (boer) vroeg eens aan een mijner vrienden, wie God zou
+worden, wanneer God kwam te sterven.</p>
+<p>&bdquo;Mijn goede vriend&rdquo;, antwoordde de Engelschman met een
+glimlach, &bdquo;God zal nooit sterven.&rdquo;</p>
+<p>De boer stond een oogenblik versuft, en herhaalde hoofdschuddend:
+&bdquo;Hij zal nooit sterven!&rdquo;&mdash;Toen, zich eensklaps
+herstellende, als ware hem plotseling een licht opgegaan, hernam hij
+ernstig: &bdquo;Ja, nu zie ik het: gij zijt een ongeloovige, iemand
+zonder godsdienst. Ik weet het beter dan gij. God zal zeker eens
+sterven, want Hij is reeds zeer oud; en dan zal Sint-Nikolaas in zijne
+plaats treden.&rdquo;</p>
+<p>Terwijl wij door den Maimaks-arm stoomen, mogen wij onze oogen
+verkwikken aan het frissche groen der weilanden en dichte struiken:
+eene weldadige verrassing, nadat wij zoolang niets anders hadden gezien
+dan naakte, sombere rotsen, loodkleurige wolken en vuil-grauwe wateren.
+Maar achter de biezen, achter de struiken en boomen, zoeken wij
+vergeefs, wat toch bovenal leven en bekoorlijkheid aan het landschap
+schenkt: menschelijke woningen. Eene enkele armelijke planken hut is
+alles, wat wij kunnen ontdekken; in een klein weiland staan eenige
+mannen bij een soort van dijkje; een jeugdige knaap ligt achteloos
+uitgestrekt in een broze schuit, die met de deining der stoomboot
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e276" href="#xd21e276" name=
+"xd21e276">10</a>]</span>op en neder wiegelt; maar niemand schijnt hier
+te wonen; de mannen en de knaap zijn van een naburig dorp gekomen. Zij
+zijn de rivier afgezakt, om voor hunne koeien wat gras te maaien, en
+eenig brandhout te verzamelen; straks zullen zij weder scheep gaan en
+naar huis keeren.</p>
+<p>Langs de oevers der oude kanalen vindt men dorpen in menigte; die
+dorpen bestaan uit een groep van eenige hoogst eenvoudige woningen,
+rondom eene kerk en een klooster geschaard, en hier en daar geflankeerd
+door eenige windmolens, die hunne armen, als bezetenen, rondwentelen.
+Elk dorp en elk gehucht is op de vooraf aangewezen plaats gebouwd; zij
+gelijken allen volkomen op elkander: vergeefs zoudt ge, in bouwtrant of
+inrichting, eenig spoor van oorspronkelijkheid zoeken. Alles geschiedt
+hier naar vastgestelde regels; de pope en de <i>starost</i>, keizerlijk
+ambtenaar, moeten in alle omstandigheden geraadpleegd worden, en wat
+zij voorschrijven of aanraden, geldt als wet.</p>
+<p>Overal in deze streken wordt de aandacht van den vreemdeling
+onwillekeurig getrokken door de groote menigte kruisen, die zich langs
+de kusten en langs de oevers der groote rivieren verheffen. Zoodra de
+hemel zich dreigend laat aanzien, gaat de zeeman aan land, richt een
+kruis op, en knielt neder om te bidden. Als zich dan een gunstige wind
+verheft, rijst hij op en keert naar boord terug, het heilige teeken op
+de woeste kust achterlatende, als een offer zijner dankbaarheid. Is er
+inderdaad ernstig gevaar, dan gaat vaak de gansche bemanning aan land;
+een paar boomen worden geveld en daarmede een groot kruis opgericht,
+waarop de namen der matrozen en de dagteekening worden gesneden. Langs
+de kusten der Witte-zee ontmoet men elk oogenblik deze vrome
+gedenkteekenen maar nergens zijn zij zoo menigvuldig als op de rotsen
+der Heilige-eilanden. Stomme en toch welsprekende getuigen van
+doorgestanen angst en onverwachte uitredding: elk kruis herinnert aan
+een storm.</p>
+<p>Enkelen zijn inderdaad historische monumenten. In de hoofdkerk van
+Archangel bewaart men zulk een <i>ex-voto</i>, door Peter den Groote
+opgericht, toen hij in deze streken ternauwernood aan een schipbreuk
+ontkwam; het werd later weggenomen en naar de kathedraal gebracht.
+&bdquo;Dit kruis is door kapitein Peter gesneden&rdquo;, zoo luidt het
+opschrift, door de hand van den Tsaar zelf vervaardigd; en dat de
+keizer in de beeldhouwkunst niet onervaren was, toont dit werk, dat met
+recht op sierlijkheid en smaak aanspraak mag maken.&mdash;Is zij niet
+schoon en aandoenlijk, deze gewoonte, om op de onherbergzame kusten,
+door stormen geteisterd, en waar zoo menig, menigeen zijn graf in de
+golven vond, overal de zichtbare teekenen te plaatsen van hulp en
+redding, als het ware de tastbare gebeden en dankzeggingen voor de
+goddelijke genade, die hielp waar alle menschelijke hulp te kort
+schoot? De engelsche matroos, door tegenwind opgehouden, verlaat, met
+gramschap in de ziel en luide verwenschingen op de lippen, de kust,
+waar hij tegen zijn zin gevangen werd gehouden. Voorzeker, Jack Tar (de
+bijnaam der engelsche matrozen, ons Janmaat) bezit voortreffelijke
+eigenschappen, die niemand hem betwisten zal: maar deze kinderlijk
+vrome gewoonte van den russischen zeeman, getuigt zij niet van
+hoedanigheden, die, uit een zedelijk oogpunt, althans niet lager
+staan?</p>
+<p>Op de Dwina ontmoeten wij gansche vloten van houtvlotten en
+zoogenaamde <i>praams</i>, die ons een eigenaardig beeld van het leven
+in deze streken vertoonen. De vlotten bestaan uit lange reeksen van
+pijnboomstammen, door middel van rijshout aan elkander verbonden; op
+het vlot staat eene planken hut, waarin de eigenaar rustig zit te
+dommelen, terwijl zijne mannen op den oever hout hakken, of den gang
+van het vlot besturen. Deze vlotten komen dikwijls, drie- &agrave;
+vierhonderd mijlen ver uit het binnenland, de Dwina en hare
+nevenstroomen afzakken. De slanke pijnen, in de groote wouden van
+Wologda en Nishny-Konetz geveld, worden naar de oevers der rivieren
+gesleept, en daar door krachtige handen saamgebonden en tot vlotten
+vereenigd. In de steden, waar men langs vaart, bestaat altijd
+overvloedige gelegenheid om kosteloos de noodige manschappen te vinden,
+ter besturing van het vlot: want een aantal boeren, die het heilige
+klooster van Solowetsk wenschen te bezoeken, zijn steeds bereid om
+aldus de rivier af te zakken. Men schenkt hun vrijen overtocht, onder
+voorwaarde dat zij het vlot helpen besturen, en, waar het noodig is,
+boomen of roeien, of ook wel trekken.</p>
+<p>Wat de gemakken der reis aangaat, staan de praams hooger dan de
+vlotten. Ik weet deze vaartuigen niet beter te vergelijken, dan met de
+zoogenaamde arken Noachs, waarmede de kinderen spelen: het zijn
+reusachtige schepen van ruw behouwen pijnboomen, door middel van
+ijzeren haken aan elkander bevestigd; de voegen zijn met mos en teer
+gestopt. Een schuin oploopend planken dak dient menschen en koopwaren
+tot beschutting. Van binnen is verreweg het grootste gedeelte der
+ruimte door een wand van dichte rietmatten afgeschoten: daar worden de
+waren geborgen. Achter aan het schip is gewoonlijk een pijnboom
+bevestigd, waarvan de kleinste helft in het water hangt, en die als
+roer dient; aan de voorzijde is een soortgelijk roer, van kleiner
+afmeting, aangebracht; het eerste wordt door zes of zeven, het laatste
+door vier of vijf mannen bestuurd. Naarmate van de grootte van het
+schip en de lading, worden dertig of veertig riemen, over de beide
+zijden gelijkelijk verdeeld, gebruikt; deze riemen zijn jonge, aan de
+uiteinden afgeplatte dennestammen. Zulk eene groote bark kost zes- of
+zevenhonderd roebels, en kan tot achthonderd ton graan vervoeren. Het
+eene uiteinde der praam is met planken afgeschoten, en dient tot
+kajuit; het ameublement van dit vertrek bestaat uit eenige banken, een
+tafel en ettelijke planken langs den wand, alles van dennenhout. Aan
+den balk der zoldering hangt een ijzeren pot, waarin het scheepsvolk,
+zoolang men op het water is, het eten kookt; maar zoodra de praam in
+een haven binnenloopt, mag er geen vuur aan boord zijn; zelfs mogen de
+matrozen dan geen pijp rooken. Het eten moet dan aan wal worden klaar
+gemaakt. Bij de praam behoort een platte schuit, uit vier of vijf
+saamgevoegde stammen bestaande, <span class="pagenum">[<a id="xd21e298"
+href="#xd21e298" name="xd21e298">11</a>]</span>waarmede de matrozen ten
+allen tijde gemakkelijk den oever kunnen bereiken.</p>
+<p>De leiding van het schip is toevertrouwd aan een nosnik, een loods,
+die midden op het vaartuig staat en den roeiers de noodige aanwijzingen
+geeft; hij is nauwkeurig met het vaarwater en alle ondiepten en
+stroomingen bekend. Voor het overige is het gezag opgedragen aan den
+gospodarz, die tevens hofmeester is.&mdash;Met het krieken van den dag
+roept de nosnik het scheepsvolk toe: &bdquo;Zet u neder en bidt tot
+God!&rdquo; Allen maken het teeken des kruises en buigen zich. Op den
+morgen v&oacute;&oacute;r de afvaart werpt ieder een koperen geldstuk
+in de Dwina, om de rivier gunstig voor zich te stemmen: dan worden de
+touwen losgegooid, en het vaartuig drijft langzaam met den stroom mede.
+Doorgaans heeft men in Mei, wanneer de tocht begint, nu eens
+sneeuwbuien, dan vorst, afgewisseld met dooiweder; straks we&ecirc;r
+ijzel en hagel; herhaaldelijk moet het schip tegen den wal gaan liggen,
+en zoo vaak de praam weder afsteekt, wordt de ceremonie met het
+geldstuk herhaald. Bij fraai, helder weder, wanneer het schip door den
+stroom wordt gedragen, zetten de roeiers, wier dienst dan niet
+gevorderd wordt, zich in een kring op het dek, en heffen uit volle
+borst een lied aan. Deze roeiers zijn mannen van ijzeren kracht, die
+van geen vermoeienis weten.</p>
+<p>Zoowel de pramen als de houtvlotten en de andere binnenlandsche
+vaartuigen hebben in den regel een aantal pelgrims aan boord, aan wie,
+behalve vrije overtocht, ook nog een ration zwart brood en thee wordt
+verstrekt, ter belooning der diensten, die zij als roeiers of stuurlui
+bewijzen. Doorgaans is deze dienst niet zwaar, want de rivier zelve
+verricht genoegzaam al het werk; de vlotten en pramen gaan nooit
+stroomopwaarts. Te Solombola gekomen, wordt de lading, in den regel uit
+graan, vlas, hennip en dergelijke artikelen bestaande, in de vreemde
+schepen overgebracht, die daarop wachten, en waarvan de meesten naar de
+engelsche of schotsche havens zijn bestemd. De praam wordt vervolgens
+aan den wal gehaald, uit elkander genomen en verkocht. Het hout wordt
+gedeeltelijk als timmer-, gedeeltelijk als brandhout gebruikt.</p>
+<p>Solombola, de nieuwe haven van Archangel, is niet veel meer dan een
+handvol verstrooide hutten, die aan een groep zwitsersche ch&acirc;lets
+zouden doen denken, indien niet de menigte van groene koepels en spitse
+torens u veeleer het beeld van eene bulgaarsche stad voor den geest
+riep. Langs de rivier loopt een soort van dam of zanddijk, vijf tot zes
+voet hoog; daar achter ligt het land zoo laag, dat alleen deze dijk den
+omtrek tegen overstrooming beveiligt. Solombola is bijkans een
+amphibie: in de lente, wanneer de rivier, door het smelten der sneeuw,
+buiten hare bedding treedt, loopt de gansche stad onder, en heeft men,
+even als in Veneti&euml;, een schuit noodig, om van het eene huis naar
+het andere te komen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e306" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">IV.</h3>
+<h3 class="main">Archangel.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De eerste indruk, dien de vreemdeling, uit de
+Witte-zee komende en de Dwina opvarende, ondervindt, is dat hij in eene
+geheel andere wereld is verplaatst: menschen en dingen herinneren hem
+onwillekeurig aan het Oosten.</p>
+<p>Bij het binnenloopen der rivier, trekt het uwe aandacht dat de loods
+weigert het dieplood uit te werpen. &bdquo;Maak u niet ongerust,&rdquo;
+zegt hij: &bdquo;het is hier diep genoeg; er zal ons geen ongeluk
+overkomen, tenzij dan dat God het wil.&rdquo;&mdash;Trouwens een
+russische loods peilt zelden. Waartoe ook: is niet de diepte van het
+vaarwater, voor de verschillende plaatsen en tijden, bij het reglement,
+bepaald, zoodat daaraan niets valt te veranderen? Het in zee
+uitgeworpen lood zou haar immers toch niet dieper maken?</p>
+<p>Gij vaart tusschen de eilanden door; de landlieden die gij op het
+veld of langs de oevers ziet, dragen allen, mannen zoowel als vrouwen,
+mantels van schapenvel: een kleedingstuk, dat men bijna het eigenaardig
+kenmerk der nomadenvolken zou kunnen noemen, en dat u dadelijk aan de
+steppen van Midden-Azi&euml; doet denken.</p>
+<p>Bij den eersten blik, op de stad Archangel geworpen, treft u de
+overgroote menigte der torens en koepels, de eersten zonder
+uitzondering verguld, de anderen met allerlei kleuren prijkende.
+Daarentegen vindt de gezagvoerder, die deze kusten bezoekt, noch
+kaaien, noch dokken, noch aanlegsteigers, noch trappen. Hij ankert waar
+hij kan; tracht zijn schip, door middel van boomen, eene goede plaats
+te bezorgen, en vindt evenveel hulp, voorlichting of medewerking, als
+wanneer hij in eene of andere turksche haven, te Widdin of te
+Roetsjoek, ware binnengeloopen. Gij wandelt over den dam naar de stad,
+wier schitterende torens en tinnen u tegenstralen: en gij hoort tot uwe
+verbazing, dat Archangel, even als Aleppo, geen logementen of herbergen
+heeft, zelfs geen khan, waar de reizigers een onderkomen kunnen
+vinden.</p>
+<p>Toch zijt gij hier nog niet in het echte Oosten. Bij het
+binnenloopen in de haven, zal de loods misschien naar u toekomen, en u
+de hand drukken; en zoo ge dien vriendschappelijken wenk niet begrijpt,
+zal hij u wellicht in het oor fluisteren,&mdash;als gold het een
+staatsgeheim,&mdash;dat indien er weinig vreemdelingen zijn, die de
+Dwina opvaren, daaronder toch geen enkele gevonden wordt, die verzuimen
+zou, aan den man, door wiens hulp hij aan de gevaarlijke zee der
+stormen is ontkomen, een <i>na-chai</i> (kop thee) aan te bieden. Maar,
+ik haast mij er dit bij te voegen, de afschuwelijke, echt oostersche
+gewoonte, den ambtenaren bij de haven fooien in de hand te stoppen, is
+heden ten dage in onbruik. De tegenwoordige regeering, die reeds
+zoovele hervormingen heeft tot stand gebracht, heeft ook dit kwaad
+uitgeroeid, en wel door een alleszins voortreffelijken maatregel. Zij
+heeft het veel te groote aantal douane-beambten aanzienlijk
+ingekrompen, en de traktementen der overigen belangrijk verhoogd. Geen
+enkel ambtenaar trekt nu nog een bespottelijk traktement, dat enkel
+voor de leus was, en door allerlei andere middelen moest worden
+aangevuld; maar niemand zal het ook wagen, een geschenk aan te nemen.
+Prins Obolenski, die aan het <span class="pagenum">[<a id="xd21e324"
+href="#xd21e324" name="xd21e324">12</a>]</span>hoofd staat van dezen
+uitgebreiden tak van dienst, is een man van karakter en energie, en
+daarbij van onkrenkbare eerlijkheid; zijn ijver en waakzaamheid hebben
+een einde gemaakt aan de schandelijke misbruiken, waarover door zoovele
+reizigers is geklaagd. Als een bewijs van de onverbiddelijke strengheid
+der administratie op dit punt, wijs ik op een feit, voor de waarheid
+waarvan ik persoonlijk kan instaan. Een scheepskapitein had aan een der
+ambtenaren bij de haven twaalf sinaasappelen ten geschenke gegeven; de
+gift was op zich zelf van niet veel waarde, maar daar deze vruchten
+hier zeer zeldzaam zijn, worden zij als eene uitgezochte lekkernij
+beschouwd. Zoodra de chef hiervan kennis kreeg, werd de ambtenaar een
+rang verlaagd. &bdquo;Van daag neemt hij een sinaasappel aan, zeide de
+vertoornde chef; morgen zal hij wellicht een roebel aannemen&rdquo;.
+Eerst na verloop van een vol jaar werd de onvoorzichtige beambte weder
+in zijn vorigen rang hersteld.</p>
+<p>Archangel is noch eene haven, noch eene stad, in den zin, dien wij
+gewoonlijk aan die woorden hechten. Men ziet hier niet, zoo als te Hull
+of te Hamburg, een groot aantal dokken, magazijnen, winkels, wagens en
+rijtuigen; noch de bezige drukte van een levendig verkeer, gewoel langs
+de rivier en in de straten. Archangel is een groot kamp van pakhuizen,
+rondom eene menigte torens en koepels, kerken en kloosters gegroept.
+Verbeeld u een breede sombere rivier, omzoomd door een uitgestrekt
+moeras, waaruit zich kleine eilanden van leem verheffen; op die
+hoogten, groepen van gebouwen, met fresko&rsquo;s versierd, deels met
+kruisen en groene of blauwe koepels gekroond; denk u de ruimte tusschen
+de kerken en kloosters, met planken, balken en palen bedekt, maar zoo,
+dat er genoegzame plaats overblijft voor de tuinen, straten en pleinen;
+omring de huizen met geheel openliggende tuintjes; zet voor elk venster
+een geranium, eene fuchsia en een rozenstruik; laat overal in de
+straten en op de pleinen het gras welig opschieten:&mdash;en gij hebt
+een trouw beeld van Archangel. Uit de verte gezien, gelijkt Archangel
+meer op eene of andere heilige stad van het Oosten, dan op eene
+noordsche koopstad.</p>
+<p>Toch is deze zeehaven de eenige, die inderdaad russisch mag worden
+genoemd. Astrakhan is eene tartaarsche stad; Odessa, eene italiaansche;
+Riga, eene lijflandsche; Helsingfors, eene finlandsche. De taal, die
+daar gesproken wordt, is niet de russische. Met het zwaard gewonnen,
+kunnen zij ook weder door het zwaard verloren gaan: als alle
+veroveringen, zijn zij aan de kansen des oorlogs onderworpen. Het echte
+Rusland, het oude Groot-Rusland, zou ze kunnen missen, zonder daardoor
+onherstelbare schade te lijden. Het is groot en sterk genoeg, om zijne
+onafhankelijkheid te kunnen handhaven, rijk genoeg om te blijven
+bloeien, ook al moest het dien gordel van kleinere Ruslanden verliezen,
+waarmede het zich allengs omgord heeft. Maar met Archangel is het
+anders: dat is de eenige groote haven, die het oude Rusland met de zee
+verbindt, de eenige weg, waardoor het gemeenschap met de wereld daar
+buiten oefenen kan: een weg, door God zelf aangewezen en geopend, en
+dien geen menschen sluiten kunnen.</p>
+<p>Naar de schatting van ons, Westerlingen, moge Archangel te rijkelijk
+met kerken en torens en koepels gezegend zijn, zooals de Dwina-delta te
+overladen is met kruisen; voor ons moge de stad vooral van beteekenis
+zijn als de stapelplaats van granen en vlas, van teer en huiden, van
+hout en pek;&mdash;in het oog van den inboorling is zij iets geheel
+anders en hoogers: de woning van den aartsengel, de haven der
+bedevaartgangers van Solowetsk, de poorte Gods.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e332" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">V.</h3>
+<h3 class="main">Het godsdienstig leven in Rusland.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Op zekeren dag wandelde ik met een vriend door
+Archangel, om bezoeken af te leggen. Wij hadden reeds in enkele huizen
+vertoefd, toen mijne aandacht getrokken werd door een man in uniform,
+met een krijgshaftig voorkomen en welgevormde gestalte, die telkens als
+wij ergens binnentraden of uitkwamen, zich in onze nabijheid bevond.
+Hierover verwonderd, voegde ik mijn vriend toe:</p>
+<p>&bdquo;Die man schijnt ons op den voet te volgen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;O neen,&rdquo; klonk het lachende antwoord: &bdquo;dat is een
+russisch politie-agent.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar waarom loopt hij ons dan altijd na?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hij slaat geen acht op ons; hij doet zijne ronde, en gaat den
+rijken eigenaars van huizen aanzeggen, dat zij heden avond, voor alle
+vensters hunner woningen, die op de straat uitzien, vier brandende
+kaarsen moeten zetten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vier kaarsen! en waarom dat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ter eere van den Tsaar. Het is van daag de feestdag van zijn
+patroon; tegen acht uur zult ge zien hoe alle huizen eensklaps
+ge&iuml;llumineerd worden... op aansporing van de politie.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar, mij dunkt, de politie heeft niet noodig zich daarmede
+te bemoeien. De keizer is populair en geliefd. Wie zou het feest van
+Sint-Alexander kunnen vergeten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zeker, de keizer is zeer bemind, en toch vergist gij u: het
+volk zou er waarschijnlijk niet aan denken, den Tsaar het hof te maken.
+Zie maar eens: de winkels zijn open, en alle waren uitgestald; ieder is
+aan zijn werk, als op een gewonen dag. De moujik bekommert zich niet
+veel om keizers of koningen; hij kent slechts zijn beschermengel, zijn
+eigen heilige. Vraag hem niet, u een kleedingstuk af te leveren, uw
+rijtuig te herstellen, of hout voor u te gaan halen, op den feestdag
+van zijn patroon: hij zou zich liever levend laten begraven, dan dien
+dag door eenigen verboden arbeid ontheiligen. De moujik is geen
+hoveling, maar hij is godsdienstig.&rdquo;</p>
+<p>Weldra leerde ik door eigen ervaring de waarheid dezer getuigenis
+erkennen. Het diepe bewustzijn van zijne plichten jegens den Schepper
+beheerscht bij den Rus alle andere gevoelens. Dit bewustzijn openbaart
+zich niet alleen door een gevoel van eerbied en kinderlijke
+pi&euml;teit des harten, maar uit zich ook in menigvuldige <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e358" href="#xd21e358" name=
+"xd21e358">14</a>]</span>godsdienstige handelingen, plechtigheden en
+gebruiken; het openbaart zich in alle kringen der maatschappij, in alle
+toestanden des levens. Gij vindt het in de kazernen en legerkampen,
+zoowel als bij de feestvierende schare op een dorpskermis en in de
+gehoorzalen der hoogescholen; gij vindt het bij den prins, die zich in
+oostersche weelde baadt, bij den handelaar op zijn kantoor, bij den
+boer, die zijn ploeg door den zwaren kleigrond drijft; bij den dief
+zelfs, die zijn makker het deel van den buit betwist.</p>
+<div class="figure xd21e361width"><img src="images/p1873-013.jpg" alt=
+"Gezicht op Archangel." width="720" height="485">
+<p class="figureHead">Gezicht op Archangel.</p>
+</div>
+<p>Het is deze innige vroomheid, die het land met heiligdommen en
+kerken overdekt en tot velerlei zonderlinge praktijken aanleiding
+geeft; maar zij is het ook, die, zelfs waar zij niet van het kwaad
+terughoudt, toch den zondaar niet met vrede laat en zijn gemoed opent
+voor boete en berouw. Elk dorp heeft zijne relieken; elk kind bidt tot
+zijn bijzonderen beschermengel, en draagt immer het kruis, hem bij den
+doop geschonken. De russische steden zijn overrijk aan kerken en
+kloosters. Te Kargopol, een stadje van tweeduizend zielen, telde ik
+niet minder dan twintig kerktorens. Moskou bezit, naar men zegt, meer
+dan vierhonderd kerken en kapellen; Kiew is, in verhouding tot de
+bevolking, niet minder rijk bedeeld. De herinnering aan alle
+merkwaardige gebeurtenissen wordt door de stichting eener kerk in het
+aandenken des volks bewaard. Te Kiew herinnert de kerk van Sint-Andreas
+aan het bezoek van een apostel; die van Sinte-Maria aan de invoering
+van het Christendom. Sint-Wassili te Moskou werd gebouwd ter
+gedachtenis aan de verovering van Kazan; het klooster van Donsko&iuml;
+dankt zijn ontstaan aan de overwinning, door Feodor op de Tartaren van
+de Krim behaald; de Sint-Salvator verrees als een dankoffer voor de
+nederlaag van Napoleon. Na de eerste overwinning, door de Russen op de
+Zweden behaald, werd de Sint-Alexanderskerk te Petersburg gesticht; die
+van Sint-Isa&auml;k verrees ter gedachtenis van Peter den Groote. Waar
+wij een zuil of beeld zouden oprichten, bouwen de Russen een bedehuis;
+de gewijde basilieken zijn als het ware de levende monumenten, de
+sprekende getuigen van de geschiedenis des rijks en de lotgevallen des
+volks.</p>
+<p>Van de wieg tot het graf, leeft de Rus, om zoo te zeggen, in
+voortdurenden omgang met God; de godsdienst neemt in zijn leven eene
+zoo ruime plaats in, dat men zich bezwaarlijk daarvan een denkbeeld
+maken kan. Even als de Arabier, is ook de Slaaf van nature
+godsdienstig; voor deze volken is de godsdienst inderdaad eene macht,
+die hun gansche leven en denken beheerscht. Zoo gij eene russische hut
+binnentreedt, zult gij er immer eene kleine kapel of bidplaats vinden.
+Alle vertrekken zijn in zekeren zin gewijd: want in elk vindt gij een
+heiligen beeld; bijna zou ik zeggen: een huisgod. Het hoofd des gezins
+betreedt zijne woning niet dan met zekeren eerbied: hij staat even op
+den drempel stil, neemt zijne muts af, maakt het teeken des kruises, en
+herhaalt bij zich zelf een vers der gewijde liturgie.</p>
+<p>Het kruis, bij het toedienen van den heiligen doop ontvangen, en dat
+de Rus tot aan zijn dood blijft dragen, is het teeken en zinnebeeld van
+zijne volharding in het geloof. De godsdienst volgt en begeleidt hem,
+als kind en knaap, bij het spel en bij de studie; als man, op het
+kantoor en in de werkplaats.&mdash;Op alle hoogere en lagere scholen
+vindt ge eene verzameling van gebeden, op de verschillende
+omstandigheden van het schoolleven toepasselijk: gebeden bij den
+aanvang van het studiejaar, bij het begin der vacantie, bij de opening
+van een nieuwen cursus. De fabrieken en boerderijen staan hierin met de
+scholen gelijk. De gebeden verschillen natuurlijk naar gelang van den
+aard der bezigheden; maar niemand, oud of jong, zal ooit verzuimen,
+dagelijks zijne gebeden ten hemel te zenden; niemand zal zich, zonder
+ernstige redenen, aan zijne godsdienstplichten, bij voorbeeld, aan de
+bepalingen omtrent de vasten, onttrekken. Vooral deze laatste wordt
+streng in acht genomen: bijkans de helft van het russische jaar is aan
+boetedoening gewijd. Gedurende de zeven weken, die het Paaschfeest
+voorafgaan, is het gebruik niet alleen van vleesch, maar ook van visch,
+melk, eieren en boter verboden. Gedurende zes weken v&oacute;&oacute;r
+Kerstmis, en een maand v&oacute;&oacute;r Sint-Pieter, gelijke
+onthouding, alleen met deze uitzondering, dat men dan visch mag eten.
+In de maand Augustus, wederom een strenge veertiendaagsche vasten, ter
+eere van de Heilige Maagd, wier hemelvaart in die maand wordt herdacht.
+De woensdag en de vrijdag van iedere week zijn vastendagen. Deze
+algemeene regelen gelden altijd en voor allen; maar de geloovige, die,
+na voorafgaande biecht, communie wenscht te doen, behoort zich daartoe
+nog door bijzondere strenge boete voor te bereiden. Hij moet zich
+onthouden van alle met vet bereide spijzen, van lekkernijen, van
+suiker, van het rooken van sigaren; zelfs mag hij niets eten, dat door
+middel van vuur moet worden klaar gemaakt.</p>
+<p>Op den Stillen-Zaterdag, waarop ook in de russische kerk het water
+gewijd wordt, mag niemand iets eten of drinken v&oacute;&oacute;r den
+afloop der plechtigheid, dat is omstreeks vier uur in den namiddag; dan
+wordt eerst van het gewijde water gedronken, en daarna zet men zich
+neder, om, in blijdschap des harten, maaltijd te houden. Om den
+noodigen voorraad van wijwater op te doen, spoeden mannen en vrouwen
+zich om het zeerst naar de kerken, beladen met kruiken, kannen en
+allerlei vaatwerk; bovendien brengt ieder een kaars mede, die in de
+kerk wordt aangestoken, en te huis voor het beeld van den heiligen
+patroon geplaatst, om daar verder te verbranden.</p>
+<p>Geen nieuw huis wordt betrokken, geen magazijn of winkel geopend,
+zonder voorafgaande godsdienstige wijding. Bijna iedere maand bezoekt
+de pope, gevolgd door den acolyth en den diaken, alle huizen in zijn
+kerspel, besproeit de vertrekken met wijwater, reinigt ze door gebeden
+en wijdt ze door het teeken des kruises.</p>
+<p>Bij alle groote gebeurtenissen des levens, bij de geboorte, bij het
+huwelijk, bij den dood, is de kerk, als eene zorgende en liefdevolle
+moeder, met raad en troost en hulp en voorlichting nabij, zelf
+deelnemende aan alle vreugden en smarten harer kinderen, <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e377" href="#xd21e377" name=
+"xd21e377">15</a>]</span>en daaraan hooger wijding gevende. Het
+sakrament des huwelijks vooral, dat den man de kroon van het gezag
+schenkt en hem wijdt tot het hoofd van een nieuw gezin, wordt met
+buitengewone plechtigheid gevierd. De vele ceremoni&euml;n, die met de
+voltrekking van dit sakrament gepaard gaan, hebben allen een diepen en
+verheven zin, eene schoone symboliek, en munten bovendien door ernst,
+waardigheid en bevalligheid uit. De gebeden en lofzangen klimmen op tot
+den troon des Almachtigen; de ringen worden gewisseld; de zegen des
+hemels op het jonge paar afgesmeekt; eindelijk wordt op de hoofden der
+jonggehuwden een gouden kroon gezet.</p>
+<p>&bdquo;Iwan, dienstknecht des Heeren,&rdquo; zegt de pope,
+&bdquo;ontvang als uwe kroon, Nadia, die dienstmaagd des
+Heeren!&rdquo;</p>
+<p>Sommige bruidsparen dragen deze huwelijkskroon eene geheele week
+lang, en bezorgen haar daarna terug aan de sakristie, waar zij op nieuw
+den zegen ontvangen. Ook aan het nederigste en meest alledaagsche leven
+bereidt de godsdienst aldus een feestdag, een dag van po&euml;zie, van
+hoogeren glans en heerlijkheid. Op den bruiloftsdag is de bruid steeds
+koningin, de bruidegom koning, al ware hij ook niets meer dan een arme
+vergeten knecht.</p>
+<p>De grieksche kerk leert dat iederen mensch een bijzondere
+beschermengel is gegeven, die hem van de wieg tot het graf volgt, die
+getuige is van al zijne daden, en dien hij nimmer misleiden of
+bedriegen kan. In zijn slaapvertrek plaatst de Rus eene beeltenis van
+dien engelbewaarder, en onderhoudt dag en nacht eene brandende lamp tot
+zijne eer. De feestdag van dien beschermengel is geheel aan stille
+rust, aan vrome overpeinzingen en werken der liefdadigheid gewijd. Men
+richt een maaltijd aan, waarop de vrienden en bloedverwanten genoodigd
+worden; tevens worden aan de armen aalmoezen uitgedeeld. Men gaat ter
+kerke, en koopt daar gewijde brooden, voor de bedienden, de gasten, de
+bezoekers bestemd. De pope komt, met het evangelie en het kruis, en
+zingt de plechtige litanie ter eere des engelbewaarders, waarvoor hij
+van den heer des huizes eene gave ontvangt, verschillende naar gelang
+van diens fortuin.&mdash;De beschermheilige of patroon, wiens naam men
+draagt, wordt met niet minder eerbied en ijver vereerd. Ook zijn beeld
+wordt nooit in de woning gemist, en zijn naamdag godsdienstig gevierd.
+Door niets ter wereld zou een Rus zich laten bewegen, den naam, dien
+hij bij den doop ontvangen heeft, te laten varen. Zekere boer stond
+terecht, als beschuldigd, een valsch paspoort te hebben vervaardigd,
+ten einde zich voor een ander te doen doorgaan. &bdquo;Hoe kan men
+meenen&rdquo;, riep hij verbaasd uit, &bdquo;dat ik een naam zou hebben
+aangenomen, die mij niet toekomt? Ik zou daardoor immers mijn patroon
+hebben verloren. Zeker heb ik dat niet gedaan; ik heb alleen mijne
+geboorteplaats veranderd.&rdquo;</p>
+<p>De godsdienst bezielt en beheerscht zoozeer geheel het
+maatschappelijk leven, dat, tot op zekere hoogte althans, het volle
+genot der burgerrechten afhankelijk is van de getrouwe vervulling der
+godsdienstplichten. Ieder Rus weet, dat hij gehouden is, eenmaal per
+week de mis te hooren, zijne zonden te biechten, en minstens eenmaal in
+het jaar de heilige communie te houden. En de overgroote meerderheid
+denkt er niet aan, deze plichten te verzuimen, of ze in eenig opzicht
+als een last te beschouwen. Die zich daaraan onttrekt, wordt ook in
+burgerrechterlijken, maatschappelijken zin als dood beschouwd: tenzij
+hij van den pope, zooals dat soms geschiedt, een bewijs weet te
+verkrijgen, waaruit zijne getrouwe waarneming der kerkelijke plichten
+blijkt. Maar nog eens: zij, die tot dergelijke middelen hunne toevlucht
+nemen, vormen zeer stellig eene betrekkelijk onbeteekenende minderheid;
+de overgroote massa des volks is oprecht en innig aan zijne godsdienst
+gehecht, en toont dat op de meest ondubbelzinnige wijze. De zoogenoemd
+voorname onverschilligheid, het praktisch athe&iuml;sme onzer moderne
+westersche maatschappij vindt in Rusland nog zeer weinig aanhangers;
+het zou daar door verreweg de meesten niet eenmaal worden verstaan.</p>
+<div class="figure xd21e389width"><img src="images/p1873-016.jpg" alt=
+"Houtvlotten op de Dwina." width="720" height="484">
+<p class="figureHead">Houtvlotten op de Dwina.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e393" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">VI.</h3>
+<h3 class="main">De pelgrims.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Na het godsdienstig gevoel is er misschien geen
+hartstocht, die meer macht uitoefent op het gemoed van den Rus, dan de
+ingeboren, onweerstaanbare neiging voor een zwervend nomadenleven.</p>
+<p>Bij alle Slavische stammen vindt men dien trek naar verandering,
+naar het avontuurlijke, onbekende; de zucht, om nu her- dan derwaarts
+te trekken, heden hier, morgen elders zijn verblijf te vestigen, de
+wereld te doorwandelen, en in zekeren zin, naar oud aartsvaderlijke
+wijze, in tenten te leven. Maar bij den Rus is deze zucht veel sterker
+ontwikkeld dan bij den <span class="corr" id="xd21e402" title=
+"Bron: Czeech">Czech</span> van Bohemen, bij den Servi&euml;r of den
+Croaat.</p>
+<p>Deze lust voor een zwervend leven, samenvallende met het
+godsdienstig gevoel, is de machtige drijfveer, die nog jaarlijks, in
+geheel Rusland, zoo vele duizenden huis en hof doet verlaten, om ter
+bedevaart te trekken.</p>
+<p>De pelgrims gaan steeds te voet, in gezelschappen van vijftig of
+zestig personen, mannen, vrouwen, kinderen, allen met den staf in de
+hand, een lederen flesch aan den gordel, nederknielende voor iedere
+kapel, die zij op hunnen weg ontmoeten, dag en nacht hunne lofzangen
+aanheffende, en alom het landvolk stichtende door het voorbeeld hunner
+vroomheid. De kinderen zingen, op half klagenden toon, een lied,
+waarvan elk kouplet eindigt met dit refrein:</p>
+<div class="lgouter">
+<p class="line">Goede vaders, teedre moeders,</p>
+<p class="line">Schenkt ons, armen, brood.</p>
+</div>
+<p class="first">En deze bede blijft nimmer onverhoord: de arme
+pelgrim, die, biddende om brood, aan de deur der woning aanklopt of
+voor het venster stilstaat, zou immers wel een engel, een Godsgezant
+kunnen zijn? Mag men hem dan eene gave weigeren; zal niet veelmeer deze
+gave rijkelijk worden beloond?</p>
+<p>Er zijn echter ook lieden, die van deze vrome <span class="corr" id=
+"xd21e418" title="Bron: ge-gezindheid">gezindheid</span> <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e421" href="#xd21e421" name=
+"xd21e421">17</a>]</span>des volks misbruik maken. Landloopers en
+gauwdieven vermommen zich dikwerf als pelgrims, veinzen eene
+buitengewone vroomheid, verkoopen twijfelachtige relieken tegen
+klinkende munt aan dienstmeiden en lichtgeloovige oude vrouwen, en
+verzekeren zich alzoo, zonder veel moeite, een tamelijk gemakkelijk
+levensonderhoud.</p>
+<div class="figure xd21e424width"><img src="images/p1873-017.jpg" alt=
+"Het klooster van Solowetsk, in vogelvlucht gezien." width="720"
+height="543">
+<p class="figureHead">Het klooster van Solowetsk, in vogelvlucht
+gezien.</p>
+</div>
+<p>Een boer, die tot dusver zijne schapen en varkens trouw naar de
+weide heeft gedreven en ze van dag tot dag, van den morgen tot den
+avond, bewaakt, krijgt het eensklaps in het hoofd om pelgrim te worden,
+en als zoodanig eene vrijheid te genieten, die in het gewone leven voor
+hem onbereikbaar is. Het denkbeeld, dat hij nu geene belasting meer te
+betalen en geen heerendiensten meer te verrichten heeft, niet meer voor
+vrouw en kinderen behoeft te zorgen, maar vrij mag wandelen van stad
+tot stad, van gewest tot gewest, bekoort hem; hij wordt een bedelaar,
+een landlooper, misschien een bedrieger. Maar als hij langs de huizen
+gaat, brengen ouden en jongen hem den vromen groet, die zoo aangenaam
+in zijne ooren klinkt: &bdquo;Waarheen, o vriend, geleidt de Heer uwe
+schreden?&rdquo; Vroeger of later ontmoet hij een gezelschap van
+pelgrims, bij wie hij zich kan aansluiten, en die hem als een broeder
+in hunne midden opnemen. Hij hangt een lederen flesch aan zijn gordel;
+zijne vrouw, op een stok leunende, strompelt langs den weg door het
+donkere woud. Men ontmoet deze lieden overal, op de binnenplaatsen van
+alle groote huizen. Zij sluipen door zij- en achterdeuren binnen, en
+bieden voorwerpen te koop aan, die voor de vrouw des huizes van niet
+minder waarde zijn dan voor de nederige dienstmaagd: een stuk van de
+rots van Nazareth, eenige droppels water uit den Jordaan, een draad van
+den rok zonder naad, een stukje van het ware kruis. Zij die op zoo
+groote schaal hun beroep drijven, zijn de vindingrijke, ondernemende
+geesten onder hen, die de kunst verstaan om de heilige zaken te
+exploiteeren; maar behalve dezen, zijn er nog duizenden zulke
+leegloopers, die het halve rijk doorkruisen, en overal aan de
+aandachtig luisterende schare verhalen wat zij gezien hebben op hunne
+bedevaarten naar deze of gene heilige plaats, waar de beenderen der
+heiligen dagelijks wonderen werken. Sommigen vertoonen een kruis van
+Tro&iuml;tza; anderen verkoopen aan de liefhebbers een stuk van het
+gewijde brood van Sint-George. De meesten hunner hebben ook Solowetsk
+bezocht, of weten daar althans allerlei merkwaardige dingen van te
+vertellen.</p>
+<p>De veroordeelden, die uit de mijnen van Siberi&euml; weten te
+ontsnappen, hullen zich in het pelgrimskleed en nemen den staf ter
+hand. Onder deze vermomming zal een vluchteling, zonder veel gevaar, de
+reis van <span class="pagenum">[<a id="xd21e433" href="#xd21e433" name=
+"xd21e433">18</a>]</span>Perm naar Archangel kunnen doen, zelfs al
+waren zijne papieren valsch en al droeg hij het brandmerk op zijn
+schouder. Een poolsche balling, Pietrowski genaamd, wist voor eenige
+jaren op deze wijze te ontsnappen en de haven van Archangel te
+bereiken, waar hij zich inscheepte. Het dramatisch verhaal zijner
+lotgevallen wekte destijds de algemeene belangstelling. Maar langs de
+oevers der Dwina zijn een aantal soortgelijke verhalen in omloop.</p>
+<p>Toen ik tot de reis om de Noordkaap besloot, was het ook in de
+stellige verwachting, dat ik die vrome reisgezelschappen zou ontmoeten;
+dat ik met hen naar Solowetsk zou gaan, hen dus van nabij bestudeeren,
+en tegelijk, zoo mogelijk, nadere berichten inwinnen omtrent dat
+wonderlijke &bdquo;spook van het klooster&rdquo;, dat sinds zoovele
+jaren, op zoo geheimzinnige wijze, met het keizerlijk geslacht van
+Romanoff wordt in verband gebracht. Groot was dan ook mijne
+teleurstelling, toen ik bij mijne komst te Archangel vernam dat het
+laatste gezelschap van pelgrims juist vertrokken was, en dat de
+stoombooten hare vaart op de Witte-zee hadden gestaakt, totdat het ijs,
+in de maand Mei van het volgende jaar, zou beginnen los te raken.</p>
+<p>Zeer ontevreden, dat ik aldus eene uitnemende gelegenheid had gemist
+om de godsdienstige gewoonten en gebruiken des volks te bestudeeren,
+liep ik met ongeduldige schreden heen en weder in het ruime
+Pelgrimshof, in de zoogenaamde bovenstad;&mdash;toen ik eensklaps een
+aantal schapenvellen ontdekte, niet op den grond uitgespreid, maar om
+de schouders geplooid van een groep lieden, met vermagerde en gebruinde
+aangezichten, karakteristieke figuren, zoo als ge die, het gansche jaar
+door, op de kusten van Syri&euml; ontmoet. Eene innige, vurige
+vroomheid bezielt deze mannen, en heeft op hun gelaat, in hunne
+manieren en wijze van spreken, haar onmiskenbaren stempel gedrukt. Hun
+geest is steeds van hooge en ernstige gedachten vervuld: ook onder
+hunne armelijke lompen behouden zij, in geheel hun voorkomen, eene
+waardigheid en bevalligheid, die niet kan nalaten indruk te maken.
+Gindsche grijsaard, die met een stuk gedroogden visch in de hand, naar
+de woning treedt, zou voor een arabischen sheik kunnen doorgaan.
+Evenals ik, zijn deze pelgrims door het ruwe weder opgehouden: hen
+ziende, voel ik mijne hoop weder ontwaken. De monniken zullen toch deze
+dorstige, heilbegeerige zielen niet zonder troost en lafenis willen
+wegzenden, en waarschijnlijk evenmin genegen zijn om hen gedurende
+eenige maanden van huisvesting en kleeding te voorzien. Er zal dus wel
+een middel gevonden worden, om eene boot te doen varen.</p>
+<p>Aan den ingang van het zoogenaamde Pelgrimshof staat een kleine
+monnik, nog geen vijf voet hoog, met lange krullende lokken, evenals
+een meisje, en een fraaien golvenden baard. Het zal eenige moeite
+kosten, met mijn gebrekkig russisch, om met hem een gesprek aan te
+knoopen: toch waag ik het er op, en vraag hem, of hij mij zeggen kan,
+waar de boot van Solowetsk ligt.</p>
+<p>&bdquo;Zijt gij een Engelschman?&rdquo; herneemt de monnik.</p>
+<p>Deze woorden, in mijne eigene moedertaal uitgesproken, verrassen mij
+uit dien mond: nog nooit had ik in dit land een geestelijke
+aangetroffen, die eene andere taal dan het russisch verstond. Op mijn
+bevestigend antwoord, vervolgt mijn nieuwe vriend: &bdquo;De boot vaart
+niet meer: zij ligt nu in het dok te Solowetsk.&rdquo;</p>
+<p>In het dok! Die man houdt mij voor den gek: want hoe zou men een dok
+kunnen verwachten bij een klooster, waar een havenstad als Solombola
+zich met zulk een erbarmelijk hoofd moet tevreden stellen?</p>
+<p>&bdquo;In het dok?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja zeker, in het dok.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hebt ge dan een dok op het Heilig-eiland?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waarom niet? De kooplieden van Archangel hebben er geen, zult
+gij zeggen. Dat is zoo; maar de kooplieden zijn geen monniken. Zij
+drijven handel; en wij, wij werken. Slava Bogu! (God lof!) een goede
+monnik volbrengt zijne taak ordelijk en zonder tijdverspillen. Te
+Londen hebt gij immers ook dokken?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja zeker, in menigte; maar die zijn niet door monniken
+gebouwd.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat weet ik. In Engeland zijn er geen godsdienstige orden
+meer; maar vroeger waren zij er, en toen stichtten zij gebouwen van
+allerlei aard, niet waar?&rdquo;</p>
+<p>Terwijl ik hem met verbazing aanstaar, deelt de monnik, in zijn ruw
+en onbeholpen matrozen-engelsch, mij eene tijding mede, die mij van
+harte verheugt. Hoewel de boot, die de pelgrims overbrengt, reeds hare
+winterkwartieren in het dok te Solowetsk heeft betrokken, en de
+machinerie reeds is geborgen, zal toch binnen acht dagen een schip met
+levensmiddelen naar het eiland afvaren.</p>
+<p>&bdquo;Kunt gij mij ook zeggen, waar ik den kapitein van dat
+vaartuig zou kunnen vinden?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hum!&rdquo; antwoordt op langzamen toon de ander, terwijl hij
+een kruis slaat en in stilte een schietgebed prevelt; &bdquo;ik zelf
+ben de schipper.&rdquo;</p>
+<p>Nu begrijp ik er niets meer van! Hoe, die man, die in Rusland een
+dwerg mag heeten; die monnik in pij en kap, met zijne krullende lokken
+als die eener vrouw, is de gezagvoerder van een schip, dat de zee
+bevaart? Bij een nauwlettender blik op dit fijne, bijkans vrouwelijke
+gelaat, treft mij echter de gloed der oogen, de donkere gebronsde tint,
+de scherp geteekende mond met de fraaie tanden: eene uitdrukking van
+kracht en vastberadenheid, die wel aan een zeeman voegt.</p>
+<p>&bdquo;En zoudt gij mij aan boord kunnen nemen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;U! Hoe, gij zijt een Engelschman, en gij wenscht de
+grafsteden der heiligen te bezoeken? Dat is wel vreemd! Green uwer
+landgenooten gaat ooit naar Solowetsk. Zij komen hier niet om te
+bidden, maar om handel te drijven, somwijlen om tegen ons te
+vechten.&rdquo;</p>
+<p>Hij sprak deze laatste woorden met doffe stem, en met blijkbaar
+kwalijk bedwongen toorn. Onwillekeurig herinnerde ik mij, hoe eene dame
+te Onega mij verhaald had dat zij, met hare russische vrienden eene
+week te Solowetsk willende doorbrengen, zorgvuldig hare engelsche
+afkomst verborgen had gehouden, uit vrees dat de monniken haar
+vermoorden zouden. Dit nu was ongetwijfeld eene ijdele verbeelding:
+maar toch joeg deze herinnering mij een huivering door de aderen, toen
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e474" href="#xd21e474" name=
+"xd21e474">19</a>]</span>ik zag, hoe de kleine man zijn voorhoofd
+fronste, en den somber dreigenden toon zijner stem vernam, als hij van
+de engelsche vloot sprak.</p>
+<p>Ik liet echter niets merken, en vroeg hem: &bdquo;Waar is uw schip,
+en hoe heet het?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het ligt te Solombola, nabij de kaai der Pelgrims. De naam is
+<i>la Verra</i> (het Geloof).&rdquo;</p>
+<p>Deze zeer bijzondere scheepskapitein boezemt mij belangstelling in.
+Een anderen monnik, blijkbaar ook een zeeman, ontmoetende, vraag ik hem
+naar den naam van mijn zonderlingen vriend.</p>
+<p>&bdquo;Hij heet Iwan,&rdquo; antwoordt mij deze man, een soort van
+noordschen Hercules, met levendige oogen en stout gewelfd voorhoofd;
+&bdquo;Iwan, of liever Wanouchka, want hij is klein van gestalte, en
+wij houden allen veel van hem.&rdquo;</p>
+<p>Wanouchka beteekent letterlijk de kleine Iwan (Johannes). Voor ons,
+vreemdelingen, heet de gezagvoerder steeds Vader Johannes.</p>
+<p>Daar ik u nu toch eenmaal in kennis met hem gebracht heb, is het
+misschien maar beter aanstonds te vertellen, wat ik later te weten ben
+gekomen omtrent den levensloop van dezen wonderlijken kleinen
+scheepskapitein met zijn monnikspij en golvende lokken.</p>
+<p>Vader Johannes zag het levenslicht in een laplandsch dorp, en had,
+bij zijne geboorte, geen ander vooruitzicht dan houthakker of
+kabeljauwvisscher te worden, het harde en treurige leven te leiden,
+waartoe de bewoners dezer rampzalige streken veroordeeld zijn. In den
+zomer zou hij boomen moeten vellen en het schrale gras maaien; in den
+winter, op zeehonden- en kabeljauwvangst uitgaan. Maar het kind was
+levendig van aard, leergierig en vlug van begrip; hij brandde van
+nieuwsgierigheid om vreemde landen te zien, en droomde zich eene
+heerlijke toekomst, als hij eens gezagvoerder of eigenaar zou zijn van
+een schip, zooals hij er nu en dan langs de kusten zag stevenen. Maar
+om dien droom tot werkelijkheid te maken, moest hij kennis opdoen, de
+behandeling van een schip leeren; weten hoe hij die groote gevaarten op
+zee besturen en naar zijn wil leiden kon. Het gehucht, waar Iwan
+geboren was, lag op ongeveer tien kilometer afstands van Kem, eene oude
+stad, door kolonisten uit Nishny-Nowgorod op de kusten van Lapland
+gesticht. Kem bezit eene kweekschool voor de zeevaart, wel eene zeer
+eenvoudige en weinig ontwikkelde school, maar die toch altijd beter was
+dan niets. Iwan werd daarop geplaatst: en nu was zijn lot beslist.</p>
+<p>Zoo ge van Kem oostwaarts uwe blikken over de zee laat dwalen, ziet
+ge uit de donkergrijze wateren een groep hooge en boschrijke eilanden
+verrijzen, die, vooral in de vroege morgenuren, als met een waas van
+tooverachtige schoonheid omgeven zijn, en met onwederstaanbare macht u
+tot zich schijnen te trekken. In dit noordsche paradijs zijn alle dalen
+en valleien met frisch en weelderig gras bekleed, prijken alle hoogten
+met eene kerk met gekleurden koepel en verguld kruis: dat is de
+eilandengroep van Solowetsk; en onze jonge kweekeling trok er
+menigmalen ter bedevaart heen. De flikkerende lichten, de statig
+zwellende muziek, het ernstig koorgezang, de rijke versieringen van den
+tempel: dit alles maakte een diepen indruk op zijne levendige,
+prikkelbare verbeelding; de herinnering aan het kalme, vreedzame
+kloosterleven, met zijn rustigen arbeid en voegzamen overvloed, week
+niet meer uit zijne ziel.</p>
+<p>Hij kwam met glans door zijne examens, en ging naar Archangel, waar
+hij een weinig stichtelijk leven leidde; toen knoopte hij kennis aan
+met eenige duitsche matrozen van de Oostzee, wier gezelschap hem
+zoogoed beviel, dat de vurige begeerte bij hem opkwam, met hen mede te
+gaan en vreemde landen te zien. Maar daartegen bestond een groot
+bezwaar. Er was gebrek aan matrozen in de russische havens; keizer
+Nikolaas had al zijne zeelieden naar de kusten der Zwarte-zee gezonden;
+en een russisch onderdaan mocht niet, zonder uitdrukkelijke vergunning
+van de politie, zijn land verlaten. Iwan wist nu zeer goed, dat hem die
+vergunning zou geweigerd worden. Toen dus het duitsche schip op het
+punt stond van te vertrekken, sloop hij &rsquo;s nachts heimelijk aan
+boord, en kwam gelukkig de haven uit, zonder ontdekt te zijn.</p>
+<p>Hij deed nu met dit schip, waar hij onder een anderen naam op de rol
+was ingeschreven, verschillende reizen naar de duitsche en deensche
+kusten, en somwijlen ook naar Engeland en Schotland, en vereenzelvigde
+zich geheel met zijne makkers, in wier vroolijk en onbekommerd leven
+hij deelde. Maar noch de verstrooiingen der havensteden, noch de
+gesprekken van zijne luchthartige gezellen vermochten bij hem de
+herinneringen uit te wisschen aan de vermaningen van zijn vader of de
+lessen van zijn pope. Gelijk de Zwitser met heimwee aan zijne bergen
+denkt, gelijk het hart van den fellah smacht naar den Nijl, zoo
+verzuchtte Iwan in stilte naar zijne kerk, naar de vertroostingen
+zijner godsdienst. Maar wat kon hij doen? De gedachte alleen aan een
+terugkeer naar Kem joeg hem de schrik op het lijf: hij wist dat de
+knoet, de kerker, de dwangarbeid in de mijnen hem in zijn vaderland
+wachtten.</p>
+<p>In den nood en de benauwdheid zijns harten sprak hij enkele malen
+met zijne makkers over hunne godsdienst: sommigen lachten hem uit;
+anderen wierpen hem scheldwoorden of verwenschingen naar het hoofd. Op
+zekeren dag echter, dat hij zich aan wal bevond, bracht een oude zeeman
+hem naar een katholiek priester. Iwan ontving nu iederen morgen,
+gedurende vijf of tien minuten, onderricht in den roomschen
+catechismus: maar weldra kwamen allerlei twijfelingen bij hem op, en
+toen hij weder moest uitvaren, had hij nog niet gevonden wat hij zoo
+vurig zocht. In den levant, waar heen hij nu ging, ontmoette hij
+allerlei belijdenissen en kerkgenootschappen: maar hoewel hij met de
+aanhangers van die allen in aanraking kwam, kon geen enkele zijn hart
+geheel bevredigen. Toch wenschte hij zoo vurig een ander en beter
+mensch te worden; toch dorstte zijne ziel naar hooger leven.</p>
+<p>Zoo gingen jaren voorbij: een paar malen ontkwam hij te nauwernood
+aan den dood in de golven, die zijn schip hadden verbrijzeld. De
+ernstige ervaringen van zijn onrustig leven, de doorgestane gevaren
+verlevendigden nog maar te meer zijne behoefte aan geloof en
+gemeenschap met God: vermoeid van twijfelingen en vragen, zag hij met
+stillen weemoed en smachtend verlangen terug naar het dierbare geloof
+zijner gelukkige <span class="pagenum">[<a id="xd21e504" href=
+"#xd21e504" name="xd21e504">20</a>]</span>kinderjaren. Maar aan die
+kerk was hij vreemd geworden: hoe zou hij tot haar wederkeeren?</p>
+<p>Terwijl hij door deze gedachten en begeerten geslingerd werd, bood
+zich onverwacht eene gelegenheid voor hem aan, om naar zijn vaderland
+terug te keeren. Het duitsche schip, waarop hij diende, werd naar
+Archangel bevracht; en daar Iwan de eenige Rus aan boord was, kon hij
+den kapitein van groote dienst zijn. Deze tijding bracht hem in groote
+spanning. Hij brandde van begeerte om naar zijn vaderland terug te
+keeren, op de graven zijner vereerde heiligen te knielen, aan zijne
+moeder eene kleine geldsom ter hand te stellen, die hij voor haar had
+opgespaard; maar er waren reeds twaalf jaren verloopen, sedert hij
+eigenmachtig, zonder vergunning, Rusland verlaten had: en hij wist, dat
+op dit misdrijf verbanning naar Siberi&euml; stond. De vrees overwon:
+hij zeide tegen den kapitein dat hij den tocht niet mede zou maken,
+maar zijn ontslag nam.</p>
+<div class="figure xd21e510width"><img src="images/p1873-020.jpg" alt=
+"Zosimus en Savatius, de heiligen van Solowetsk." width="552" height=
+"720">
+<p class="figureHead"><span class="corr" id="xd21e512" title=
+"Bron: Sozimus">Zosimus</span> en Savatius, de heiligen van
+Solowetsk.</p>
+</div>
+<p>Doch de kapitein was een man, die zijne zaken verstond, en zich niet
+aldus liet afschepen. Hij was den jonkman ongeveer zevenhonderd gulden
+schuldig; hij zeide nu, dat hij geen geld had en dus niet met hem kon
+afrekenen; wilde Iwan medegaan naar Archangel, waar de kapitein bij de
+aflevering zijner lading, eene aanzienlijke som moest ontvangen, dan
+zou hij hem daar betalen. Een russisch spreekwoord zegt, dat het geld
+gaarne geteld wil wezen: en als Iwan zijne leege zakken nazag, kwam hij
+tot de overtuiging, dat het toch maar beter was, naar Archangel te gaan
+en zijne gage te ontvangen, in de hoop dat hij wel een of ander
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e518" href="#xd21e518" name=
+"xd21e518">22</a>]</span>middel zou vinden, om zich uit zijne valsche
+en gevaarlijke positie te redden.</p>
+<p>Daar hij zijn baard had afgeschoren en een valschen naam droeg, zou
+hij Archangel ook zeker weder hebben kunnen verlaten, zonder ontdekt te
+worden, indien hij zich, den avond v&oacute;&oacute;r zijn vertrek,
+niet door eenige duitsche matrozen had laten verlokken om naar eene
+herberg te gaan. Twaalf jaren onthouding hadden hem de kracht van den
+<i>vodka</i> doen vergeten: hij dronk te veel; en toen hij den
+volgenden morgen uit zijn roes ontwaakte, waren zijne kameraden
+vertrokken en had het schip de haven verlaten. Wat nu te doen?
+Vervoegde hij zich bij den duitschen consul, dan zou hij als deserteur
+beschouwd en gestraft worden; wendde hij zich tot de russische
+overheid, stond hem dan niet de knoet te wachten? In zijne
+verslagenheid dwaalde hij door Archangel, berouw gevoelende over zijne
+terugkomst, toen hij een zijner vroegere makkers van de kweekschool
+ontmoette, Jakob Kollownoff, die goede zaken gemaakt had, en nu
+eigenaar was van een klein schip, waarmede hij verre en gevaarlijke
+tochten ondernam. De volgende week zou hij naar Spitsbergen onder zeil
+gaan om kabeljauw te vangen, die hij aan boord inzoutte en naar de
+markt te Kronstadt bracht. Kollownoff kende Iwan als een man van
+karakter en moed, en een uitmuntend zeeman: hij maakte volstrekt geen
+bezwaar om hem bij zich aan boord te nemen. De vangst slaagde boven
+verwachting, en het vaartuig bereikte gelukkig de haven van Kronstadt;
+maar de volgende reis was minder voorspoedig: het schip stootte op een
+klip, en de bemanning redde niet dan met moeite het leven. Nu van alles
+ontbloot, stond bij Iwan het besluit vast, om het zeeleven vaarwel te
+zeggen en naar Rusland terug te keeren, wat hem daar dan ook wachten
+mocht.</p>
+<div class="figure xd21e526width"><img src="images/p1873-021.jpg" alt=
+"Vader Johannes, de monnik-scheepskapitein." width="426" height="720">
+<p class="figureHead">Vader Johannes, de monnik-scheepskapitein.</p>
+</div>
+<p>Hij ging met Jakob Kollownoff naar Kem, en werd, daar zijne papieren
+niet in orde waren door de politie gearresteerd en in de gevangenis
+geworpen, waar hij twaalf maanden doorbracht, zonder verhoord te
+worden. Eindelijk werd hij naar Archangel gevoerd, om daar, zooals men
+hem zeide, met tweejarigen dwangarbeid in het fort te worden gestraft.
+Maar dit bleek een ijdel dreigement: want te Archangel werd hij op
+nieuw ondervraagd en in vrijheid gesteld.</p>
+<p>Zoo was hij dan in zijn vaderland en vrij. Nu verrees weder voor
+zijn geest het heerlijk visioen der Heilige-eilanden, stralende van
+goud, van lichtglans en groen, een paradijs van vrede en geluk. Hij had
+het woelige leven der wereld geproefd: zijn hart smachtte naar rust.
+Hij wilde monnik worden te Solowetsk.</p>
+<p>De gelegenheid was hem gunstig: een goed matroos was voor het
+klooster zeer gewenscht. Men had juist te Glasgow eene stoomboot
+gekocht, om de pelgrims over te voeren; dadelijk na de aankomst der
+boot in de haven te Archangel, had de archimandriet van Solowetsk de
+engelsche bemanning weggezonden en zelf met zijne monniken handen aan
+het werk geslagen. Maar de brave mannen konden met dit werk niet best
+overweg; ook voelden zij zich op dit vreemde vaartuig volstrekt niet op
+hun gemak: weldra werd de schotsche ingenieur terug geroepen. Echter
+legden de monniken zich ijverig op de behandeling van schip en machine
+en op de stuurmanskunst toe; zij wonnen raad en voorlichting bij hunne
+landgenooten in; namen enkele gelukkige proeven, en brachten het
+eindelijk zoover, dat zij vreemde hulp konden ontberen. De rollen
+werden verdeeld: een priester werd tot gezagvoerder benoemd; monniken
+deden dienst als matrozen, fungeerden als hofmeester en zorgden voor de
+machine. Toch, hoewel de zaak nu tamelijk goed ging, was iemand als
+Iwan, op dat oogenblik, voor het klooster een waar godsgeschenk: want
+de reis naar Solowetsk is juist niet een pleiziertochtje; en de
+vroomste pelgrim, ja, de archimandriet zelf, vindt het wel zoo
+geruststellend, als hij op de Witte-zee dobbert, dat de bescherming der
+heiligen hem zichtbaar verleend wordt door tusschenkomst van een kloek
+en ervaren zeeman. Zoo werd de zwerveling met open armen in het
+klooster ontvangen; maar vader Johannes heeft nog de oude liefde van
+Iwan voor de zee niet verloochend.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Eene dame, die met de landstreek bekend is, heeft de vriendelijkheid
+gehad mij te voorzien van al datgene, waaraan een kloostercel, vooral
+te Solowetsk, in den regel behoefte heeft: heerlijke thee, een
+ossentong, versche boter, kaas, biefstuk, tarwebrood, kussens en
+dekens. Met dezen schat bij mij, toog ik naar de kaai der pelgrims en
+naar het hoogst eenvoudige havenhoofd, het eenige dat Archangel bezit,
+waar de reizigers over een plank van en naar boord moeten gaan.</p>
+<p>Het sierlijke vaartuig ligt op ons te wachten; de bazaanmast prijkt
+met een gouden kruis; aan den grooten mast wappert een kerkelijke
+banier. Op den voorsteven prijkt zijn naam, <i>Verra</i>, in zeer
+groote gouden letters. Vader Johannes staat op het dek, en geeft met
+zachte stem zijne bevelen aan de officieren en matrozen, die voor het
+meerendeel monniken zijn; de luitenant, de hofmeester, de kok, de
+machinist, allen dragen de monnikspij.</p>
+<p>Op de kaai der pelgrims, die door poorten van de straat gescheiden
+en zeer onregelmatig met houtspaanders geplaveid is, verheft zich een
+geheel nieuwe groep van kloostergebouwen: kapellen, cellen, magazijnen,
+kantoren, winkels, slaapzalen: in &eacute;&eacute;n woord, een nieuw
+tweede pelgrimshof. Sedert de stoombooten niet meer tot het oude
+pelgrimshof, in de bovenstad, kunnen doorvaren, hebben de vrome vaders,
+zich schikkende naar de eischen van den tijd, nabij den oever der
+rivier nieuwe gebouwen ten dienste der bedevaartgangers opgericht.</p>
+<p>Eene dichte schaar van mannen en vrouwen, pelgrims, landloopers,
+soldaten, houdt de toegangen naar den aanlegsteiger bezet; de grond is
+rondom bedekt met manden en korven, samovars, kooktoestellen, bedden en
+dekens, gedroogde visschen, laarzen, oude mantels en pelsjassen, doozen
+met zout, roggebrood, enz. Te midden der groepen bewegen zich, met
+rustigen tred en een weemoedige uitdrukking op hun zachtzinnig gelaat,
+vijf of zes monniken; zij helpen hier een kind aan boord stijgen,
+bezorgen ginds een armen schooier vrijen overtocht, koopen een brood
+voor een armen <span class="pagenum">[<a id="xd21e549" href="#xd21e549"
+name="xd21e549">23</a>]</span>kreupele: in &eacute;&eacute;n woord, zij
+zijn overal bezig, om waar zij kunnen de ongelukkigen en behoeftigen
+onder de schare te helpen. Hoewel het jaargetijde reeds vrij ver
+gevorderd is, staan toch nog ongeveer tweehonderd pelgrims op de kaai
+gereed, in de hoop van naar de heilige eilanden te kunnen oversteken.
+De meesten hebben geld genoeg om hun overtocht te kunnen betalen;
+sommigen zelfs zijn rijk. Van deze laatsten zijn er eenigen die te
+Archangel wonen, maar die, in Juni te zeer door hunne zaken bezig
+gehouden, het stille seizoen afwachten om den pelgrimstocht te
+volbrengen. Ieder passagier is voorzien van eene mand met brood en
+visch, een theedoos, een warmen deken, en een paar groote vilten
+slopkousen, die men &rsquo;s nachts over zijne laarzen aantrekt. Deze
+bedevaartgangers houden den traditioneelen staf in de hand; maar in de
+plaats van een lederen gordel en drinkflesch, hebben zij een samovar
+(bouilloir) en een beker.</p>
+<p>De prijs der plaatsen is zeer laag: in de eerste klasse zes roebels
+(ongeveer negen gulden); in de tweede vier roebels; in de derde drie
+roebels. Hieronder is niet alleen de heen- en terugreis begrepen, maar
+ook het logies in de herberg van het klooster en het eten aan de
+algemeene tafel, gedurende ongeveer een week. Een vijftiental pelgrims
+hebben geen cent op zak: zullen zij op de kaai achterblijven? Neen:
+Vader Johannes heeft tot vasten stelregel, aan niemand den overtocht te
+weigeren.</p>
+<p>De bel wordt geluid, de plank ingehaald; wij zijn op weg. Op het
+oogenblik dat wij afvaren, neigen zich honderd hoofden, maken honderd
+handen het teeken des kruises: iedere pelgrim beveelt zich biddend aan
+Gods bescherming. Zoo dikwerf wij langs eene kerk varen, maken allen
+weder het teeken des kruises, ontblooten het hoofd, en prevelen een
+gebed. Sommigen knielen op het dek; anderen kussen het tuig. De mannen
+vooral leggen een grooten ijver, eene vurige vroomheid aan den dag; de
+vrouwen zijn over het algemeen kalmer. De bemanning der visschersbooten
+groet ons eerbiedig in het voorbijvaren; somwijlen knielen zij, altijd
+maken zij het teeken des kruises en nemen de muts af. Meer dan
+&eacute;&eacute;n visscher vraagt om voor hem te bidden.</p>
+<p>De verdeeling der passagiers aan boord is zeer eenvoudig. Een enkele
+heeft eene plaats genomen voor de eerste klasse: hij heeft dus de
+geheele kajuit tot zijne beschikking. Een scheepskapitein en zijne
+vrouw maken te samen het personeel uit der tweede klasse: dit waardig
+echtpaar heeft lange jaren op zee gezworven en goede zaken gemaakt; zij
+gaan nu te Kem van hunne renten leven. Al de andere bedevaartgangers,
+rijken en armen, kreupelen en blinden, kooplieden en bedelaars,
+kwakzalvers en heiligen, zijn op het dek en in de voorkajuit vergaderd.
+Eene zonderlinge karakteristieke groep, waaronder een schilder
+kostelijke typen zou kunnen vinden voor een Sint-Dominicus of een
+Johannes den Dooper. Hun kostuum en hunne taal bewijzen dat zij uit
+alle deelen van het groote rijk afkomstig zijn: uit Ukraine en
+Georgi&euml;, van het <span class="corr" id="xd21e558" title=
+"Bron: Oural-gebergte">Oeral-gebergte</span> en de Krim, van de golf
+van Finland en de kusten der Gele-zee. Er zijn er onder hen, die om
+Archangel te bereiken, meer dan een jaar lang hebben gereisd, dwars
+door de kille sneeuwvelden van den winter, door de brandende
+zandvlakten van den zomer.</p>
+<p>Sommigen van deze pelgrims, zelfs onder de meest haveloozen, brengen
+voor het klooster eene gave mede, die niet verwerpelijk is. Allen
+storten hunne offerande in de bus, ieder naar de mate van zijn
+vermogen. Zeervelen brengen bovendien geschenken mede van vrienden of
+buren, die zelf verhinderd waren om de dikwijls lange en gevaarlijke
+reize te ondernemen.</p>
+<p>Wij zijn tot den mond der rivier genaderd; de scherpe
+noord-westenwind dringt verstijvend door merg en been. In een dikken en
+zwaren mantel gewikkeld, staat Vader Johannes op het dek, met kalme
+zekerheid den gang van zijn schip besturende. Zijne monniken tarten den
+al feller en feller woedenden wind, door een aanheffen van een psalm,
+waarmede pelgrims en soldaten aanstonds instemmen. De passagier van de
+eerste klasse waagt zich een oogenblik op het dek, trots ijzel en
+killen regen: want dit gezang, te midden van het gehuil van den wind en
+het loeien der golven, is voor hem iets vreemds, dat hij nog nooit op
+zee heeft gehoord. Velen van deze zangers zijn in het vooronder,
+ingesloten tusschen zakken met rogge en vaten met vet; enkelen lijden
+vreeselijk aan de zeeziekte: toch mengen verreweg de meesten, met ten
+hemel geheven blikken en van aandoening trillende stem, zich in het
+statige koraal, dat met volle, indrukwekkende tonen voortrolt over de
+duistere, kokende zee. Zij zingen het avondlied: nu de zon ter kimme
+daalt, verheffen zij, naar vrome gewoonte, hunne harten tot hunnen
+Schepper en brengen hem hunne eerbiedige hulde.</p>
+<p>De volgende morgen brak aan in duisternis. Iemand verkondigt op het
+dek, dat de zon is opgegaan: maar niemand kan haar zien, want een dikke
+nevel omgeeft aan alle zijden de boot; wij vernemen niets dan het
+klagend huilen van den wind en het kletteren van den regen. De
+<i>Verra</i> moet tegen den middag in de baai van Solowetsk zijn; maar
+reeds vroeg in den morgen deelt Vader Johannes mij in vertrouwen mede,
+dat hij blijde zal zijn, als wij voor vijf uur in de haven komen.</p>
+<p>En ook dit uur is reeds lang voorbij, en nog zijn wij niet aan de
+Heilige-eilanden.</p>
+<p>Met het zoeken naar eene geschikte ankerplaats langs de kust,
+verloopen nog twee uren; en ik zie met genoegen dat Vader Johannes
+hoegenaamd geen bedenking heeft tegen het gebruik van het dieplood.
+Eindelijk is de geschikte plek gevonden: het anker wordt uitgeworpen;
+en nu, door de heftige branding op en neder gewiegeld, maar veilig voor
+de stormvlagen, liggen wij, in acht vademen diepte, op een kwart
+kilometer van de kust.</p>
+<p>Het was een ruwe akelige nacht. De stormwind gierde en bulderde met
+toomeloos geweld; het schip slingerde en danste op de golven. Gelukkig
+dat de bedachtzame pelgrims, nog voor wij in volle zee staken, hun maal
+hadden gebruikt.</p>
+<p>Op korten afstand van ons wordt een hollandsche klipper op het
+strand geworpen: de lading is verloren, <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e578" href="#xd21e578" name="xd21e578">24</a>]</span>maar de
+bemanning wordt gelukkig gered. Twee russische sloepen worden voor onze
+oogen verbrijzeld; een daarvan gaat met allen die er in zijn te
+gronde.</p>
+<p>Tegen den morgen gaat de wind eindelijk liggen; in het noordoosten
+kleurt zich de hemel, en in den zachten glans van den rozekleurigen
+dageraad doemen in de verte de groene koepels en de vergulde kruisen
+van het eiland Solowetsk voor onze blikken op. Dit gezicht vervult
+aller hart met blijdschap; de pelgrims, die een tocht van drie- of
+vierhonderd kilometer hebben afgelegd om deze heilige tinnen te
+aanschouwen, kunnen ze nauw met inniger verrukking groeten dan de
+vreemdeling, wien louter nieuwsgierigheid hier henendreef.</p>
+<div class="figure xd21e584width"><img src="images/p1873-024.jpg" alt=
+"Philaretes en zijne drie zonen." width="679" height="720">
+<p class="figureHead">Philaretes en zijne drie zonen.</p>
+</div>
+<p>Terwijl allen, met vurigen ijver, hunne gebeden opzeggen, varen wij
+langs eene schilderachtige kust, beurtelings met rotspartijen en groene
+dalen geschakeerd, tot wij een kanaal inloopen, waar zeehonden dartelen
+en duiven vliegen. Eindelijk, op een schoonen, kalmen Augustusmorgen,
+te acht uur, werpt de <i>Verra</i> het anker uit in eene stille baai,
+onder de muren van het klooster. <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e593" href="#xd21e593" name="xd21e593">113</a>]</span></p>
+<div class="figure xd21e595width"><img src="images/p1873-113.jpg" alt=
+"Feofan, archimandriet van Solowetsk." width="599" height="720">
+<p class="figureHead">Feofan, archimandriet van Solowetsk.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e600" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">VII.</h3>
+<h3 class="main">De Heilige-eilanden.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Solowetsk, het voornaamste van eene groep eilanden, op
+eenigen afstand van de kust van Kareli&euml; gelegen, is slechts eene
+kleine bloeiende plek gronds, tusschen de drie en vier mijlen lang, en
+twee tot drie mijlen breed. De hevige golfslag in deze bijna altijd
+door stormen bewogen zee heeft de uit veen en steenachtige lagen
+gevormde kust sterk aangetast, en eene menigte kreeken en inhammen
+gevormd; in het midden van het eiland is het water van we&ecirc;rszijde
+zoover landwaarts ingedrongen, dat niet meer dan eene smalle strook
+overblijft, waarop het klooster is gebouwd.</p>
+<p>Het Heilige-eiland ligt juist onder den zes-en-zestigsten graad
+noorderbreedte, iets noordelijker dan Watna J&ouml;kull. De vele, in
+het rond verspreidde, kleinere eilanden der groep leveren een
+schilderachtigen aanblik op; de schuimende golven der wilde zee, met
+bulderend gerucht op de rotsen brekende; de met donkergroene mossen
+begroeide stranden, waarboven zich de ernstig sombere pijn- en
+berkenbosschen verheffen; de grillig gevormde, ver in zee uitstekende
+kapen; de bochtige inhammen, waar het onstuimige water tot rust komt;
+de gele duinen en tamelijk hooge, met bosschen bedekte
+heuvelen:&mdash;dit alles te zamen vormt een landschap van
+onbetwistbare romantische schoonheid. Op elken heuvel troont eene witte
+kerk, die haar groenen, met een verguld kruis versierden koepel boven
+het geboomte verheft. Het land, de lucht en de zee, alles is in
+harmonie, boeit en bekoort u; het geheele tafereel laat een
+onuitwischbaren indruk achter, dubbel aangrijpend voor ons, na den
+doorworstelden bangen stormnacht.</p>
+<p>Terwijl wij, na aan land gestapt te zijn, langs de kaai
+voortwandelen, merken wij met genoegen overal <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e611" href="#xd21e611" name=
+"xd21e611">114</a>]</span>de teekenen van leven en welvaart en beweging
+op. Lappen, Russen, Samojeden, lieden van allerlei nationaliteit en
+afkomst, loopen op de kaaien heen en weder: Solowetsk is niet alleen
+een gewijd oord, een soort van toovereiland, maar ook een brandpunt van
+beschaving. De aanlegplaats is ruim, de haven gemakkelijk en doelmatig
+ingericht. Aan onze rechterhand zien wij het dok, waarvan Vader
+Johannes met zoo billijken trots heeft gesproken. De <i>Hoop</i>, die
+eigenlijk voor het vervoer der pelgrims is bestemd, en daar ook veel
+beter voor geschikt is dan de <i>Verra</i>, waarmede wij den overtocht
+gedaan hebben, ligt daar onttakeld.&mdash;Ter linkerhand verrijst het
+logement voor de vreemde gasten: een smaakvol, bevallig, sierlijk
+gebouw, dat gerust de vergelijking zou kunnen doorstaan met de fraaiste
+hotels aan de italiaansche meren. Verderop zien wij nog een paar
+kranen, en een paardenspoor, dat van de haven naar een groot magazijn
+van koopwaren loopt.</p>
+<p>Langs de kaai strekt zich een lange muur uit, met poorten en torens
+voorzien. Achter dien muur verrijzen de gebouwen van het klooster, met
+het paleis, en de vele koepels en vergulde kruisen. Een breede trap,
+waarvan de onderste treden door de golven overspoeld worden, voert naar
+de Heilige-poort; vlak daarbij staan twee votief-kapelletjes, die de
+plaatsen aanwijzen, waar Peter de Groote en Alexander II, bij hun
+bezoek te Solowetsk, aan wal stapten.</p>
+<p>Al de gebouwen dragen een onbedriegelijken stempel van hechtheid en
+sterkte; sommigen zijn betrekkelijk vrij oud. De geduchte muren en de
+zware torens zijn, in de laatste helft der zestiende eeuw, van
+reusachtige, uit zee opgevischte steenblokken gebouwd. Het paleis, de
+kerk en de klokketoren, binnen deze omwalling gelegen, zijn de oudste
+gewrochten van menschelijke kunst op dit afgelegen eiland. De kerk der
+Transfiguratie is veel ouder dan de buitenmuur; die der Hemelvaart
+dagteekent uit den tijd toen Sint-Filippus prior van Solowetsk was.
+Maar behalve door deze aantrekkelijkheid van den ouderdom, boeit het
+Heilige-eiland u ook door den zin voor kunst, het gevoel voor kleur en
+harmonie, dat overal uit de monumenten spreekt. De votief-kapellen,
+hier en daar in het donkere lommer der bosschen verscholen, doen eene
+wonderschoone uitwerking; de roode kruisen, in menigte langs den oever
+geplant, geven aan het geheele landschap een eigenaardig ernstig
+karakter. Eenige ruwe, maar toch niet geheel onverdienstelijke
+fresko&rsquo;s versieren den voorgevel der oude kathedraal. Het gewelf
+der Heilige-poort is evenzoo met schilderwerk getooid; de torenspitsen
+en koepels der kerken zijn een lust voor het oog, en schitteren u reeds
+van verre tegen met haar levendig groene verwen en rijke
+verguldsels.</p>
+<p>Hoog boven alle andere gebouwen welft zich een hemelsblauwe, met
+gouden sterren bezaaide koepel, die in de eerste plaats de blikken der
+pelgrims tot zich trekt. Met dankbare verrukking staren zij hem aan:
+want die koepel kroont eene nieuwe kerk, gesticht ter herinnering aan
+het gedenkwaardige jaar 1854, toen de engelsche vloot door de genadige
+tusschenkomst der moeder Gods werd overwonnen.</p>
+<p>Van binnen ziet het klooster er veel indrukwekkender en veel
+prachtiger uit dan van buiten. De muren, de torens, de kerken, het
+logement voor de vreemdelingen, de gevangenis: alle gebouwen in
+&eacute;&eacute;n woord, zijn van gehouwen en gebakken steenen
+opgetrokken. Geen portaal, geen galerij, geen gang, die niet met
+schilderwerk is versierd. Het is waar: deze schilderijen staan, als
+kunstwerken, op geen hoogen trap; maar ondanks de onbeholpenheid en
+ruwheid der uitvoering, maken toch deze tafreelen, aan de schrift
+ontleend, een stichtelijker indruk dan eenvoudige witkalk. Het
+schilderwerk in de kerk, op de zuilen en de beschotten, die het koor
+van het schip afscheiden, draagt blijken van hooger ontwikkelde
+kunstvaardigheid: hoewel ook dit zeker geen genade zou vinden in de
+oogen van hen, die alleen voor de meesterstukken der italiaansche
+school hunne bewondering over hebben. De teekening is zeer dikwijls
+zwak, de kleuren zijn schel en zonder harmonie, de gouden versiersels
+zijn in veel te kwistigen overvloed aangebracht; toch laat dit
+moza&iuml;ek van goud en kleuren u niet koel, vooral niet wanneer de
+lampen zijn aangestoken, het statig psalmgezang door de gewelven
+weergalmt, de blauwe wierookwolken opwaarts kronkelen, en de monniken
+met hunne lange tabbaarden en zwarte kappen, in eerbiedige houding,
+voor de koninklijke poort geschaard staan.</p>
+<p>Tegen den muur van het klooster, dicht bij de Heilige-poort, staat
+een net wit gebouwtje, dat den naam draagt der kerk van het wonder. Een
+pelgrim, zoo luidt de overlevering, die op deze plek een stuk
+tarwebrood at, hem door een weldadigen pope geschonken, liet eenige
+kruimels daarvan op den grond vallen. Aanstonds schoot een hond, van
+zonderlinge gestalte, toe, om deze kruimels op te happen; maar het
+brood begon zich in den muil van het dier te bewegen, zoodat hij het
+niet door kon slikken. Die hond nu was niemand anders dan de duivel in
+eigen persoon. Verschillende menschen waren getuigen van deze
+overwinning, door het gewijde brood op den vorst der duisternis
+behaald; en de monniken van Solowetsk stichtten, tot een aandenken, een
+kapel op de plek waar dit wonder was geschied.</p>
+<p>De dagen van ons verblijf waren grootendeels gewijd aan
+verschillende uitstapjes, te voet, te paard of met eene boot, naar de
+omliggende eilanden. Overal dezelfde schoone, indrukwekkende
+landschappen, rijk aan afwisseling en toch zoo geheel hetzelfde
+karakter dragende. Met stille verrukking dwalen wij door de dennen- en
+berkenbosschen, waar de fiere stammen als zuilen ten hemel rijzen, en
+in het dichte kreupelhout kleurige bessen en bleeke noordsche bloemen
+den wandelaar aanstaren. Van tijd tot tijd opent zich het ernstige
+woud, en volgt uw blik de sierlijke golving van eene vredige, groene
+vallei, in wier diepte een helder meertje sluimert. Verkwikkende geuren
+vervullen de lucht; een diepe, weldadige, heilige stilte ligt over het
+geheele landschap uitgebreid. Bij iedere kromming van den weg verrijst
+een smaakvol gebeeldhouwd, rood geschilderd kruis; aan het einde van
+ieder woudpad schuilt in het lommer eene met levendige kleuren
+beschilderde kapel, de stille woning van een of anderen <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e631" href="#xd21e631" name=
+"xd21e631">115</a>]</span>kluizenaar. De grootste bekoorlijkheid dankt
+dit verrukkelijk schoonen landschap echter aan zijne schilderachtige
+meren, in de diepe schaduwen der pijn- en berkenbosschen verscholen,
+wier aantal op de verschillende eilanden meer dan honderd bedraagt.
+Tooverachtig schoon is de aanblik dier kalme, heldere waterkommen, van
+alle kanten door hoog, donker, ernstig geboomte omgeven, somwijlen met
+eilandjes bezaaid, vredig kabbelende in de ongestoorde eenzaamheid des
+wouds. Het beroemdste van al deze meren is het zoogenaamde Heilige-meer
+achter den muur van het klooster, waarin de pelgrims zich dadelijk na
+hunne aankomst gaan baden.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Geen vrouwelijk wezen mag in den gewijden archipel verblijf houden.
+Op Solowetsk zelf worden de vrouwen niet dan voor zeer korten tijd, om
+haar gebed te doen, toegelaten, en mogen zij, zonder bepaalde
+vergunning, niet overnachten. Dit verbod is afkomstig van
+Sint-Savatius, den eersten kluizenaar, die zich op deze eilanden
+vestigde.</p>
+<p>Op zekeren dag, toen hij nabij een meer zijn gebed deed, hoorde hij
+plotseling een kreet, als van eene vrouw die in nood verkeert. In zijne
+cel teruggekeerd, verhaalde hij dit vreemde geval aan den monnik, die
+hem in deze eenzaamheid gevolgd was. Zijn metgezel beduidde hem, dat
+hij zich vergist moest hebben: in deze wildernis was toch geene enkele
+vrouw te vinden, en de kust van Kareli&euml; was verre weg. De heilige
+man ging op nieuw naar buiten om te bidden; maar wederom werd hij
+gestoord door luid roepen, jammeren en snikken. Den oever van het meer
+volgende, ten einde te ontdekken vanwaar dat geluid kwam, vond hij eene
+jonge vrouw op den grond liggen, wier lichaam de sporen droeg van
+slagen en mishandeling. Het was de vrouw van een visscher. Op de vragen
+van den kluizenaar, verhaalde zij dat haar, kort na het vertrek van
+haar man, twee jongelingen waren verschenen, met stralend gelaat en in
+witte kleeding; deze jongelingen hadden haar gelast, het eiland te
+verlaten, er bijvoegende dat geene vrouw hier mocht overnachten,
+aangezien deze grond aan God was gewijd. Op hare weigering, hadden de
+jongelingen haar ter aarde geworpen en met roeden geslagen. Toen zij
+weder loopen kon, vertrok de arme vrouw in hare boot, en Sint-Savatius
+zag haar niet terug. Wel kwam haar man, als naar gewoonte, naar,
+Solowetsk om te visschen; maar hij verscheen steeds alleen. Aldus werd
+de vrouw door de engelen van het heilige eiland verdreven.</p>
+<p>Sint-Savatius was monnik in het klooster van Belozersk te Nowgorod.
+Onvoldaan met den leefregel in zijn klooster, naar strenger tucht en
+meer volledige afzondering verlangende, wist hij een zijner
+medebroeders, Valaam geheeten, te overreden, hem te volgen naar de
+onherbergzame wildernissen langs de oevers der IJszee. De krijgshaftige
+bojaren ondernamen juist in dien tijd telkens nieuwe veroveringstochten
+naar het noorden: wat zij deden om glorie en voordeel, wat de
+kooplieden deden uit winzucht, zouden godvreezende mannen dat niet
+kunnen doen ter liefde van Christus? Na den nacht, voor het altaar
+geknield, in gebeden te hebben doorwaakt, togen dezen edelen en
+kooplieden naar hun aartsbisschop, en spraken tot hem: &bdquo;Vergun
+ons, o vladika! heen te gaan, ruiter en ros, om nieuwe landstreken voor
+Sinte-Sophia te veroveren; en geef ons uwen zegen!&rdquo;&mdash;En de
+aartsbisschop gaf zijn zegen: en zij trokken heen vol nobele
+geestdrift, om te Kem, te Soumo, te Sorozka en op vele andere punten,
+nieuwe koloni&euml;n te stichten, die de macht en de welvaart van het
+heerlijke Nowgorod hielpen vermeerderen. De groote daden der bojaren
+wekten bij Savatius de vurige begeerte op, hun voorbeeld te volgen, en
+op zijne beurt het zaad des levens te gaan strooien in de huilende
+wildernis, waarheen zij den weg hadden gebaand.</p>
+<p>Savatius en Valaam namen den staf op en trokken door onbetreden
+wouden en naakte zandwoestijnen, altijd naar het noorden, tot zij, ten
+jare 1429, aan de oevers van de Wyg kwamen, waar zij een monnik vonden,
+Germanus genaamd, die mede uit het zuiden was gekomen. Alle drie
+richtten zich nu naar het oosten, en bereikten den oever der Witte-zee,
+vanwaar zij een eenzame eilandengroep uit de onstuimige wateren zagen
+opdoemen; zij bouwden nu eene lichte boot, om den zeearm over te
+steken, die hen van deze groep scheidde. Savatius en Germanus landden
+aan het grootste eiland, en hielden stil aan den zoom van een klein
+meer, aan den voet van een met dennen en berken beplanten heuvel. Van
+den top diens heuvels konden zij de gansche eilandengroep, en den
+breeden zeeboezem, van kaap Orloff tot de hooge kusten van Kem,
+overzien.</p>
+<p>Savatius had eene beeltenis van de heilige-maagd medegebracht, die
+hij in eene eenvoudige, van planken getimmerde kapel ophing. Daarnevens
+bouwde hij voor zich en zijn metgezel een rieten hut, waarin zij te
+zamen een heilig en vreedzaam leven leidden, aan gebed en vrome
+overdenking gewijd. Na verloop van zes jaren, keerde Germanus naar de
+oevers van de Wyg terug. Savatius, alleen op zijn eiland te midden van
+den oceaan achtergebleven, kon de gedachte niet verdragen dat geen
+priester aan zijn sterfbed zou staan om hem de biecht af te nemen en na
+zijn dood in gewijde aarde te begraven. Hij zette zich dus in zijne
+boot, en kwam naar Sorozka, waar vader Nathana&euml;l de prior, die
+zich bij toeval juist aldaar bevond, hem ontving en de laatste
+sakramenten toediende. De vrome kluizenaar had zijne taak hier op aarde
+voleind: hij legde zich neder om te sterven.</p>
+<p>Het lijk werd in de zandige velden van Sorozka ter aarde besteld, en
+op zijn graf verrees eene eenvoudige kapel van dennenstammen, aan de
+heilige-drie-eenheid toegewijd. Sint-Savatius zou waarschijnlijk voor
+altijd daar eene vergeten rustplaats hebben gevonden, indien niet een
+ander man, van doorzettend en ondernemend karakter, zijne schreden naar
+deze plek had gericht.</p>
+<p>Een moedig burger van Nowgorod, Gabri&euml;l genaamd, had zich met
+Barbara zijne vrouw, in het pas gestichte dorp Tolvoi, nabij het meer
+Onega, gevestigd. Deze lieden hadden een zoon, Zosimus geheeten,
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e650" href="#xd21e650" name=
+"xd21e650">116</a>]</span>die, van zijne kindsheid Gode gewijd, reeds
+als knaap de klooster-gelofte had afgelegd. Toen Zosimus den
+jongelingsleeftijd bereikt had, verdeelde hij zijne goederen onder
+zijne nabestaanden, nam den pelgrimsstaf ter hand, en richtte zijne
+schreden naar het noorden. Te Suma ontmoette hij Germanus, die hem
+verhaalde, hoe hij zes jaren lang, met Savatius, op zijne rots midden
+in de zee, als kluizenaar had geleefd. <span class="corr" id="xd21e652"
+title="Bron: Zozimus">Zosimus</span>, door dit verhaal levendig
+getroffen, bad Germanus hem de plek te wijzen, waar hij en Savatius zoo
+vele jaren in stille afzondering hadden doorgebracht. Germanus gaf toe:
+een gunstigen wind voerde de beide reizigers, in hunne ranke boot, naar
+het eiland, waar zij in eene kleine baai aan wal stapten. De oever was
+met hoog geboomte bezet, en weldra ontdekten de beide pelgrims, in de
+nabijheid der kust, een helder meer van zoet water, rijk aan visschen
+van allerlei soort.</p>
+<p>Terwijl Zosimus op het strand geknield lag, had hij een verrukking
+van zinnen. Aan den oever van dat bevallige, schilderachtige meer zag
+hij, als in geestvervoering, eene indrukwekkende reeks statige
+kloostergebouwen met torens en koepels gekroond. Toen het gezicht
+verdwenen was, sprak hij met zijn vriend <span class="corr" id=
+"xd21e657" title="Bron: Gemanus">Germanus</span> over dit verrukkelijk
+visioen: hij beschreef hem, tot in de kleinste bijzonderheden, het
+voorkomen en de verdeeling der gebouwen, met hunne muren en poorten,
+hunne torens en tinnen en koepels: in &eacute;&eacute;n woord, het
+gansche klooster, in al zijne heerlijkheid. De vrome reizigers
+twijfelden geen oogenblik aan de beteekenis van dit gezicht: zij velden
+aanstonds een boom, en hieuwen daarvan een groot kruis, dat zij in den
+grond plantten. Aldus werd het groene eiland&mdash;eene oasis te midden
+van de IJszee&mdash;plechtiglijk gode gewijd. Dit geschiedde in 1436,
+een jaar na den dood van Savatius.</p>
+<p>De twee kluizenaars bouwden zich nu hutten, in de nabijheid van het
+door hen geplante kruis. De plaats, waar deze hutten gestaan hebben,
+wordt thans nog door twee kapellen aangewezen.</p>
+<div class="figure xd21e663width"><img src="images/p1873-116.jpg" alt=
+"Kluizenaars op Solowetsk." width="720" height="477">
+<p class="figureHead">Kluizenaars op Solowetsk.</p>
+</div>
+<p>Weldra ging het gerucht van deze vrome jongelingen uit door het
+omliggende land, en verspreidde zich van klooster tot klooster; al
+spoedig kwamen eene menigte monniken zich bij hen voegen, vol ijver om
+de kluizenaars te helpen in de heilige taak, die zij hadden aanvaard.
+Het duurde niet lang, of nevens het nederige kruis van dennenhout
+verhief zich eene eenvoudige kerk, en daar geen der pelgrims de
+priesterwijding ontvangen had, zonden zij een hunner naar den
+aartsbisschop van Nowgorod, om zijn zegen op hun werk te vragen, en hem
+tevens te verzoeken hun een priester te zenden, die de kerk kon wijden
+en de mis bedienen. De aartsbisschop gaf aan hun wenschen gehoor, en
+zond Pavel, zijn dienaar, naar Solowetsk; deze wijdde de kerk en
+bediende de heilige mysteri&euml;n der godsdienst; maar het ruwe
+klimaat dwong hem weldra, het opkomend klooster weder te verlaten. Hij
+werd opgevolgd door Theodosius, die weinige jaren te Solowetsk
+vertoefde, maar toen door ziekte genoopt werd den herdersstaf neder te
+leggen. Ditzelfde was ook het geval met Yon, den derden prior.</p>
+<div class="figure xd21e671width"><img src="images/p1873-117.jpg" alt=
+"Het klooster op het eiland Solowetsk." width="720" height="481">
+<p class="figureHead">Het klooster op het eiland Solowetsk.</p>
+</div>
+<p>Na het vertrek van dezen laatste, hielden de monniken te zamen raad.
+Er waren nu ongeveer twaalf jaren verloopen, sedert Pavel de kerk had
+gewijd: en <span class="pagenum">[<a id="xd21e677" href="#xd21e677"
+name="xd21e677">118</a>]</span>reeds hadden drie priors elkander in het
+bestuur over het klooster opgevolgd. De ondervinding had nu geleerd,
+dat mannen, die het grootste gedeelte huns levens in zuidelijker
+streken hadden doorgebracht, op den duur niet bestand waren tegen het
+ruwe klimaat van de Witte-zee. Zij besloten mitsdien den aartsbisschop
+te verzoeken, een uit hun midden tot prior te benoemen; en met
+algemeene stemmen kozen zij Zosimus, die altijd de ziel, en leider en
+het wezenlijke hoofd der kolonie was geweest, tot hun tijdelijk
+opperhoofd. Zosimus liet zich, op aandringen der broederen, de keuze
+welgevallen; hij nam den pelgrimsstaf ter hand en deed, te voet, de
+lange reis naar Nowgorod: een tocht van minstens driehonderd-vijftig
+mijlen, door eene landstreek, die toen, voor verreweg het grootste
+gedeelte, eene ongebaande wildernis was. Hij bereikte zonder ongeval de
+groote stad, en werd door den vladika tot priester gewijd; bovendien
+wist hij van de bojaren eene schenking van den archipel van Solowetsk
+aan het klooster te bekomen. Toen hij in het klooster terugkeerde, was
+hij met de dubbele waardigheid van pope en prior bekleed. Vergunning
+bekomen hebbende om de stoffelijke overblijfselen van Savatius, van
+Sorozka naar Solowetsk over te brengen, liet hij het lijk van den
+kluizenaar opgraven; het lichaam, dat nog geheel ongeschonden was, werd
+nu met groote staatsie naar het eiland vervoerd, en in de krypt der
+jonge kerk bijgezet. Zosimus regeerde als prior gedurende
+zes-en-twintig jaren, en stierf, door de broederen betreurd, in den
+reuk van heiligheid.</p>
+<p>Dit meldt de overlevering aangaande de stichting van het klooster te
+Solowetsk.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Reeds voor mijn vertrek naar Archangel had ik van den bisschop een
+aanbevelingsbrief aan Feofan, den archimandriet (abt) van Solowetsk
+verzocht en verkregen, en dien vooruitgezonden. Nauwelijks was ik aan
+wal gestapt; of vader Hilarion, een monnik, die in het klooster zoo
+ongeveer de functi&euml;n van minister voor de wereldlijke
+aangelegenheden vervult, kwam mij, uit naam van den archimandriet, tot
+een bezoek uitnoodigen. Ik trok haastig andere kleederen aan, en begaf
+mij daarop, met hem en vader Johannes, naar de Heilige-poort. In het
+voorbijgaan werpen wij een blik op de modellen van het jacht en het
+fregat van Peter den Groote, die hier bewaard worden: wij beschouwen
+vluchtig eenige oude fresko&rsquo;s, bestijgen een trap, en staan
+weldra voor de deur der woning van den archimandriet Feofan.</p>
+<p>De archimandriet van Solowetsk is een aanzienlijk personage, die
+geen gezag in de kerk boven zich erkent, dan alleen dat der Heilige
+synode. Hij bewoont een paleis; hij geniet een jaarlijksch inkomen van
+vierduizend roebels; bovendien voorziet het klooster in de kosten
+zijner huishouding, zijner tafel, zijner kleeding, en zorgt voor het
+onderhoud zijner booten. Behalve zijn geestelijken titel voert hij nog
+dien van prins: hij bekleedt dus eene zeer hooge positie, en regeert,
+met bijna onbeperkt gezag, niet alleen over de lichamen, maar ook over
+de zielen zijner onderhoorigen.</p>
+<p>Een klein mager man, met een ernstig sprekend gelaat, lange gekrulde
+haren en een zwaren baard, treedt ons tot aan de deur te gemoet. Zijn
+hoofd is gedekt met de gewone zwarte muts; op zijn eenvoudigen
+monnikstabbaard schittert een prachtig saffieren kruis. Dat is de
+archimandriet. Na vader Johannes zijn zegen geschonken en mij de hand
+gedrukt te hebben, geleidt hij ons naar eene kamer, met fraaie platen
+langs de wanden en zachte tapijten op den vloer; hij verzoekt mij
+plaats te nemen op een sofa nevens hem, terwijl de beide monniken zich
+op eenigen afstand houden.</p>
+<p>De ontvangst is zoo vriendelijk mogelijk; de woning, het rijtuig,
+het jacht van den archimandriet worden, met de grootste wellevendheid,
+te mijner beschikking gesteld; geene moeite wordt gespaard om mij het
+verblijf in het klooster zoo aangenaam mogelijk te maken. Mijn
+vriendelijke, uiterst voorkomende gastheer zorgt zooveel mogelijk voor
+afwisseling, en laat zich zelfs iederen avond een getrouw verslag geven
+van de wijze waarop ik den dag heb doorgebracht.</p>
+<p>Driehonderd monniken houden hun verblijf op het heilige-eiland. Aan
+hun hoofd staat natuurlijk de archimandriet; op hem volgen veertig
+monniken, die de priesterwijding hebben ontvangen en popen zijn;
+vervolgens zeventig of tachtig monniken, die de kloostergelofte hebben
+afgelegd; eindelijk de acolythen, de zangers, de dienende broeders, de
+novisen. De scholieren, de gasten de gehuurde bedienden, geen
+geestelijken, vormen eene klasse op zich zelf.</p>
+<p>Deze broeders behooren tot elken leeftijd en tot alle standen der
+maatschappij: van den aanvalligen knaap, die aan tafel dient, tot den
+afgeleefden grijsaard, die zijne cel niet meer verlaten kan; van den
+monnik van adelijke geboorte en groot fortuin, tot den armen
+landlooper, die als een schooier op het eiland kwam. Zij dragen allen
+hetzelfde gewaad, eten aan dezelfde tafel, zeggen dezelfde gebeden op,
+leiden hetzelfde leven. Iedere broeder heeft zijne eigene cel, waarin
+hij arbeidt en slaapt; maar allen moeten op de uren des gebeds in de
+kapel, en op het etensuur in den reefter verschijnen, tenzij ziekte of
+groote lichaamszwakte hen daarin verhindert. Zij laten allen hun
+hoofdhaar en baard groeien, en besteden groote zorg aan deze mannelijke
+sieraden, waarop men in Rusland den hoogsten prijs stelt.</p>
+<p>Onder deze eerwaarde vaders zijn er niet weinigen, die boven het
+alledaagsche peil verheven zijn. Voorzeker bevinden zich ook onder hen
+enkele bekrompen dweepers; maar den meesten is het ernst met
+<span class="corr" id="xd21e697" title="Bron: hunae">hunne</span>
+roeping, die zij uit wezenlijken aandrang des harten gekozen hebben.
+Een vrij aanzienlijk getal monniken zijn hier als gevangenen of
+boetelingen, uit kloosters in het zuiden en westen herwaarts gezonden.
+Deze laatsten vormen wel de belangwekkendste klasse van kloosterlingen.
+Hun misdrijf bestaat gewoonlijk in overdreven ijver; een <span class=
+"corr" id="xd21e700" title="Bron: kritischea">kritischen</span>,
+onderzoekenden geest, die met de bestaande toestanden geen vrede heeft;
+eene vurige begeerte naar hervorming, naar een terugkeer tot de
+zuiverheid der eerste tijden. Voor dergelijke <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e703" href="#xd21e703" name=
+"xd21e703">119</a>]</span>gebreken heeft een gewone monnik geen
+medelijden, omdat hij van zulk streven en worstelen niets begrijpt;
+voor de ongelukkigen die daaraan lijden, wordt een verblijf van korter
+of langer tijd in de wildernis van Solowetsk een uitnemend geneesmiddel
+geacht.</p>
+<p>Een archimandriet, door de heilige synode tot die hooge waardigheid
+geroepen, moet een man zijn van kennis en wetenschap, bekwaam om de
+broederen te onderwijzen en het hem toevertrouwde huis te regeeren. Hij
+moet een exempel zijn voor allen, dikwijls vasten, veel bidden, des
+morgens vroeg opstaan, en leven, zooals het den heiligen betaamt. De
+broeders slaan hun geestelijken vader nauwkeurig gade. Is hij streng
+jegens zich zelf, dan zullen zij gewillig zijne strengheid over hen
+dragen; maar wee hem, als hij zich zwak toont, als hij fijn linnen
+draagt, als geurige schotels op zijne tafel verschijnen, als de
+riumka&mdash;het fijne glaasje, waaruit de brandewijn gedronken
+wordt&mdash;te dikwijls zijne lippen beroert. De archimandriet weet dat
+aller oogen op hem zijn gevestigd, en al zijne handelingen nauwkeurig
+worden bespied. En het is niet gemakkelijk allen te voldoen. Deze
+broeder zou wenschen dat een strenger leefregel werd gevolgd; een ander
+oordeelt de tucht reeds nu te hard. Weet de archimandriet zich niet de
+genegenheid zijner onderhoorigen te verwerven, dan komen telkens en
+telkens klachten over hem in bij de heilige synode, tot eindelijk een
+onderzoek wordt ingesteld, en&mdash;ter wille van den lieven
+vrede&mdash;de aangeklaagde kloostervoogd naar elders wordt
+verplaatst.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e707" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">VIII.</h3>
+<h3 class="main">Eens pelgrimsdag te Solowetsk.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De dag van den pelgrim begint in den vroegen morgen en
+duurt tot den laten avond. Wij zijn nu ook pelgrims: volbrengen wij dus
+onzen plicht.</p>
+<p>Twee uur na middernacht, als het nauwelijks donker geworden is in
+onze cellen, worden wij gewekt door een monnik, die den langen gang
+afwandelt, met zijne schel luidende en roepende: &bdquo;Staat op, en
+komt ten gebede!&rdquo; Wij schieten haastig onze kleederen aan, en
+spoeden ons, uit onze warme kamers, naar buiten; mannen en vrouwen,
+knapen en meisjes, zeelui en houthakkers, komen haastig aangeloopen
+naar de heilige-poort.</p>
+<p>Te half drie beginnen de eerste metten in de nieuwe kerk, aan de
+moeder gods gewijd, waarin het gebeente van Sint-Savatius en
+Sint-Zosimus wordt bewaard. Alle lampen branden; en de met levensgroote
+heiligenbeelden beschilderde, rijk vergulde wanden en beschotten
+stralen in dien rosachtigen gloed. Mannen en vrouwen, soldaten en
+boeren richten zich naar den hoek der kerk, waar de lichamen der
+heiligen rusten; allen maken tot zeven malen het teeken des kruises,
+neigen hun hoofd ter aarde, en kussen den steenen vloer voor het
+gewijde graf.</p>
+<p>Wij scharen ons in rijen voor het altaar, met genoeg tusschenruimte
+dat ieder knielen en den grond kussen kan zonder zijn buurman te
+hinderen; daar staan wij, blootshoofds, terwijl de pope de liturgie
+voorleest, die de monniken met hun gezang begeleiden. Deze metten zijn
+eerst te vier uur afgeloopen.</p>
+<p>Eene tweede dienst begint te half vijf in de oude kathedraal, en
+duurt een uur; de ijverigste pelgrims haasten zich, zoodra de eerste
+pope den zegen gesproken heeft, om de kathedraal te bereiken, waar zij
+op nieuw hunne gebeden uitstorten en den vloer kussen, tot ook de
+tweede pope hun zijn zegen geeft.</p>
+<p>Als deze dienst is afgeloopen, blijft den pelgrims een uur over, dat
+zij doorbrengen, hetzij biddende bij de graven der heiligen, of wel
+wandelende in eene lange overdekte galerij, die verschillende kerken en
+andere gebouwen met elkander verbindt. Langs de wanden dezer galerij
+hebben russische schilders van den ouden tijd, in ruwe, ongekunstelde
+tafreelen, die zaligheden des hemels, de smarten van het vagevuur en de
+folteringen der hel voorgesteld. Deze schilderijen maken blijkbaar een
+diepen indruk op onze medepelgrims, hoewel zij in oorspronkelijkheid en
+dramatisch effect niet kunnen wedijveren met soortgelijke
+voorstellingen in de oude gothische kloosters langs den Rijn.</p>
+<p>Te zeven uur luiden de klokken voor de vroegmis; wij spoeden ons
+naar de Lieve-Vrouwekerk, waar wij, na andermaal voor het graf te
+hebben geknield, op nieuw onze plaats innemen voor het altaar, en
+gedurende anderhalf uur aandachtig luisteren naar de heilige dienst,
+met groote geestdrift gezongen.</p>
+<p>Het is nu ongeveer negen uur geworden; de zwakkere broeders mogen
+thans een kop thee gebruiken; maar de sterke pelgrim ontzegt zich dit
+genot, als eene verzoeking des satans: en zelfs de zwakke broeder heeft
+niet veel tijd om zijn geurigen drank te genieten. De groote klok in
+den kloosterhof, een geschenk van den regeerenden keizer, waarschuwt
+ons dat de voornaamste plechtigheid van den dag weldra zal
+aanvangen.</p>
+<p>Met klokslag van negenen verzamelen zich de monniken in de
+kathedraal, om de hoogmis te vieren. De vergadering is voltallig; de
+lampen en kaarsen zijn aangestoken; de diaken begint zijne voorlezing;
+de geestelijke zingen hunne responsori&euml;n; en de dienstdoende
+priester, in zijn schitterend koorkleed gedost, reciteert de overoude
+Slavische liturgie met hare mystieke gebeden en lofverheffingen,
+begeleid met koorgezang en statige muziek. Twee uur achtereen staan wij
+daar, tegenover het van goud en kleuren stralende altaarscherm, op den
+granieten vloer, blootshoofds, velen ook barrevoets, in stille
+verrukking luisterende naar deze edele, indrukwekkende tonen, mede
+getuigen van eene heilige, plechtige ceremonie.</p>
+<p>De hoogmis is afgeloopen; en langzaam stroomt de schare uit de kerk
+naar de lange galerij, waar wij nog even ons hart kunnen ophalen aan de
+schilderijen van hel en vagevuur, tot een monnik het etensuur
+aankondigt: eene aankondiging, ook den vroomsten pelgrim welkom. De
+eetzaal is een overwelfd vertrek of liever ruimte beneden de
+kathedraal, en zou in ieder ander land eene krypt worden genoemd. Maar
+bij het bouwen behoort men op het klimaat te letten. In Rusland kan,
+bij de groote afwisseling <span class="pagenum">[<a id="xd21e735" href=
+"#xd21e735" name="xd21e735">120</a>]</span>van hitte en koude, dezelfde
+kerk niet voor winter en zomer dienen: daarom zijn, althans in het
+noorden, de meeste heiligdommen in eene boven- en eene benedenkerk
+verdeeld; de bovenkerk wordt des zomers de benedenkerk des winters
+gebruikt. Onze eetzaal te Solowetsk is de winterkerk.</p>
+<p>Langs de wanden en rondom de zware zuil, die het gewelf schraagt,
+zijn lange tafels geplaatst; op die tafels staat voor iederen gast een
+tinnen bord, waarin een houten lepel; een mes en een vork; nevens het
+bord ligt een roggebrood van een pond gewicht. De pelgrims eten in
+groepen van vier, evenals de monniken. In het midden van elke groep
+staat een kleine tinnen schotel, bevattende een in vier stukken
+gesneden gezouten sprot, en vier schijfjes rauwe uien; voorts krijgt
+iedere groep een koperen terrine met zure kwas, en een schotel gekookte
+stokvisch, in kleine mooten gesneden.&mdash;Een bel wordt geluid: wij
+rijzen allen op, maken zevenmaal het teeken des kruises, neigen ons ter
+aarde, en zetten ons weder neder. De voorzitter van elke groep strooit
+zout en peper in den schotel, en roert de soep om met den lepel,
+waarmede hij zijn kwas gebruikt. Weer luidt de bel: wij bedienen ons
+van de stokvisch. Een lezer plaatst zich voor den lessenaar, en leest
+de geschiedenis van een of anderen heilige, terwijl een knaap rondgaat
+met een korf met wit brood, door den priester gezegend en in stukken
+gebroken. Iedere pelgrim neemt daarvan een stuk, en eet dat, telkens
+het teeken des kruises makende, tot hij zijn brood genuttigd heeft.</p>
+<div class="figure xd21e740width"><img src="images/p1873-120.jpg" alt=
+"Eene woning in het noorden van Rusland." width="720" height="548">
+<p class="figureHead">Eene woning in het noorden van Rusland.</p>
+</div>
+<p>Ten derdenmale klinkt de bel. Algemeene stilte; een zacht gemurmel
+van gebeden. Bedienden treden binnen; onze borden worden weggenomen, en
+een tweede gerecht aangedragen, bestaande uit groentensoep. Dit gerecht
+is spoedig gebruikt. Een nieuwe lezer gaat voor den lessenaar staan, en
+vervolgt de levensgeschiedenis van den heilige. Weer wordt er gebeld;
+op nieuw kruisen allen zich bij herhaling; de bedienden verschijnen, en
+ten tweeden male worden de tafels afgenomen.&mdash;Een nieuw gerecht
+wordt opgedragen: haringsoep; de visch, in de baai nabij het klooster
+gevangen, smaakt uitmuntend. Weer een lezer; weer een stuk
+levensgeschiedenis; en dan een vijfde gelui.</p>
+<p>Het vierde en laatste gerecht verschijnt: eene soort van podding van
+gerstemeel, die met melk wordt gegeten. Weer een lezer; nogmaals een
+brok van eene heiligen-biographie; en dan een zesde bel. De pelgrims
+staan op; de lezer zwijgt en breekt midden in zijn verhaal af; onze
+maaltijd is gedaan. Toch nog niet geheel. Op nieuw scharen wij ons in
+het gelid; de vrouwen, die in eene andere kamer gegeten hebben, komen
+in de zaal terug, en te zamen heffen wij een psalm aan. Dan staan wij
+voor eenige oogenblikken, <span class="pagenum">[<a id="xd21e748" href=
+"#xd21e748" name="xd21e748">121</a>]</span>in stille overdenking, met
+gebogen hoofd, terwijl een pope aan iederen pelgrim een stuk gewijd
+brood uitreikt. Nogmaals klinkt het schelletje; de monniken heffen een
+danklied aan; een pope spreekt den zegen; en de aanzittenden gaan huns
+weegs, versterkt door het genot van brood en visch.</p>
+<p>Het is nu ongeveer twaalf uur. De eerstvolgende kerkdienst begint
+eerst kwart voor vieren. Wij hebben dus al den tijd, en kunnen dien
+best besteden. Wij kunnen het klooster bezoeken; naar het heilige-meer
+wandelen; het graf van Sint-Filippus bezien; de graven der vroomste en
+beste monniken bezoeken; wij kunnen in de sakristie de priesterlijke
+gewaden en kostbaarheden gaan bewonderen. Of wel, wij kunnen in booten
+naar een der naburige eilanden varen: naar Zaet, waar twee oude
+monniken wonen, en eene talrijke kudde schapen in de weide graast; naar
+Muksalmi, waar ons het geloei van runderen en het gekakel en gekraai
+van gevogelte in de ooren klinkt. Deze eilanden voorzien het klooster
+van melk, en eieren: want op het heilige-eiland zelf mag, volgens den
+regel van Sint-Savatius, geen vrouwelijk schepsel verschijnen.</p>
+<div class="figure xd21e753width"><img src="images/p1873-121.jpg" alt=
+"Eene woning in het zuiden van Rusland." width="720" height="546">
+<p class="figureHead">Eene woning in het zuiden van Rusland.</p>
+</div>
+<p>Precies te kwart voor vieren roept een klok ons weder naar de kerk:
+in de kathedraal van onze-lieve-vrouwe begint de vesper. Wederom
+knielen wij bij het graf en kussen den kouden steen, de draperi&euml;n,
+de ijzeren tralies; dan scharen wij ons weder voor het altaar en
+luisteren naar het gezang, dat door monniken en knapen wordt
+aangeheven. De dienst duurt tot half vijf. Na den afloop begeven wij
+ons naar de lange galerij, en beschouwen nog eens de zaligheden des
+hemels en de smarten der loutering. Vijf minuten voor zessen spoeden
+wij ons naar de kathedraal, waar de tweede vesper begint, en blijven
+daar staan, blootshoofds en sommigen ook barrevoets, tot half acht.</p>
+<p>Te acht uur luidt de bel voor het avondmaal. Allen haasten zich aan
+die welkome uitnoodiging te voldoen; de monniken scharen zich in
+processie; de pelgrims volgen, en in plechtigen optocht begeven wij ons
+naar de krypt, waar wij, evenals bij het middagmaal, de lange tafels
+zien aangericht, met het pond roggebrood, de gezouten sprot, de in vier
+stukjes gesneden uien, en de koperen terrine met kwas. Onze
+avondmaaltijd is eenvoudig eene herhaling van het middagmaal: dezelfde
+gebeden, dezelfde buigingen en zegeningen met het teeken des kruises;
+ook het luiden der bel en het voorlezen van brokstukken uit de
+geschiedenis der heiligen ontbreekt niet. Het eenige onderscheid is,
+dat wij des avond geen gerstepodding met melk krijgen. <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e761" href="#xd21e761" name=
+"xd21e761">122</a>]</span></p>
+<p>Als ieder naar genoegen gegeten heeft en de overgeschoten brokken
+zijn weggenomen, staan wij op, spreken een dankgebed uit, en heffen met
+de monniken den avondzang aan. Een pope spreekt den zegen, en wij zijn
+vrij om naar onze cellen te gaan. Een pelgrim, die lezen kan en goede
+boeken bij zich heeft, behoort echter, eer hij zich ter ruste begeeft,
+een psalm van David of een hoofdstuk uit de levens der heiligen te
+lezen. Te negen uur worden de kloosterpoorten gesloten; in den regel
+moet de pelgrim dan te bed zijn, om eenige uren te slapen.</p>
+<p>Twee uren na middernacht gaat de monnik rond met de bel, en roept de
+slapende wakker, om de plichten van den nieuwen dag te vervullen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e766" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">IX.</h3>
+<h3 class="main">Bidden en werken.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Op de heilige-eilanden wordt niet alleen gebeden, er
+wordt ook ijverig gewerkt. In dit klooster is geen enkele monnik, die
+een werkeloos leven leidt. Niet alleen de broeders, die geen popen
+zijn, maar ook zij, die den herdersstaf voeren en den pelgrims hun
+zegen geven, houden zich, althans voor het meerendeel, onledig met het
+vervaardigen van allerlei nuttige voorwerpen, van sieraden voor de
+kerk, van huisraad en meubelen voor den reefter en de cellen. Anderen
+vervaardigen voorwerpen, die buiten het klooster verkocht worden:
+kleederen, rozenkransen, lepels, schotels en dergelijke zaken.</p>
+<p>Langs den binnenmuur loopt eene aaneengeschakelde reeks van
+werkplaatsen, waar de arbeid niet poost van den vroegen morgen tot den
+laten avond: smederijen, timmerwerven, weverijen, touwslagerijen,
+leerlooierijen, brouwerijen, melkerij, mandenmakerij; werkplaatsen voor
+het zouten van vleesch en visch, voor het inleggen van groenten en
+vruchten, enz.;&mdash;in &eacute;&eacute;n woord, alle bedrijven, die
+voor de menschelijke samenleving noodig en nuttig zijn, vindt ge hier
+bijeen; de goede monniken maken daarbij veelvuldig gebruik van de
+uitvindingen en hulpmiddelen der moderne industrie. Bij uitnemendheid
+bedreven in alle takken van handenarbeid, paren zij aan deze technische
+bekwaamheid zooveel smaak en zoo vindingrijk vernuft, dat ge bijna
+niets bedenken kunt wat niet door deze monniken wordt vervaardigd, van
+een eenvoudig snoer van glaskoralen tot een volledig opgetuigd fregat.
+Nergens wordt zoo fijn en voedzaam brood gebakken, nergens zulke
+voortreffelijke kwas gebrouwen. Terwijl vader Hilarion mij door deze
+werkplaatsen rondleidt, wachten mij telkens nieuwe verrassingen. Nooit
+had ik kunnen gelooven dat zulke fraaie, degelijke en tevens zoo
+hemelsbreed verschillende zaken inderdaad vervaardigd waren door
+monniken, in een eenzaam eiland als gevangen, en gedurende acht maanden
+van het jaar door sneeuwstormen en ijsschotsen van iedere gemeenschap
+met de buitenwereld afgesneden.</p>
+<p>Deze geestelijke heeren vervaardigen kappen en gordels van
+zeehondenvel; zij schilderen met olieverf en snijden kunstig beeldwerk
+in hout; zij bereiden het leder, breien wollen kousen, en gieten en
+smeden ijzer; zij spinnen vlas en linnen; zij polijsten steenen; zij
+maken vilten schoenen en slobkousen, rijtuigen en sleden, touwen en
+kabels, tinnen en houten borden en schotels, en bloemen van papier; zij
+verstaan de kunst om vruchten in te leggen en om korfjes en mandjes te
+vlechten van de schors van den zilverden; zij zagen en houwen steenen;
+zij vellen en kappen boomen; zij smeden ankers en zoeken honing uit;
+zij teekenen plannen voor altaren, kerken, kloosters, en weten
+uitnemend met de borduurnaald om te gaan;&mdash;en al wat zij in deze
+zoozeer verschillende vakken leveren, is een model van zorgvuldige,
+smaakvolle, degelijke bewerking. Zijn er onder de broeders, die aanleg
+hebben voor het landbouwbedrijf, ook die kunnen gelegenheid vinden, hun
+talent te gebruiken: zij verzorgen het vee, scheren de schapen, mesten
+het gevogelte; zij maken boter en kaas: doch alleen op de eilanden,
+waar dergelijke bedrijven worden toegelaten. Anderen kweeken bloemen en
+poten aardappelen, verzorgen de bijenkorven, maaien het gras, zamelen
+de vruchten in, en verrichten alle bezigheden, die in veld en akker en
+gaarde noodig zijn.</p>
+<p>Wij beginnen onze wandeling met de bakkerij, die wel de eer verdient
+van het eerste bezoek. Van alle omliggende dorpen langs de kust komt
+men herwaarts om brood; sommigen koppen, anderen bedelen het; iedere
+pelgrim, die Solowetsk bezoekt, neemt bij zijn vertrek een groot brood,
+als reisgave, mede. Er wordt hier twee&euml;rlei brood gebakken: tarwe-
+en roggebrood. Het laatste, dat zeer goedkoop is, wordt bij iederen
+maaltijd gebruikt; het eerste, dat gewijd en zonder gist gebakken
+wordt, is duur: het is heilig brood, dat alleen bij zekere gelegenheden
+wordt gegeten. Beide soorten zijn overigens zeer goed. De gewijde
+brooden wegen slechts zeven of acht ons: zij zijn versierd met een
+kruis, in een opschrift met Slavische letters gevat. Deze brooden
+worden door de geloovigen met grooten eerbied behandeld; en de vrome
+pelgrim, die een klooster zoo als Solowetsk, Sint-George of
+Tro&iuml;tza bezoekt, kan zijn vrienden of bloedverwanten met geen
+welkomer geschenk verrassen, als herinnering van zijne bedevaart, dan
+met zulk een brood.</p>
+<p>De brouwerij is in hare soort niet minder voortreffelijk dan de
+bakkerij. De kwas vervangt voor den Rus de plaats van bier en wijn: het
+is de nationale drank, geliefd bij alle standen, en die bij de
+bereiding van bijna alle spijzen, bij genoegzaam alle maaltijden,
+gebruikt wordt. De kwas van Solowetsk behoort tot de beroemdste en
+meest gezochte soorten.</p>
+<p>In de nabijheid bevinden zich de werkplaatsen, waar borden en lepels
+uit hout gesneden en beschilderd worden. De levenswijze in deze
+noordsche wildernissen is nog aartsvaderlijk eenvoudig; vorken zijn
+zeldzaam, en messen een artikel van weelde. Bij den maaltijd bedient
+men zich hoofdzakelijk van lepels. Bijna alle spijzen worden zacht
+gekookt of in vloeibaren staat op tafel gebracht: in het midden staat
+een diepe schotel, en de eenvoudige gasten scharen zich in het rond,
+ieder met zijn grooten lepel gewapend. Het bord en de lepel zijn van
+hout gesneden, <span class="pagenum">[<a id="xd21e783" href="#xd21e783"
+name="xd21e783">123</a>]</span>en somwijlen sierlijk en met smaak
+bewerkt en beschilderd; de fraaisten worden door de pelgrims als een
+aandenken gekocht en zorgvuldig bewaard.</p>
+<p>Ziehier eene andere industrie: de mandenmakerij. In de noordsche
+wouden is aardewerk schaarsch en duur, en daarbij lomp en ruw. De
+lieden dezer streek moeten dikwijls lange voetreizen maken: het zou
+bezwaarlijk vallen, zich op die tochten met eenige potten en pannen te
+belasten. In plaats daarvan heeft men manden en korfjes, die van
+boomschors worden gevlochten, lichter zijn dan kurk en gemakkelijker te
+vervoeren dan tinnen kannen of schotels. Zij worden met een deksel
+gesloten, en zijn van een hengsel voorzien. Die korfjes zijn volkomen
+droog en zoo dicht, dat men er zelfs melk in vervoeren kan; toch hebben
+zij den aangenamen, harsachtigen geur behouden van van het hout,
+waarvan zij vervaardigd zijn. Gij kunt ze van alle afmetingen krijgen,
+van de grootte van een peperbus tot die van een waterkruik; zij kosten
+slechts eenige kopeks het dozijn.</p>
+<p>De eigenlijke manden zijn grooter en minder fijn bewerkt; zij zijn
+bestemd voor tochten over hobbelige rotsachtige wegen of door
+moerassen. Deze manden zijn in vakken verdeeld, waarin ge
+wijnflesschen, lepels en vorken bergen kunt. Moet ge eene lange reis
+maken, dan is het raadzaam, in het open middenvak van uw mand eenige
+korfjes van boomschors mede te nemen, waarin ge kleine benoodigdheden,
+zooals mosterd, zout, room en dergelijke bergen kunt.</p>
+<p>Onder de veelsoortige werkplaatsen, die wij bezoeken, behoort ook de
+weverij, in een der torens van den buitenmuur: een toren, die niet
+alleen de bijzondere aandacht verdient om de uitnemendheid van het
+werk, dat hier vervaardigd wordt, maar ook om de belangrijke rol, die
+hij gespeeld heeft bij de verdediging van Solowetsk tegen de engelsche
+vloot. Het kanonschot, dat, naar men zegt, de <i>Brisk</i> tot wijken
+dwong, werd uit den Weverstoren afgevuurd.</p>
+<p>In een zonnig hoekje boven op den wal staat een sierlijk
+photographisch atelier; in de onmiddellijke nabijheid ziet ge eene
+reeks nieuwe gebouwen, waarin de werkplaatsen der schilders en
+graveurs, die echter geene andere dan uitsluitend kerkelijke kunst
+beoefenen. Sommigen doen niets meer dan werken van andere meesters
+kopi&euml;eren; maar ook de meest begaafden onder hen overschrijden
+toch nooit de conventioneele grenzen, door de kerkelijke traditie
+gesteld. De kunst verkeert hier nog in het stadium harer ontwikkeling:
+zij staat nog geheel en al onder de heerschappij dier starre,
+levenlooze byzantijnsche school, waarvan de patriarch Nikon een zoo
+groot voorstander was, en die hij, voor de versiering van kloosters en
+kerken, tot wet en regel stelde.</p>
+<p>Maar de vrome vaders troosten zich over deze tekortkomingen: hunne
+grootste kracht openbaart zich op een ander gebied: dat van den
+scheepsbouw en wat daarmede samenhangt. Zij zijn, en met recht, trotsch
+op hetgeen zij daarin tot stand hebben gebracht. Velen van hen brengen
+het grootste gedeelte van hun leven aan boord door, en zijn met
+hartstochtelijke liefde aan de zoute zee gehecht. Zij bezitten een
+aantal booten en scheepstuig in overvloed, dat zij zelf vervaardigen.
+Zij richten vuurtorens op, en bakenen het vaarwater af; zij timmeren
+booten en sloepen, en hebben het bewijs geleverd, dat op de werven van
+Solowetsk een stoomschip in al zijne deelen volledig kan worden
+gebouwd, alleen de machine uitgezonderd. Dit stoomschip heet <i>de
+Hoop</i>. Zijne bemanning bestaat hoofdzakelijk uit monniken; en de
+gezagvoerder is niet alleen monnik&mdash;zooals vader
+Johannes&mdash;maar zelfs pope. Toen ik dezen priesterlijken schipper
+voor het eerst zag, bediende hij de mis voor het altaar. Na afloop van
+de dienst nam de eerwaarde vader mij mede, om mij zijn schip en het
+dok, waarin het vaartuig lag, te laten zien. Met levendige
+belangstelling bezocht ik <i>de Hoop</i>, merkwaardiger in mijn oog,
+dan bijkans eenig ander schip. Is toch niet eene stoomboot, door
+monniken aan de kusten der IJszee gebouwd, in hare soort eene even
+groote zeldzaamheid als de toren der Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen of
+de Dom te Keulen? De gedachte om dat stoomschip te bouwen was in het
+brein van een monnik opgerezen; het plan was door de hand van een
+monnik geteekend; monniken velden de boomen, en smeedden de bouten, en
+vlochten de touwen; monniken voegden al deze deelen samen; monniken
+tuigden het vaartuig op, beschilderden de kajuit en bekleedden de
+kussens der banken. Monniken lieten haar te water, en hebben sedert met
+hunne eigene boot de wilde wateren der Witte-zee doorkruist en de
+stormen getart.</p>
+<p>Het dok, waarop vader Johannes zoo fier was, is niet maar een gewoon
+dok, maar zelfs een droog dok. Dergelijke werken zijn in Rusland eene
+groote zeldzaamheid, in het geheele rijk zijn er maar enkele havens,
+die een dok bezitten. Noch te Archangel, noch te Astrakhan zult ge er
+een vinden. Alleen in steden zooals Riga en Odessa, door vreemdelingen
+gebouwd en bewoond, treft ge dergelijke werken van openbaar nut aan.
+Het drooge dok te Solowetsk is het eenige in geheel het eigenlijke
+Rusland. Kronstadt&mdash;het is waar&mdash;bezit een droog dok: maar
+Kronstadt is minder een russische, dan wel een duitsche haven, met een
+duitschen naam. Het eenige werk van dien aard op echt-russischen grond
+is&mdash;karakteristiek genoeg&mdash;eene schepping van monniken.</p>
+<p>Niet enkel gewone kloosterlingen, ook priesters nemen aan al dezen
+arbeid deel. Wanneer een monnik de wijding ontvangen heeft, staat het
+hem volkomen vrij, zich uitsluitend tot de dienst der kerk te bepalen:
+maar in het klooster van Solowetsk is het eene zeldzaamheid, dat een
+pope alleen de plichten van zijn ambt waarneemt. Arbeidzaamheid is hier
+het merk van een waarlijk godsdienstig leven. Toont een der broederen
+bijzonderen aanleg voor een of ander bedrijf of kunst te bezitten, dan
+vindt hij zoowel bij zijne geestelijke overheid als bij zijne
+medebroeders alle aanmoediging om zijne roeping te volgen, en de
+vruchten van zijn arbeid Gode te wijden. De eene pope is landbouwer;
+een ander schilder; een derde visscher; deze zoekt geneeskundige
+kruiden; die kopi&euml;ert oude <span class="corr" id="xd21e809" title=
+"Bron: handsehriften">handschriften</span> een derde bindt boeken in,
+enz.</p>
+<p>Van al deze beroepen is dat van onderwijzer niet <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e814" href="#xd21e814" name=
+"xd21e814">124</a>]</span>het minst begeerlijke. De kinderen, die te
+Solowetsk ter school worden gezonden, blijven er minstens een jaar, en
+somwijlen langer. De inrichting der school is hoogst eenvoudig, en het
+onderwijs bepaalt zich tot het volstrekt noodige: trouwens de school is
+ook hier een getrouw beeld van den toestand des lands; voedsel en
+ligging verschillen niet veel van hetgeen ge in iedere <i>isba</i>
+(boerenwoning) vinden kunt. Wanneer een knaap, na verloop van zijn
+leertijd, in het klooster wenscht te blijven, kan hij zich als werkman
+verhuren, hetzij op de landhoeven of bij de visscherij. In den zomer
+ontvangt hij het voedsel der monniken: brood, visch en kaas; des
+winters krijgt hij gerookt schapenvleesch&mdash;eene lekkernij, waarvan
+zijne meesters niet proeven mogen. Velen van deze knapen blijven hun
+leven lang op het eiland; zij mogen niet huwen, maar zijn daarentegen
+van kost en inwoning verzekerd, vrij van de militaire dienst en van
+alle huiselijke zorgen. Enkelen treden in den geestelijken stand.
+Keeren zij later in de wereld terug, dan strekt hun verleden hun tot
+aanbeveling voor het verkrijgen van eene of andere betrekking; in ieder
+geval weten zij hun eigen weg te vinden, want een jonkman, die eenige
+jaren te Solowetsk heeft doorgebracht, heeft niet alleen geleerd zich
+zelven te helpen, zijn eigen eten te bereiden en zijne kleederen te
+maken, maar verstaat ook altijd een of meer ambachten, waarmede hij den
+kost verdienen kan.</p>
+<div class="figure xd21e820width"><img src="images/p1873-124.jpg" alt=
+"De tarantasse." width="720" height="539">
+<p class="figureHead">De tarantasse.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e824" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">X.</h3>
+<h3 class="main">De zwarte geestelijkheid.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Bijna alle Russen van aanzienlijken of beschaafden
+stand zien met verachting neder op hunne ordens-geestelijken, op de
+zoogenaamde Zwarte geestelijkheid, aldus genoemd naar de kleur van hun
+gewaad. Zij beschouwen de kloosterlingen in het algemeen als een hoop
+onbeschaafde lieden, als onwetende, zedelooze leegloopers, die tot
+niets dienstig zijn, en die, hoe eer hoe beter, behooren opgeruimd te
+worden. &bdquo;Weg met de monniken en kloosters!&rdquo; is het
+wachtwoord van verreweg de meeste jonge vrijzinnige Russen.</p>
+<p>En zij die aldus spreken, zijn niet altijd spotters en ongeloovigen,
+verklaarde vijanden van iedere godsdienstige overtuiging, van elke
+geestelijke of kerkelijke instelling. Neen, zeer dikwijls zijn het
+ernstige mannen, die hunne kerk liefhebben, den priester hunner
+parochie gaarne ondersteunen, en die niets liever wenschen dan hun
+vaderland den eersten rang onder de christelijke mogendheden te zien
+innemen. In Rusland, zeggen zij, leven tienduizend monniken: eene
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e833" href="#xd21e833" name=
+"xd21e833">126</a>]</span>overtollige, om niet te zeggen schadelijke
+bevolking; het beste wat men zou kunnen doen; is, er soldaten van te
+maken, opdat zij ten minste het land van eenig nut zijn.</p>
+<div class="figure xd21e836width"><img src="images/p1873-125.jpg" alt=
+"Keizer Alexander II bezoekt het klooster van Solowetsk." width="485"
+height="720">
+<p class="figureHead">Keizer Alexander II bezoekt het klooster van
+Solowetsk.</p>
+</div>
+<p>Deze niet altijd billijke vijandschap der beschaafde klassen tegen
+de kloosterlingen vindt eenigermate hare verklaring in den hardnekkigen
+tegenstand, dien schier te allen tijde iedere maatregel tot hervorming,
+hetzij op staatkundig, hetzij op kerkelijk gebied, bij de monniken
+heeft ontmoet. Om zich van deze stemming der gemoederen en den aard der
+bestaande spanning volledig rekenschap te kunnen geven, is het noodig
+den omvang en den oorsprong van de macht der monniken van naderbij te
+bestudeeren. De afdwaling van ons eigenlijk onderwerp zal slechts
+schijnbaar zijn: onze studie zelf zal ons naar Solowetsk
+terugvoeren.</p>
+<p>Een woestijn met kloosters bezaaid;&mdash;de naam zou niet slecht
+passen voor de gansche onmetelijke landstreek, die van de Poolzee tot
+de tartaarsche steppen reikt. Voor Nieuw-Rusland, voor de
+gouvernementen van Kazan en de Krim, voor de streken langs de
+Beneden-Wolga en voor Siberi&euml;, ware deze beschrijving onjuist:
+maar het eigenlijke Groot-Rusland is voor de monniken een waar
+paradijs. Van Kem aan den oever der Witte-zee tot Bjelgorod aan de
+grenzen der Ukraine,&mdash;een afstand van omstreeks duizend
+(engelsche) mijlen;&mdash;en van Pskow, nabij het meer Pe&iuml;pus, tot
+Wassil aan de Wolga&mdash;een afstand van ongeveer zevenhonderd
+mijlen&mdash;is het gansche land als overdekt met kloosters, klinkt u
+overal het welluidend klokgelui tegen.</p>
+<p>Ge kunt u moeilijk iets treurigers en naargeestigers denken dan een
+russisch woud, tenzij dan eene russische vlakte. Het woud is eene
+opeenvolging van dwergachtige berken en pijnen; de boomen zijn allen
+genoegzaam even hoog en even dik; de eentonige donkere lijn wordt
+slechts nu en dan afgebroken door een stinkend moeras of een
+vaalkleurig, levenloos meer. De vlakte is eene onafzienbare hei, zonder
+eene enkele verheffing van den grond, zonder een enkelen boom, zonder
+eene enkele stad, op eene uitgestrektheid van misschien honderd mijlen;
+eene naakte hei, met schraal, armelijk, bruin gras begroeid; en hier en
+daar met eene verzameling van ellendige leemen hutten, in modder en
+slijk verzonken, waaraan de naam van dorp kwalijk voegt. De
+schrikkelijke eenvormigheid van zoodanig landschap ware niet uit te
+houden, indien niet telkens het oog van den reiziger geboeid, zijn hart
+verkwikt werd, door het gezicht van een klooster, dat op een open plek
+in het woud, aan den zoom der eenzame vlakte, zijn stralend kruis en
+schitterend bemaalde torens ten hemel heft; een klooster met zijn krans
+van groen, zijn wit-gepleisterden voorgevel, zijn groep van vergulde of
+beschilderde koepels. De wouden rondom Kargopol, de moerassen langs het
+meer Ilmen, de vlakke velden rondom Moskou, danken aan de kloosters
+kleur en leven; terwijl zoo menig kleiner convent, wegduikende in de
+schemerende diepte des wouds, of den eenzamen rivieroever
+verlevendigende, met vroolijken ernst den reiziger groet.</p>
+<p>De oude steden van Groot-Rusland&mdash;Nowgorod, Moskou, Pskow,
+Wladimir,&mdash;zijn veel rijker aan kloosters dan hare mededingers van
+later tijd. De oevers van de rivier de Wolchow, die de oudste
+metropolis van Rusland besproeit, zijn over eene uitgestrektheid van
+vele mijlen boven en beneden de stad, met oude godsdienstige gestichten
+bezaaid. De voorsteden van Nowgorod prijken met de prachtige kloosters
+van Sint-George, Sint-Cyrillus en Sint-Antonius van Rome. Moskou is
+omgeven van een breeden krans van kloosters en abdijen&mdash;Simonoff,
+Donsko&iuml;, Tro&iuml;tza, Danieloff, Alexiewski, Iwanowski, en nog
+vele anderen; Pskow heeft haar prachtig convent der katakomben, in
+heerlijkheid ternauwernood onderdoende voor het klooster van gelijken
+naam te Kiew.</p>
+<p>Evenwel is het er verre van, dat al deze vrome stichtingen juist uit
+vroeger tijd zouden dagteekenen. Rusland verkeert nog in het tijdperk,
+waarin godsdienstige geestdrift een der machtigste drijfveeren in het
+leven des volks en der individuen is:&mdash;een tijdperk, dat aan den
+middeleeuwschen heldentijd der germaansche wereld denken doet. Wat
+echter voor ons, behoudens enkele uitzonderingen, tot het verleden
+behoort, is hier nog eene zeer levende werkelijkheid, wier kracht en
+invloed zich telkens openbaart. Ik wil daarvan een voorbeeld
+aanvoeren.</p>
+<p>In het jaar 1803 werd in eene der ellendige hutten van het kleine
+dorp Pretchistoi, nabij de stad Wladimir, een lijfeigene geboren, van
+zoo lagen stand dat zijn geslachtsnaam in vergetelheid is geraakt.
+Jaren lang leefde hij, als andere eigenhoorigen, op het landgoed van
+zijn heer; hij huwde twee malen een meisje van zijn eigen stand, en won
+drie zonen, die voorspoedig opgroeiden. Tot dusverre was zijn leven
+gelijk geweest aan dat zijner lotgenooten; maar toen hij, op
+zeven-en-dertig jarigen leeftijd, voor de tweede maal weduwnaar
+geworden, door zijn heer werd vrijgelaten, verliet hij zijn dorp en
+begaf zich naar Tro&iuml;tza, nabij Moskou. Daar nam hij den naam van
+Filippus aan, kleedde zich in een pij en kap, en groef voor zich zelven
+een hol onder den grond. In deze onderaardsche woning sleet hij vijf
+jaren; toen zocht hij een ander verblijf op, nog beter aan zijn
+wenschen beantwoordende, en wel op het kerkhof, te midden der graven
+van het klooster; daar bracht hij twintig jaren door. Hij had zijne
+vrijheid te lief, om zich door het afleggen der kloostergelofte daarvan
+te berooven: maar door de ondervinding geleerd, dat ook in Rusland, als
+elders, in spijt van het spreekwoord, de pij den monnik maakt, kleedde
+hij zich in grof sergie en omgordde zijne lendenen met een zware
+ketting. Aldus uitgedost toog hij naar Moskou, naar den metropolitaan
+Philarethes, vroeg dien prelaat om zijn zegen, en tevens om de
+vergunning zijn naam te mogen aannemen. De aartsbisschop schiep behagen
+in dien zonderlingen bedelmonnik, en willigde zijn verzoek in: en van
+dat oogenblik werd de voormalige lijfeigene van Pretchistoi door den
+ganschen omtrek bekend als Philarethes-Ouchka (Philarethes de
+Kleine).</p>
+<p>Het kerkhof van Tro&iuml;tza ligt op eene stille eenzame plek, aan
+den oever van een schilderachtig meer, <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e855" href="#xd21e855" name="xd21e855">127</a>]</span>omgeven door
+donkere bosschen. Te midden dezer groenende grafheuvelen sloeg de
+monnik zijne kluis op. In het klooster van Tro&iuml;tza kocht hij, voor
+twee kopeks per stuk, eenige kruisen en heiligenbeelden; hij ging
+daarmede door de straten en langs de huizen van Moskou, en deelde ze,
+met zijn zegen, aan de lieden uit, zonder iets te vragen, maar
+aannemende wat men goed vond hem te geven. De een schonk hem een
+roebel, een ander tien, een derde honderd: iedere gave was hem welkom.
+Weldra had hij een niet onaardig kapitaaltje in de bank. De prenten
+brachten hem meer op dan de kruisen; want, naar de algemeene
+overtuiging des volks, brengen de eersten zegen aan, terwijl de anderen
+boden zijn van ongeluk. Schonk Philarethes aan eene of andere vrome
+vrouw een kruis, dan keerde zij huiswaarts, bezwaard van harte. Het
+symbool des christelijken geloofs is in Rusland nog niet afgedaald tot
+den rang van een gewoon sieraad of toilet-artikel. Geene russische
+boerin zou het in de gedachte komen, zich met een kruis op te tooien;
+ook zoekt ge het vergeefs als ornament in de woningen der
+aanzienlijken. De priester draagt een kruis; het kruis straalt op de
+kerktorens en koepels: maar zeldzaam zult ge het gewijde teeken, hetzij
+in schilder- of beeldhouwwerk, in een gewoon huis vinden. Toch draagt
+iedere rechtgeloovige Rus een kruis, dat hij nooit aflegt&mdash;het is
+dat, hetwelk hem bij zijn doop om den hals wordt gehangen; maar dit is
+geen sieraad.</p>
+<p>Zonderling in kleeding, manieren en spreekwijze, droeg
+Philarethes-Ouchka noch schoenen noch kousen; in plaats van de gewone
+russische begroeting: &bdquo;Het ga u wel!&rdquo; sprak hij de lieden
+aan met de woorden: &bdquo;Uw engelbewaarder geve u een blijden
+dag!&rdquo; In zijne cel en op al zijne tochten was hij steeds
+vergezeld door een ander, niet minder zonderling personage, Iwanouchka,
+Johannes de Kleine (familiaar Jantje) genoemd, die nooit sprak, maar
+altijd zong. Iwanouchka zong in zijne cel, zong op den weg, zong langs
+de huizen, zong in de kerk. Aan den toon waarop hij zong, herkende men
+de gemoedsstemming van zijn meester; en uit het zingen van Iwanouchka
+kon menige arme, eenvoudige vrouw reeds vooraf berekenen of zij van
+Philarethes dien dag een kruis of een heiligenbeeldje te wachten
+had.</p>
+<p>Vooral bij den kleinen, neringdoenden burgerstand stond de
+kluizenaar in groot aanzien. De meer aanzienlijke dames hielden zich op
+een afstand: niet omdat hij geld van haar vroeg, maar omdat hij hare
+mooie kamers vuil maakte. De uiterlijke verschijning van den vromen man
+was toch niets minder dan bevallig: maar zijne verregaande onreinheid,
+zijne verroeste ketting, zijne met stof en vuiligheid bedekte huid,
+zijne ongekamde haren, waren, in de oogen zijner trouwe volgelingen,
+zoo vele teekenen zijner uitnemende heiligheid. De vrouwen der
+kooplieden en winkeliers van Moskou dweepten met hem. Eene dame
+verhaalde mij eens, dat toen zij op zekeren dag een bezoek ging
+afleggen bij eene harer vriendinnen, de echtgenoote eens koopmans van
+het eerste gilde van Moskou, zij deze voor den kluizenaar geknield
+vond, bezig zijne voeten te wasschen. En dit was niet maar een ijdele
+beleefdheidsvorm: want Philarethes liep barrevoets, en de straten van
+Moskou zijn met harde keien geplaveid en bij uitnemendheid morsig.
+Zekere bejaarde juffer Seribrikoff placht er zich op te beroemen, dat
+het haar eenmaal vergund was geweest, de wonden van den heiligen man te
+reinigen. Jonge bruiden baden hem op hare bruiloft te verschijnen: want
+bij zulke gelegenheden was hij vaak gewoon te profeteeren; en met
+godsdienstigen eerbied werden de duistere woorden opgevangen, waarin de
+aanduiding van het toekomstig lot der jonggehuwden lag opgesloten. Op
+zekeren dag was hij op de bruiloft van Gospodin Sorokin, een der
+rijkste inwoners van Moskou; plotseling wendde hij zich tot de bruid en
+sprak: &bdquo;Als de feesten voorbij zijn, zult ge uw man met honing
+moeten zalven.&rdquo; Niemand begreep wat hij zeggen wilde; maar drie
+dagen later was Sorokin een lijk: nu was de zin der voorspelling
+openbaar, want bij eene russische begrafenis mag geen honing ontbreken.
+Natuurlijk won het geloof aan de profetische gave van Philarethes, door
+zulk een opzienbarend feit, niet weinig in kracht.</p>
+<p>Eene zijner ijverigste en vermogendste volgelingen, Mevrouw
+Loguinoff, schonk hem eene aanzienlijke som gelds, om daarvoor een
+klooster en een kerk te bouwen; en toen deze heiligdommen te midden der
+graf heuvelen van Tro&iuml;tza waren verrezen, scheen de taak van den
+bedelmonnik voltooid. Toch waren de laatste levensjaren van
+Philarethes-Ouchka niet de gelukkigste. Zijn machtige beschermheer was
+gestorven; en Innocentius, de nieuwe metropolitaan, een ernstig man,
+vol ijver voor zijn geloof, had weinig op met de zonderlinge praktijken
+van den kluizenaar, en verklaarde zich tegen hem. Philarethes verliet
+nu zijn klooster en trok naar het dorp Tcheglowe, in het gouvernement
+Toela, waar hij een nieuw klooster bouwde. Daar stierf hij in 1868,
+ruim vijf-en-zestig jaren oud. De beide door hem gestichte kloosters
+worden nu door gewone monniken bewoond.</p>
+<p>Dergelijke verschijnselen mogen zeker wel als ongezonde openbaringen
+van het godsdienstig leven worden beschouwd. Toch zoekt de zwarte
+geestelijkheid daarin een wapen tegen de spotternijen en aanvallen
+eener vijandig gezinde wereld, die aan dezen staat van zaken een einde
+maken wil. In dien strijd is het voordeel tot dusverre aan de zijde der
+monniken. De liberale opinie en de moderne wetenschap zijn hun
+vijandig; maar deze beide machten zijn in Rusland, immers bij de
+overgroote meerderheid des volks, nog in geenen deele inheemsch, zij
+staan, in zekeren zin, buiten het nationale leven. Daarentegen hebben
+de monniken op hunne zijde de traditie, de ingewortelde gewoonte, de
+overgeleverde pi&euml;teit. Ook beschikken zij over alle hooge
+kerkelijke betrekkingen, en over zeer groote levende krachten op
+allerlei gebied. De vrouwen zijn voor hen; voor hen is ook de
+meerderheid der landelijke bevolking. Te allen tijde hebben de vrouwen
+zich bijzonder aangetrokken gevoeld door de monniken, wier gelofte hen
+bindt allen omgang met haar te vermijden; en er zijn weinig steden in
+Rusland, waar men <span class="pagenum">[<a id="xd21e865" href=
+"#xd21e865" name="xd21e865">128</a>]</span>u niet weet te verhalen van
+een of anderen eerwaarden vader, die, even als Philarethes de Kleine,
+door eene gansche schare van lieve discipelinnen gevolgd en gevierd
+werd.</p>
+<p>De monniken hebben niet alleen alle geestelijke macht in handen,
+maar de elementen zelf, waaruit deze macht is samengesteld, zijn in hun
+bezit. Hunner zijn de kloosters, de katakomben, de heilige plaatsen.
+Zij bewaren de beenderen der heiligen; uit hun midden komen nieuwe
+heiligen voort. In het gouden boek der russische kerk komt geen enkele
+naam voor van een gekanoniseerden wereldlijken priester. De monniken
+bezitten de gave der zelfverloochening en de gave der
+wonderen&mdash;twee zoo machtige en invloedrijke factoren in een land
+als Rusland.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Zelfverloochening is voor den Rus het onbedriegelijkst merk van het
+ware geloof, de hoogste kroon van een Gode gewijd leven. Ook deze
+eerste en edelste aller deugden neemt echter dikwerf zonderlinge vormen
+aan. In het vorige jaar (1868) stierf in het krankzinnigengesticht te
+Moskou een man, Iwan Jacowlewitch genaamd, eene zonderlinge
+vermaardheid verworven had. Velen hielden hem voor krankzinnig; anderen
+vereerden hem als een heilige. Daar de eersten de meerderheid hadden,
+sloten zij hem op, en hielden hem tot aan zijn dood onder geneeskundige
+behandeling en toezicht.</p>
+<p>Deze Iwan, burger der kleine stad Cherkosowo, achtte zich geroepen,
+zijne gezondheid, en alle gemakken en genietingen des levens den Heer
+ten offer te brengen. Op jeugdigen leeftijd reeds legde hij de
+plechtige gelofte af, nimmer zijn aangezicht te zullen wasschen, noch
+zijne haren te kammen; nimmer zijne lompen te zullen afleggen; nimmer
+op een stoel of bank te gaan zitten; nimmer aan een tafel te eten, noch
+een mes of vork te gebruiken. Krachtens deze gelofte leefde hij als een
+hond, op den grond liggende en zijne spijzen opslurpeude. Toen men hem
+in het krankzinnigengesticht bracht, werd hij behoorlijk gewasschen en
+van nieuwe kleederen voorzien: maar aanstonds verontreinigde hij die,
+en zijne oppassers kwamen spoedig tot de overtuiging, dat het
+onmogelijk was hem zindelijk te houden.</p>
+<div class="figure xd21e876width"><img src="images/p1873-128.jpg" alt=
+"Elia Kovielin." width="451" height="607">
+<p class="figureHead">Elia Kovielin.</p>
+</div>
+<p>Inmiddels ging de roep van hem uit door de gansche stad, en het
+duurde niet lang, of de cel van Iwan Jacowlewitch was eene gevierde
+bedevaartsplek geworden. Niet alleen dienstmeiden en boerinnen, maar
+deftige burgervrouwen, kwamen hem dagelijks opzoeken, brachten hem
+allerlei lekkernijen, gaven hem geld ten geschenke, en vertelden hem
+hare dierbaarste geheimen. Op den grond gezeten, staarde hij met half
+wezenloozen blik zijne bezoekers aan, en mompelde eenige
+onsamenhangende woorden, die zijne hoorders, met de uiterste
+inspanning, trachtten te verstaan en te ontcijferen. Somwijlen maakte
+hij balletjes van de kruimels zijner koekjes; en wanneer kranken bij
+hem genezing kwamen zoeken, stopte hij hun deze vuile pillen in den
+mond. Deze man nu heette &bdquo;uitzinnig om des Heeren wil.&rdquo;</p>
+<p>De directeur van het gesticht liet hem naar eene ruime kamer
+overbrengen, waar hij zijne bezoekers kon ontvangen. Men wist dat hij
+stapelgek was; dat dit drukke bezoek en die gedurige aandoeningen
+allernadeeligst voor hem waren: maar de toeloop was zoo groot en de
+begeerte van het publiek om hem te zien zoo levendig, dat de uitspraken
+der wetenschap en de regelen van het gesticht daarvoor zwichten
+moesten. Toen de arme krankzinnige eindelijk stierf, was de
+ontsteltenis onder de lagere volksklasse in Moskou algemeen; en eenigen
+tijd na zijn dood las men in het Dagblad van Moskou eene oproeping, om
+voor dien man in zijne geboorteplaats een gedenkteeken op te
+richten.</p>
+<p>In den regel neemt echter deze zucht voor zelfverloochening een
+anderen, minder aanstootelijken vorm aan: dien van afzondering van de
+wereld. Het kluizenaarsleven geldt als het Gode gevallige leven bij
+uitnemendheid. Alle afdeelingen der oostersche kerk&mdash;de
+armenische, de koptische, de grieksche&mdash;werken deze richting in de
+hand: maar geene andere kerk kan op zulk eene menigte kluizenaars
+wijzen als de russische. Haar kalender wemelt van de namen van
+kluizenaars en asceten; en hetgeen men van de ontberingen en
+zelfkastijdingen dezer lieden verhaalt, is somwijlen bijna
+ongeloofelijk. Zoo vertelt men van zekere zuster Maria, die zich in een
+rotsspleet liet opsluiten; zij kreeg haar voedsel door een gat in de
+rots, en bracht twaalf jaren in dit levend graf door.</p>
+<p>Ongeveer veertig mijlen van Moskou, niet verre van de abdij van
+Tro&iuml;tza, bevindt zich eene soort van <span class="corr" id=
+"xd21e889" title="Bron: menniken-kolonie">monniken-kolonie</span>,
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e892" href="#xd21e892" name=
+"xd21e892">130</a>]</span>Gethseman&eacute; genaamd en bestaande uit
+een klooster en katakomben, door een meer van elkander gescheiden. Het
+klooster, een type van armoede en ellende, is van ruwe boomstammen
+opgetrokken, die ternauwernood geverfd zijn. Nergens is een spoor van
+goud of zilver te bespeuren; alle sieraden zijn van cypressenhout. De
+monniken dragen tabbaarden van de gemeenste sergie, en voeden zich met
+de schraalste spijs. Geene vrouw mag deze heilige plek betreden, dan
+eenmaal in het jaar, op den dag van Maria-Hemelvaart.&mdash;Aan gene
+zijde van het meer bevinden zich de katakomben, diep in den grond
+uitgegraven. Wij staan voor de nauwe opening, die naar deze
+onderaardsche verblijven voert, en steken ieder onze kaarsen aan; een
+monnik maakt het teeken des kruises, prevelt eenige onverstaanbare
+woorden, en daalt de smalle trap af. Wij volgen langzaam, een voor een,
+zwijgend, zoo dicht mogelijk langs den muur voortgaande. Eene benauwde
+lucht komt ons tegen; een zonderling dof geluid treft onze ooren; wij
+ademen met moeite in dezen zwaren, bedorven dampkring. De kaarsen
+flikkeren en branden al flauwer in de dikke duisternis. In een smallen
+gang zien wij enkele getraliede vensters, nauwe openingen en met ijzer
+beslagen deuren: dit zijn toegangen naar cellen. Het gewelf is
+doortrokken van vocht; op den grond kruipen allerlei ongedierten.</p>
+<div class="figure xd21e895width"><img src="images/p1873-129.jpg" alt=
+"Een oud-geloovige." width="462" height="720">
+<p class="figureHead">Een oud-geloovige.</p>
+</div>
+<p>&bdquo;Hush!&rdquo; fluistert de monnik, als wij langs enkele
+getraliede vensters en met ijzer beslagen deuren heen gaan, als vreesde
+hij dat wij de rust der dooden zouden storen.&mdash;&bdquo;Wat is dit
+voor eene opening in den muur?&rdquo;&mdash;De monnik staat stil en
+beweegt zijn spookachtigen fakkel. &bdquo;Een cel, zegt hij; hier ligt
+een goede man. Hush! zijne ziel is nu bij
+God!&rdquo;&mdash;&bdquo;Dood?&rdquo;&mdash;&bdquo;Dood voor de
+wereld&mdash;ja.&rdquo;&mdash;&bdquo;Hoe lang is hij
+hier?&rdquo;&mdash;&bdquo;Hoe lang?&mdash;Elf jaar en
+langer.&rdquo;</p>
+<p>Wij gaan met eene huivering voorbij dit levend graf, en treden
+weldra uit den nauwen gang in eene kleine kerk. De lamp brandt voor het
+altaar; twee monniken liggen geknield, met het aangezicht ter aarde;
+een priester zingt, op doffen toon, de liturgie. Achter dit kerkje
+bevindt zich de heilige put, waarvan het water, naar men zegt, heilzaam
+is voor lichaam en ziel.&mdash;Toen wij weer boven waren gekomen,
+vroegen wij nadere inlichtingen omtrent den kluizenaar, die langer dan
+elf jaar in dit onderaardsche hol zou hebben doorgebracht; wij vernamen
+nu dat hij van tijd tot tijd uit zijn graf verrijst, om de kloosterklok
+te luiden, hout te halen, en zich op de hoogte te houden van hetgeen er
+al zoo omgaat.</p>
+<p>Maar deze begeerte naar zelfverloochening openbaart zich ook nog op
+andere, minder sombere wijze. In de kloosterhoven van Solowetsk kunt ge
+een zonderling wezen zien, in lompen gehuld, zich voedende met afval en
+op den grond slapende, die, zonder de gelofte te hebben afgelegd, toch
+als behoorende tot de monnikenorde wordt beschouwd. Hij rekent zijn
+leven eene verbeurde weldaad, en wijdt zich zelven dagelijks ten offer.
+Hij streeft naar de afzichtelijkste verworpenheid, en wil in zijn eigen
+persoon de nietigheid en de ellende van al het aardsche zichtbaar
+vertoonen. Deze wonderlijke man wordt vooral door de pelgrims
+<span class="corr" id="xd21e905" title="Bron: utt">uit</span> de lagere
+volksklasse in hooge eere gehouden en bijna als een heilige beschouwd,
+vader Nikita&mdash;zoo heet hij&mdash;is nog geen vier-en-een-halven
+voet hoog: in Rusland vooral mag hij dus met recht een dwerg worden
+genoemd. Een dunne grijze baard, verwarde haren, een donkerkleurig
+gelaat, en kleine scherpe oogen&mdash;ziedaar zijn portret. Nooit
+besmet hij zijn lichaam door de aanraking met water of zeep; nooit kamt
+hij zijn haren of zijn baard: wat toch is de mensch, dat hij zich zou
+verhoovaardigen op zijn vleesch? Zijne kleeding bestaat uit vodden en
+lompen; want hij versmaadt het betamelijke en warme gewaad van den
+monnik. Heeft hij dringende behoefte aan eenig kleedingstuk, dan gaat
+hij niet naar het magazijn, maar naar de bergplaats waar de afgedragen
+kleederen worden bewaard, en vraagt van den monnik, met het opzicht
+daarover belast, de versleten en weggeworpen plunje van een of anderen
+armen broeder. In het klooster staat eene cel tot zijne beschikking:
+maar ook een houten bank en een strooien peluw zijn nog veel te goed
+voor een wezen van stof en slijk; en ten teeken zijner diepe
+onwaardigheid, brengt hij den dag door op de kaai, den nacht op de
+binnenplaats van het klooster. Nooit heeft hij zich laten overhalen in
+den reefter nevens de andere monniken plaats te nemen: kaas,
+roggebrood, stokvisch zijn voor hem ongeoorloofde lekkernijen; maar
+wanneer de maaltijd is afgeloopen en de tafels afgeveegd, sluipt hij
+naar de spijskamer, zamelt de weggeworpen brokken en afgekloven
+beenderen op, en stilt zijn honger met hetgeen de boeren en bedelaars
+hebben laten liggen.</p>
+<p>In de kerk wil hij nooit zijne plaats onder de andere geloovigen
+innemen; nimmer wil hij door de heilige-poort gaan. Als de dienst is
+begonnen, sluipt hij naar een donkeren hoek der kerk, en luistert, met
+het aangezicht op de steenen, naar de gebeden en lofzangen. Het is hem
+een genot door de menigte geschopt of vertreden te worden. Hij maakt
+zich tot aller dienaar, en is immer gereed elk bevel, door wien ook
+gegeven, te volvoeren; ontdekt hij onder de schare een of anderen
+schooier, zoo vuil en ellendig dat iedereen hem schuwt, dan zoekt hij
+dien verlatene op en groet hem als zijn meester. In den winter, als de
+sneeuw in dichte lagen den grond bedekt, slaapt hij op de binnenplaats
+in de open lucht; des zomers, als de hitte op het hoogst is geklommen,
+gaat hij blootshoofds in de zon liggen. Wie hem bespot, mishandelt,
+besteelt, is zijn vriend. Als alle lieden van zijn stand, is hij verzot
+op geld: maar juist dezen hartstocht maakt hij dienstbaar aan de
+loutering zijner ziel: hij vlecht korfjes van berkenschors, en verkoopt
+die, voor twee kopeks het stuk, aan matrozen en pelgrims; hij wikkelt
+het kopergeld in een vuillapje of stuk papier, en verbergt het hier of
+daar onder een steen, in de hoop dat iemand het zal zien en het geld
+zal wegnemen.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Uitnemender nog dan de gave der zelfopoffering, is de gave der
+wonderen, en ook deze beweert de zwarte geestelijkheid te bezitten.
+Hare wonderen behooren niet tot een ver verleden, maar tot de
+geschiedenis <span class="pagenum">[<a id="xd21e914" href="#xd21e914"
+name="xd21e914">131</a>]</span>van den dag; zij geschieden niet in het
+verborgen, in een of anderen vergeten hoek, maar op klaarlichten dag,
+in groote steden, ten aanschouwe der gansche wereld. Ook hiervan een
+paar voorbeelden.</p>
+<p>Seraphim, een koopman van Kursk, verliet zijne vrouw, zijne kinderen
+en zijn handel, en werd monnik. Hij trok naar het klooster, de Woestijn
+van Sarow genaamd, in het gouvernement van Tambow; daar groef hij een
+gat in den grond, waarin hij verblijf hield en overnachtte. Het
+gebeurde op zekeren tijd dat dieven hem overvielen; zij sloegen en
+mishandelden hem, maar bevindende dat hij niets bezat, begrepen zij dat
+zij met een heilige te doen hadden. Weldra ging nu het gerucht van hem
+heinde en verre uit; van alle kanten kwamen de geloovigen hem bezoeken,
+geschenken medebrengende van brood, kleederen en geld, die hij allen
+aannam, om ze vervolgens aan de armen uit te deelen. Zijne woestijn
+werd welhaast eene volkrijke plaats, en het klooster van Sarow werd
+door het gansche land beroemd.&mdash;Op tien mijlen afstands van zijne
+eigene kluis, stichtte Seraphim een tweede klooster voor vrouwen. Van
+een edelman ontving hij een stuk gronds ten geschenke; kooplieden gaven
+hem het noodige geld: want zijne gunst werd begeerlijker geacht dat het
+bezit van geld of goed. Schoone en aanzienlijke vrouwen kwamen hem
+bezoeken; zij namen haar intrek in het huis, dat hij voor haar had
+gesticht, en waar zij van de wereld afgezonderd konden leven, zonder
+zich door de kloostergelofte voor altijd te verbinden. Eindelijk
+gebeurde er een wonder. Eene lamp, die voor eene beeltenis der
+Heilige-Maagd hing, ging plotseling uit, terwijl Seraphim op den grond
+lag geknield; het werd duister in de kapel; de pelgrims voelden zich
+onthutst; toen eensklaps, tot verbazing van allen die het zagen, een
+lichtstraal van de schilderij uitgaande de lamp weder deed <span class=
+"corr" id="xd21e918" title=
+"Bron: onbranden">ontbranden</span>!&mdash;Een tweede wonder volgde
+spoedig. Op zekeren dag stond eene schare armen voor Seraphim&rsquo;s
+cel; wachtende op brood. Hij zag zijn voorraad na, en bespeurde dat hij
+maar twee brooden had: wat zou hij met twee brooden aanvangen tegenover
+deze hongerige schare? Hij riep tot God&mdash;en zie, twintig brooden
+lagen op zijne tafel! Sedert ging er geen jaar voorbij, zonder dat er
+een of ander wonder te Sarow gebeurde; de voorbeelden van genezing
+waren talrijk; en voor zijne cel verdrongen zich kreupelen en blinden,
+dooven en stommen, om door hem verlost te worden van hunne kwalen.</p>
+<p>Seraphim stierf in 1833; toch geschieden er nog voortdurend wonderen
+op zijn graf, tot op dezen dag. Reeds door het volk heilig geacht,
+wacht hij zijne plechtige canonisatie nog slechts van de kerk. Iedere
+nieuwe keizer maakt een heilige, zooals in Turkije iedere nieuwe sultan
+een moskee bouwt; en de publieke opinie wijst Seraphim aan als den man,
+die zijne heiligverklaring van Alexander III wacht.</p>
+<p>Nog beroemder is Tikhon, weleer bisschop van <span class="corr" id=
+"xd21e925" title="Bron: Woronesh">Woronesj</span>, thans een erkende
+heilige van de orthodoxe kerk: Tikhon is de offici&euml;ele heilige van
+de tegenwoordige regeering; hij dankt zijne canonisatie aan den
+regeerenden keizer.</p>
+<p>Timotheus Sokoloff, de zoon van een armen voorlezer in eene
+dorpskerk, werd in het jaar 1724 in de provincie Nowgorod geboren, die
+aan Rusland zoo vele heiligen geschonken heeft. De voorlezer had een
+groot gezin en een gering inkomen. Timotheus werd al vroeg bij een boer
+op eene naburige hoeve in dienst gedaan. Des daags op het veld
+arbeidende, des nachts in de schuren toevende, weinig slapende en nog
+minder etende, wist hij toch gelegenheid te vinden om lezen en
+schrijven te leeren. Hij werd nu naar eene pas geopende school te
+Nowgorod gezonden, waar hij zoo ijverig leerde en arbeidde, en zoo
+groote vorderingen maakte, dat hij, na afloop van zijn leertijd, tot
+onderwijzer bij die school werd benoemd. Maar zijn hart was niet bij
+het onderwijs. Reeds als kind was het zijn lust, gewijde liederen te
+zingen, de mis bij te wonen, alleen te zijn met zijne boeken; mitsdien
+vermeed hij zooveel mogelijk den omgang met menschen en schuwde hij de
+vermaken der jeugd. Een gezicht bepaalde zijne keus voor zijn volgend
+leven. &bdquo;Toen ik nog onderwijzer in de school was,&mdash;zoo
+<span class="corr" id="xd21e931" title=
+"Bron: verkaalde">verhaalde</span> hij later aan een
+vriend&mdash;placht ik geheele nachten op te zitten, lezende en
+peinzende. Op zekeren nacht in Mei, begaf ik mij naar buiten. Het was
+prachtig weder, en een heldere, onbewolkte lucht. Ik zag naar de
+fonkelende sterren, en heilige gedachten van eeuwig leven en hemelsche
+heerlijkheid rezen in mijne ziel op. Plotseling opende zich de hemel
+voor mijn blik: een gezicht, in geen menschelijke taal weder te geven.
+Mijn gansche hart werd als van zaligheid overstroomd; en van dat
+oogenblik kende ik geen vuriger begeerte dan de wereld te
+verlaten.&rdquo;</p>
+<p>Weinige jaren nadat hij de monnikspij aangetogen en zijn
+wereldlijken naam Timotheus voor dien van Tikhon verwisseld had, werd
+hij uit zijne nederige cel geroepen om den bisschoppelijken zetel te
+bestijgen, eerst te Nowgorod, later te Woronesj. Het bisdom van
+Woronesj, aan de grenzen der tartaarsche steppen gelegen, had eene zeer
+eigenaardige, half wilde bevolking: Kozakken, Kalmukken, Malo-Russen:
+een wonderlijk mengelmoes van allerlei stammen, die een zwervend leven
+leidden, lui, roofzuchtig, aan dronkenschap en onmatigheid ten prooi.
+De geestelijkheid was misschien nog dieper gezonken dan de leeken.
+Woronesj bezat geene scholen; de popen konden ter nauwernood lezen; de
+heilige dienst werd slecht en oneerbiedig afgeraffeld. De geheele
+bevolking was in allerlei zonde en ongerechtigheid verzonken. Tikhon
+aanvaardde, met zeldzamen moed, den strijd tegen deze overmacht des
+kwaads, en tastte het in den wortel aan, beginnende met de
+geestelijkheid. Ten einde den priesterlijken stand te verheffen, en hen
+die zich daarvoor voorbereidden, achting voor zich zelf in te boezemen,
+verbood hij het gebruikelijke geeselen op de seminari&euml;n. Deze
+hervorming was slechts een voorteeken van hetgeen volgen zou.
+Langzamerhand wist hij door leer en voorbeeld zijne geestelijkheid te
+bekeeren; hij noopte hen als priesters te leven, alle onmatigheid en
+ongerechtigheid te schuwen, en zich als ware dienstknechten Gods te
+gedragen. Binnen twee jaren hervormde hij de scholen en zuiverde hij de
+kerk. Met niet minder zorg <span class="pagenum">[<a id="xd21e936"
+href="#xd21e936" name="xd21e936">132</a>]</span>waakte hij over de hem
+toevertrouwde kudde; ook daar ging hij het kwaad te keer. Meermalen
+moest hij harde woorden spreken: maar zoo groot was de eerbied, dien
+allen voor den goeden, ernstigen bisschop gevoelden; dat niemand zijn
+gebod dorst te overtreden. &bdquo;Gij moet doen wat Tikhon u
+zegt,&rdquo; spraken de burgers en landlieden menigmaal tot elkander;
+&bdquo;anders zal hij u bij God verklagen.&rdquo; De bisschop zelf ging
+allen voor. Hij kleedde zich zoo eenvoudig mogelijk; hij gebruikte de
+meest alledaagsche spijzen; de wijn werd onaangeroerd van zijne tafel
+naar de zieken gezonden. Hij was de vriend der armen, en ging alleen
+dan de rijken bezoeken, wanneer geen ellendigen of ongelukkigen zijne
+hulp behoefden. Het geheim van Tikhon&rsquo;s macht lag in zijn
+onberispelijken wandel, in zijne medelijdende teederheid, in zijn edel
+liefhebbend hart:&mdash;trouwens, waar elders schuilt de macht van alle
+waarlijk edelen en goeden, van alle echte volgelingen des Heeren?
+&bdquo;Gebrek aan liefde, placht de waardige herder te zeggen, is de
+oorzaak van al onze ellende; hadden wij onze broeders hartelijker lief,
+het zou ons lichter vallen smart en moeite te dragen; de liefde weet
+alle leed en alle pijn te verzachten en te genezen.&rdquo;</p>
+<p>Zoo leefde hij twee jaren in Nowgorod, vijf jaren in Woronesj, tot
+een zegen voor allen, die hem leerden kennen: toen werd de begeerte
+naar afzondering hem te sterk. Hij legde den herdersstaf neder, verliet
+zijn bisschoppelijk paleis, en trok zich terug in het klooster van
+Zadonsk, eene kleine stad aan de Don, waar hij zich onledig hield met
+schrijven en het bezoeken van armen. Maar ook nu was zijn arbeid
+gezegend en rijk aan gevolgen: Tikhon was een der eersten, zoo niet de
+eerste, die openlijk optrad als voorspraak en pleitbezorger voor de
+lijfeigenen. Vijftien deelen van zijne hand hebben het licht gezien;
+naar men zegt, zijn er nog vijftien deelen in handschrift aanwezig; en
+sommigen van deze werken hebben vijftig herdrukken beleefd. Zijne
+grootste verdienste als schrijver bestaat wel hierin, dat hij de
+vrijlating der lijfeigenen voorzag, voorbereidde en onvermoeid
+verdedigde en aanprees.</p>
+<p>Vijftien jaren lang leidde hij het leven van een heilige. Als vriend
+en voorspraak der verdrukte lijfeigenen, ging hij op zekeren dag naar
+het kasteel van een prins in den omtrek van Woronesj, om dezen te
+onderhouden over het ongelijk dat zijn onderhoorigen werd aangedaan, en
+hem om Jezus wil te bidden, medelijden te hebben met de armen. Tikhon
+zeide ronduit wat hij te zeggen had; de prins maakte zich boos; het
+kwam tot vrij hooge woorden, en in een oogenblik van drift gaf de prins
+hem een slag in het aangezicht. Tikhon stond op en verliet het huis;
+maar toen hij een eind weegs was voortgegaan, begon hij te begrijpen
+dat hij zelf verkeerd had gehandeld, niet minder dan zijn beleediger.
+Deze man, zoo sprak hij bij zich zelf, heeft iets gedaan, waarover hij,
+als zijn drift voorbij is, zich zal schamen; en wie heeft aanleiding
+gegeven tot deze booze daad? &bdquo;Het was mijne schuld,<span class=
+"corr" id="xd21e942" title="Niet in bron">&rdquo;</span> antwoordde de
+boetprediker, keerde zich om en ging terug naar het kasteel. Daar wierp
+Tikhon zich aan de voeten van den prins, hem vergeving vragende omdat
+hij hem tot toorn had geprikkeld en tot zonde verleid. De prins was,
+door deze onverwachte verschijning, zoo getroffen, dat hij zich nevens
+den monnik op de knie&euml;n wierp, diens handen kussend, en zijne
+vergiffenis en zegen afsmeekende. Van dien dag was de prins een ander
+mensch, door geheel de provincie bekend en geliefd als een vriend en
+vader zijner onderhoorigen.</p>
+<p>Tikhon bereikte den ouderdom van tachtig jaren. Voor zijn dood
+voorspelde hij aan de broederen van zijn klooster nauwkeurig den dag
+van zijn sterven: en deze voorspelling werd letterlijk vervuld. Hij
+werd in de kloosterkerk begraven, en weldra stroomden van alle kanten
+scharen van bedevaartgangers naar zijne grafstede. Want van het
+gebeente des heiligen mans ging kracht uit tot genezing der kranken: de
+kreupelen werden gezond, de blinden ziende, de gebogenen opgericht. De
+stemme des volks vorderde de heiligverklaring van dezen vriend der
+lijfeigenen; en de tegenwoordige keizer, aan die roepstem gehoor
+gevende, noodigde de heilige synode uit, het voor de canonisatie
+gevorderde onderzoek in te stellen. Eene commissie werd benoemd; de
+zaak werd onderzocht; de wonderen worden bewezen; vervolgens werd het
+graf geopend. Een geur van bloemen steeg uit de lijkkist op; het
+lichaam was ongeschonden, bloeiend en frisch: het besluit der
+canonisatie werd geteekend in het jaar 1861, het jaar der groote
+emancipatie. Tikhons naam is onafscheidelijk aan dien maatregel
+verbonden.</p>
+<p>Maar het grootste wonder uit dien nieuweren tijd, het schitterendst
+bewijs der bijzondere bescherming Gods over het heilige Rusland, is de
+verdediging van Solowetsk door de moedermaagd, toen de
+engelsch-fransche vloot in 1854 de heilige-eilanden bedreigde.</p>
+<p>Zoodra te Petersburg de tijding was ontvangen, dat eene engelsche
+vloot naar de Poolzee koers had gezet, werden door het ministerie van
+oorlog de gewone maatregelen van tegenweer genomen, voor zoover dat, in
+de bestaande omstandigheden, mogelijk was. Zes oude stukken
+vestinggeschut, die eene plaats in een museum hadden verdiend, werden
+van Archangel naar het klooster gezonden, tegelijk met vijf
+artilleristen en vijftig liniesoldaten, uit het invaliden-corps
+gekozen. Aan het hoofd dezer krijgsmacht stond een officier, die echter
+spoedig overleed, juist toen de engelsche schepen in de Witte-zee waren
+gekomen.</p>
+<p>In hun eersten schrik hadden de monniken de kostbare gewaden en
+kerksieraden, de charters en edelgesteenten naar de steden in het
+binnenland gezonden, vader Alexander, de archimandriet, had gebeden en
+bijzondere diensten in de verschillende kerken en kapellen
+uitgeschreven; hij zelf bediende de mis voor de graven van Savatius en
+<span class="corr" id="xd21e953" title="Bron: Zozimus">Zosimus</span>,
+in de krypt der kathedraal, en ook voor de wonderdoende afbeelding der
+heilige maagd, door Savatius naar het eiland gebracht. Naarmate de
+tijdingen onrustbarender werden en het gevaar naderde, sterkte de
+archimandriet de broederen door toespraak en vermaning, hen opwekkende
+al hun vertrouwen op God te stellen en van hem alleen de hulpe te
+verwachten.</p>
+<div class="figure xd21e957width"><img src="images/p1873-133.jpg" alt=
+"Ontginning van een russisch woud." width="720" height="482">
+<p class="figureHead">Ontginning van een russisch woud.</p>
+</div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e961" href="#xd21e961" name=
+"xd21e961">134</a>]</span></p>
+<p>In den morgen van dinsdag, 18 Juli 1854, berichtten de wachters dat
+twee fregatten kaap Beluga waren omzeild;&mdash;de archimandriet
+schreef een driedaagsche vasten uit. De beide fregatten wierpen het
+anker uit, op zeven mijlen afstands van de kust:&mdash;de archimandriet
+beval dat de kloosterklok zou worden geluid voor eene bijzondere dienst
+ter eere der Allerheiligste Moeder Gods. Als een der oude hebreeuwsche
+koningen, ontdeed hij zich van zijn plechtgewaad, vernederde zich voor
+het oog der eerwaarde vaders, en bad voor de graven van Savatius en
+Zosimus geknield. Toen nam hij het wonderdoende beeld der Panagia (de
+Alheilige, bijnaam der Maagd Maria in de oostersche kerk) van den wand,
+en droeg dit in statigen ommegang langs de wallen, gevolgd door al de
+monniken. En zie&mdash;de beide fregatten lichtten het anker, en
+verwijderden zich.</p>
+<p>Echter, daar de schepen in het richting van Kem waren weggestoomd,
+bestond er alle reden om te vreezen, dat zij terug zouden komen. De
+vaandrig Niconowitsj, die het bevel over de kompagnie invaliden op zich
+had genomen, ging op verkenning van het strand uit, twee drieponders
+door het zand met zich medevoerende; terwijl een aantal pelgrims en
+werklieden zich vrijwillig aanboden om de wacht te betrekken.
+Niconowitsj wierp, van zand en graszoden, eene soort van batterij op,
+waarachter hij zijn geschut plaatste; ook werden acht kleine
+veldstukjes op de torens en wallen geplaatst, waarna de monniken hunne
+gebeden hervatten.</p>
+<p>Den volgenden dag werd een donkere rookkolom in de heldere
+zomerlucht zichtbaar. De twee schepen, die weldra bleken de
+<i>Brisk</i> en de <i>Miranda</i> te zijn, stoomden de baai binnen. De
+<i>Brisk</i> begon den aanval: zij vuurde met schroot op het klooster.
+Het scheelde weinig, of de archimandriet, die op de kaai stond, ware
+door een kogel getroffen; de monniken, verschrikt door het ratelend
+geschut, vloden naar het binnenplein, en sloten de heilige-poort achter
+zich toe.</p>
+<p>Een zekere Drushlewski, een onderofficier, die met tien man en een
+kanon in den Weverstoren stond, beantwoordde het vuur der Engelschen;
+waarop het fregat, zich naar den toren keerende, dezen de volle laag
+gaf. Drushlewski raapte den hem toegeworpen handschoen op; maar daar
+hij slechts weinig buskruit had, spaarde hij zijne krachten en
+berekende zijne slagen. De <i>Brisk</i> vuurde dertig malen; slechts
+driemalen werd het kanon in den Weverstoren afgeschoten. Het laatste
+schot deed het engelsche fregat afdeinzen: de kogel was in de zijde van
+het schip gedrongen en had een man gedood.</p>
+<p>De nacht werd in gebeden doorwaakt. De archimandriet kuste
+Drushlewski, en gaf aan allen, die in de Weverstoren waren geweest,
+zijn zegen. Toen de zon aan de kimme verdwenen was, waren de fregatten
+uit het gezicht; maar toch was niemand gerust; het gevaar was nog niet
+geweken.</p>
+<p>De volgende dag, donderdag 20 Juli, was een der grootste
+heiligedagen in den russischen kalender: het was de feestdag van
+Onze-Lieve-Vrouwe van Kazan: een dag waarop in geheel Rusland geen
+ploeg door het land gedreven, geen fabriek geopend, geen school
+gehouden wordt. Evenals naar gewoonte, werden, ten half drie in den
+morgen, de metten in de kathedraal gezongen; juist was het <i lang=
+"la">Te Deum</i> ge&euml;indigd, toen een sloep, de witte vlag
+voerende, van de <i>Brisk</i> afstak en naar de kaai voer. Zij bracht
+een brief voor den archimandriet, waarbij de overgave van het klooster
+werd ge&euml;ischt, met bepaling tevens dat de bevelhebber in persoon
+zijn zwaard moest overgeven, en dat het garnizoen krijgsgevangen zou
+worden. De engelsche admiraal Ommaney waarschuwde den archimandriet,
+dat wanneer een schot van de wallen werd gelost, het bombardement
+onmiddellijk zou beginnen. De archimandriet zeide, dat hij zijn
+antwoord aan den admiraal zou zenden. Dit antwoord was eene
+uitdrukkelijke weigering om de sleutels van het klooster over te geven;
+een pelgrim, Soltikoff genaamd, werd met de overbrenging belast.</p>
+<p>De admiraal las den brief, en verklaarde dat alle verdere
+onderhandeling overbodig was, en het bombardement aanstonds zou
+beginnen. Met moeite stond hij eenig uitstel toe; nauwelijks had
+Soltikoff de heilige-poort bereikt, of de eerste bom vloog over de
+wallen van het klooster. Het was nu kwartier over zevenen. Juist toen
+de engelsche schepen hun vuur openden, riep de kloosterklok de monniken
+ten gebede. Bommen, kogels en granaten daalden in suizende vaart en met
+ratelend gerucht, als een hagelbui, op de muren en koepels neder;
+rusteloos woedde de verdelgende oorlogsorkaan daar buiten: toch werd de
+heilige dienst den ganschen dag door onverpoosd voortgezet, en zweeg in
+den tempel de stem des gebeds geen oogenblik! Terwijl de schare
+geknield lag, sloeg een bom in den koepel van de kathedraal, vernielde
+de houten kap, en deed de zoldering naar beneden tuimelen. De balken
+vatten vuur; de gansche kerk werd met rook gevuld; de vensters
+rammelden, de deuren vlogen open; het gansche gebouw dreunde en
+sidderde op zijne grondslagen;&mdash;de ontzette schare wierp zich met
+het gelaat op de steenen. Een man alleen behield zijne tegenwoordigheid
+van geest. Voor de koninklijke poort staande, riep de archimandriet
+zijn kinderen toe: &bdquo;Blijft! blijft! Weest niet verschrikt; de
+Heer zal de zijnen bewaren!&rdquo;&mdash;Opziende, zagen de monniken en
+pelgrims den eerwaardigen grijsaard, staande voor het altaar, kalm en
+onversaagd, terwijl groote tranen langs zijne wangen biggelden. Dit
+gezicht bezielde hen met nieuwen moed. Zij sprongen op, haalden water,
+doofden de vlammen uit, ruimden de neergestorte planken en balken weg;
+en nadat de kerk gereinigd was, bogen zij zich op nieuw ter aarde en
+baden.</p>
+<p>Voor de graven van Savatius en Zosimus werd de dienst den ganschen
+dag voortgezet. Eenmaal trof een kogel het altaar; de dienstdoende pope
+sprong terug; de gemeente boog in ontzetting het aangezicht ter aarde.
+Ieder dacht dat zijn laatste uur gekomen was; en in hunne bekommering
+vroegen velen om het laatste sakrament. Vader Varnau zette zich in den
+biechtstoel, nam de geloovigen de biecht af, en diende het sakrament
+toe. De archimandriet was de eerste, die belijdenis zijner zonden deed,
+en het lichaam des Heeren genoot. De popen en andere broeders volgden;
+toen <span class="pagenum">[<a id="xd21e997" href="#xd21e997" name=
+"xd21e997">135</a>]</span>de pelgrims, de soldaten, de vrouwen, en
+nadat allen de absolutie ontvangen hadden, knielden zij neder voor de
+altaren en bij de graven van Filippus, Savatius en Zosimus, en in de
+kapel der moeder Gods. Inmiddels zweeg de donder van het geschut niet,
+en raasde de wilde storm van ijzer en vuur onophoudelijk over het
+sidderende klooster.</p>
+<p>Het was middag geworden. Daar luidden nogmaals de kloosterklokken:
+de monniken en pelgrims verzamelden zich op den wal en schaarden zich
+daar in rijen voor de groote processie. De monniken openden den langen
+trein; op hen volgden de pelgrims, daarachter kwamen de vrouwen en
+kinderen. Toen zij allen gereed waren, nam de archimandriet de
+wonderdoende beeltenis der heilige maagd, die nevens het altaar hing,
+en het groote, hoog vereerde crucifix. Het kruis in de rechter, de
+madonna met de linkerhand gevat houdende, plaatste hij zich aan het
+hoofd der schare en leidde haar langs de wallen, onder het vuur des
+vijands. De groote klok luidde, de monniken en pelgrims hieven hun
+psalmen aan. Kogels en granaten vlogen snorrend over hen heen; de muren
+sidderden; de pannen stoven in splinters van de daken. Nabij den
+hoektoren aan het Heilige-meer gekomen, moest de processie stilhouden:
+een granaat had den windmolen getroffen en de wieken in brand gestoken.
+Psalmen zingende en luide biddende, wachtten allen tot het vuur was
+uitgebrand, en vervolgden daarna hun tocht. Een weinig verder, vloog
+een bom midden door den muur, steenen, balken en planken verpletterende
+en voortslingerende tot midden onder de processie: die daardoor in
+twee&euml;n werd gebroken. &bdquo;Gaat voort!&rdquo; riep de
+archimandriet, met zijn kruis zwaaiende,&mdash;en de schare ging voort,
+altijd voort.&mdash;Bij den Weverstoren gekomen, riep de archimandriet
+den monnik Gennadius, en gaf hem het kruis, met last om daarmede in den
+toren te gaan, en het beeld des Heilands door de soldaten te doen
+kussen.</p>
+<p>Thans zou er een wonder geschieden. De processie had den Weverstoren
+verlaten, en een open plek bereikt, die zij over moest steken onder het
+geweldige vuur des vijands en den vernielenden kogelregen. Geen
+menschelijk wezen kon ongestraft dat vuur trotseeren, tenzij dat eene
+bovenaardsche macht hem beschermde. Nu zou het geloof dezer
+onverschrokken mannen inderdaad op de proef worden gesteld. Een
+oogenblik stond de processie stil; maar de aarzeling duurde ook slechts
+een oogenblik. De archimandriet, de beeltenis der moedermaagd
+opheffende, trad onbeschroomd in die dwarrelwolk van stof en rook; de
+monniken en pelgrims, de vrouwen en kinderen volgden, luide hunne
+lofzangen zingende.&mdash;En zie&mdash;de bommen en granaten der
+engelsche schepen weken van haar baan, dwarrelden boven de koepels en
+torens, en stortten neder in het Heilige-meer achter het klooster.
+Aller oogen aanschouwden het wonder; en uit aller harten steeg, met
+heilige ontroering, de dank tot onze-lieve-vrouwe, de machtige en
+zegepralende Panagia!</p>
+<p>De fregatten hielden af en verwijderden zich, om niet weder terug te
+keeren; overwonnen en te schande gemaakt, hoewel niet door menschelijke
+macht. Niemand in het klooster had eenig letsel bekomen,
+niettegenstaande het woedende bombardement langer dan een halven dag
+geduurd had.</p>
+<p>De tijding van dezen onwaardigen en heiligschennenden aanval vloog,
+als een elektrieke schok, door het gansche groote rijk, overal de
+heftigste gemoedsbewegingen in het leven roepende. De gewaarwording,
+die de geloovige Rus bij dit bericht moest ondervinden, laat zich het
+best vergelijken met hetgeen in ons gemoed zou omgaan op het vernemen
+der tijding dat een of andere turksche p&acirc;sha de kerk van het
+Heilige-graf te Jeruzalem had laten bombardeeren. Verbazing,
+verontwaardiging, woede kookten in aller hart; tot straks de blijde
+mare kwam dat deze hemeltergende aanslag was mislukt en geheel te
+schande gemaakt. Sinds dat wonderjaar is de glorie van Solowetsk hooger
+dan ooit geklommen: eene bedevaart naar het klooster op het
+Heilige-eiland geldt voor bijna even verdienstelijk als een pelgrimage
+naar Bethlehem en het graf des Heeren. Boeren en landlieden gaven het
+voorbeeld; monarchen en vorsten volgden. Alexander III is in bedevaart
+naar Solowetsk getogen; zijn broeder Constantijn is hem gevolgd; twee
+van &rsquo;s keizers zonen zullen eerlang denzelfden tocht aanvaarden.
+Men zegt zelfs dat de keizerin de gelofte heeft afgelegd, het graf van
+Savatius te zullen bezoeken, indien de hemel haar hare gezondheid
+wedergeeft. <span class="pagenum">[<a id="xd21e1007" href="#xd21e1007"
+name="xd21e1007">241</a>]</span></p>
+<div class="figure xd21e1009width"><img src="images/p1873-241.jpg" alt=
+"Een russisch dorp." width="720" height="545">
+<p class="figureHead">Een russisch dorp.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e1013" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XI.</h3>
+<h3 class="main">De russische sekten.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De vreemdeling, die niet aan den uiterlijken schijn
+der dingen blijft hangen, en niet enkel de offici&euml;ele waarheid als
+de alleen geldende aanneemt, zal weldra tot de ontdekking komen, dat in
+de diepte der russische maatschappij vijandige elementen aan het woelen
+en gisten zijn: een conflict van vrij wat meer beteekenis, dan de meer
+of minder openlijk gevoerde strijd tusschen de wereldlijke
+geestelijkheid en de kloosterlingen. Ook in Rusland bestaan er
+partijen, die, overeenkomstig den geheelen maatschappelijken toestand
+en het standpunt van ontwikkeling, waarop het russische volk staat,
+tegelijk een kerkelijk en een staatkundig karakter hebben: sekten in de
+eerste plaats, maar tevens ook politieke facti&euml;n. Trouwens, de
+orthodoxe kerk is eene staatsinstelling, waarvan de keizer het erkende
+hoofd is; wie zich dus van haar afscheidt, keert zich tegelijk, in
+meerdere of mindere mate, tegen de regeering zelve.</p>
+<p>Keizer Nikolaas wilde er niet gaarne van hooren, dat een zijner
+onderdanen van zijne kerk afvallig was geworden; hij trachtte zich het
+onaangename feit, dat er toch werkelijk dissidenten waren, zooveel
+mogelijk te ontveinzen; vooral het naar buiten geheim te houden. Nu,
+wat de meester niet wilde vernemen, trachtten de ministers ook niet te
+zien. De tsaar beroemde er zich gaarne op, dat millioenen Muzelmannen,
+Joden en Boeddhisten in vrede onder zijn schepter leefden; maar dat een
+zijner eigene landgenooten zich veroorloofde in godsdienstige
+overtuiging met den keizer te verschillen, stond in zijne oogen bijna
+met oproer en hoogverraad gelijk. De kerk had nu eenmaal vastgesteld
+wat ieder te gelooven had, den eenigen weg afgebakend om aan het eeuwig
+verderf te ontkomen: daaraan moesten nu ook allen zich houden. Had de
+keizer zelf niet gezworen, dat hij dit geloof zou eerbiedigen en
+handhaven? Zoolang Nikolaas leefde, behoorde <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1022" href="#xd21e1022" name=
+"xd21e1022">242</a>]</span>het in het Winterpaleis tot den goeden toon,
+niet meer aan het bestaan der vroegere sekten te gelooven: men deed het
+voorkomen, alsof zij allen verdwenen waren, en er in het gansche rijk
+inderdaad niet meer dan &eacute;&eacute;ne christelijke kerk bestond.
+Misschien is keizer Nikolaas de eeuwigheid ingegaan, zonder ooit de
+waarheid te hebben vernomen omtrent die vele duizende menschen, die,
+naar het heette, voor zijne ongenade als versmolten waren.</p>
+<p>Intusschen won, buiten het Winterpaleis en de offici&euml;ele
+kerkelijke kringen, de afscheiding in kracht en tal, gedurende de
+geheele regeering van den tsaar. Ongetwijfeld keerden enkelen in den
+schoot der orthodoxe kerk terug&mdash;maar door geweld gedwongen. Doch
+dergelijke maatregelen mogen sommigen ontrouw doen worden aan hun
+geloof: zij, voor wie dat geloof waarlijk ernst, eene zaak des harten
+was, waren op deze wijze niet te winnen, al moesten zij bittere tijden
+doorleven. Eene godsdienstige overtuiging wordt niet waarlijk
+overwonnen door het bestormen van de bedehuizen harer belijders; en de
+dertigjarige vervolging heeft niet anders uitgewerkt, dan dat de
+dissidenten heden ten dage talrijker, welvarender, vaster
+aaneengesloten zijn, dan toen keizer Nikolaas den troon beklom.</p>
+<p>Niemand in geheel Rusland zal durven beweren, dat hij de namen, het
+aantal aanhangers en de bijzondere geloofsartikelen van al deze sekten
+kent; veel minder, dat hij iets weet van haar ontstaan en verborgen
+ontwikkeling. Niet alleen wordt alles wat de <i>raskol</i>, de
+afscheiding, betreft, zooveel mogelijk geheim gehouden: maar ook de
+sekten zelf hullen zich zooveel zij kunnen in het duister. Volgens den
+minister van politie splitsen zij zich in vier hoofdgroepen, te weten:
+I de <i>Doukhobortzis</i> of <i>Pneumatomaken</i>, worstelaars van den
+geest; II de <i>Malakhanys</i>, melk&euml;ters; III de <i>Khlystis</i>,
+geeselaars en IV de <i>Skoptzis</i>, eunuken of gesnedenen.<a class=
+"noteref" id="xd21e1047src" href="#xd21e1047" name=
+"xd21e1047src">1</a></p>
+<p>Het is misschien niet gemakkelijk, het in opzettelijke
+zelfmisleiding verder te brengen, dan in deze offici&euml;ele lijst
+geschiedt. Vier groepen alzoo, en niet meer? Maar de waarheid is, dat
+de russische <i>raskolniken</i> (dissenters, afgescheidenen) zich wel
+in honderd sekten verdeelen. Ook de rangschikking is zonderling, en
+berust op geen enkelen redelijken grond. De <i>Worstelaars van den
+geest</i>, die het eerst worden genoemd, zijn noch eene oude, noch eene
+machtige sekte. De <i>Melk&euml;ters</i> zijn van lateren oorsprong dan
+de <i>Geeselaars</i> en de <i>Gesnedenen</i>; ook dragen deze beide
+laatste sekten een geheel ander karakter dan de beide eerstgenoemden,
+die, in sommige opzichten, met de Methodisten en Puriteinen zijn te
+vergelijken. De Khlystis zijn niet zoo talrijk als de Skoptzis, hoewel
+zij hoogstwaarschijnlijk de Doukhobortzis in aantal overtreffen.</p>
+<p>De oorsprong der Khlystis moet wellicht in de dertiende of
+veertiende eeuw worden gezocht; niemand schijnt daarvan met juistheid
+iets te weten; volgens sommigen zou de sekte in de eerste jaren van
+tsaar Alexis Michaelowitsch, dat is dus omstreeks de helft der
+zeventiende eeuw, zijn ontstaan. Zij zelf noemen Christus als de
+stichter hunner sekte. De Skoptzis zijn nog ouder; zij zijn zeer
+talrijk en over het algemeen zeer vermogend, maar houden zorgvuldig
+alles wat hun geloof en hunne gebruiken betreft, geheim. Zij noemen
+zich zelf <i>Beliegolubis</i>, witte duiven, en gelooven, naar het
+schijnt, aan eene voortdurende incarnatie van Christus: een dezer
+laatste verschijningen van den Heiland was, volgens hen, tsaar Peter
+III, dien zij allen bijzondere eer bewijzen.</p>
+<p>Doch deze vier groepen zijn, heden ten dage, niet meer de
+belangrijkste; wel bestaan zij nog altijd, komen voor in
+offici&euml;ele lijsten en verslagen, worden besproken in boeken en
+verhandelingen; maar zij zijn, in zekeren zin, historische sekten, die
+tot een vroegeren tijd behooren, en voor wie, zooals het gaat, de tijd
+van aanvallende propaganda grootendeels voorbij is. De altijd werkzame
+schismatieke geest gaat nog voortdurend voort, zich in andere, nieuwere
+vormen te openbaren. Naarmate het onderwijs algemeener wordt,
+vermenigvuldigen zich de sekten. Een pope zeide eens tot mij:
+&bdquo;Hetgeen in onzen tijd gebeurt, verbaast en bedroeft mij. Ik wil
+gaarne van deze eeuw het beste denken: maar het is mijne doorgaande
+ervaring, dat zoodra een boer kan lezen en voor zich zelf begint te
+denken, hij onvermijdelijk een ketter wordt.<span class="corr" id=
+"xd21e1077" title="Niet in bron">&rdquo;</span>&mdash;Er heerscht in de
+russische maatschappij, in de russische kerk, eene sterke beweging,
+eene machtige gisting: een voorgevoel van de naderende crisis vervult
+de gemoederen der menschen met vrees en hoop, met twijfel en dorst naar
+zekerheid; het is of allen, in angstige spanning, uitzien naar eene
+openbaring van boven, die aan de bestaande onzekerheid en verwarring
+een einde zal maken. Vandaar, dat ieder stoutmoedige dweeper of listige
+bedrieger, die zich zelf voor een profeet durft uitgeven, aanstonds
+eene schare van volgelingen vindt. Deze verschijnselen zijn teekenen
+der tijden, die met de diepste bewegingen in de wereld der geesten, met
+den historischen ontwikkelingsgang des volks, samenhangen, en getuigen
+van bestaande behoeften, die op deze wijze bevrediging zoeken. De
+meesten dezer sekten hebben zoowel een politiek als een godsdienstig
+karakter. Inlichtingen, die ik in verschillende, ver verwijderde
+provinci&euml;n van het groote rijk heb ingewonnen, stellen mij in
+staat het een en ander mede te deelen omtrent godsdienstige
+genootschappen van zoo jongen datum, dat zelfs in Rusland hunne namen
+nog ternauwernood bekend zijn.</p>
+<p>In het jaar 1868 vormde zich plotseling in de stad Atkarsk, in het
+gouvernement Saratow en in het bisdom van Tsaritzin, eene nieuwe sekte.
+Zestien personen scheidden zich van de orthodoxe kerk af, zonder
+daarvan kennis te geven aan hun pope; zij stichtten eene nieuwe
+godsdienst, en begonnen, op hunne wijze, het Evangelie te prediken.
+Heiligenbeelden en altaarstukken <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e1082" href="#xd21e1082" name=
+"xd21e1082">243</a>]</span>beschouwen zij als afgoden; het brood en de
+wijn des avondmaals hebben, volgens hen, hun tijd gehad. Zij zeiden van
+Christus zelf den last ontvangen te hebben om te onderwijzen, te
+prediken, te lijden en eene kerk te stichten. Om aan die goddelijke
+lastgeving te voldoen, begaven zij zich naar de rivier de Wolga,
+dompelden elkander in hare wateren, namen een anderen naam aan, en
+hielden te zamen een plechtig feest. Dit gebeurde midden in den winter,
+op asch-woensdag, 26 Februari, toen de wateren van de Wolga met ijs
+waren bedekt, waarin gaten gehouwen moesten worden.&mdash;Deze nieuwe
+apostelen der waarheid geven zich zelf den bescheiden naam van
+<i>kleine-christenen</i>. Zij hebben geen priesters, geen formulieren,
+geen beelden; gebruiken geen hosti&euml;n en geen gewijde olie. In
+plaats van het gewijde brood, eten zij een soort van koeken, in vorm en
+omvang aan een half-stuivers broodje gelijk, die zij als een bijzondere
+gave van God vereeren, en waaraan zij allerlei geheimzinnige krachten
+en bovennatuurlijke vermogens toeschrijven.</p>
+<p>Zoodra de bisschop van Tsaritzin van deze beweging onder zijne kudde
+hoorde, richtte hij een schrijven aan graaf Tolsto&iuml;, den minister
+van onderwijs, die aanstonds zijne bevelen zond naar de plaatselijke
+politie. De nieuwe sektarissen moesten nauwkeurig worden gadegeslagen;
+geen indompelingen in het ijs mochten meer worden toegelaten; met het
+bakken der gewijde koeken mocht niet worden voortgegaan. Elke prediking
+van deze nieuwe leer moest onmiddellijk worden verboden; de bisschop
+moest geraadpleegd worden omtrent hetgeen verder tegen de sektarissen
+te doen viel. Al deze bevelen werden stiptelijk uitgevoerd; de politie
+bereikte ook hier het gewone resultaat van hare ijverige pogingen: de
+ketterij der kleine-christenen wint met den dag veld.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Datzelfde jaar 1868 was getuige van de opkomst van nog eene andere
+sekte. De gouverneur van Kherson vernam, tot zijne verbazing, dat
+eenige boeren in zijne provincie door de politie in hechtenis waren
+genomen om de zeker niet alledaagsche reden, dat zij zich veel te goed
+en te ordentelijk gedroegen voor lieden van hun stand. Naar men zeide,
+dronken die boeren geen sterken drank, vloekten niet, logen niet, waren
+niemand iets schuldig, en gingen ook niet ter biecht om den pope hunne
+zonden te belijden. Niemand begreep daar iets van; en de politie,
+ge&euml;rgerd dat zij niets ten nadeele van die lieden vinden kon, nam
+ze allen met een slag gevangen, zette ze in den kerker, en berichtte
+den gouverneur welke vermoedens bij haar waren gerezen.</p>
+<p>Deze al te deugdzame boeren waren broeders, Ratushni genaamd,
+woonachtig in het dorp Osnowa, waar zij eenig land in eigendom bezaten.
+Osnowa ligt in de nabijheid van een kleine stad, Ananiew genaamd, waar
+een eenvoudig burger, Vonsarski, woonde, die ook bij de politie met een
+zwarte kool stond aangeschreven, omdat ook hij een veel te braaf man
+was voor zijn stand. Vonsarski betaalde zijn schulden, en brak nooit
+zijn woord; hij leefde in vrede met zijne vrouw,&mdash;en verscheen
+nooit ter kerk. Hij werd dus ook gevangen genomen, tot de gouverneur
+uitspraak zou hebben gedaan.</p>
+<p>Naar men zegt, had de politie gehandeld op aansporing van de
+monniken. Al was er op het oogenblik met grond niets tegen de
+gevangenen in te brengen, toch hoopte men dat op het gerucht hunner
+gevangenneming, de tongen los zouden worden, en dan wellicht het een of
+ander uit zou lekken, waaruit met fatsoen eene niet al te dwaze
+beschuldiging tegen deze lieden ware samen te stellen.</p>
+<p>De Ratushni&rsquo;s en Vonsarski stonden bekend als verlichte
+mannen; men wist ook dat zij meermalen in aanraking waren geweest met
+de hernhuttersche kolonisten in het zuiden van Rusland. Het gaf reeds
+ergernis genoeg, dat zij blijkbaar de voorkeur gaven aan de wijze
+waarop deze vreemdelingen hunne paarden optuigden en hunne ossen voor
+den wagen spanden. Bovendien was er alleszins grond voor het vermoeden,
+dat zij geen onbepaalde bewonderaars waren van de organisatie der
+landelijke gemeenten, maar een ander stelsel wenschten, dat meer ruimte
+liet voor de betooning van rechtvaardige en waarlijk godsdienstige
+onderlinge liefde en behulpzaamheid. Men gaf hun om die reden den naam
+van <i>Helpers</i>. Maar hun voornaamste misdaad was toch altijd hunne
+minachting voor de kerkelijke ceremoni&euml;n, en hun zucht voor
+huiselijke godsdienstoefening, zonder inmenging van den pope.</p>
+<p>De gouverneur van Kherson aarzelde geen oogenblik wat te doen: hij
+liet de gevangenen aanstonds in vrijheid stellen. De monniken
+beschuldigden hem nu van medeplichtigheid aan ketterij, en noemden hem
+een scheurmaker; maar hij wees hen op paragraaf elf van de keizerlijke
+ukase betreffende de dissenters, waarin met zoovele woorden te lezen
+staat dat ieder mag gelooven wat zijn geweten hem gebiedt, en deswege
+geen overlast zal lijden, zoolang hij door zijne pogingen om anderen te
+bekeeren geen onrust en ergernis verwekt. De prins voegde er de
+vermaning bij, dat de geestelijkheid, indien zij hare roeping
+waardiglijk wilde vervullen, zich beijveren moest om de afgedwaalde
+schapen weder tot de kudde terug te voeren.</p>
+<p>In de omstreken van Kazan hoorde ik voor het eerst spreken van een
+nieuwe sekte, die in het gouvernement Wjatka was ontstaan, en der
+regeering vele moeilijkheden dreigde te veroorzaken. De aanhangers
+dezer sekte waren arme boeren, die zich verbeeldden dat zij een
+aangeboren recht op den grond hadden, en het dus eene ongehoorde
+tyrannie was, van hen de betaling van pacht te vorderen. Het kanton
+Mostowinsk, in het district Sarapul, was het tooneel dezer beweging. De
+provincie Wjatka, aan de aziatische grenzen gelegen, heeft eene zeer
+gemengde bevolking, uit Russen, Finnen, Basjkiren, Tartaren bestaande;
+in hare diepe, moeilijk toegankelijke dalen vindt men belijders van
+bijna iedere godsdienst: christenen, mohammedanen, boeddhisten,
+heidenen; onder allerlei namen en vormen. In deze eene provincie tieren
+zeker twintig verschillende christelijke sekten; en daar alle
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1107" href="#xd21e1107" name=
+"xd21e1107">244</a>]</span>vreemdelingen en afgodendienaars in dat
+gouvernement het recht hebben om door hunne eigene hoofden te worden
+geregeerd, is het geen gemakkelijke taak de ketterij in al hare
+verwarde vertakkingen na te gaan. Maar eene sekte als deze kon kwalijk
+verborgen blijven. Willen zij hun plicht betrachten en hun leeraar
+gehoorzamen, dan moesten deze sektarissen voor de wereld optreden,
+hunne leer bekend maken en verdedigen: dit was het noodzakelijk gevolg
+hunner bekeering; en toen dan ook de tijd voor het betalen der pacht
+gekomen was, weigerden zij de betaling. Evenals alle kroonboeren (en
+deze hervormers waren allen voormalige kroonboeren) hadden zij hunne
+woningen en een zeker stuk land in eigendom ontvangen, onder voorwaarde
+dat zij, gedurende zekeren tijd, eene zeer matige rente zouden betalen.
+Nu weigerden zij dit en wel om godsdienstige redenen.</p>
+<div class="figure xd21e1110width"><img src="images/p1873-244.jpg" alt=
+"Een russische postillon." width="543" height="720">
+<p class="figureHead">Een russische postillon.</p>
+</div>
+<p>De gouverneur van Wjatka, hierover ongerust, schreef naar Petersburg
+om nadere instructies. Hem werd gelast, een onderzoek in te stellen, de
+leiders gevangen te nemen; en zorgvuldig te waken tegen elk begin van
+verzet of oproerigheid. Ongeveer tweehonderd wanbetalers werden door de
+politie gevangen genomen, in afdeelingen gesplist en ondervraagd.
+Eenigen werden, op voorspraak van den gouverneur, weder ontslagen; maar
+toen ik Kazan verliet, waren drie-en-twintig dezer wanbetalers nog
+altijd in de gevangenis. Men kon hun maar niet aan het verstand brengen
+dat zij dwaalden; zij wilden zich niet verbinden, hunne leer niet
+verder te verspreiden; en, wat nog het ergste van alles was, zij bleven
+hardnekkig de voldoening der op hun land klevende rente weigeren. Wat
+moet een praktisch staatsman aanvangen met lieden, die, uit
+gemoedsbezwaren, de betaling van belasting en pacht weigeren?</p>
+<hr class="tb">
+<p>Bij mijne komst in de provincie Simbirsk had ieder <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1120" href="#xd21e1120" name=
+"xd21e1120">246</a>]</span>den mond vol van een zonderlinge soort van
+lieden, wier bestaan eerst onlangs was ontdekt. Een zekere Peter
+Mironoff, een gewoon soldaat, had zich opgeworpen als stichter eener
+nieuwe godsdienst, waarvan de belijdenis en gebruiken zeer geheim
+moesten worden gehouden, en die zelfs geen naam droeg. Deze Peter stond
+als een braaf, oppassend man bekend; hij was vroom, ernstig, ordelijk
+en betamelijk in zijn gedrag; als soldaat ontbrak hij nooit bij de
+exerciti&euml;n; als biechteling gaf hij zijn pope nimmer reden tot
+klachten. Niemand verwachtte van hem iets bijzonders. Naar men zegt,
+begon hij met veertien zijner makkers te bekeeren, die zich allen bij
+eede verbonden, dat zij de hun geopenbaarde waarheid geheim zouden
+houden; dat zij zooveel mogelijk alle aanleiding tot achterdocht zonden
+vermijden; dat zij, des noods, ballingschap, pijniging en zelfs den
+dood zouden ondergaan, maar nooit de geheime leer openbaren.</p>
+<div class="figure xd21e1123width"><img src="images/p1873-245.jpg" alt=
+"Een pope in vol ornaat." width="469" height="720">
+<p class="figureHead">Een pope in vol ornaat.</p>
+</div>
+<p>Peter, die zelf niets geleerd heeft en dus hoegenaamd geen eerbied
+heeft voor boeken, is een verklaarde vijand van alle formulieren, van
+alle liturgi&euml;n, van alle levensbeschrijvingen der heiligen.
+Volgens hem, zijn lezen en schrijven gevaarlijke verleidingen en
+dwalingen: de overlevering, door eene levende persoonlijkheid bewaard
+en verkondigd, is voor hem de echte bron en toetssteen der waarheid.
+Hoewel hij ijvert tegen alle kruisen en beelden, hangt toch een
+zilveren heiligenbeeld, op eene zeer zichtbare plaats, in zijne kamer,
+en draagt hij voortdurend een koperen kruis om zijn hals. Hij leert
+zijn discipelen, dat de ware godsdienst bestaat in een voortdurenden
+strijd tegen het vleesch, en schrijft daarom zeer strenge vasten en
+onthouding voor. Als zij vasten, moeten zij zich volstrekt van alle
+spijze onthouden, om den Heer niet te bespotten; en zelfs wanneer zij
+aan de physieke behoeften des lichaams moeten voldoen, behooren zij
+toch alle overtollige weelde, als den uitverkorenen niet voegende, te
+vermijden, zooals het gebruik van vleesch en wijn, van melk en eieren,
+van olie en visch. Hij waarschuwt de jongelieden tegen de zonde van het
+huwelijk, en vermaant de gehuwden, met elkander als broeders en zusters
+te leven, in reinheid en vrede, zooals de engelen in den hemel. Volgens
+Peter is het menschelijk hart vol van goede en kwade beginselen en
+neigingen; hij houdt zich overtuigd dat het mogelijk is, het kwaad door
+het goed te overwinnen; vasten en bidden zijn de eenige en ook afdoende
+middelen om de booze geesten te verdrijven, die over het vleesch
+heerschappij voeren.</p>
+<p>De volgelingen van dezen nieuwen apostel verwerpen alle
+mysteri&euml;n en sacramenten, alle uiterlijke teekenen en symbolen van
+Godsvereering. Zij leven in vrede met de wereld, helpen elkander
+zooveel in hun vermogen is, en gehoorzamen onvoorwaardelijk aan de
+bevelen van eene door hen gekozen heilige maagd: de door de zonde
+gevallen mensch kan, naar hunne meening, alleen eene vrouw en maagd als
+voorganger en leeraar erkennen. Het ware hoofd der sekte is dan ook
+eene boerenvrouw, Anicia genaamd, woonachtig in het dorp Perewoz, in
+het gouvernement van Tambow; zij staat niet alleen boven Peter Mironoff
+zelf, maar ook boven den Zaligmaker en Sint-Nicolaas.</p>
+<p>De godsdienstoefeningen dezer sekte, die in het geheim, met gesloten
+deuren gehouden worden, beginnen en eindigen met gezang, begeleid door
+eene eigenaardige soort van kort afgebroken muziek, en vergezeld van
+dansen en springen. De vormen der eeredienst zijn gedeeltelijk aan de
+moskee ontleent. Zij bidden staande, buigen zich nu en dan met het
+aangezicht ter aarde, en onthouden zich van het teeken des kruises.
+Evenals alle dissidenten zonder onderscheid, zijn ook deze sektarissen
+vijandig gekant tegen den offici&euml;elen staat, niet minder dan tegen
+de offici&euml;ele kerk.</p>
+<p>Het duurde een geruimen tijd, eer Peter en zijne volgelingen bij de
+politie werden aangeklaagd; en nu zij er zich eenmaal mede heeft
+gemoeid, en de profeet en de maagd in de gevangenis zitten, weet de
+regeering niet best wat te doen. Bijna alle mannen en vrouwen toch, die
+beschuldigd werden leden te zijn van deze onwettige en godslasterlijke
+sekte, staan in de provincie Simbirsk bekend als lieden van een
+onberispelijken wandel. De hoofden der sekte staan bijzonder hoog
+aangeschreven, niet alleen als trouwe kerkgangers, maar zelfs als
+ijverige medearbeiders der geestelijkheid. Zij die door de politie op
+vermoeden werden gevat, waren in den regel in het bezit van een door
+den pope afgegeven certificaat, ten bewijze dat zij regelmatig ter
+biecht kwamen en hoogtijd hielden. Moeder Anicia, in haar dorp gevangen
+genomen, werd ten scherpste ondervraagd; maar toch men heeft niets tot
+haar nadeel kunnen vinden. Zij is veertig jaar oud, en, hoewel sedert
+negentien jaar gehuwd, nog altijd maagd: en al hare buren verklaren
+eenstemmig dat zij een onberispelijk voorbeeldig leven heeft geleid.
+Toch geeft de politie de zaak nog niet op: Peter en Anicia vertoeven
+nog altijd in den kerker: het proces is nog steeds aanhangig, en zal
+hoogstwaarschijnlijk daarmede eindigen, dat de model-soldaat en de
+onberispelijke boerin hun verder leven in een der Siberische mijnen
+zullen slijten.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Te Moskou verhaalde men mij van een sekte, die zeker wel de
+zonderlingste van allen mag worden genoemd: de zoogenaamde
+<i>Napoleonisten</i>. Hun haat tegen het rijk en de offici&euml;ele
+kerk heeft hen er toe gebracht, den geduchtsten vijand, dien Rusland in
+de laatste tijden gehad heeft, Napoleon I, als een soort van messias,
+als een beschermgod van het Slavonische ras, te vereeren. Natuurlijk
+dienen zij dit weinig vaderlandslievend geloof geheim te houden; ook
+laten zij niemand bij hunne godsdienstoefeningen toe. Toch beweert men
+dat zij een vast aaneengeschakeld genootschap vormen, en dat hun aantal
+gedurig toeneemt. Zij vergaderen met gesloten deuren, onder het oog der
+politie; maar zoovele sekten te Moskou doen hetzelfde, dat deze
+omstandigheid op zich zelf niet zoo bijzonder vreemd is. Naar men zegt,
+hebben zij in hunne woning een soort van altaar, waarop het borstbeeld
+van Napoleon staat, en waarvoor zij nederknielen. Zij houden zich
+overtuigd, dat hun messias nog in leven is; volgens hen, zou hij aan de
+handen zijner vijanden zijn <span class="pagenum">[<a id="xd21e1143"
+href="#xd21e1143" name="xd21e1143">247</a>]</span>ontkomen, en van
+St.-Helena naar Midden-Azi&euml; zijn gevlucht, waar hij nu zijn
+verblijf houdt te Irkutsk, nabij het meer Ba&iuml;kal, op de grenzen
+van chineesch Tartarije. Vandaar zal hij te zijner tijd wederkomen, aan
+de onderlinge twisten der vele sekten een einde maken, zich aan de
+spitse van een machtig leger stellen, en de aanhangers van Satan, dat
+wil zeggen de regeerende dynastie en hare dienaren, slaan met de
+scherpte des zwaards.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e1145" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XII.</h3>
+<h3 class="main">De oud-geloovigen.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Al deze zonderlinge secten en geheime genootschappen
+zouden weinig gewicht in de schaal leggen, en hoogstens als
+merkwaardige uitingen van deels politiek, deels godsdienstig fanatisme
+de aandacht verdienen, indien zij enkel op zich zelf stonden, en niet
+veelmeer teekenen waren van een algemeen verspreide kwaal in het groote
+rijk. Hun aller gemeenschappelijke levensbodem, waarin zij wortelen, is
+de felle, diep verborgen afkeer van de offici&euml;ele orthodoxe
+kerk.</p>
+<p>Buiten Rusland zijn er maar weinig menschen, die kennis dragen van
+het bestaan eener andere, populaire kerk nevens de offici&euml;ele; en
+nog minder is het bekend dat deze beide kerken in rustelooze
+vijandschap en bitteren strijd met elkander zijn gewikkeld. Toch mag
+dit feit geen oogenblik worden voorbijgezien door ieder, die zich
+rekenschap wil geven van de wezenlijke gesteldheid en de ontwikkeling
+van het russische rijk.</p>
+<p>De aanhangers dezer populaire kerk zijn de zoogenaamde
+oud-geloovigen, dat wil zeggen: zij, die de voorgewende hervormingen
+van den patriarch Nikon verwerpen, en de oude, van de vaderen
+overgeleverde liturgie hebben behouden. &bdquo;Gij zult in ons land,
+zeide een priester van het oude geloof tot mij, een kerk van Byzantium
+en eene kerk van Bethlehem vinden; eene oude leer en eene nieuwe leer;
+een stelsel van menschelijke inzetting en een van God gegeven
+Evangelie.&rdquo;</p>
+<p>Niemand heeft tot dusverre het juiste getal opgegeven van hen, die
+als oud-geloovigen zich van de staatskerk hebben afgescheiden. De
+regeering heeft somwijlen den schijn aangenomen, als wilde zij hen als
+dissenters behandelen; maar nooit heeft men den moed gehad, hen
+officieel onder de ketters en sektarissen te begrijpen. Men heeft hen
+beurtelings gehaat, gevreesd, gevleid, mishandeld; spionnen hebben hen
+bespied; de politie heeft hen in de gevangenis geworpen; ministers
+hebben hen door schitterende aanbiedingen pogen te verlokken; maar
+nooit heeft men het gewaagd hen te tellen, want de regeering zelve
+deinsde terug voor de waarheid, die dan onverbiddelijk aan het licht
+zou komen. Een andere en betere geest heerscht tegenwoordig in het
+Winterpaleis: men sluit de oogen niet langer voor de werkelijkheid: en
+deze groote kwestie&mdash;verreweg de belangrijkste van alle
+binnenlandsche kwesti&euml;n&mdash;wordt, met ernst en ijver, naar alle
+zijden onderzocht en toegelicht. De regeering is tot de overtuiging
+gekomen, dat in Rusland niets van wezenlijk belang tot stand kan worden
+gebracht, zonder de medewerking der oud-geloovigen; en bij elken
+grooten maatregel treedt, in regeeringskringen, de vraag op den
+voorgrond: &bdquo;Wat zullen de oud-geloovigen daarvan
+zeggen?&rdquo;</p>
+<p>Een russische bisschop, die veel in zijn vaderland gereisd had,
+verzekerde mij, dat het getal der oud-geloovigen tien &agrave; elf
+millioen beloopt; een minister van staat schatte hun aantal zelfs op
+zestien of zeventien millioen. Een priester van K&egrave;m ging nog
+verder. &bdquo;De helft der bevolking, zeide hij, behoort tot het oude
+geloof; en zoodra ons eenmaal vrijheid geschonken wordt, zal drie
+vierde gedeelte van het volk tot ons behooren.&rdquo; Voor zoover mijne
+eigen ervaring reikt, ben ik geneigd, dien priester gelijk te geven.
+Een Duitscher, die dertig jaren in Rusland heeft gewoond en het volk
+goed kende, maar, als Lutheraan, vreemd is aan de onderlinge twisten
+der sekten, schrijft mij dienaangaande: &bdquo;Mijne ondervinding heeft
+mij geleerd, dat, de bevolking in haar geheel genomen, <i>vier</i> van
+de <i>vijf</i> menschen &ograve;f nu reeds oud-geloovigen zijn,
+&ograve;f zich de volgende week daarbij zouden aansluiten, indien zij
+slechts de zekerheid hadden dat de regeering hen met vrede zou
+laten.&rdquo; Dit houd ik voor overdrijving; maar ik word telkens meer
+bevestigd in mijne overtuiging, dat de oud-geloovigen het eigenlijke
+russische volk zijn; terwijl de orthodoxen weinig anders zijn dan eene
+sekte, waartoe het hof, de adel en de geestelijkheid behooren, en die
+daarom, voor het oogenblik nog, de macht in handen heeft.</p>
+<p>Bijna al de boeren in het noorden zijn oud-geloovigen; bijna al de
+Kozakken van den Don, de helft der inwoners van Nishny-Nowgorod en van
+Kazan, de meeste kooplieden van Moskou, zijn aanhangers van het oude
+geloof. In &eacute;&eacute;n woord, de voornaamste handelaars en
+industri&euml;elen, de aanzienlijkste bankiers, de mannen, die in menig
+opzicht aan het hoofd der maatschappelijke beweging staan en aan wie
+ongetwijfeld de naaste toekomst behoort, zijn oud-geloovigen.</p>
+<p>Gij wandelt door de straten van Moskou, waar telkens uwe aandacht
+wordt getrokken door de edele pracht der bijkans vorstelijke woningen.
+Gij vraagt uwen gids: &bdquo;Aan wien behoort dit
+huis?&rdquo;&mdash;&bdquo;Aan Moronzoff.&mdash;&bdquo;Wie is
+dat?&rdquo;&mdash;&bdquo;O, mijnheer, Moronzoff is de rijkste man in
+Moskou; de grootste industri&euml;el van Rusland. Vijftigduizend man
+vinden werk in zijne fabrieken. Hij is een oud-geloovige.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En wie woont
+hier?&rdquo;&mdash;&bdquo;Soldatenkoff&rdquo;.&mdash;&bdquo;Wie is
+dat?&rdquo;&mdash;&bdquo;Een schatrijk koopman en een groot
+industri&euml;el: een van de invloedrijkste mannen in Rusland. Hij is
+een oud-geloovige.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En van wien is dat paleis daar?&rdquo;&mdash;&bdquo;Dat
+behoort aan jonkvrouw Rokhmanoff. Zij is onze miss Burdett Coutts;
+misschien niet zoo rijk, maar vooral niet minder ijverig om goed te
+doen. Zoo als ge ziet, bewoont zij een prachtig huis; men vindt er niet
+minder dan dertig receptiekamers, voor de ontvangst van gasten. Ook zij
+is een oud-geloovige.&rdquo;</p>
+<p>En zoo gaat het voort, van den morgen tot den avond. Gij gaat naar
+de bazars:&mdash;de meeste en fraaiste winkels zijn van oud-geloovigen;
+naar de <span class="pagenum">[<a id="xd21e1177" href="#xd21e1177"
+name="xd21e1177">248</a>]</span>universiteit:&mdash;de meeste beurzen
+zijn door oud-geloovigen gesticht; naar de hospitalen:&mdash;zij worden
+grootendeels door oud-geloovigen onderhouden. De oud-russische
+deugden&mdash;en ook de oud-russische ondeugden&mdash;gij zult ze
+vinden bij deze oud-geloovigen: niet bij de maar al te zeer
+overbeschaafde en ontzenuwde aanhangers der offici&euml;ele
+eeredienst.&mdash;&bdquo;In Rusland, zeide mij eens een scherpzinnig
+opmerker, zijn er verschillende vormen van eeredienst: een ritus voor
+het paleis, voor het klooster, voor het kamp; een prachtige en
+schitterende ritus, misschien geschikt voor keizers en vorsten, maar
+zeker niet voor de arme visschers langs de kusten der
+IJszee.&rdquo;</p>
+<div class="figure xd21e1180width"><img src="images/p1873-248.jpg" alt=
+"Een dorpsmuziekant." width="559" height="720">
+<p class="figureHead">Een dorpsmuziekant.</p>
+</div>
+<p>De oud-geloovige is zoowel in zijne godsdienstoefening als in het
+dagelijksch leven, hoogst eenvoudig en een voorstander van het oude:
+echt conservatief, zoowel in den goeden als in den kwaden zin. Hij
+heeft een afkeer van alles wat nieuw is, en omdat het nieuw is: zoowel
+van eene synode van monniken, als van eene op vreemden grond gestichte
+hoofdstad. Zijne vaderen gebruikten geen suiker in hunne thee: hij dus
+ook niet; zij kenden geen gas: de nieuwerwetsche verlichting is ook hem
+een gruwel. Het is voor hem voldoende, dat het een of ander in vroeger
+tijd aan zijne voorvaderen onbekend was, om het nu ook onvoorwaardelijk
+te verwerpen. Deze oud-geloovigen zijn niet minder vijandig gezind
+jegens het tegenwoordig regeeringsstelsel dan jegens de offici&euml;ele
+kerk. De getrouwe Rus behoort voor den regeerenden monarch te bidden
+als voor een goed keizer en een goed christen; maar velen van deze
+oud-geloovigen willen voor den regeerenden monarch in het geheel niet
+bidden. Sommigen willen wel voor hem bidden als tsaar, maar niet als
+keizer; doch niemand zal voor hem bidden als voor een christen. Zij
+houden zijn recht op de kroon voor minstens twijfelachtig. Het woord
+keizer, zeggen zij, beteekent vorst der duisternis; de dubbele arend is
+een symbool van den boozen geest; de autocratische regeering is het
+rijk van den antichrist.</p>
+<p>De oorsprong dezer groote, diepgaande scheuring in het
+maatschappelijk en zedelijk leven des russischen volks valt omstreeks
+de helft der zeventiende eeuw, in de dagen van den patriarch Nikon: een
+man, die misschien een niet minder beslissenden invloed <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1188" href="#xd21e1188" name=
+"xd21e1188">249</a>]</span>op het toekomstig lot van Rusland heeft
+uitgeoefend, dan de groote tsaar zelf, die, naar het zeggen der
+oud-geloovigen, zijn natuurlijke zoon was.</p>
+<p>In de eerste helft der zeventiende eeuw alzoo, landde een man van
+middelbaren leeftijd en van een streng somber uiterlijk, aan het
+klooster te Solowetsk, om op het graf van den heiligen Filippus te
+bidden en een schuilplaats bij de monniken te vragen. Naar zijn zeggen,
+was hij de zoon van een boerenarbeider uit een dorp nabij <span class=
+"corr" id="xd21e1192" title=
+"Bron: Nisjny-Nowgorod">Nishny-Nowgorod</span>, zelf ook landbouwer en
+gehuwd. In zijne jeugd had hij eenigen tijd in een klooster
+doorgebracht; en na tien jaren in den echtelijken staat te hebben
+geleefd, had hij zijne vrouw overgehaald, den sluier te nemen en de
+bruid des Heeren te worden. Hij had haar in het klooster van
+Sint-Alexis te Moskou achtergelaten, en zelf zijne schreden gericht
+naar het onherbergzame, ijzige noorden.</p>
+<p>Op het eiland Anzersk, waar tegenwoordig de hoeve staat, leefden
+destijds eenige kluizenaars, die den vreemden pelgrim in hun midden
+opnamen. Daar trok hij het monnikskleed aan, en veranderde zijn
+wereldlijken naam in dien van Nikon; maar hij was zoo onhandelbaar van
+aard, dat hij weldra met zijn superieur overhoop lag, als vroeger met
+zijne vrouw. Eleazar, de stichter van deze kluis, wenschte zijne
+eenvoudige kerk van dennenstammen door eene steenen kerk te vervangen,
+en toog met Nikon naar Moskou om daarvoor de noodige gelden bijeen te
+brengen. Zij twistten met elkander onder weg; zij twistten na hunne
+terugkomst. Eindelijk joegen de monniken den lastigen gast weg; zij
+zetten hem in eene schuit, gaven hem brood en water mede, en lieten hem
+vrij om te gaan werwaarts hij wilde, mits hij slechts nooit terugkwam.
+De stroom wierp hem op een rots, in de baai van Onega; Nikon richtte
+daar een kruis op, en legde de gelofte af dat hij daar eene kerk zou
+bouwen, indien de heilige-maagd hem wilde helpen om zijne fortuin te
+maken.</p>
+<div class="figure xd21e1198width"><img src="images/p1873-249.jpg" alt=
+"Een koopman te Moskou." width="503" height="720">
+<p class="figureHead">Een koopman te Moskou.</p>
+</div>
+<p>Op het vasteland aangekomen, werd hij weldra het hoofd van een
+gezelschap kluizenaars, die zich aan de oevers van het meer
+Kodjeozersk, in de provincie Olonetz, hadden gevestigd. Daar opende
+zich voor hem de weg naar macht en aanzien: eene toevallige
+omstandigheid bracht hem in aanraking met Tsaar Alexis: en hij maakte
+een zoo overweldigenden indruk op dien niet zeer scherpzinnigen vorst,
+dat hij binnen weinige jaren alle rangen der kerkelijke hi&euml;rarchie
+doorliep, en achtervolgens tot archimandriet, bisschop, metropolitaan
+en eindelijk tot patriarch werd verheven.</p>
+<p>Nikon, in wien een ondragelijke hoogmoed met sluwe geslepenheid
+gepaard ging, nam zich voor, het bestuur der kerk met vaster hand te
+voeren, dan zijne zwakke en onbeteekenende voorgangers hadden gedaan.
+Met zijne plompe gestalte, zijn grof opgezet gelaat, zijn rooden neus,
+zijn doffen blik, had Nikon meer weg van een frieschen boer, dan van
+een russischen monnik; maar toch was hij een hartstochtelijk minnaar
+van praal en vertooning, en zwol zijn hart van grenzenloozen trots als
+hij, in de kathedraal, nevens den tsaar op zijn troon zat. De
+<span class="corr" id="xd21e1206" title=
+"Bron: half-barhaarsche">half-barbaarsche</span> glans en pracht, die
+de byzantijnsche geestelijkheid, zelfs onder de turksche heerschappij,
+bleef tentoonspreiden, bekoorde zijn oog en hart; en het werd zijn
+ijverigst streven, den statigen en omslachtigen byzantijnschen ritus
+ook in zijne kerk in te voeren, zonder te bedenken dat hij, aldus tot
+de dagen van het oostersche rijk teruggaande, zich de Grieken in hun
+smadelijkst verval ten voorbeeld nam. Zijne eerste maatregelen waren
+niet ondoordacht. Hij zond eenige schrijvers naar den berg Athos, die
+vandaar afschriften <span class="pagenum">[<a id="xd21e1209" href=
+"#xd21e1209" name="xd21e1209">250</a>]</span>medebrachten van de echte
+exemplaren der oudste gewijde boeken; deze liet hij in het slavonisch
+vertalen, en met de liturgische boeken, die toen in gebruik waren,
+vergelijken. Het bleek daarbij, dat in den aangenomen tekst fouten
+waren ingeslopen: waarom hij zijn schrijvers opdroeg, voor hem eene
+nieuwe uitgave van de Schrift en van de formulieren te bewerken, waarin
+de betere lezingen zouden worden opgenomen. Maar verder reikt zijne
+verdienste ook niet. Nikon verstond geen grieksch; dit belette hem
+evenwel niet, toen de nieuwe bewerking, over welker verdiensten hij
+natuurlijk niet oordeelen kon, voltooid was, dit boek met gezag aan de
+kerk op te leggen. De kerk opperde bedenkingen: Nikon riep de hulp van
+den tsaar in. De priesters verzetten zich tegen deze inmenging van het
+wereldlijk gezag: Nikon leverde de weerspannige geestelijkheid over in
+handen van de politie. Alexis stond hem met al zijne macht bij, om zijn
+plan te helpen verwezenlijken. Toch stuitte men op een fellen
+tegenstand, niet alleen in de steden en op het platte land, maar ook in
+den regeeringsraad, in de kloosters, in de kerk. De boeren en de popen
+waren al even weinig ingenomen met de veranderingen, die hij wilde
+maken. De formulieren waren oud en eerwaardig; hunne taal klonk als
+muziek in aller oor; de woorden zelf schenen bijna goddelijk; sinds
+onheugelijke tijden waren deze boeken bij de heilige dienst gebruikt;
+twintig geslachten waren volgens deze liturgie gedoopt, gehuwd en
+teraardebesteld... Waarom moesten deze heilige boeken nu eensklaps
+worden weggeworpen, en door anderen, van vreemd maaksel bovendien,
+vervangen? Nikon beweerde wel dat de nieuwe beter waren: maar hoe kon
+hij dat weten? De patriarch was nu juist geen kritikus; velen
+betwistten hem zelfs den naam van een geleerd man. In plaats van nu
+langzamerhand, door overreding en zachte middelen, de lieden voor zijne
+hervormingsplannen te winnen, voerde hij al deze nieuwigheden
+plotseling en met geweld in. Zelfs bleef het nog niet bij zulke
+tekstveranderingen: hij veranderde ook den ouden vorm van het kruis;
+hij raakte aan de sacramenten; hij voerde eene nieuwe wijze van
+zegening in en wijzigde de teekenen op het gewijde brood. Op bevel van
+den tsaar, die de ver strekkende gevolgen van deze maatregelen niet kon
+overzien, werden nu deze nieuwe formulieren, deze nieuwe liturgie en
+geheel deze nieuwe ritus in alle kerken en kloosters van het gansche
+land ingevoerd. De kerk van Nikon was van nu voortaan de
+offici&euml;ele Staatskerk.</p>
+<p>De meerderheid des volks en der geestelijkheid bleef evenwel aan de
+overgeleverde liturgie getrouw, en verzette zich standvastig tegen alle
+nieuwigheden. Dit was vooral het geval op het platte land, en met name
+in de noordelijke provinci&euml;n, waar de invloed van het hof zich
+maar weinig deed gelden. Ook de kloosters boden aanvankelijk
+tegenstand, en vooral het groote klooster in de Witte-zee. Toen de
+nieuwe formulieren van Nikon te Solowetsk bekend werden, waren de
+broederen eenstemmig in hun besluit om ze te verwerpen. De
+archimandriet alleen, die zich door zijn offici&euml;el karakter
+gebonden achtte, koos partij voor den patriarch en den tsaar; maar de
+broeders zetten hun onwilligen archimandriet in eene boot, en voerden
+hem naar K&egrave;m. Daarop riepen zij het kapittel te zamen, en kozen
+twee uit hun midden, Azaria en Gerontius, wien zij de leiding van de
+huishoudelijke aangelegenheden des kloosters opdroegen. Al de Kozakken
+in het fort voegden zich bij hen; en bijgestaan door de bewoners der
+nabijgelegen kust, die met hen eenstemmig dachten, volhardden de
+monniken van Solowetsk, gedurende meer dan tien jaren, in hun gewapend
+verzet tegen de offici&euml;ele kerk. Alleen het verraad bracht hen
+eindelijk ten onder. De orthodoxe schrijvers, die deze gebeurtenissen
+verhalen, verzekeren dat de belegeraars, toen zij zich eindelijk van
+Solowetsk meester maakten, stiptelijk de wetten van den oorlog in acht
+nemen. Alleen diegenen, die met de wapens in de hand gegrepen werden,
+werden terdoodgebracht; de anderen werden in vergelegen kloosters
+overgeplaatst, waar zij bleven, tot zij zich aan het wettig gezag
+onderworpen hadden. Maar de visschers en landlieden langs de kusten der
+IJszee bezitten nog oude boeken, waarin de zaak eenigszins anders wordt
+voorgesteld. Een oude landman haalde eens zulk een boek uit een
+verborgen put onder den vloer zijner keuken te voorschijn, en wees mij
+een passage in rooden en zwarten inkt, waar te lezen stond dat al de
+monniken in het weerspannige klooster tot den laatsten man om het leven
+werden gebracht.</p>
+<p>De zegepraal der belegeraars was voor de natie een groot verlies.
+Deze overwinning verdeelde de russische kerk in twee vijandige
+partijen, en de treurige triomf van Nikon heeft waarschijnlijk nog niet
+al zijne vruchten gedragen. Sinds dien noodlottigen dag staat de eene
+helft van het volk in vijandschap tegenover de andere; de
+staatsgodsdienst is in de oogen van millioenen eene gruwelijke
+ketterij, en de gemeenschappelijke souverein het opperhoofd eener
+vervolgzieke synode van monniken. Ook in andere opzichten droeg Nikons
+werk zeer wrange vruchten. De russische kerk werd van hare vrijheid, en
+daarmede van hare levenskracht, beroofd; al zeer spoedig loste zij zich
+op in den staat, en verving het wereldlijk gezag de plaats der
+kerkelijke overheid. Nauwelijks was Nikon ten grave gedaald, of het
+patriarchaat werd afgeschaft; de keizer trad op als het wettig hoofd
+der kerk, die welhaast niets meer was dan eene staatsinstelling, een
+deel der regeeringsmachinerie. Het ideaal, waarnaar het absolutisme
+altijd heeft gestreefd, en waarnaar het in onze dagen met vernieuwden
+ijver streeft: de vereeniging van geestelijk en wereldlijk gezag in
+&eacute;&eacute;ne hand, de volstrekte onderwerping der kerk aan den
+staat, onder welke schoonschijnende, huichelachtige leuzen ook
+aanvankelijk vermomd;&mdash;dit ideaal werd in Rusland bijna bereikt.
+Met welk gevolg, weet ieder, die de russische maatschappij van nabij
+heeft gadegeslagen; en wij zouden wel wenschen, dat zij die zich in
+oprechtheid vrienden der vrijheid wanen, en, de beteekenis van den
+strijd onzer dagen niet doorziende, partij kiezen voor den staat tegen
+de kerk, een weinig meer acht gaven op de les, die hier zoo duidelijk
+voor ieder spreekt. <span class="pagenum">[<a id="xd21e1215" href=
+"#xd21e1215" name="xd21e1215">251</a>]</span></p>
+<p>De orthodoxe kerk is sedert eene staatskerk, in den slechtsten zin
+des woords, geworden: zij heerscht over de gewetens, breidt hare
+grenzen uit en verdrukt de dissidenten, bij dit alles geholpen en
+gesteund door den wereldlijken arm. Heerschzuchtig en onverdraagzaam,
+verbiedt zij de lezing van den bijbel, het zelfstandig onderzoek, de
+vrijheid der gedachte, zonder zelf eenig teeken van leven of
+ontwikkeling te geven. De oud-geloovigen op hun beurt ondervinden
+evenzeer de nadeelige gevolgen der afscheiding: niet enkel door de
+vervolgingen, waaraan hunne &bdquo;onbekeerlijkheid&rdquo; hen steeds
+blootstelt, maar nog meer door de afzondering, waarin zij noodwendig
+geplaatst zijn. Door dit isolement toch werden zij er van zelf toe
+gebracht, hunne goede eigenschappen te overdrijven, en een buitensporig
+gewicht te hechten aan oude gebruiken en oude formulieren. Zij leven in
+eene eigenaardige verouderde wereld, vreemd aan de begrippen, de
+denkbeelden en behoeften van den nieuweren tijd, dien zij niet
+begrijpen, en daarom ook niet waardeeren of liefhebben. Volgens hunne
+strenge eenzijdige begrippen, begon de heerschappij van den antichrist
+met Nikon: sedert dien tijd draagt alles wat in het land geschiedt den
+stempel van onwaarheid en ontrouw.</p>
+<p>Evenals de jood en de muzelman, zoo is ook de oud-geloovige, althans
+een van de strenge richting, dadelijk op het eerste gezicht kenbaar. Ik
+stond eens met een mijner russische bekenden op de binnenplaats van een
+posthuis, waar eenige pelgrims bezig waren met eten en drinken.
+&bdquo;Zie dien man daar&rdquo; zeide mijn vriend, &bdquo;dat is een
+oud-geloovige.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Waaraan ziet ge dat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zie maar, hoe hij met verachtelijk schouderophalen de
+aardappelen uit zijn schotel wegwerpt. Dat is een teeken. Ook gebruikt
+hij geen suiker bij zijn thee; een tweede teeken. Hoogstwaarschijnlijk
+zal hij ook niet rooken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zijn dat dan alle kenmerken van een oud-geloovige?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja; althans in deze noordelijke streken. Te Moskou,
+<span class="corr" id="xd21e1229" title="Bron: Nisjny">Nishny</span> en
+Kazan is men minder nauwgezet&mdash;vooral wat het drinken en rooken
+betreft; de kozakken van den Don zijn op die punten nog ruimer van
+geweten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zijn die kozakken ook oud-geloovigen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Bijna allen; maar onder de regeering van Nicolaas werden geen
+pogingen gespaard om hen te bekeeren; en aangezien deze kozakken aan de
+krijgswet onderworpen zijn, stonden hun officieren allerlei middelen
+ten dienste om hen te dwingen zich aan den wil des keizers te
+onderwerpen. De hetmans schikten zich naar het geloof van den tsaar;
+van de minderen lieten er velen zich overhalen om eene offici&euml;ele
+mis bij te wonen. Maar de meerderheid bleef onverzettelijk, en menige
+fiksche jonkman uit het land aan den Don is naar den Kaukasus
+uitgeweken, liever dan zijn voorvaderlijk geloof te verloochenen. Ook
+bij de kozakken moet ge u niet, door den schijn laten bedriegen: want
+ondanks de ijverige pogingen van popen en politiedienaren, is de
+grootste helft der kozakken aan hunne oude liturgie getrouw gebleven;
+en de vrees van hen, door te sterke pressie, tot verzet te prikkelen,
+heeft in den laatsten tijd de regeering bewogen, meer verdraagzaamheid
+in acht te nemen.&rdquo;</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e1236" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XIV.</h3>
+<h3 class="main">De wegen.&mdash;In het woud.&mdash;Russische
+dorpen.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Hij, die gewoon is op reis niet meer dan het volstrekt
+noodige mede te nemen, zal op zijne tochten door Rusland dikwijls in
+verlegenheid geraken, vooral als zijn weg hem door de wouden of de
+steppen voert. De toebereidselen voor een reis zijn hier een zaak van
+groot gewicht en van veel overleg<span class="corr" id="xd21e1243"
+title="Bron: ,">.</span> De reiziger heeft te zorgen voor allerlei
+dingen, waaraan hij in andere landen niet behoeft te denken: kaarsen en
+kussens, messen en vorken en honderd andere zaken. Twee artikelen
+bovenal kan hij niet ontberen&mdash;een bed en een samovar
+(trekpot).</p>
+<p>Mijn weg van de IJszee tot de zuidelijke hellingen van den Oeral, en
+van de straat van Jenikale tot de golf van Riga, loopt over land en
+meer, over heuvel en heide, door het woud en de steppen. Ik moet mij
+daarbij afwisselend bedienen van alle middelen van vervoer, die in het
+land in gebruik zijn: droshkis, wagens, schuiten, tarantassen,
+stoombooten, sleden en spoorwegen. Van Solowetsk voer ik naar Archangel
+met de boot, die de benoodigdheden voor het klooster haalt. Vader
+Johannes was zelf aan boord; het was fraai weder; de overtocht werd in
+den bepaalden tijd volbracht. Van Archangel naar Wietegra, een afstand
+van achthonderd wersten, heb ik vijf &aacute; zes dagen en nachten met
+postpaarden te rijden door een onmetelijk woud van beuken en dennen.
+Hier beginnen mijne tribulati&euml;n. Eerst, gehaspel met de politie
+over mijn <i>podorodjna</i>, een soort van pas, door de politie
+afgegeven, en waarbij den reiziger het recht wordt toegekend om, tegen
+een bepaalden prijs, aan de posthuizen paarden te vorderen. Men
+begrijpt niet, waarom ik niet, als iedereen, met een boot de Dwina
+opvaar, in plaats van door een land te trekken, waar haast geen wegen
+zijn. Mijn antwoord, dat ik het dorp Kholmogory, de geboorteplaats van
+den dichter Lomonosoff, wil bezoeken, bevredigt de politie maar half.
+Wat is daaraan te zien? Eindelijk echter geeft zij toe: de pordorodjna
+wordt geteekend. Nu komt de tweede vraag&mdash;die van het voertuig:
+een wagen, een kar of een slede? Er zijn geen diligences: niets dan een
+karretje, juist groot genoeg om een brievenzak en een knaap te bergen,
+en dat tweemaal in de week naar de hoofdstad vertrekt. Niemand anders
+dan de postillon kan daarvan gebruik maken; de vreemdeling moet dus
+zelf voor een vervoermiddel zorgen: en zijne keus is beperkt tot een
+kar, eene tarantasse of een slede, welke laatste natuurlijk alleen in
+den winter bruikbaar is. Ik kies de tarantasse.</p>
+<p>Een tarantasse is een beter soort kar, voorzien van een slijkbord,
+een kap en een trede. Zij heeft geen veeren; want veeren zijn
+onderhevig aan breken: en wanneer dit ongeval u overkwam in een streek,
+waar ge mijlen en mijlen in den omtrek geen enkele <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1253" href="#xd21e1253" name=
+"xd21e1253">252</a>]</span>menschelijke woning vindt, zou de ramp
+onherstelbaar wezen. De eenvoudige bak rust op balken, ruwe
+pijnstammen, van de takken en bladeren beroofd, met de bijl gehouwen,
+en bevestigd aan de assen van twee paar wielen, die negen of tien voet
+van elkander verwijderd zijn. Een lederen huif en kap beschermen
+eenigszins tegen den regen: niet veel echter, want de snijdende
+windvlagen en geweldige stortbuien dringen overal door. Het
+aartsvaderlijke voertuig is licht en luchtig; noch voor de
+vervaardiging, noch voor de herstelling wordt bijzondere
+kunstvaardigheid vereischt. Het kan wel gebeuren, dat, bij het
+voortdurend hossen en stooten, een der balken breekt; geen nood: gij
+houdt even aan den boschrand stil; de voerman hakt een denneboom om,
+stroopt er de takken en bladeren af&mdash;en ziedaar, de zaak is
+we&ecirc;r in orde! Binnen een half uur is de schade hersteld.</p>
+<p>Ik wenschte de tarantasse tot Petersburg, of althans tot Wietegra,
+te huren: maar de eigenaar was daartoe niet te bewegen. Ik moest dan
+het rijtuig koopen: maar dit ging niet, want wat zou ik, eenmaal ter
+plaatse mijner bestemming gekomen, met de tarantasse uitvoeren? De
+engelsche consul redde mij uit de verlegenheid: hij gaf mij zijn
+bediende Dimitri mede, die het rijtuig weder terug zou brengen. De
+eigenaar nam daarmede genoegen.</p>
+<p>De tarantasse staat voor de deur: een ledige bak, waarin onze bagage
+geborgen wordt; eerst de grootere stukken, hoedendoos, geweerkist,
+koffer; dan bossen hooi, om de ledig gebleven ruimten en openingen op
+te vullen, gevlochten koorden van stroo, om den boel bijeen te houden,
+over dit alles ons bed, onze mantels en pelzen. In de hoeken en
+openingen vinden vervolgens een houthakkersbijl, een kabeltouw, een
+kluwen garen, een zak met spijkers, een pot met vet, een korf met brood
+en wijn, een stuk gebraden vleesch, een trekpot en een sigarenkoker,
+eene meer of minder geschikte plaats.</p>
+<p>Wij vertrekken met de eerste schemering, ten einde bij het aanbreken
+van den dag aan het veer over de Dwina te zijn; onder de hoeven onzer
+paarden spat het slijk naar alle kanten, en kraakt het houten plaveisel
+der straten van Archangel.&mdash;&bdquo;Vaarwel! Pas op de wolven en op
+de roovers! Vaarwel! goede reis!&rdquo; klinkt het uit een dozijn
+monden:&mdash;en de vriendelijke, half bevrozen stad ligt achter
+ons.</p>
+<p>Den ganschen nacht rijden wij, onder een donkeren hemel, nu en dan
+flauwelijk door een enkele ster verlicht, langs een doodschen
+akelig-eentonigen weg: dennen ter rechterzijde, dennen ter linkerzijde,
+dennen voor ons, dennen overal. Wij hotsen door een dorp, en wekken
+eenige rondzwervende honden uit hun slaap; wij komen aan het veer, en
+steken de rivier over op een vlot; wij rijden over steenen en door
+zand; wij waden door poelen en moerassen; nachten, dagen achtereen;
+altijd door onze weg vervolgende te midden der sombere bosschen, waar
+nu de verdorde bladeren bij hopen den grond bedekken, en ronddwarrelen
+bij iederen windvlaag, die huilende door het woud vaart. De eene dag
+van dezen tocht is volkomen gelijk aan den anderen. Zoo ver wij zien
+kunnen, strekt zich een open baan, ongeveer dertig ellen breed, voor
+ons uit. De dennen en beuken gelijken allen op elkander; de dorpen zijn
+nog meer aan elkaar gelijk dan de boomen. De eenige verandering is in
+de gesteldheid van den weg: afwisselend zand of moeras, gras of
+boomstammen. Op een afstand van duizend wersten, zijn er honderd met
+boomstammen geplaveid; tweehonderd wersten zijn zand; driehonderd gras;
+vierhonderd slijk en moeras. Wij spotten met de Russen, die spoorwegen
+aanleggen in streken, waar geen straatweg en zelfs geen gewoon pad te
+vinden is. Ten onrechte: een ijzeren baan is juist de meest natuurlijke
+weg in deze wouden, waar steenen uiterst zeldzaam zijn.</p>
+<p>Is het rijden door het zand al erg genoeg, dit is niets bij hetgeen
+u te wachten staat, als ge aan de boomstammen komt. Op zekeren nacht
+kon ik het niet langer uithouden; ik troostte mij met de gedachte,
+<span class="corr" id="xd21e1265" title="Bron: dat onze dat onze">dat
+onze</span> bagage slecht was ingepakt, en dat eene andere schikking
+ons meer gemak zou bezorgen. Mijn koffer vooral eischt dringend eene
+andere plaats. Daar hij mij bij dag voor bank, en de nachts voor bed
+dient, speelt hij een voorname rol in onze kleine komedie; maar geene
+verschikking van de andere voorwerpen, geen opvullen met hooi of stroo,
+geen overdekken met mantels en pelzen, kan dien oproerigen koffer tot
+rust brengen. Hij glijdt en schudt en woelt onder mij, en springt op
+bij elken schok. Wij beproeven hem vast te binden met koorden en touwen
+en riemen: niets helpt&mdash;hij blijft even onrustig. Wat mijn rug en
+mijn lenden daarbij te lijden hadden, zal ik maar niet pogen te
+schetsen!</p>
+<p>Goddank!&mdash;wij zijn eindelijk te Kholmogory! Op een hoogte langs
+de rivier gebouwd, vroolijk en vriendelijk met zijn gouden kruis, zijn
+grasrijke paden, zijn witte en rooskleurige huizen, zijn booten aan den
+oever, zijn zandige vlakten in het verschiet, ligt daar het fraaie
+dorp, ruim en luchtig. Hier ziet ge een kerk, ginds een klooster,
+schitterend van kleuren en verguldsels; de huizen zien er netter en
+welvarender uit, dan doorgaans in zulke vlekken het geval is. Zooals,
+het daar voor u oprijst, met dien donkeren gordel van dennen- en
+beukenwouden, is Kholmogory inderdaad waardig de geboorteplaats te zijn
+van een volksdichter als Lomonosoff.</p>
+<div class="figure xd21e1272width"><img src="images/p1873-253.jpg" alt=
+"Het Kremlin te Moskou." width="720" height="485">
+<p class="figureHead">Het Kremlin te Moskou.</p>
+</div>
+<p>Tusschen Kholmogory en Kargopol, tusschen Kargopol en Wietegra,
+vindt men niets dan dorpen: op dezen ganschen langen weg van minstens
+vierhonderd mijlen lengte, ontmoet ge geene enkele verzameling van
+huizen, waaraan ge met eenigen schijn van waarheid den naam van stad
+zoudt kunnen geven. De heirbaan loopt maar altijd voort: nu eens langs
+de oevers der rivier, dan weder zich verliezende in de diepten van het
+woud; doch steeds onafgebroken, als een smal lint, voortgaande van het
+noorden naar het zuiden. Niets stuit dien eentonigen weg: hij steekt de
+rivieren over, hij vervolgt zijn loop over steenen, moerassen en
+veengronden; hij kruipt voort over gebroken rotsen; hij bestijgt de
+lage heuvelen, en daalt af in de vochtige valleien. De voerman, trotsch
+op zijn vier paarden, met touwen en kettingen naast elkander voor de
+tarantasse <span class="pagenum">[<a id="xd21e1278" href="#xd21e1278"
+name="xd21e1278">254</a>]</span>gespannen, jaagt rusteloos voort, als
+gold het een helschen wedloop met den booze, in de hoop, dat hij
+daarvoor een extra kop thee verdienen zal. Dit harde rijden is trouwens
+eene vaste gewoonte bij de russische koetsiers, die er zich op
+beroemen, dat zij het iemand, voor tien kopekken, groen en geel voor de
+oogen kunnen doen worden. Dag aan dag, van den vroegen morgen tot den
+laten avond, rennen wij voort door moerassen en dennenwouden. Nergens
+is een sloot, een dijk, een haag, een omheining te bespeuren: geen
+enkel teeken dat de grond aan iemand toebehoort. In vliegende vaart
+hollen wij voorbij een groot houtvuur, waar omheen een groep armelijk
+gekleede lieden zitten, die ons op onvriendelijken toon groeten,
+terwijl sommigen opstaan om ons na te oogen.</p>
+<p>&bdquo;Wat zijn dat voor lieden, Dimitri?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Landloopers. Waarschijnlijk zijn het
+vluchtelingen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vluchtelingen? Waarvoor vluchten zij dan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, dat zijn zonderlinge lui, die niet werken willen, zich
+aan wet noch gebod storen, en zich nergens willen vestigen. Gij kunt ze
+hier overal in de bosschen vinden: het zijn ware wilden. Te Kargopol
+zult gij er wel meer van hooren.&rdquo;</p>
+<p>In deze stad, aan de rivier de Onega, in het gouvernement Olonetz
+gelegen, vernam ik meer bijzonderheden omtrent deze landloopers, die
+inderdaad een lastig en gevaarlijk slag van menschen zijn. Ook in
+Nowgorod en in Kazan hoor ik van deze zwervende bevolking spreken, die
+in een groot deel des rijks verspreid is: een verschijnsel, op zich
+zelf reeds een kwaad, maar als teeken van den maatschappelijken
+toestand nog veel bedenkelijker. In de gouvernementen, Jaroslaw,
+Archangel, Wologda, Nowgorod, Kostroma en Perm, zwerven gansche benden
+dezer onrustige, weerspannige vagebonden rond. Zij zijn nomaden, in den
+waren zin des woords. Zij verlaten hunne huizen en landerijen, doen
+afstand van hunne rechten als boeren of burgers, kleeden zich in
+lompen, nemen den pelgrimsstaf ter hand, verbreken alle banden der
+familie, trekken zich in het diepst van het woud terug, en wonen in
+moerassen en zandwoestijnen, in openbare vijandschap met de
+maatschappij, de kerk en den staat. Sommigen doen inderdaad geen kwaad:
+zij brengen hunne dagen door in sluimering en hunne nachten in gebed,
+terwijl de boeren hen van spijs en drank voorzien; maar ook al bepaalt
+zich hun verzet tegen de gevestigde orde van zaken alleen tot zulk een
+lijdelijken wederstand, dan nog is dit een bedenkelijk verschijnsel.
+Deze lieden willen niet arbeiden voor de spijze, die vergaat; zij
+weigeren zich te onderwerpen aan de bevelen der overheid; zij erkennen
+de wet niet, waaronder zij leven. Zij beweren dat het tegenwoordige
+regeeringsstelsel een werk des duivels is; de tsaar is voor hen de
+vorst der duisternis; zijn raadslieden en de heeren van zijn hof zijn
+valsche getuigen en gevallen heiligen. Zij zelf willen niets gemeens
+hebben met de booze wereld, waarvan zij vlieden, zooals Abraham vlood
+van de ten ondergang gedoemde steden der vlakte.</p>
+<p>Naar het schijnt hebben deze nomaden, althans in sommige
+provinci&euml;n, eene eigene organisatie, met opperhoofden aan wie zij
+gehoorzamen, als ook bepaalde plaatsen van bijeenkomst en
+gemeenschappelijke Godsvereering. Doorgaans vinden zij steun en hulp
+bij de boeren, hetzij dan uit werkelijke sympathie, hetzij uit vrees
+voor wraakoefening. Zeer zelden vinden zij de deur der hoeve voor zich
+gesloten; en bijna nooit wordt een aanklacht tegen hen bij de politie
+ingediend. Zelfs in die streken, waar zij, naar men zegt, nu en dan
+plunderen en gewelddadigheden plegen, valt het uiterst moeilijk iets
+omtrent hen te vernemen, en vindt vooral de politie niet de minste
+medewerking.</p>
+<p>Niemand zal ontkennen dat, vooral in de ernstige crisis waarin de
+russische maatschappij thans verkeert, zulk een staat van zaken een
+wezenlijk gevaar oplevert. De geest, die deze benden avonturiers
+bezielt, en hen drijft zich aldus vijandig tegenover de maatschappij en
+hare inzettingen te plaatsen, en feitelijk tot den chaos der
+barbaarschheid terug te keeren, is zekerlijk een der moeilijkste
+hinderpalen, die eene waarlijk vrijzinnige en hervormingsgezinde
+regeering op haar weg ontmoeten kan. Tegenover dit onrustbarend
+verschijnsel rijzen ernstige vragen op. Is de russische boer inderdaad
+rijp voor vrijheid en zelfbestuur, alleen door de gehoorzaamheid aan de
+wet beperkt? Indien de ondervinding mocht bewijzen, dat een aanzienlijk
+deel der landelijke bevolking in Rusland zich over dezen hartstocht
+voor een zwervend nomadenleven laat vervoeren,&mdash;zooals sommigen
+hopen en velen vreezen&mdash;dan is de proeve van emancipatie, door den
+tegenwoordigen tsaar genomen, mislukt, en is de burgerlijke vrijheid
+misschien voor meer dan honderd jaren verloren. De keizer heeft eene
+bijzondere commissie benoemd, om de door de regeering ingewonnen
+berichten en rapporten betreffende deze zaak te onderzoeken. Dat
+onderzoek is nog niet afgeloopen; naar het schijnt heeft de commissie
+nog tot geen besluit kunnen komen, en geen middel aan de hand weten te
+doen om het voortwoekerend kwaad te stuiten.</p>
+<p>Inmiddels gaat ons het eene dorp na het andere voorbij!</p>
+<p>Deze russische dorpen gelijken zoozeer op elkander, dat wie er een
+gezien heeft, er honderden heeft gezien; hebt ge er twee verschillende
+gezien, dan kent gij ze allen. Het doet er weinig toe, of het model
+groot of klein is, van hout of van leem gebouwd, in het woud verscholen
+of te midden der naakte steppen geplaatst: gij zult overal dezelfde
+vormen en dezelfde groepeering van woningen vinden, duizende malen
+herhaald. Er zijn slechts twee verschillende typen van dorpen: die van
+Groot- en die van Klein-Rusland; van de eerste vindt ge de beste
+voorbeelden in de omstreken van Moskou; van de laatste in den omtrek
+van Kiew.</p>
+<p>Een groot-russisch dorp bestaat uit twee rijen hutten, door eene
+breede en vuile straat gescheiden. Elk huis staat op zich zelf; het
+getal dezer woningen wisselt af van tien tot honderd. Van geheel
+gelijkvormige dennestammen opgetrokken, die op dezelfde wijze gehouwen
+en saamgevoegd zijn, zijn de huizen onderling volkomen gelijk, alleen
+behoudens het verschil in grootte. De woning van het dorpshoofd is
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1301" href="#xd21e1301" name=
+"xd21e1301">255</a>]</span>grooter dan de anderen; daarop volgt die van
+den slijter, de brandewijnkroeg. Vier ruwe wanden, waarvan de gaten en
+spleten met mos zijn toegestopt, en waarin een paar deuren en eenige
+vensters zijn uitgehouwen; een schuin oploopend, vooruitstekend
+dak&mdash;ziedaar het uiterlijke. Van binnen geen andere vloer dan de
+naakte bodem; de zoldering bestaat uit dennen balken en planken. Verf
+is eene onbekende weelde; het duurt dan ook niet lang, of de wanden en
+de gevel zien bijna geheel zwart door den regen en den rook. De ruimte
+tusschen de huizen ligt geheel open: een vuile modderpoel, waarin de
+varkens zich welbehagelijk rondwentelen, en de nijdige wolfshonden
+grommen en vechten. De zoogenaamde straat is met planken bevloerd. Hier
+en daar prijkt eene enkele woning met een soort van balkon, een
+koestal, en zelfs met eene bovenverdieping. Nabij het dorp verrijst een
+kapel, eveneens van boomstammen gebouwd en met planken gedekt; maar
+hier vindt ge, zoo al niet verguldsel, dan ten minste eene mengeling
+van kleuren. De wanden der kapel zijn wit geschilderd, het dak is
+groen; en misschien heeft een of andere rijke boer, voor zijne
+rekening, het kruis laten vergulden.</p>
+<p>Rondom deze akelige woningen strekken zich de weinig minder akelige
+velden en akkers uit, die de dorpelingen met hun zweet besproeien.
+Vlak, laag, zonder hagen of eenige afsluiting, missen die akkers, in
+hunne naakte eentonigheid, schier alle po&euml;zie; nergens een
+welriekende rozenheg, nergens een boomgaard, niets dat aan een thuis,
+eene eigene woning, herinnert. De moestuinen hebben niets van tuinen:
+zij zijn niets meer dan regelmatig afgedeelde stukken grond, waarop
+groenten geteeld worden. Geen enkel bloempje verkwikt in deze wildernis
+uw oog.</p>
+<p>In Klein-Rusland, in de oude poolsche provinci&euml;n van het westen
+en het zuiden, vindt ge een andere type van dorpen. In plaats van de
+vuile, berookte boomstammen, eene schilderachtige mengeling van groen
+en wit; in plaats van de regelmatig op eene rij gezette blokhuizen,
+eene groep woningen, te midden van het geboomte verspreid. De huizen
+zijn meest van aarde en biezen gebouwd; het dak is met stroo gedekt; de
+wanden zijn met kalk bestreken; een haag van biezen en doornen omgeeft
+die gansche groep. Is elk huis op zich zelf ook klein, het heeft toch
+zijn voorplaats en zijn tuin. Er zijn geen straten in het dorp; de haag
+heeft slechts twee openingen, eene ten noorden, en eene ten zuiden; en
+zoo ge van de eene opening naar de andere wilt gaan, moet ge een aantal
+paden of stegen doorkruisen, met doornen hagen en biezen omzoomd, en
+bevolkt door nijdige, gevaarlijke honden. Het schijnt wel, dat ieder
+hier volle vrijheid had om zijn huis te bouwen, waar hij wilde, alleen
+zorg dragende dat zijn erf binnen de algemeene omwalling bleef. Zulke
+dorpen, zonder eenig plan gebouwd, en waarin ieder huis door een tuin
+is omringd, beslaan natuurlijk eene aanzienlijke uitgestrektheid
+gronds; sommige dorpen der Kozakken doen in omvang voor geen matige
+stad onder. Natuurlijk heeft ieder dorp zijn kerk, wier rijke
+kleurenpracht en eigenaardige bouworde de bekoorlijkheid van het
+landschap verhoogen.</p>
+<p>In de wijde landstreek tusschen Kiew aan de Dnjeper en Kalatsh aan
+den Don, behooren al de dorpen tot deze tweede type. Het verschil met
+de groot-russische dorpen ligt zoowel in het huis als in den tuin; en
+dit verschil wijst op eene andere opvoeding, misschien wel op een ander
+ras. De Groot-Russen zijn schroomvallig, zachtaardig en meegaand van
+karakter; zij sluiten zich gaarne aaneen, en trachten zooveel mogelijk
+bij elkander te blijven en in eene soort van gemeenschap van goederen
+te leven. De Klein-Russen daarentegen zijn levendig, prikkelbaar,
+ondernemend van aard; zij zijn gaarne hun eigen meester en heer, en
+staan liefst op zich zelf, ten einde gelegenheid te hebben om al hunne
+krachten en talenten te kunnen ontplooien. Een inwoner van
+Groot-Rusland voert zijne bruid naar de ouderlijke woning; een inwoner
+van Klein-Rusland geleidt haar liefst zijn eigen huis binnen.</p>
+<p>Het woud duikt achter ons weg in eindeloos verschiet, en wordt
+dunner en dunner. Wij ontmoeten eene vrouw, alleen in haar eenvoudige
+kar gezeten; straks komt ons een wagen tegemoet, door soldaten te voet
+begeleid, en waarmede gevangenen, die deels geboeid zijn, onder opzicht
+van eene oude vrouw worden vervoerd. De zorg voor de dienst langs de
+wegen is, bij wijze van heeredienst, aan de dorpen opgelegd; wanneer
+een reisgezelschap in een dorp aankomt, moet de oudste of hoofdman
+zorgen voor het noodige&mdash;wagens, paarden, voerlieden&mdash;zooals
+in de podorodjna staat geschreven. Maar zeer dikwijls gebeurt het, dat
+er in het dorp geen andere mannen te vinden zijn dan knapen of
+grijsaards. De volwassen mannen zijn verre, verre weg: zij zwerven als
+visschers door de Poolzee; zij hakken hout in de wouden rondom
+Kargopol; zij zijn op de bever- en vossenjacht in het Oeralgebergte, en
+laten hunne vrouwen maanden lang alleen achter.</p>
+<div class="figure xd21e1312width"><img src="images/p1873-256.jpg" alt=
+"De groote klok en de toren van Iwan Wiliko&iuml; te Moskou." width=
+"486" height="720">
+<p class="figureHead">De groote klok en de toren van Iwan Wiliko&iuml;
+te Moskou.</p>
+</div>
+<p>Dorpen, dorpen en nog eens dorpen! Wij ontmoeten nogmaals een
+boerewagen, door soldaten begeleid en waarin een gevangene geboeid
+ligt; uit het kreupelhout gluurt ons een wolf aan; een pelgrim gaat ons
+voorbij, op weg naar Solowetsk; wij rennen langs een troep spelende
+jongens, wier kleederen op dit oogenblik in de wasch schijnen te zijn;
+daar staat, half omvergevallen, een gebroken wagen; straks doet het
+woeste geblaf van eenige honden ons opschrikken; en dan gaat het weer,
+uren achtereen, door het stille zwijgende woud. Toch komt een straal
+van liefelijkheid en po&euml;zie ook deze eenzame streken verhelderen
+en bezielen. Een geurige, frissche koelte doet de bladeren zachtkens
+ritselen; de lucht is helder; en zijn de lijnen ook bijna allen vlak en
+effen, de hemel is blauw, en de zon giet haar gouden stralen over het
+landschap uit. Dikwerf prijken de oude boomstammen met de fraaiste
+kleurschakeeringen, en de zwevende koeltjes ruischen als muziek door de
+hooge dennen. Hier en daar groet u van verre, in het lommer verscholen,
+een schilderachtig klooster. Daar ginds is een boschbrand uitgebarsten;
+de bleekroode vlammen verheffen zich hoog in de lucht, half gehuld in
+dikke wolken van purperkleurigen rook. Een open plek, getuige van
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1318" href="#xd21e1318" name=
+"xd21e1318">257</a>]</span>een vroegeren brand, straalt in al de
+kleurenpracht der liefelijkste herfstbloemen. Een aanvallig kind, met
+blonde krullen en zachte blauwe oogen, staat langs den weg, en groet
+ons met bijna oostersche bevalligheid. Daar ritselt en klatert een beek
+dwars door de afgevallen bladeren. Nieuwe groepen: eene vrouw, met eene
+kom melk in de hand; meisjes, die in het heldere riviertje haar
+linnengoed spoelen, onder het oog van het Onze-Lieve-Vrouwenbeeld.
+Overal zijn de lieden wel is waar eenigszins plomp en ruw, maar
+inderdaad godsdienstig en wellevend; in hunne donkere wouden richten
+zij kruisen en kapellen op, en maken alzoo de sombere vervelende wegen
+tot lichtende sporen, die de gedachten ten hemel heffen.</p>
+<p>Wij houden stil in een dorp, aan den oever van een klein donker
+meer.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e1322" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XV.</h3>
+<h3 class="main">Patriarchale zeden.&mdash;Een staat in den staat.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">&bdquo;Hoe nu, kan ik hier v&oacute;&oacute;r den
+avond geen paarden krijgen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zoo als gij ziet,&rdquo; antwoordde de oudste glimlachend,
+&bdquo;het is hier feest vandaag; er wordt eene bruiloft gevierd, en de
+patriarch geeft, eene groote partij ter eere van het huwelijk van Vanka
+met Nadia.&rdquo;</p>
+<div class="figure xd21e1332width"><img src="images/p1873-257.jpg" alt=
+"Eene russische vrouw." width="457" height="720">
+<p class="figureHead">Eene russische vrouw.</p>
+</div>
+<p>&bdquo;Nadia! Dat &rsquo;s een mooie naam! Dus kunnen we toch van
+avond paarden krijgen, niet waar?&mdash;Wie zijn dat daar? Aha, de
+kerk! Komt, laat ons daarheen gaan en de kroning zien. Is die Vanka een
+flinke, knappe jongen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja; of liever hij zal het eenmaal zijn. Vanka is een knaap
+van zeventien jaar, die voor achttien doorgaat&mdash;de bij de wet
+vereischte leeftijd. Maar och, hij telt bij dit alles weinig
+mede.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar waarom trouwt hij dan?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Omdat de patriarch het verlangt. Dani&euml;l heeft hulp
+noodig in zijn huishouding. De oude Daan, moet ge weten, is
+Vanka&rsquo;s vader; en het oude moedertje is zoo afgesloofd, dat zij
+niet veelmeer is dan vel over been. Zij is tien jaar ouder dan hij, en
+de patriarch heeft eene jonge vrouw noodig, die hij naar hartelust
+bevelen kan, eene die vlug en bij de hand is, die zijne koe kan melken,
+zijn kachel aanmaken en zijn thee zetten.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het is hem dus eigenlijk te doen om eene goede
+dienstmeid?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, juist, eene goede dienstmeid: en die zal hij in Nadia
+gevonden hebben.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Het is dus geen huwelijk uit liefde?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Och, zooals doorgaans. De knaap, hoe jong ook, is naar men
+zegt toch verliefd geweest; want de jongens zijn mal en de meisjes zijn
+slim; maar hij was niet verliefd op de vrouw, die zijn vader voor hem
+gekozen heeft.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Woonde zijne beminde hier in het dorp?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja; zij heet Lousha: eene aardige flinke meid, met ronde
+blauwe oogen en lippen om te kussen, maar zonder een roebel in de
+wereld. Nadia daarentegen brengt vijf koperen samovars en vijftien
+zilveren lepels ten huwelijk. Die zilveren lepels veroverden het hart
+van den ouden Daan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En wat zegt Vanka wel van dit huwelijk?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Niets; wat kan hij zeggen? De patriarch heeft alles
+beredderd, de lepels gekeurd, de bruid aangenomen, het feest aangelegd
+en den dag voor het huwelijk bepaald.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Rusland is wel het beloofde land voor vaders!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ieder op zijn beurt; eerst de vader, later de zoon. Te zijner
+tijd zal Vanka ook een patriarch zijn. De zoon is niets, zoolang zijn
+vader nog leeft.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zelfs niet, als het er op aankomt zich eene vrouw te
+kiezen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen; juist het minst als hij eene vrouw moet <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1369" href="#xd21e1369" name=
+"xd21e1369">258</a>]</span>kiezen. Zooals gij ziet, zijn onze zeden nog
+ouderwetsch en eenvoudig, zooals die in den bijbel beschreven zijn. De
+huisvader is koning in zijne eigene woning, als de patriarchen van
+ouds; en hebt gij ooit gelezen dat, in de dagen der aartsvaders, de
+jonge lieden het land afliepen, om zich naar eigen begeerte eene vrouw
+te zoeken? Onze patriarch regelt dat; hij en de
+koppelaarster.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;De koppelaarster! Wie is dat?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Eene oude vrouw, die in gindsche hut nabij de brug woont; een
+arm oud wijf, die waarzegt en uit kaarten de toekomst voorspelt; die
+als tusschenpersoon optreedt in de liefdesgeschiedenissen der jonge
+meisjes, huwelijken bekonkelt, en door allen als een tooverheks
+gevreesd wordt.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Is er in ieder dorp zulk eene koppelaarster?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen; sommige dorpen zijn daarvoor te arm; want deze oude
+wijven laten zich goed betalen. Die het wat verder in de kunst gebracht
+hebben, vestigen zich in de steden, waar zij nog voordeeliger zaken
+kunnen doen. Die tooverheksen in de steden hebben macht over de
+planeten; de onzen moeten zich met kaarten behelpen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Gelooft ge waarlijk dat zij macht hebben over de
+planeten?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wie zal dat uitmaken? Wij zien dat zij macht hebben over
+mannen en vrouwen: en toch heeft ieder mensch zijn eigen planeet en
+zijn eigen beschermengel. De meisjes, die de hulp der koppelaarster
+inroepen, geven haar een lijst van al wat zij bezitten&mdash;zooveel
+samovars, zooveel linnen, zooveel huisraad. Het gebeurt niet dikwijls
+dat zij ook zilveren lepels bezitten. De patriarchen gaan naar de
+tooverheks, om die lijsten in te zien. Een slimme kwant, zooals die
+oude Daan, gaat liefst &rsquo;s avonds tegen de schemering, als niemand
+hem ziet, naar hare woning, zet zijn flesch brandewijn op de tafel, en
+noodigt de oude tot drinken. <span class="corr" id="xd21e1384" title=
+"Bron: &lsquo;">&bdquo;</span>Kom, moedertje,&rdquo; meesmuilt hij,
+&bdquo;haal uw lijst eens voor den dag, en laat ons wat
+praten.&rdquo;&mdash;&bdquo;Wat zoekt ge, vader Dani&euml;l?&rdquo;
+grijnst het wijf.&mdash;&bdquo;Een vrouw voor Vanka, moedertje, een
+vrouw. Kom, drink eens, dat zal je goed doen; en nu&mdash;met het boek
+voor den dag. Ik wil eene flinke meid met een aardig
+duitje.&rdquo;&mdash;&bdquo;Aha,&rdquo; zegt de heks, met haar hand aan
+het glas; &bdquo;ge wilt mijn boek zien! Wel, vadertje, ik heb hier
+twee knappe deerns&mdash;aardige meisjes, en niet onbemiddeld ook; zij
+zijn beiden juist voor Vanka geschikt. Hier is Lousha: een aardig ding,
+maar geen huisraad; blauwe oogen, maar nog geen twintig; tandjes als
+parelen, maar..... Blieft ge er niet van gediend? Waarom
+niet?&mdash;Nu, zooals ge wilt; ik prijs mijn waren aan; het staat u
+vrij, die al of niet te nemen. Lousha is een aardige meid&mdash;gij
+behoeft niet zoo laag op haar neer te zien!&mdash;Zie hier, hier is
+Dounia; welgemaakt, een fiksche, stevige meid; zij gaf nooit stof tot
+praten, en had maar &eacute;&eacute;n vrijer in haar leven, eens
+buurmans zoon. Wat ze meebrengt? Dounia is zelf een lot uit de
+loterij&mdash;zij eet heel weinig, en werkt als een paard. Zij heeft
+vier samovars.&mdash;Niet gediend? Wel nu, gij treft het bijzonder van
+avond, vadertje. Hier is Nadia;&rdquo;&mdash;en nu volgt de
+geschiedenis van haar samovars en haar zilveren lepels.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;En zoo wordt de zaak beklonken?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Men betaalt den pope het verschuldigde; de dag voor de
+huwelijksplechtigheid wordt bepaald, en alles is
+gedaan&mdash;uitgenomen het feest, het drinken en de hoofdpijn als
+napret.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vertel mij nu eens iets van Nadia.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Vindt ge Nadia zulk een mooie naam? Ik geef de voorkeur aan
+Marfousha. Mijne vrouw heet Marfa; als kind werd zij Marfousha
+genoemd.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Is Nadia jong en mooi?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Jong? Ze is negen-en-twintig jaar. Mooi? Ze is zoo bruin als
+leer.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Negen-en-twintig, en Vanka zeventien!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar zij is groot en fiksch gespierd; sterk als een muilezel,
+en kan den heelen dag, met weinig eten, blijven doorwerken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat zou goed zijn, als er een slaaf werd verlangd, om het
+land om te spitten of een wagen te besturen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar dat wil de patriarch ook: eene dienstmeid voor zich
+zelven, en eene echtgenoote voor zijn zoon.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hoe kwam Vanka er toe, haar aan te nemen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dani&euml;l toonde hem haar zilveren lepels; haar blinkende
+trekpotten, en haar kist vol huisraad. De jongen ziet al die
+fraaiigheden met begeerige oogen aan. Lousha is afwezig, en de oude man
+geeft een wenk. De bruid omhelst Vanka&mdash;en de zaak is in
+orde.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Arme Lousha! waar is zij vandaag?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zij blijft op het veld om nog wat te groeien. Zij is nog niet
+sterk genoeg om te trouwen. Zij zou voor haar man en voor haar
+schoonvader niet kunnen werken, zooals eene vrouw behoort te doen. Het
+is veel beter voor haar, nog wat te wachten. Op haar
+negen-en-twintigste jaar zal zij evengroot en sterk zijn als Nadia; dan
+zal zij geschikt zijn voor het huwelijk, want dan zullen de wilde haren
+er wat uit zijn.&rdquo;</p>
+<p>Wij wandelen over de met planken bevloerde straat, van het posthuis
+naar de kerk, die geheel opgevuld is met mannen en vrouwen in hun
+zondagskleed: de vrouwen en meisjes in roode jurken met bont omzoomd,
+en soms wel met zilvergalon versierd; de mannen in nette overjassen en
+ronde bonte mutsen, met gouden kwasten en een roode punt. De
+plechtigheid is bijna voleindigd; de priester heeft het huwelijk, in
+den naam van God, gesloten; de jonggehuwden treden uit het heiligdom
+met hunne kronen van klatergoud op het hoofd. De koning geleidt zijne
+koningin, die er zeker oud genoeg uitziet om zijne moeder te zijn. Men
+hoort hier in Rusland zooveel spreken van de rechten van den
+echtgenoot, en van de zonderlinge eigenaardigheid der vrouwen, die het
+als een bewijs van liefde beschouwen, wanneer hare mannen haar
+slaan,&mdash;dat onwillekeurig de vraag oprijst, hoelang het nog wel
+duren moet eer ook Vanka zijne vrouw zal kunnen slaan. Vooreerst gaat
+dat nog niet, dat is duidelijk; men zou daarom kunnen twijfelen aan hun
+echtelijk geluk, wisten wij niet dat, bij gebreke van Vanka, de
+patriarch niet verzuimen zal van zijn zweep gebruik te maken.</p>
+<p>De forsch gespierde bruid, met haar vergulde kroon op het hoofd, in
+stijf brokaat gehuld en zich blijkbaar <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e1420" href="#xd21e1420" name="xd21e1420">259</a>]</span>van de
+waarde harer vijftien zilveren lepels bewust, wandelt statig langs de
+slijkerige straat, naar hare nieuwe woning.</p>
+<p>De kroegen&mdash;er zijn er twee in het dorp, ten behoeve van
+tachtig of negentig zielen&mdash;zijn vol luidruchtig gezelschap. De
+brandewijnflesch gaat rusteloos rond. Groote, baardige mannen omhelzen
+elkander, en drukken hunne glazen tegen de borst; terwijl de knapen en
+meisjes, schroomvallig en zwijgend, naar een open plaats gaan, waar het
+feest met een dans zal worden besloten. Dit landelijk bal is wel een
+kijkje waard. Een kring van dorpelingen, ouden en jongen, schaart zich
+in het rond, om van de pret getuige te zijn. De dansers staan van
+elkander afgezonderd: hier een groepje jongelieden, daar een groepje
+meisjes: allen ernstig en doodstil. Eindelijk laat zich een fluit
+hooren; een der jonkers neemt zijn muts af, en noodigt met eene buiging
+zijne danseres uit. Geeft het meisje aan die uitnoodiging gehoor, dan
+wuift zij met haar zakdoek; de jonkman treedt op haar toe, vat de punt
+van den zakdoek, en draait met zijn meisje in de rondte. Niemand
+spreekt een woord, niemand lacht. Stijf geregen en in haar opgeschikte
+kleeding ingeperst, kan het meisje zich niet dan met moeite bewegen;
+zij draait om en om zonder dat haar danser ooit hare hand aanraakt. De
+melankolieke fluit speelt maar altijd voort, uren achtereen, op
+dezelfde eentonige wijs; en de schoone, die gedurende het gansche bal
+haar decorum het best bewaart, geen woord spreekt en geen lach haar
+lippen laat plooien, heeft, naar het oordeel der omstanders, boven
+allen de prijs verdiend!&mdash;De mannen praten en lachen onder
+elkander: maar zoodra zij de vrouwen naderen, zijn zij met stomheid
+geslagen, en maken enkel gebaren met hunne mutsen; deze zwijgende
+uitnoodiging wordt door het wuiven met den zakdoek beantwoord, doch ook
+zonder dat het meisje den mond open doet. Dit ronddraaien duurt voort,
+tot de tijd is gekomen om naar bed te gaan, wanneer de mannen,
+opgewonden door de drank, indien al niet door de liefde, wat los op hun
+beenen beginnen te staan en allerlei onwelluidende kreten en liederen
+aanheffen.</p>
+<p>De patriarch zit in zijn huis, en brengt den avond genoegelijk door,
+in gezelschap van Nadia en haar zilveren lepels.</p>
+<p>Ook al is haar echtgenoot een volwassen man, moet de vrouw toch haar
+intrek nemen onder het ouderlijk dak, en zich aan den regel van het
+ouderlijk huis onderwerpen. Verlangt zij mede haar deel van de
+groentesoep en van de podding van gerstemeel, om niet te spreken van
+een nieuw jakje nu en dan, dan moet zij haar best doen om het haar
+schoonvader naar den zin te maken: en dit kan zij niet doen, indien zij
+niet onverwaardelijk aan zijne bevelen gehoorzaamt. De grieksche kerk
+laat geen echtscheiding toe: eenmaal getrouwd, zijn de echtgenooten
+voor hun leven verbonden;&mdash;gelukkig zijn de eischen niet hoog, en
+heeft geen der beide partijen veel overlast van een te sterke
+verbeelding, zoodat zij zich in den regel tamelijk wel in hun lot
+schikken, en zich alleen ongelukkig gevoelen als de boonen mislukken of
+de patriarch wat al te druk gebruik maakt van zijn zweep.</p>
+<p>&bdquo;Verdedigt een man zijne vrouw dan niet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen,&rdquo; antwoord de oudste, &bdquo;niet tegenover zijn
+vader.&rdquo;</p>
+<p>Een patriarch, huisvader, is onbeperkt gebieder in zijn huis en
+gezin; niemand heeft het recht daar tusschenbeiden te komen: noch het
+dorpshoofd, noch zelfs de keizerlijke rechter. Hij staat boven de wet.
+Zijn hut is niet alleen een kasteel, maar een kerk: al wat hij binnen
+die gewijde wanden verricht, is onaantastbaar en heilig.</p>
+<p>&bdquo;Maar als nu de vrouw bij haar man bescherming zoekt tegen
+mishandeling?&rdquo;</p>
+<p><span class="corr" id="xd21e1438" title=
+"Niet in bron">&bdquo;</span>De man moet zich onderwerpen, Wat zoudt ge
+dan verlangen? Twee heeren onder &eacute;&eacute;n dak? Dan zou het
+huis spoedig in duigen vallen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dus geven de jonge mannen altijd toe?<span class="corr" id=
+"xd21e1443" title="Niet in bron">&rdquo;</span></p>
+<p>&bdquo;Wat zouden zij dan moeten doen? Moet men den ouderdom niet
+eeren? Geeft de ondervinding geen aanspraak op den voorrang? Kan een
+man een lang leven achter zich hebben, zonder met de jaren ook wijsheid
+te vergaderen? Naar men zegt, zal dit alles eerlang veranderen; dan
+zullen de jongelieden het huis regeeren, en de patriarchen hun baard
+verbergen. Maar niet in mijn tijd! niet in mijn tijd!&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Onderwerpen de vrouwen zich gewillig aan de bevelen van den
+patriarch?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zij moeten wel. Veronderstel dat Nadia door den ouden Daan
+geslagen wordt. Zij komt tot mij, en toont mij haar schouders, die bont
+en blauw zijn. Ik beleg eene vergadering van patriarchen om hare
+aanklacht te hooren. Wat zal de uitkomst daarvan zijn? Zij vertelt hun,
+dat haar vader haar slaat, en toont de litteekenen. De patriarchen
+vragen haar, waarom zij geslagen werd? Zij bekent, dat zij ongehoorzaam
+is geweest, toen haar schoonvader haar het een of ander gelastte:
+misschien wel iets, dat hij niet behoorde te vorderen, en dat zij niet
+gehouden was te doen. Maar het beginsel des gezags, dit voelt men,
+staat daarbij op het spel: want is de patriarch niet langer gebieder in
+zijn huis, hoe zal dan de oudste zijn dorp, de gouverneur zijne
+provincie, de tsaar het rijk regeeren? Alle soorten en vormen van gezag
+hangen te zamen, en staan of vallen met elkander. De patriarchen zijn
+dus van meening dat de vrouw eene zottin is, en dat een tweede dracht
+slagen haar goed zal doen.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Kunnen zij niet bevelen, dat zij gegeeseld worde?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Tegenwoordig niet; de wet verbiedt het; dat wil zeggen, in
+het openbaar. In zijn eigen huis mag Dani&euml;l, zoo vaak het hem
+goeddunkt, Nadia geeselen.&rdquo;</p>
+<p>De wet waarbij dit geeselen der vrouwen in het openbaar verboden
+wordt, is door den tegenwoordigen keizer uitgevaardigd, en behoort mede
+tot het groot geheel van maatschappelijke hervormingen, die hij tot
+stand poogt te brengen. Zij is niet populair in het dorp, waar zij
+beschouwd wordt als een inbreuk op de rechten der mannen, omdat zij de
+patriarchen belet, naar goedvinden met de vrouwen te handelen. Sedert
+deze wet het geeselen der vrouwen in het openbaar heeft afgeschaft,
+hebben de mannen nieuwe middelen van bestraffing <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1459" href="#xd21e1459" name=
+"xd21e1459">260</a>]</span>uitgedacht: zij houden zich overtuigd, dat
+een geeseling met gesloten deuren niet veel helpt, omdat daarbij de eer
+der schuldige ongerept blijft. Wat zij alzoo uitgevonden hebben, blijkt
+uit hetgeen een nieuwsblad verhaalt.&mdash;Euphrosine M&mdash;, de
+vrouw van een boer in het gouvernement Kherson, werd door haar
+echtgenoot van ontrouw beschuldigd. De man roept eene vergadering van
+patriarchen bijeen, die zijne aanklacht aanhooren, en, zonder verdere
+getuigenis, zonder de vrouw toe te laten zich te verdedigen, haar
+veroordeelen om, op klaarlichten dag, in tegenwoordigheid van al hare
+vrienden, moedernaakt door het dorp te worden geleid! Dit vonnis werd
+op een kouden dag, bij vorst, ten uitvoer gelegd. Toch kon de
+ongelukkige, wier schuld niet bewezen was, van de uitspraak van deze
+dorpsrechtbank niet in hooger beroep komen. Want een dorp is een
+zelfstandige macht; in den vollen zin des woords, een staat in den
+staat, eene republiek, die door eigen wetten en zelf gekozen
+opperhoofden bestuurd wordt.</p>
+<p>In westelijk Europa is een dorp niet anders dan eene stad in het
+klein, waar een zeker aantal lieden van verschillenden stand gevestigd
+zijn, die volkomen vrijheid hebben om, zoo zij dit verkiezen, naar
+elders te gaan. Een russisch dorp daarentegen is een verzameling van
+hutten, die allen bewoond worden door menschen van denzelfden stand en
+hetzelfde beroep; menschen, wien het niet vrij staat zich te
+verwijderen van den akker, dien zij bebouwen; die met elkander
+hetzelfde lot deelen, en hunne landen onder dezelfde verplichtingen
+bezitten; die als belasting eene gemeenschappelijke som betalen, en te
+zamen een zeker aantal recruten voor de militaire dienst moeten
+leveren.</p>
+<p>Deze dorpsrepublieken zijn in bijzonderen zin aan Groot-Rusland
+eigen, waar het eigenlijke echt russische volk woont. Men vindt ze noch
+in Finland en de Oostzee-provinci&euml;n, noch in Astrakhan,
+Siberi&euml; en Kazan, noch in Kiew, Podoli&euml;, de Ukraine, en
+evenmin in de kaukasische provinci&euml;n. Waar ge deze landelijke
+republieken aantreft, kunt ge met zekerheid weten, dat ge u op
+echt-russischen bodem, en te midden van het oud-russische volk bevindt.
+De provinci&euml;n, die ze bezitten, zijn velen in aantal, groot in
+omvang, en rijk aan vaderlandsche deugden, en met trouwe liefde aan den
+voorvaderlijken grond en de voorvaderlijke inzettingen gehecht. Zij
+reiken van de muren van Smolensk tot nabij Wiatka; van de golf van
+Onega tot de Kozakken-koloni&euml;n aan den Don: eene landstreek, vijf
+of zesmalen zoo groot als Frankrijk, het oude rijk van Iwan den
+Verschrikkelijke, dat aloude echte Rusland rondom zijne vier
+hoofdsteden&mdash;Nowgorod, Wladimir, Moskou en
+Pskow&mdash;gegroept.</p>
+<p>Een dorpsrepubliek is eene vereeniging van boeren, die als het ware
+een groot gezin vormen, maar op hun eigen land en onder hun eigen
+oversten leven, die naar oude overgeleverde wetten het bestuur voeren.
+Een zeker aantal mannen, een van stand en van beroep, hebben zich met
+gemeenschappelijk goedvinden op dezelfde plaats gevestigd, een dorp
+gebouwd, een oudste gekozen, die met zeer uitgestrekte macht is
+bekleed; het land, bij het dorp behoorende, is aller gemeenschappelijke
+bezitting, niet ieders bijzondere persoonlijke eigendom; zij wonen
+nabij elkander, in hutten van dezelfde grootte en gedaante, naast en
+tegenover elkaar op twee rijen geplaatst. Behoefte aan verdediging
+tegen de gemeenschappelijke vijanden, hetzij dan menschen, wilde
+dieren, of vernielende natuurverschijnselen, was ongetwijfeld de eerste
+aanleiding tot deze soort van vereenigingen, waarvan het groote doel,
+ook nu nog, onderling hulpbetoon is.</p>
+<p>De grondslag en onmisbare voorwaarde dezer eigenaardige inrichting
+is het communaal grondbezit. Geen dezer boeren bezit den grond in zijn
+eigen naam en krachtens eigen recht, maar allen bezitten dien
+gezamenlijk, in naam van allen, en wel voor altijd en in gelijke
+deelen. Het huisgezin, bestaande uit man en vrouw, is de
+maatschappelijke &eacute;&eacute;nheid: en ieder huisgezin heeft recht
+op een billijk aandeel in de algemeene bezitting: op zooveel akker-, op
+zooveel bosch-, op zooveel tuingrond, naar evenredigheid der grootte
+van de bezitting en de talrijkheid der deelgerechtigden. Om de drie
+jaren vervallen alle bestaande titels en indeelingen, en grijpt eene
+nieuwe verdeeling plaats. Daar de gemeente eene zuivere republiek is,
+waar alle hoofden van huisgezinnen gelijk zijn en geheel gelijke
+rechten hebben, moet ieder zijne stem uitbrengen in den raad, en moet,
+bij de verdeeling van het land, ook zorgvuldig op alle aanspraken
+worden gelet. Het geheel wordt in zoovele deelen gesplitst, als er
+huisgezinnen in het dorp zijn, waarbij tevens gelet wordt op de
+hoedanigheid van den grond en den meerderen of minderen afstand van de
+woning.</p>
+<p>Maar evenals de behoeften, waarin voorzien moest worden, verder
+reiken dan het dorp, zoo heeft ook het beginsel van associatie zijne
+werking verder uitgestrekt. Acht of tien gemeenten vereenigen zich, en
+vormen te zamen een soort van kanton of kerspel; tien of twaalf kantons
+vormen op hunne beurt een <i>wolost</i> of distrikt. Deze afdeelingen
+hebben wederom haar eigen bestuur en organisatie, en zijn ook
+metterdaad zelfstandige republieken.</p>
+<p>Sinds overoude tijden zijn de leden dezer landelijke
+democrati&euml;n in het bezit van zekere rechten, waarvan de oorsprong
+misschien betwistbaar is, maar waaraan een wijs en voorzichtig
+staatsman toch niet dan bij volstrekte noodzakelijkheid raken zal. Zij
+kiezen hunne eigene overheden, hebben hunne eigene rechtbanken, en
+leggen eigenmachtig boeten en straffen op. Zij beleggen openbare
+vergaderingen, waar de gemeenschappelijke belangen en aangelegenheden
+besproken en besluiten genomen worden. Zij hebben macht over alle leden
+der vereeniging, onverschillig of die rijk dan wel arm zijn. Zij mogen
+hunne oudsten afzetten, en anderen in hunne plaats benoemen. Zulk een
+boersche republiek is eigenlijk niet anders dan eene uitbreiding van
+het patriarchale huisgezin, en daarom in het bezit van rechten en
+bevoegdheden, die de keizer niet gegeven heeft, en die hij ook niet
+durft ontnemen.</p>
+<p>Het dorpsopperhoofd voert den titel van oudste, <i>starosta</i>. Hij
+wordt door de boeren uit hun midden gekozen, en wel voor den tijd van
+drie jaren; echter brengt de gewoonte mede, dat hij na verloop van dien
+tijd weder herkozen wordt; en het is niet zeldzaam <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1481" href="#xd21e1481" name=
+"xd21e1481">262</a>]</span>dat iemand deze waardigheid van zijn
+veertigste jaar tot aan zijn dood bekleedt. Ieder is als starost
+verkiesbaar: maar de regel is dat de rijkste boer daartoe gekozen
+wordt, en de vreemdeling, die in een of ander dorp den oudste wil
+spreken, zal zich maar zelden vergissen als hij zijne tarantasse voor
+het grootse huis doet stilstaan.&mdash;Moet er een starost gekozen
+worden, dan komen de boeren samen in eene kapel, in een schuur of in de
+herberg; zij fluisteren elkander den naam van den uitverkorene in het
+oor; dan volgt een luid gejuich en handgeklap; en wanneer de man hunner
+keuze het hoofd heeft gebogen, ten teeken dat hij zijne benoeming
+aanneemt dan drukt men elkander de hand, en wordt de plechtigheid
+besloten met een drinkgelag. Hoewel zijne betrekking als een eerambt
+beschouwd, en dus niet bezoldigd wordt, is de starost niettemin de
+verantwoordelijke persoon, die voor alles heeft te zorgen, en wien elk
+onheil en elke ongeregeldheid verweten wordt. Somwijlen, maar niet
+dikwijls, tracht een rijke boer zich aan de keuze te onttrekken; doch
+de gemeente heeft recht op de dienstvaardigheid en toewijding harer
+leden, en wie weigert aan haar roepstem te beantwoorden, moet boete
+betalen.</p>
+<div class="figure xd21e1484width"><img src="images/p1873-261.jpg" alt=
+"Vrouwenklooster te Moskou." width="720" height="484">
+<p class="figureHead">Vrouwenklooster te Moskou.</p>
+</div>
+<p>Deze door het dorpsparlement verkozen magistraatspersoon is bekleed
+met een hoogst eigenaardig, moeilijk te <span class="corr" id=
+"xd21e1491" title="Bron: omschrijving">omschrijven</span> gezag: hij is
+half burgemeester, in den europeeschen zin, en half sheikh, in de
+arabische beteekenis van dat woord. Hij is een door de wet erkende
+overheidspersoon, en tevens een soort van familiehoofd, een patriarch,
+die vaderlijke rechten uitoefent. Sommige van zijne functi&euml;n
+liggen geheel buiten de wet, ja zijn daarmede zelfs in <span class=
+"corr" id="xd21e1494" title="Bron: srijd">strijd</span>. Zoo heeft een
+starost, in zijn vierschaar gezeten, het recht behouden, iemand tot den
+knoet te veroordeelen. Niemand anders in geheel Rusland; noch de
+landheer op zijne goederen, noch de generaal in zijn kamp, noch de
+koopman in zijn winkel, noch de reiziger in zijn slede, heeft het recht
+zijn onderhoorige te slaan. Dit verbod, door den tegenwoordigen keizer
+uitgevaardigd, wordt streng gehandhaafd: maar een starost kan, gesteund
+door den dorpsraad, het keizerlijk gebod straffeloos overtreden en de
+wet trotseeren.</p>
+<p>Hoewel de rechten dezer gemeenten in de laatste jaren eenigermate
+zijn ingekort, zijn zij toch nog, in menig opzicht, buitengewoon groot.
+Is de vergadering der familiehoofden van oordeel, dat iemand niet
+langer waardig is, lid der gemeente te zijn, dan kan zij den
+veroordeelde in handen der politie overleveren, en naar de
+naastbijgelegen stad laten brengen. Hij is van nu voortaan een balling
+en zwerver. Uitgeworpen door zijne gemeente, heeft hij geen plaats meer
+in de maatschappij; hij kan zich niet in eene stad vestigen, noch in
+een ander dorp gaan wonen, hij is een vagebond, een verworpeling die
+buiten de menschelijke samenleving staat. De <span class="corr" id=
+"xd21e1499" title="Bron: gouveneur">gouverneur</span> der provincie,
+gesteld dat hij zich de zaak aantrekt, kan weinig voor hem doen. Hij
+kan de gemeente niet dwingen, den uitgeworpene weder op te nemen; zijn
+al de vormen behoorlijk in acht genomen, dan is de uitspraak van de
+dorpsvierschaar onherroepelijk; en den getroffene blijft bijna geen
+andere keus over, dan soldaat te worden, of zijn geluk te gaan
+beproeven in de mijnen van Siberi&euml;.&mdash;In ernstige gevallen,
+waarbij de rechtbanken betrokken zijn, heeft de gemeente het recht, het
+uitsproken vonnis te herzien en zelfs te vernietigen. Gesteld, iemand
+wordt beschuldigd een schuur in brand te hebben gestoken. Op last van
+den starost gegrepen en aan de politie overgeleverd, wordt bij naar de
+stad gebracht, waar de rechtbank is gevestigd, die zijne zaak
+onderzoeken moet. Na verhoor van getuigen en nauwkeurig onderzoek,
+wordt hij vrijgesproken. Meen nu echter niet, dat hij, krachtens deze
+vrijspraak, veilig naar zijne hut en zijn akker kan terugkeeren. De
+gemeente is bevoegd, hem niet meer in haar midden te ontvangen. De
+dorpsraad kan het vonnis des rechters vernietigen, de zaak nog eenmaal
+onderzoeken, en den man, in zijn afwezigheid, veroordeelen, niet alleen
+tot het verlies van zijn huis en land, maar ook van zijn stand en
+goeden naam.</p>
+<p>De gemeente heeft nog andere rechten. Geen harer leden mag zijn dorp
+verlaten, zonder de toestemming van de vergadering en zonder een
+paspoort van den starost, die hem ieder oogenblik kan terugroepen, ook
+zonder opgave van redenen. Weigert hij te komen, dan wordt hij uit de
+gemeente gebannen. Bij de vergunning is tevens een termijn gesteld,
+gedurende welken zij geldig zal zijn: een maand, soms drie maanden,
+echter nooit langer dan een jaar. Is die termijn verstreken, dan moet
+de afwezige naar zijne gemeente terugkeeren, op straffe van door de
+politie te worden aangehouden als een landlooper zonder paspoort.</p>
+<p>Eenmaal in het jaar wordt eene algemeene vergadering gehouden,
+waarop ieder bezitter van een huis en erve het recht heeft gehoord te
+worden. De stemming is geheim. Ieder lid heeft het recht een voorstel
+te doen, dat de oudste, die tevens de voorzitter der vergadering is,
+aan hare beslissing moet onderwerpen. Somwijlen wordt een onpopulaire
+starost afgezet, en een ander in zijne plaats gekozen. Natuurlijk
+ontbreekt het ook in deze dorpsparlementen niet aan punten van
+verschil; vooral als het op de verdeeling der landerijen, op den omslag
+der belastingen, de levering van recruten, het onderhoud der wegen en
+dergelijke zaken aankomt, kan het er soms heftig toegaan. Wat men de
+buitenlandsche aangelegenheden der republiek zou kunnen noemen&mdash;de
+groote wegen, de visscherijen, de exploitatie der wouden&mdash;wordt
+geregeld, niet met de keizerlijke ambtenaren, maar met de
+afgevaardigden van den kanton en het district (wolost), die zich op
+hunne beurt rechtstreeks in betrekking stellen met den gouverneur, den
+generaal en de hoofden der politie. De minister richt zich niet tot de
+afzonderlijke gemeenten, noch minder tot de individuen: wanneer het
+bedrag der belasting en het cijfer van het contingent zijn vastgesteld,
+wordt daarvan door de regeering kennis gegeven aan het district en het
+kanton, die voor de verdere verdeeling en levering hebben te zorgen. De
+kroon zendt hare bevelen: het geld wordt betaald, de manschappen worden
+geleverd. Dit stelsel is zoo eenvoudig en zoo afdoende, dat tot dusver
+niemand de hand heeft durven of willen slaan aan de rechten
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1506" href="#xd21e1506" name=
+"xd21e1506">263</a>]</span>en de inwendige huishouding dezer
+republieken.</p>
+<p>Deze gemeentelijke organisatie is iets geheel oorspronkelijks en
+heeft ook niets met de naburige steden te maken. De menschen, die in
+deze hutten leven, deze velden bebouwen, in deze wateren visschen,
+vormen eene maatschappij op zich zelf. Hunne wetten zijn niet anders
+dan overlevering en gewoonte; hunne vrijheden en rechten zijn ouder dan
+iemand heugt. Zij stellen zelf hunne belastingen vast, en maken hunne
+eigene wetten; alleen zeer ernstige gevallen uitgezonderd, spreken zij
+zelf recht, leggen boeten en straffen op, zenden de schuldigen naar
+Siberi&euml;, en roepen zoo noodig de hulp is van de overheid om hunne
+besluiten ten uitvoer te leggen.</p>
+<p>Ten aanzien van het nut dezer inrichting en de wenschelijkheid om
+haar in stand te houden, zijn de gevoelens in Rusland verdeeld. Mannen,
+wier meeningen op alle andere punten uit elkander loopen, zijn
+eenstemmig in den lof dezer zelfstandige gemeenten. Anderen, die het in
+alles met elkander eens zijn, verschillen geheel ten aanzien van de
+deugden en gebreken dezer instelling. Velen van de bekwaamste en
+uitnemendste hervormers wenschen niets liever dan den bloei en de
+ontwikkeling dezer gemeenten: vurige aanhangers der monarchie, zoo als
+Samarin en Cherkaski, ijverige republikeinen, zoo als Herzen en
+Ogareff, zien in deze landelijke gemeenebesten de vruchtbare kiemen
+eener nieuwe beschaving, die zoowel voor het Oosten als voor het Westen
+gezegende vruchten zal dragen. Daarentegen kunnen wetenschappelijke
+mannen, zoo als Valouef, Bungay en Besobrasoff, in deze gemeenten niet
+dan kwaad zien; in hunne oogen is deze geheele inrichting niet anders
+dan een overblijfsel van vroegere barbaarsche tijden, dat met den
+voortgang der beschaving en verlichting verdwijnen moet.</p>
+<p>Ontegenzeggelijk zijn aan dit stelsel der zelfstandige gemeenten
+voordeelen verbonden, die niet gering zijn te achten. De ministers van
+oorlog en van financi&euml;n zullen wel de eersten zijn om deze
+voordeelen te waardeeren: want, waar het er op aankomt, op de
+spoedigste en goedkoopste manier belastingen te innen en contingenten
+voltallig te maken, is het natuurlijk veel verkieslijker met vijftig
+duizend starosten dan met vijftig millioen boeren te doen te hebben.
+Ook de minister van justitie kan niet anders dan met welgevallen denken
+aan dat heirleger onbezoldigde bewakers van de openbare rust en
+veiligheid, wier eigenbelang het medebrengt een wakend oog te houden op
+allen, die gevaar loopen van het rechte pad te dwalen.&mdash;Maar deze
+voordeelen zijn toch slechts van ondergeschikten aard, en tot
+verdediging der gemeenten valt nog wat anders en wat gewichtigers te
+zeggen. Een stelsel van landbezit, dat aan iederen gehuwden man een
+aandeel in den gemeenschappelijken grond verzekert, is bij
+uitnemendheid geschikt tot aankweeking van dien orde- en
+vredelievenden, waarlijk conservatieven geest, die een onmisbaar
+element is in iedere maatschappij. Er is misschien geen volk op aarde,
+dat meer dan het russische aan oude inzettingen en gebruiken is
+gehecht, en vuriger den vrede wenscht. Waar ieder landbezitter is, daar
+is uit den aard <span class="corr" id="xd21e1514" title=
+"Bron: derzaak">der zaak</span> de kanker van het pauperisme onbekend;
+en Rusland heeft dan ook tot dusver weinig of geen behoefte gevoeld aan
+armenwetten en werkhuizen, want de noodlottige kwaal, die men met deze
+toch altijd onvoldoende middelen poogt te bestrijden, bleef hier nog
+onbekend. Hier vindt ge, althans op het land, geene steeds aangroeiende
+klasse van niets bezittende proletari&euml;rs, die uitsluitend van den
+arbeid hunner handen moeten leven: ieder hoofd van een huisgezin heeft
+zijn eigen hut, zijn koe, zeer dikwijls zelfs zijn paard en wagen. De
+leden der gemeenten zijn allen onderling gelijk, en hebben volkomen
+dezelfde rechten en verplichtingen; zij moeten elkander bijstaan en te
+zamen de gemeenschappelijke lasten dragen. De luiaard of doorbrenger
+kan wel zich zelf ongelukkig maken, maar hij sleept althans zijn gezin
+en zijne kinderen niet in zijn ondergang mede. Dezen behouden hunne
+plaats in de gemeente, en wanneer zij volwassen zijn, ontvangen ook zij
+hun aandeel, en kunnen voor eigen rekening en onder eigen
+verantwoordelijkheid een nieuw leven beginnen. De dronkaard en
+leeglooper sterft, zonder eene bijna onontkoombare erfenis van armoede,
+schande en misdaad na te laten. De gemeenten kweeken de groote deugden
+van ouderliefde en eerbied voor de grijsheid aan; zij houden het gevoel
+van broederschap en gelijkheid levendig, het heilzaam bewustzijn der
+onderlinge afhankelijkheid en der noodzakelijkheid van wederkeerig
+hulpbetoon, den geest van onverbreekbare solidariteit, die alle leden
+van een groot geheel behoort saam te binden. Zij werpen een zeer
+hechten dam op tegen het veldwinnend individualisme, dat onze
+westersche maatschappijen met volslagen ontbinding dreigt, en zijn
+tevens eene uitmuntende school voor zelfregeering en ter oefening in
+alle eigenschappen, die voor de verkrijging en handhaving der ware
+vrijheid onontbeerlijk zijn.</p>
+<p>Daar is echter eene keerzijde. Vooreerst zijn de afzonderlijke leden
+der gemeente te zeer aan de willekeur hunner medegenooten overgeleverd,
+die van hunne macht bijwijlen erg misbruik kunnen maken. Ook voeden en
+onderhouden deze gemeenten een geest van bekrompen particularisme: zij
+maken scheiding tusschen dorpen en steden, tusschen standen en
+beroepen, en geven voet aan de gevaarlijke dwaling, dat er een staat in
+den staat kan zijn. Geheel in zijne eigene republiek levende en zich
+daarin als verliezende, is de boer maar al te zeer geneigd, den
+stedeling als een wezen van lager rang te beschouwen, die onder eene
+andere bedeeling leeft, en aan een ander gezag gehoorzaamt. Want in
+waarheid bestaat er tusschen zijne inzettingen en wetten en die der
+burgers van de naburige stad, een zeer groot verschil.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e1519" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XVI.</h3>
+<h3 class="main">De Steden&mdash;Kiew.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De steden hebben met de verdeeling van het land in
+kantons en distrikten niets te maken; zij staan geheel op zich zelf, en
+worden naar gansch andere beginselen en door andere wetten bestuurd. De
+burger <span class="pagenum">[<a id="xd21e1526" href="#xd21e1526" name=
+"xd21e1526">265</a>]</span>eener stad heeft het recht, dat een boer
+niet heeft, om vrijelijk handel te drijven en een of ander bedrijf uit
+te oefenen; hij mag lid worden eener broederschap of zich in een gilde
+doen opnemen; maar hij is al evenzeer aan zijn bedrijf gebonden als de
+landbouwer aan den hem toegewezen grond. Zijne woning is dikwijls uit
+planken getimmerd, zijne straten zijn met hout geplaveid; maar die
+woning is groen of rooskleurig geschilderd, en die straten zijn ruim en
+netjes onderhouden. De stad is niet vrij, en heeft niet het recht, zich
+zelf naar eigen inzettingen te besturen: zij staat rechtstreeks onder
+het gezag der regeering; het dorp is eene kleine republiek, de stad is
+een onderdeel van het rijk en als zoodanig aan de algemeene rijkswet
+ondergeschikt.</p>
+<div class="figure xd21e1529width"><img src="images/p1873-264.jpg" alt=
+"Russische soldaten." width="484" height="720">
+<p class="figureHead">Russische soldaten.</p>
+</div>
+<p>Met uitzondering van vijf of zes groote hoofdsteden, vertoonen alle
+russische steden volkomen hetzelfde karakter; en wanneer ge, in
+verschillende deelen des rijks, er twee of drie gezien hebt, dan kent
+gij ze alle. Neem welke stad van den tweeden rang gij wilt, in de
+gansche uitgestrektheid van Groot-Rusland, en overal zult gij hetzelfde
+vinden. Tien tegen een, dat de stad aan eene rivier ligt: dan zijn
+altijd de eerste voorwerpen, die uwe aandacht trekken, een klokketoren,
+een gevangenis, een vischmarkt, een bazar en eene kathedraal. Langs den
+oever, boven en beneden de stad, verrijzen kloosters. Eene schipbrug
+verbindt de beide oevers; en voor de eigenlijke stad ligt eene
+armoedige voorstad. De haven is opgevuld met schuiten en vlotten; de
+eerste brengen visch, de andere hout aan. Welk een drukte en beweging
+op de kaai! Hoe ernstig, hoe smerig, hoe armoedig zien al deze lieden
+er uit. Hun droefgeestige ernst is een gevolg van het klimaat; hunne
+smerigheid herinnert u dat gij het Oosten nadert. Zij hebben het niet
+ruim: de mindere man eet niet veel vleesch: zelfs op gewone dagen, als
+hij niet behoeft te vasten, bestaat zijn maaltijd uit een stuk
+roggebrood en stokvisch. Zie, wat hij al niet doen wil om een kopek
+machtig te worden. Een russische werkman is iemand met wien ge gaarne
+te doen hebt: altijd gewillig en vol goeden moed; steeds gereed om u
+genoegen te doen; beleefd en voorkomend: maar ge kunt er nooit op
+rekenen dat hij zijn woord zal houden. Van de waarde van den tijd heeft
+hij geen flauw begrip; en als hij beloofd heeft, u tegen tien uur in
+den morgen uw jas te zullen zenden, moet ge u volstrekt niet
+verwonderen, zoo ge dien eerst tegen elf uur des avonds krijgt. Ge kunt
+hem met geen mogelijkheid aan het verstand brengen, dat dit verkeerd
+is.</p>
+<p>Een sterke, onaangename lucht van olie en zout, van fruit en azijn,
+van afval en visch komt u tegen, zoodra ge de markt betreedt. De
+voornaamste handelsartikelen zijn brood, zout, visch, aardewerk, tinnen
+schotels, spijkers en heiligenbeelden. De straat is bijna
+&eacute;&eacute;n groote modderpoel, waarboven hier en daar enkele
+groote steenen uitsteken. Het kost moeite, vooruit te komen; natuurlijk
+valt er niet aan te denken, uwe laarzen schoon te honden.&mdash;De
+vischvrouwen zijn forsche, kloeke gestalten, die er, in haar overjas
+van schapevellen en haar wijden broek van hertsleder, geheel als mannen
+uitzien, en bezwaarlijk van hare echtgenooten zouden zijn te
+onderscheiden, indien deze laatsten geen baarden hadden, waaraan iedere
+man in Rusland te herkennen is.</p>
+<p>Van de winkels in den bazar ziet ge niet veel meer dan donkere
+openingen in den muur, die eene sterke gelijkenis vertoonen met de oude
+moorsche winkels te Sevilla en te Grenada; de koopman staat voor zijn
+toonbank, en maakt u opmerkzaam op zijn armoedigen voorraad van platen
+en snuisterijen, zijn potten en pannen, zijn heiligenbeelden, zijne
+kandelaars en zijn pakken speelkaarten. Na tarwebrood en <span class=
+"corr" id="xd21e1539" title="Bron: zoutevisch">zoute visch</span>, zijn
+heiligenbeelden en speelkaarten de meest gezochte artikelen; want in
+Rusland is ieder even ijverig bij het kaartspel als bij het gebed:
+allen spelen, de edelman in zijn club, de koopman in zijn winkel, de
+bootsman in zijn vaartuig, de pelgrim onder het kruis langs den weg. De
+hartstocht voor het gebed en die voor het spel zijn misschien voor een
+deel uit dezelfde oorzaak te verklaren, namelijk uit een zeker
+bijgeloovig vertrouwen op de macht van het onzienlijke, van het
+bovennatuurlijke en toevallige, van hetgeen aan de gewone menschelijke
+berekening ontsnapt. Bijna iedereen in Rusland speelt boven zijn
+vermogen; en het is volstrekt geen zeldzaamheid dat een gezeten burger
+de speeltafel niet verlaat, dan na eerst zijn geld, dan zijn laarzen,
+zijn muts, zijn kaftan, in &eacute;&eacute;n woord zijn gansche
+kleeding tot zijn hemd toe, te hebben verspeeld. Spel en sterke drank
+zijn voor een Rus twee onwederstaanbare verzoekingen.</p>
+<p>Maar hoezeer deze spelers ook in hun spel verdiept mogen zijn,
+dadelijk werpen zij toch hunne kaarten neder, nemen hunne mutsen af en
+vallen op hunne knie&euml;n, wanneer de priester, met zijn
+heiligenbeeld en zijn kruis, nadert. Het is marktdag in de stad, en de
+pope is op weg naar den een of anderen nieuw geopenden winkel in den
+bazar; dien hij zegenen moet. Zulk een wijding is eene zeer
+eigenaardige plechtigheid, vol aantrekkelijke, roerende po&euml;zie. De
+pope, vooraf gewaarschuwd, bepaalt den dag en het uur, zoodat de
+vrienden en buren gelegenheid hebben, de plechtigheid bij te wonen. Is
+het oogenblik nu gekomen, dan neemt de priester zijn kruis van het
+altaar; een koorknaap ontsteekt den wierook; en voorafgegaan door een
+voorlezer en diaken, gaat de priester naar de woning, tusschen twee
+rijen van knielende mannen en vrouwen, waarvan de meesten hem,
+opstaande, volgen, ten einde bij de inzegening tegenwoordig te
+zijn.</p>
+<p>In het huis of den winkel gekomen, reinigt de priester eerst het
+vertrek door het uitspreken van een formuliergebed; dan zegent hij den
+eigenaar of bewoner, en wijdt eindelijk het gebouw door op de
+eereplaats het beeld op te hangen van den patroon des bewoners, zoodat
+voortaan niets in deze woning geschieden kan, dan onder het oog en als
+in tegenwoordigheid van dien beschermheilige. Hoe weinig beteekenend
+ook als kunstwerken, oefenen toch deze beelden een machtigen invloed
+uit. Niet ver van Tambow woonde eene oude dame, die hare eigenhoorigen
+met zeldzame hardvochtigheid behandelde, tot eindelijk de ongelukkigen,
+door voortdurende mishandelingen tot wanhoop gedreven, op zekeren nacht
+in hare kamer <span class="pagenum">[<a id="xd21e1546" href=
+"#xd21e1546" name="xd21e1546">266</a>]</span>drongen, en haar
+aankondigden dat zij sterven moest. Van haar bed springende, greep zij
+haastig het heilige beeld, dat aan den wand hing, en hield dit haar
+aanvallers voor, hen uittartende om de Moeder Gods te slaan. Van ontzag
+bevangen, lieten zij hunne knuppels zakken en vloden uit het huis. De
+onvoorzichtige vrouw, door deze zegepraal verblind, hangt nu het beeld
+weder aan den muur, slaat haar overkleed om, en gaat naar buiten, haar
+lijfeigenen achterna;&mdash;en deze, ziende dat zij haren talisman niet
+meer bij zich heeft, vallen met luid geschreeuw op haar aan en dooden
+haar.</p>
+<p>Bij eene wandeling door de stad, kunt ge niet nalaten getroffen te
+worden door het groote aantal drankwinkels en de menigte beschonkenen,
+die gij ontmoet. De tegenwoordige keizer heeft den
+brandewijn&mdash;waarvan de verkoop een staatsmonopolie is&mdash;met
+water doen aanlengen, en den prijs van een glas op vijf kopeks in
+plaats van vijftien bepaald. Die verandering valt niet in den smaak der
+echte drinkebroers, die hun aangelengden brandewijn minachtend
+<i>dechofka</i>&mdash;een koopje&mdash;noemen; maar eenvoudiger zielen
+zijn den tsaar dankbaar voor zijne gave. &bdquo;Is hij niet goed, onze
+tsaar, zeggen zij, dat hij ons drie glazen geeft voor <span class=
+"corr" id="xd21e1553" title="Bron: hezelfde">hetzelfde</span> geld als
+vroeger een glas kostte?&rdquo;&mdash;Toch, hoe slap hij wezen moge, is
+eene betrekkelijk kleine hoeveelheid brandewijn voldoende om den Rus
+van de been te helpen; want zijn maag is leeg, zijne zenuwen zijn
+verslapt, en zijn bloed is arm. Ware hij beter gevoed, dan zou hij
+minder behoefte aan prikkelende dranken hebben. Gelukkig zijn de
+Russen, als zij dronken zijn, over het algemeen niet twistziek; zij
+lachen en zingen, en hebben eene onwe&ecirc;rstaanbare behoefte
+elkander te omhelzen, wat meermalen tot dwaze tooneelen aanleiding
+geeft.</p>
+<p>De oudste en voornaamste steden van Rusland, hare heilige plaatsen
+en metropolen, lang voordat het Kremlin aan de oevers der Moskowa, of
+het Winterpaleis aan de boorden der Newa verrees; hare gewijde en door
+de dichterlijke legende verheerlijkte steden, zijn nog altijd Kiew en
+Nowgorod: de eerste de grondzuil van haar geloof, de andere van haar
+wereldlijke macht. Te Kiew verheft zich de vergulde koepel, die nog
+altijd getuigt van de bekeering van Rusland tot de Kerk van Christus;
+in het Kremlin van Nowgorod prijkt de bronzen groep, opgericht bij de
+gedachtenisviering van het duizendjarig bestaan des rijks.</p>
+<p>Kiew, de oudste russische bisschopszetel, ligt niet in eigenlijk
+Rusland, en verschillende geschiedschrijvers hebben haar, niet geheel
+ten onrechte, als eene poolsche stad beschouwd. De inwoners zijn
+Ruthenen, en de stad zelf was eeuwen lang eene <span class="corr" id=
+"xd21e1561" title="Bron: schitte-terende">schitterende</span> parel in
+de kroon der Jagellonen. De vlakte, die zich, onafzienbaar ver, voor de
+poorten van Kiew uitstrekt, is de steppe van Ukraine, het vaderland der
+Kozakken: het land der hetmannen en van Mazeppa, rijk aan dramatische
+legenden, aan hartstochtelijke liederen, ter eere der vrijheid en van
+het wilde nomadenleven. Het volk behoort tot den poolschen stam, en de
+zeden zijn poolsch. Toch staat hier de bakermat dier kerk, die geheel
+het maatschappelijk en huiselijk leven in Rusland naar haar beeld
+gevormd, van haar geest doordrongen heeft.</p>
+<p>De stad bestaat uit drie wijken of liever drie afzonderlijke steden:
+Podol, Vitch-Gorod en Petchersk. Alle drie zijn opgevuld met kantoren,
+magazijnen, bureaux, winkels, kloosters; maar toch is Podol meer
+bepaaldelijk de zetel van den handel en de nijverheid; Vitch-Gorod is
+de offici&euml;ele wijk, waar de regeeringscollegi&euml;n zijn
+gevestigd; Petchersk is de heilige stad, het doelwit der pelgrims. Deze
+drie steden verheffen zich op eene steile hoogte, aan den oever van den
+Dnjeper; zij tellen eene bevolking van ongeveer zeventig duizend
+zielen, en bevatten, in twee verschillende heiligdommen, de stoffelijke
+overblijfselen van dien heidenschen Grootvorst, die sedert haar
+voornaamste heilige is geworden.</p>
+<p>Kiew is eene stad van legenden en wondervolle gebeurtenissen. Wat al
+herinneringen dringen zich hier aan uwe geest op: de prediking van
+Sint-Andreas, de teedere vroomheid van Sinte-Olga, de bekeering van
+Sint-Wladimir, de inval der Mongolen, de poolsche overheersching, de
+herovering en bevrijding door Peter den Groote. De omliggende
+provinci&euml;n zijn niet minder rijk in geschiedkundige herinneringen.
+De Ukraine, het vaderland van Mazeppa en Gonta, weet te verhalen van
+stroop- en plundertochten, van vijandelijke overvallen en verrassingen,
+van geplunderde steden en geblakerde woningen, van blijde zegetochten
+en van overhaaste vlucht. Elk dorp heeft hier zijne eigene legende;
+iedere stad haar eigen heldenzang van liefde en krijg. Het geheele land
+is vol herinneringen, leeft als &rsquo;t ware een eigen romantisch
+leven. Hier, waar die kapel verrijst, werd een grootvorst vermoord;
+deze heuvel is de grafstede van eene tartaarsche horde; op gindsche
+vlakte werd een veldslag tegen de Polen geleverd. De mannen zijn
+krachtiger en opgewekter; de huizen zijn beter gebouwd, en de velden
+beter bearbeid, dan in het oosten en noorden. De muziek is levendiger,
+de brandewijn sterker, de liefde vuriger, de haat onverzoenlijker, dan
+elders in het groote rijk.</p>
+<p>Evenals alle steden van zuidelijke Rusland, viel ook Kiew in de
+macht van Batoe-Khan, den mongoolschen veroveraar, en zuchtte eeuwen
+lang onder de ijzeren roede der aziatische begs. Deze begs waren
+afgodendienaars; en onder hunne heerschappij moesten de kinderen van
+Sint-Wladimir bittere beproevingen ondergaan: maar Kiew mag er zich op
+beroemen dat zij, ook in de donkerste dagen der vervolging, in haar
+nederige kerken en onderaardsche katakomben, het heilige vuur des
+geloofs voor volslagen vernietiging heeft bewaard.&mdash;Aan den voet
+van twee hooge heuvels, op drie mijlen afstands van Vitch-Gorod, waar
+Wladimir zijn harem bouwde en een standbeeld oprichtte ter eere van
+zijn heidenschen afgod, hadden eenige christelijke kluizenaars,
+Antonius, Feodosius en hunne volgelingen, zich in de rots cellen en
+woningen uitgehouwen, waar zij jaren lang een godzalig leven leidden en
+als heiligen stierven. De plaats waar deze onderaardsche woningen
+werden aangelegd, ontving den naam van Petchersk naar het woord
+<i>petchera</i>, dat <span class="pagenum">[<a id="xd21e1573" href=
+"#xd21e1573" name="xd21e1573">267</a>]</span>kelder beteekent.
+Mettertijd verrezen twee kloosters boven die cellen, waar de vrome
+kluizenaars hadden geleefd; die kloosters werden aan Antonius en
+Feodosius gewijd, nu de beschermheiligen van Kiew geworden, en weldra
+alom vereerd als de vaders van allen, die in Rusland het kloosterleven
+omhelzen.</p>
+<p>Met graszoden belegde en met boomen beplante glooiingen scheiden het
+eerste klooster, dat van Antonius, aan de eene zijde van de oude stad,
+en aan de andere zijde van het klooster van Feodosius. De beide groote
+kloosters, in een edelen stijl gebouwd, behooren wel tot de schoonste
+en statigste bouwgewrochten in oostelijk Europa. Vergulde koepels en
+torens verheffen zich boven ieder heiligdom; de muren zijn beschilderd
+met tafereelen uit de levens der heiligen. De grond zelf is hier
+heilig. Meer dan honderd kluizenaars sluimeren in de katakomben; en
+onder den grond, in al de vele nissen in den donkeren muur, rusten
+heiligen, wier lichamen, naar het zeggen der monniken, onverderfelijk
+zijn. In het klooster van Sint-Antonius toont men u den schedel van
+Sint-Wladimir: dat wil zeggen, een stuk fluweel, waarin zijn hoofd
+gewikkeld is. Men verzekert u, dat de huid nog ongerimpeld, de spieren
+nog veerkrachtig, het geheele hoofd nog ongeschonden en welriekend is.
+Het is natuurlijk voor een vreemdeling niet wel mogelijk, zich van de
+waarheid dezer bewering te overtuigen: hetzij ten aanzien van het hoofd
+van Sint-Wladimir, hetzij ten aanzien der honderde lijken, die in de
+onderaardsche gangen en gewelven worden bewaard. Ge bekomt toch niets
+anders te zien, dan een lijkkist, een fluweelen kleed en een opschrift
+in het Slavonisch; alles hangt dus af van de mate van geloof, die gij
+medebrengt. Vijftig duizend pelgrims, voornamelijk Ruthenen uit de
+volkrijke provinci&euml;n Podoli&euml;, Kiew en Wolhyni&euml;, trekken
+iederen zomer in bedevaart naar deze heilige plaatsen.</p>
+<p>Toen Kiew het juk der Tartaren had afgeschud, maakten de
+wisselvallige kansen van den oorlog haar tot eene poolsche stad, in
+plaats van eene moskovische, zooals zij eigenlijk was. Losgerukt van
+den oostelijken tak van den grooten slavischen volksstam, werd zij bij
+den westelijken ingelijfd. Nooit was Kiew russisch geweest, zooals
+Moskou russisch was; eene ruwe, barbaarsche stad, met eene bevolking
+van handelaars en boeren, en de zetel van een half tartaarsch hof; en
+nu zij dus in rechtstreeksche verbinding met het Westen werd gebracht,
+werd zij gaandeweg een tweede Praag. Eeuwen lang kweekte zij in haar
+schoot de kunsten en wetenschappen der westersche beschaving; en toen
+zij door Peter den Groote weder met Rusland werd vereenigd, was zij
+niet alleen de schoonste parel in zijne kroon, maar ook een
+vereenigingspunt voor alle takken en afdeelingen der groote slavische
+nationaliteit.</p>
+<p>Geen andere binnenlandsche stad van Rusland is zoo schilderachtig en
+zoo gunstig gelegen. Van haar hooge heuvelen overziet zij de wijd
+uitgestrekte steppe, en beheerscht zij den statigen, koninklijken
+stroom. Zij is de hoofd- en havenstad van de Ukraine; zij raakt Polen
+met haar rechter-, Rusland met haar linkerhand; zij steunt tegen
+Gallici&euml; en Moldavi&euml;, en keert haar aangezicht naar
+Servi&euml; en Bulgarije. Zij is, als het ware, een kort begrip der
+geheele Slavische wereld. Haar bevolking bestaat voor een derde uit
+Moskovieten, voor een derde uit Russen, voor een derde uit Polen; zij
+herbergt in haar schoot de belijders der orthodoxe kerk, benevens
+katholieken en Vereenigde-Grieken. Meer dan eenige andere stad in
+Europa, zou Kiew aanspraak hebben op den rang van hoofdstad van het
+groote Slavische rijk, wanneer de droom van het Panslavisme immer voor
+verwezenlijking vatbaar was.</p>
+<div class="figure xd21e1582width"><img src="images/p1873-268.jpg" alt=
+"Zaal in het Kremlin te Moskou." width="720" height="480">
+<p class="figureHead">Zaal in het Kremlin te Moskou.</p>
+</div>
+<p>Op dit oogenblik schijnt die verwezenlijking verder verwijderd dan
+ooit. Tot voor korten tijd vormden de panslavistische droomers eene
+afzonderlijke partij in den staat; en nog op dit oogenblik hebben zij
+aan het hof vermogende vrienden. Hun leus is, Panslavoni&euml; voor de
+Slavoni&euml;rs; of liever, de verschillende stammen van den grooten
+slavischen stam,&mdash;&eacute;&eacute;n staat, onder &eacute;&eacute;n
+hoofd: de slavische eenheid alzoo. Twee jaren geleden, riepen de
+leiders van deze partij te Moskou een congres bijeen, waarop zij in de
+eerste plaats hunne landgenooten uitnoodigden, van de Witte- tot de
+Zwarte-zee, van den Weichsel tot den Amoer; en voorts
+vertegenwoordigers van alle slavische stammen, die onder vreemden
+schepter leven:&mdash;de Czechen van Praag, de Polen van Krakau, de
+Bulgaren van Sjoemla, de Montenegrijnen van Cettinje, de Servi&euml;rs
+van Belgrado; maar juist deze algemeene vergadering te Moskou deed de
+oogen van verstandige en gematigde mannen opengaan voor de onpraktische
+en zelfs gevaarlijke zijde van dit panslavistisch streven. Op den bodem
+ligt een diep gewortelde afkeer van het eigenlijke russische leven,
+zooals het in den loop des tijds geworden is. Deze droomers zien
+verlangend uit naar andere vormen, die, zooals zij zeggen, door een
+hooger en edeler nationaal leven zullen worden bezield.</p>
+<p>Evenals de oud-geloovigen, willen ook de Panslavisten niets weten
+van den keizer, en kennen zij alleen den tsaar. Ook voor hen is Peter
+de Groote de Antichrist, en het welslagen zijner doortastende
+hervormingen beschouwen zij als een tijdelijke zegepraal van den booze.
+Daarom kanten de Panslavisten zich tegen alles wat Peter heeft gedaan,
+en tegen bijna alles wat zijne opvolgers op den troon hebben verricht.
+Zij wenschen alle vreemde elementen uit hun midden weg te doen: zij
+verlangen hunne oude nationale hoofdstad terug; zij vragen vrijheid om
+hunne baarden te laten groeien, om bonte mutsen en hooge laarzen te
+dragen, zonder deswege bespot of gekweld te worden. Zoowel de
+oud-russische als de jong-russische partij verzet zich echter tegen het
+streven dezer panslavistische dweepers, die, terwijl zij breken met het
+verleden van Rusland sedert de laatste anderhalve eeuw, tegelijk alle
+denkbeelden en vorderingen der westersche beschaving hardnekkig
+verwerpen, en een onmogelijke hersenschim najagen, waaraan zij alle
+wezenlijke en praktische verbeteringen en hervormingen opofferen.
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1590" href="#xd21e1590" name=
+"xd21e1590">361</a>]</span></p>
+<div class="figure xd21e1592width"><img src="images/p1873-361.jpg" alt=
+"Het oude paleis van den Grooten-Khan te Baktshi-Sera&iuml;." width=
+"720" height="550">
+<p class="figureHead">Het oude paleis van den Grooten-Khan te
+Baktshi-Sera&iuml;.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div id="s17" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XVII.</h3>
+<h3 class="main">De Ballingschap.&mdash;De siberi&euml;rs.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De jongste opstand in Polen was gedempt, en wederom
+werden gansche scharen van gevangenen naar de uiterste grenzen van het
+rijk, naar Archangel, naar den Kaukasus en Siberi&euml; gevoerd. Echter
+heeft de tegenwoordige regeering het deportatie-stelsel aanmerkelijk
+verzacht; en de openbare werken van Archangel hebben voor een poos de
+plaats ingenomen, die vroeger, in de publieke opinie, aan de beruchte
+mijnen van Siberi&euml; toekwam. Meen echter niet dat de groote
+aziatische wildernis als plaats van verbanning is opgegeven: nog altijd
+worden vele groote misdadigers en ook enkele ongelukkige staatkundige
+overtreders naar gene zijde van den Oeral gezonden. Maar het stelsel is
+in den laatsten tijd aanmerkelijk gewijzigd en verzacht; en de naam van
+Siberi&euml; boezemt ook niet meer dien geheimzinnigen schrik in, die
+vroeger daaraan onafscheidelijk was. Het is volstrekt geen
+zeldzaamheid, geheele scharen van jongelieden te ontmoeten, die van
+Mesen en Archangel uitgaan om de hellingen van den Oeral te beklimmen,
+en hunne fortuin te gaan beproeven in Siberi&euml;.</p>
+<p>De wetenschap heeft, immers voor een groot deel, de gewaande
+verschrikkingen, die Siberi&euml; als een duistere nevel omhulden,
+verdreven. Gemeenschapswegen zijn geopend en hebben met de inlandsche
+stammen nadere betrekkingen aangeknoopt. Tomsk, waarvan de naam alleen
+vroeger het bloed in de aderen verstijven deed, is nu gebleken eene
+fraaie, aangename stad te zijn, schilderachtig gelegen in eene groene
+vallei, aan den voet van statige heuvelen. Zij ligt niet ver van Perm,
+dat bijna als eene verwijderde voorstad van Kazan kan worden beschouwd.
+Binnen weinige maanden zal de spoorweg, die Perm met Tomsk moet
+verbinden, gereed zijn.</p>
+<p>Ook is men langzamerhand tot de overtuiging gekomen, dat aan eene
+strafkolonie geen lang leven is bereid, of althans dat zij vrij spoedig
+haar eigenlijk <span class="pagenum">[<a id="xd21e1607" href=
+"#xd21e1607" name="xd21e1607">362</a>]</span><span class="corr" id=
+"xd21e1608" title="Bron: karaktar">karakter</span> verliezen moet. De
+mensch kan zich overal eene woning bereiden: en zoodra die woning
+inderdaad de zijne is, zijn eigen huiselijke haard, heeft zij ook
+daardoor opgehouden zijn kerker te zijn. Het ligt in den aard van
+iedere strafkolonie, dat zij eindelijk een gevaar oplevert voor het
+moederland: en een door Polen bevolkt Siberi&euml; zou voor het
+russische rijk eene voortdurende bedreiging zijn, een tweede Polen in
+het oosten. Zelfs nu zien sommige al te bezorgde lieden met bekommering
+den tijd te gemoet, dat de zonen der staatkundige ballingen alle
+invloedrijke posten in Azi&euml; zullen bekleeden, en verbeelden zij
+zich dat Siberi&euml; eenmaal Rusland behandelen zal, zooals de
+Vereenigde-Staten Engeland hebben behandeld.</p>
+<p>De ballingen, die naar de grenzen gezonden worden, behooren tot alle
+rangen en standen der maatschappij: edelen en burgers, geestelijken en
+leeken, staatkundige misdadigers, moordenaars, bandieten, ketters,
+valsche munters, scheurmakers; zij zijn of door den keizer, of door de
+rechtbanken, of door de kerk veroordeeld. Zij, die op bevel van den
+minister van politie of van den gouverneur eener provincie worden
+gedeporteerd, worden niet in de gevangenis geworpen en ook niet tot
+dwangarbeid verplicht. Zij staan tot op zekere hoogte onder toezicht
+der politie; hunne namen worden in bijzondere registers ingeschreven,
+en van tijd tot tijd moeten zij zich aan het politiebureau aanmelden.
+Verder zijn zij vrij. Gij ontmoet hen in gezelschap, en niets verraadt
+dat zij ballingen zijn, tenzij de meerdere ontwikkeling van hun geest,
+en zekere voorzichtige terughouding in hunne gesprekken. Zij die geen
+eigen middelen bezitten, oefenen het beroep uit, waarvoor zij zijn
+opgeleid. Sommigen geven onderwijs in muziek of talen; anderen vestigen
+zich als geneesheer of advokaat; <span class="corr" id="xd21e1613"
+title="Bron: zeervelen">zeer velen</span> zijn als secretarissen of
+klerken op de regeeringsbureaux werkzaam. Ook bekleeden een aantal
+dezer gedeporteerden verschillende betrekkingen in de dorpsbesturen. Op
+een mijner rijtoertjes bezocht ik een twaalftal dorpen, waar al de
+vrederechters Polen waren.</p>
+<p>Niet minder dan drieduizend opstandelingen, met de wapens in de hand
+te Warschau gevangen genomen, werden naar Archangel gezonden. Sterk
+door hun aantal, werden zij zoo overmoedig, dat een oproer onder hen
+dreigde uit te barsten. De gouverneur liet in alle haast troepen uit de
+aangrenzende provinci&euml;n komen; en het departement van oorlog zag
+zich verplicht al de pruisische en oostenrijksche Polen, die men in de
+eerste overhaasting naar de kusten der IJszee had gedeporteerd, vandaar
+te verwijderen. Zij waren ingekwartierd in een groot geel gebouw, dat
+vroeger, voor de overbrenging van het marine-etablissement naar het
+zuiden, als tuighuis had gediend; hun lot, schoon hard genoeg, was toch
+niet ongelukkiger dan dat der bevolking in wier midden zij leefden. De
+officieren, die hunne dapperheid op prijs wisten te stellen,
+behandelden hen met veel onderscheiding; zij mochten in hunne
+vertrekken bezoeken ontvangen van eene commissie van te Archangel
+gevestigde vreemdelingen. Hunne voeding liet niets te wenschen over; en
+meer dan een arme schildwacht, die met het geweer in den arm voor hunne
+deur stond, zal wel eens benijdende blikken hebben geworpen op hunne
+overvloedige porti&euml;n soep en brood. Bij gedeelten zijn deze
+gevangenen achtereenvolgens naar hunne haardsteden teruggevoerd:
+sommigen mochten in den schoot hunner familie wederkeeren, anderen
+alleen in de provincie, waar zij vroeger woonden. <span class="corr"
+id="xd21e1618" title="Bron: Zeervelen">Zeer velen</span> zijn
+onvoorwaardelijk in vrijheid gesteld geworden; anderen mochten naar
+Polen terugkeeren, behoudens deze &eacute;&eacute;ne voorwaarde, dat
+zij niet naar Warschau zouden gaan. Honderd misschien zijn nog in het
+arsenaal achtergebleven, wachtende tot ook voor hen het uur der
+bevrijding zal slaan. Hun lot is hard, voorzeker; maar in welk land is
+het lot van een staatkundigen gevangene niet hard? In Virgini&euml;? of
+in Ierland? of in Frankrijk?</p>
+<p>Deze gevangenen worden nauwkeurig bewaakt, en de kansen van
+ontsnapping zijn uiterst gering; ternauwernood zal het, in twaalf jaar,
+een enkelen avonturier gelukken te ontkomen. Een onverschrokken Pool,
+die veiligheidshalve naar de vesting Mesen, in plaats van naar
+Archangel, een open stad, was gezonden, wist de waakzaamheid zijner
+wachters te verschalken; sloop door de dichte pijnbosschen naar de
+zeekust; hield zich in het woud verborgen, tot hij gelegenheid vond
+zich van een visscherssloep meester te maken, en stak met dit brooze
+vaartuig in zee, in de hoop van door een engelsch of zweedsch schip te
+worden opgenomen. Vier dagen en vier nachten zwierf hij op de open zee,
+tot in het gebeente verstijfd door den kouden adem van den ijzigen
+noordschen nevel, en bovendien ten prooi aan de martelingen van honger
+en dorst, tot hem de krachten ontzonken om de riemen te omklemmen. Nu
+werd hij door het getij op het strand geworpen; tot stervens uitgeput,
+mocht hij nog dankbaar zijn dat hij zijne vrijheid weder voor een stuk
+brood inruilen kon. Toen de officier, aan wien het onderzoek der zaak
+was opgedragen, te Mesen kwam, vond hij den ongelukkige half dood in de
+gevangenis.</p>
+<p>Uitgenomen het gedwongen verblijf in een vreemd en akelig land,
+worden de poolsche opstandelingen, naar het schijnt, niet slecht
+behandeld. Hun arbeid is niet zwaar, en hun daggeld hooger dan dat der
+soldaten, die hen bewaken; sommigen, van hooger stand en ontwikkeling,
+mogen in de steden als bedienden en schrijvers werkzaam zijn. Vroeger
+mochten zij ook onderwijs geven in het dansen, in muziek, in talen:
+maar deze vergunning is ingetrokken, op grond dat zij meermalen
+misbruik hebben gemaakt van het vertrouwen der famili&euml;n, waarmede
+zij op die wijze in aanraking kwamen. Laat men deze poolsche
+malcontenten vrijelijk met de andere ingezetenen omgaan, dan is het
+inderdaad ook niet gemakkelijk, hun invloed op de publieke opinie te
+keeren; en al spoedig kunnen zich dan verschijnselen voordoen, die eene
+argwanende politie recht geven tot de bewering dat de jeugd bedorven
+wordt. Over het geheel genomen, staat toch de Pool hooger dan de Rus.
+Hij is beter ontwikkeld, heeft grooter rijkdom van denkbeelden, meer
+vindingskracht en scherpzinnigheid, en is beter <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1625" href="#xd21e1625" name=
+"xd21e1625">363</a>]</span>vertrouwd met de praktijk des levens. Zoodra
+hij zich ongehinderd te midden zijner omgeving bewegen kan, is hij
+weldra, onwillekeurig en als vanzelf, aller leidsman geworden. Hij kan
+hunne halfduistere wenschen en begeerten onder woorden brengen, en hun
+den weg wijzen om ook handelend op te treden. Gevangene, wordt hij
+klerk; balling, wordt hij opzichter, onderwijzer&mdash;in
+&eacute;&eacute;n woord een voorganger. Zendt men hem naar eene
+verwijderde provincie, dan zal hij ook daar, langzaam maar zeker, zijne
+plaats weten in te nemen. Geen bevelschrift van de politie kan hem
+zijne bekwaamheid ontnemen; en wanneer de straftijd is afgeloopen,
+blijft hij als burger in de stad, waar hij een werkkring gevonden heeft
+en misschien een huisgezin gegrondvest. Wellicht zal hij een
+professoralen leerstoel bekleeden, of als rechter zitting nemen; is hij
+militair geweest, dan wordt hij misschien bij den staf van den generaal
+geplaatst.</p>
+<p>Gedurende al dien tijd en ondanks al die veranderingen, laat hij
+toch zijne hoop niet varen; in zijn hart blijft hij een Pool, en de
+zoete droom der onafhankelijkheid, die hem reeds eenmaal zijne vrijheid
+kostte, zweeft nog steeds voor zijn geest. Het land, dat hem in dienst
+genomen heeft, kan nooit op hem rekenen. Komt er een ure van gevaar,
+dan zal hij wellicht tot den vijand overloopen, en van de hem verleende
+macht gebruik maken om de regeering doodelijk te treffen. Zij kan hem
+nooit vertrouwen; zij ducht zijn tact, zijn gevatheid, zijn
+geschiktheid voor den arbeid. Inderdaad kan zij hem niet gebruiken, en
+toch ook wederom niet missen.</p>
+<p>De Polen, die, na jaren ballingschap, weder in vrijheid zijn
+gesteld, beginnen eene klasse op zichzelve, met hare eigene deugden en
+hoedanigheden, te vormen:&mdash;deugden en hoedanigheden, die de
+natuurlijke vrucht zijn, door bittere ondervindingen en lijden in
+dichterlijke en prikkelbare naturen gerijpt. Deze lieden zijn bekend
+onder den naam van de Siberi&euml;rs. Een Pool, met wien ik eenige
+dagen reisde, behoorde mede tot hen; en van hem vernam ik eenige
+bijzonderheden, die mij ook deze zijde van het eigenaardige leven der
+ballingschap beter leerden kennen.</p>
+<p>Mijn reismakker had eenige dichtregelen van een poolschen po&euml;et
+aangehaald. Hij is ook een der Siberi&euml;rs, zeide hij.</p>
+<p>&bdquo;Een van de Siberi&euml;rs?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja, hernam de Pool. In die gewesten woont een volk, waarvan
+de wereld ternauwernood iets weet; <span class="corr" id="xd21e1638"
+title="Bron: en">een</span> nieuw volk, mag ik wel zeggen: want terwijl
+zij, wat het uiterlijk betreft, op de krijgslieden gelijken, die weleer
+met Sobieski onder de muren van Weenen de Turken versloegen, zijn zij
+naar den geest verwant aan de lijdzame en arbeidzame monniken, die de
+heiligdommen van Solowetsk hebben gesticht. De tijd heeft hun zijn
+machtigen invloed doen gevoelen en hen gerijpt. Kalm en ernstig, zijn
+zij bij ons bekend onder de naam van de Siberi&euml;rs.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zijn zij van geboorte Polen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Ja; en niet alleen door geboorte, ook naar geest en gemoed
+zijn zij Polen. Het zijn onze zonen, die de vuurproef hebben ondergaan;
+onze zonen, die wij nooit hadden gehoopt, aan deze zijde des grafs
+weder te zien. Eens spraken wij van hen als van onze verloren kinderen.
+Als vrienden in Polen van elkander afscheid nemen, dan is maar al te
+dikwijls hun laatste woord: &bdquo;Wij zien elkander nooit
+weer!&rdquo;&mdash;En vele jaren lang was zulk een afscheid ook meest
+voor eeuwig. Een balling, die eenmaal over den Oeral was getrokken,
+keerde nimmer terug; hij was voor ons als gestorven; wij rekenden hem
+tot onze verloren kinderen. Heden is die droevige afscheidsgroet niet
+meer dan eene herinnering aan het verledene; een nagalm van het lied,
+aan de wateren van Babylon gezongen. Te Wilna, te Kazan, te Kiew, in
+een aantal andere, ver van elkander verwijderde steden, zult gij
+volkplantingen van Polen aantreffen, gelukkig en tevreden in den schoot
+van hun gezin, en die uit het oord hunner verbanning zijn weergekeerd;
+mannen van hooge geboorte en van nog hooger ontwikkeling; mannen, die
+door de sneeuwvelden van Tomsk hebben gewaad, en naar het Westen zijn
+teruggekomen, met een gelouterd hart, met een ernstig gestemden,
+<span class="corr" id="xd21e1645" title="Bron: maaar">maar</span> niet
+gebroken geest.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Hebben zij zich, na de amnestie, met den keizer
+verzoend?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zij hebben zich met God verzoend. Versta mij wel. Niemand
+twijfelt er aan, dat de tegenwoordige keizer een braaf en edel man is,
+rechtschapen genoeg om zijn plicht te kennen, en vast genoeg van wil en
+karakter, om dien ook te volbrengen, hoevele moeilijkheden en bezwaren
+hij ook op zijn weg moge ontmoeten. Maar God is meer dan allen, en zijn
+Zoon stierf voor ons allen; Alexander is niet meer dan een werktuig in
+zijne handen. Gij zult mij voor een mystieken dweeper houden. Omdat
+mijne landgenooten nog aan eene hoogere macht gelooven, worden zij door
+de Franken, die in niets meer gelooven, als droomers en spiritualisten
+bespot. Het zij zoo. Wij droomen onze droomen, wij achten op de
+teekenen der tijden, wij nemen onze godsdienst waar, wij eerbiedigen
+onze kerk, wij gehoorzamen onzen God.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Men heeft mij meermalen de Polen beschreven als vrouwen in de
+vroomheid, als helden in den slag.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Evenals al de jongelieden van mijn kring,&mdash;vervolgde
+hij, na eene pauze,&mdash;nam ik deel aan den opstand van &rsquo;48:
+eene ongelukkige onderneming, die noch poolsch noch slavisch was. Die
+opstand was uitsluitend het werk der Franschen. In mijne jeugd had ik,
+met een vriend, het westen van Europa doorreisd; wij hadden aan de
+oevers van den Rijn en de Seine vertoefd, waar wij de godsdienst onzer
+moeders en van ons vaderland leerden vergeten, en over Polen begonnen
+te spreken als over een tweede Frankrijk. Wij noemden ons
+republikeinen, en hielden ons overtuigd, dat wij groote wijsgeeren
+waren; maar onze afgod was Napoleon de Groote, onder wiens banier
+zoovelen onzer landgenooten hun leven ten offer brachten. Wij haatten
+den tsaar, en verfoeiden de Russen met geheel ons hart. Twee jaar
+voordat de republiek in de straten van Parijs werd uitgeroepen, keerden
+wij naar Warschau terug, in de hoop spoedig eene gelegenheid te zullen
+vinden om de wapens tegen den tsaar te voeren. Maar de mogendheden
+waren ons v&oacute;&oacute;r geweest: op denzelfden <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1656" href="#xd21e1656" name=
+"xd21e1656">364</a>]</span>dag, waarop ik voor de deur mijner
+ouderlijke woning uit de tarantasse stapte, werd Krakau, de laatste
+onzer vrije steden, bij Oostenrijk ingelijfd. Frankrijk vleide en
+misleidde ons, met betuigingen van sympathie en beloften van hulp; en
+in de geheime samenkomsten, waar onze jonge vrienden zich vereenigden,
+moesten onze goede oude poolsche psalmen en spreuken achterstaan voor
+de liederen en wachtwoorden van Parijs. Weleer zongen wij <i>Het Kind
+van Bethlehem</i>: maar nu, nu wij onze hoop op vreemde hulp hadden
+gesteld, nu hieven wij het oproerlied der Marseillaise aan. Wij waren
+vreemdelingen geworden in ons eigen land, en het hart onzes volks was
+niet met ons. De vrouwen trokken zich terug; de geestelijkheid sloeg
+ons met wantrouwen gade; maar wij lachten over de onpopulariteit onzer
+nieuwe leuzen. Wij maakten ons zelven diets, dat wij die priesters en
+bekrompen dwazen best konden missen; mannen, die altijd slaven, vrouwen
+die altijd dupes waren: wat golden zij ons! En wat de groote menigte
+der burgers aangaat: die bakkers en kruideniers,&mdash;op hen zagen wij
+met voorname minachting neder. Wie had ooit gehoord, dat eene
+omwenteling door kaarsenmakers tot een goed einde was gebracht? Wij
+waren edellieden: hoe zouden wij dan de hulp en medewerking van zulke
+lieden kunnen aannemen?&mdash;Eindelijk kwam het uur der droeve
+ontgoocheling. Dat Frankrijk, waarop de oogen van iederen poolschen
+patriot met angstige spanning waren gevestigd, had de republiek
+uitgeroepen: op deze tijding wierp een troep vroolijke gasten, die met
+uitnemend talent een polka konden dansen, zich op de russische
+kanonnen.... om dadelijk te worden weggemaaid. In de straat onder den
+voet geraakt en gekwetst, werd ik in een huis gedragen; en nadat mijne
+wonden waren verbonden, werd ik met een honderdtal anderen naar het
+koninklijk slot gevoerd, om daar terecht te staan voor een krijgsraad,
+die ons vervallen verklaarde van den adelstand, en ons veroordeelde tot
+verbanning naar Siberi&euml; en levenslangen dwangarbeid in de mijnen.
+Mijn vriend was met mij in het gevecht, en deelde in mijn
+lot.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Moest gij de reis te voet afleggen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen, zeker niet. Keizer Nikolaas, hoewel onverbiddelijk
+streng van karakter, was geen man om de wet te schenden. Zelf een
+geboren vorst, koesterde hij een diepen eerbied voor de rechten der
+geboorte; en daar een edelman niet op gelijken voet kon behandeld
+worden als een landlooper of een lijfeigene, werd uitdrukkelijk bepaald
+dat onze privilegi&euml;n ongeschonden van kracht moesten blijven, tot
+wij Tomsk zouden hebben bereikt. Daar zat de permanente commissie voor
+Siberi&euml;, die aan ieder zijn bepaalden werkkring in de mijnen
+aanwees. Wij reden in een lichten wagen, die door drie sterke ponies
+getrokken werd; en wanneer de wegen hard waren, legden wij tweehonderd
+wersten per dag af. Onze voeten waren geboeid, zoodat wij dag noch
+nacht onze laarzen konden uittrekken; maar de bewoners der steppe, die
+wij dus in ijlende vaart doorvlogen, waren goed en vriendelijk jegens
+ons, als jegens alle ballingen; zij gaven ons, half in het geheim,
+brood, gedroogde visch en brandewijn. Zij wisten dat wij Polen waren;
+en hunne priesters zijn over het algemeen maar al te zeer gewend, de
+Polen als vijanden van God af te schilderen; maar de Russen, zelfs al
+zijn zij halve wilden, zijn zeer teergevoelig. Zij kennen wel het
+onderscheid tusschen den politieken balling en een dief; dit valt
+trouwens dadelijk in het oog: want een dief en moordenaar krijgt een
+brandmerk op het voorhoofd en op de beide wangen; een afschuwelijk
+zwart teeken, dat door niets kan worden weggewischt; en zoo de boeren
+een Pool voor zeer slecht houden omdat hij katholiek is, kunnen zij
+toch niet nalaten medelijden met hem te hebben, als met een medemensch.
+Twee malen poogde ik uit de mijnen te ontsnappen; en hoewel de poging
+beide keeren mislukte, werd ik toch getroffen door de vriendelijke
+goedhartigheid van het landvolk. Zij durfden mij niet openlijk in mijne
+vlucht behulpzaam zijn, maar zij hielden zich dikwijls blind en doof;
+en meermalen, wanneer ik, bezwijkende van honger en vertwijfeling, des
+nachts naar eene of andere hut sloop, vond ik, in het vensterkozijn,
+eene portie brood en visch en zelfs een glas brandewijn gereed
+staan.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Wie had dat daar gezet?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Arme boeren hadden dat gedaan, voor wie brood en visch lang
+geen artikelen van weelde zijn; zij deden dat om het lijden te
+verzachten van een of anderen ongelukkige, zooals ik&rdquo;.</p>
+<p>&bdquo;Dus hebt gij toen het volk liefgekregen?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat niet; maar ik begon hen te begrijpen, en te erkennen dat
+zij mijne broeders waren. Echter bleef mijn hart nog jaren lang voor
+hen gesloten. Ik was een geleerde, zooals zij zeiden; en ik drong
+mijzelven op, dat zij, dus den hongerige spijzende, niets anders deden
+dan wat elke horde van wilden, door haar natuurlijk instinkt gedreven,
+eveneens zou doen. Eindelijk kwam een arme priester, op een boerenkar
+gezeten, de mijnen bezoeken. Reeds v&oacute;&oacute;r zijne komst had
+ik van hem gehoord; ik kende zijn naam, zijne zending, en ook de
+gevaren, waaraan hij zich blootstelde; want Vader Paulus had geheel uit
+eigen beweging zich aan deze taak gewijd; hij had aan dezen
+zendingsarbeid in de sneeuwwoestijnen de voorkeur gegeven boven een
+koorstoel in eene of andere kathedraal, omdat hij meende dat arme
+katholieke ballingen meer behoefte hadden aan zijn hulp en troost, dan
+de vermogenden en welgestelden naar de wereld. Ik had van anderen
+vernomen dat hij geheel Siberi&euml; was doorgegaan, van de eene mijn
+naar de andere, om bij de katholieke ballingen het geloof hunner
+kinderjaren levendig te houden of weder op te wekken; om de mis te
+bedienen, de biecht af te nemen, huwelijken in te zegenen en te doopen,
+en ook om de nieuw gedolven graven te wijden. Toch had ik niet meer dan
+vluchtig aan hem gedacht. Wat kon hij voor mij doen: een arme priester,
+uit eigen keuze in de wildernis zich begravende, zonder invloedrijke
+betrekkingen, zonder hooggeplaatste vrienden? Het was niet
+waarschijnlijk dat hij een aanbidder van Napoleon zou wezen; en
+ongetwijfeld zou hij den naam van Mazzini niet dan met afschuw
+uitspreken. Wat zou ik met zulk een man kunnen spreken? De nacht toen
+hij aankwam, was het doordringend koud; zijne slede was onderweg
+beschadigd; de wolven hadden hem vervolgd. <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1674" href="#xd21e1674" name=
+"xd21e1674">366</a>]</span>Door een zeker gevoel van medelijden en
+sympathie met zijne hooge jaren en den ongelukkigen toestand waarin hij
+verkeerde, gedreven, voegde ik mij bij hem in de houten schuur, waarin
+wij ons verblijf hielden; en nauwelijks was hij een weinig tot zichzelf
+gekomen, zelfs nog eer hij eenig voedsel genoten had, of hij begon, op
+den meest eenvoudigen toon, tot ons te spreken over de liefde Gods,
+waarin hij al zijne kracht en sterkte vond. Hij nam vervolgens deel aan
+ons sober avondmaal van erwtensoep en zwart brood; legde zich toen
+neder op een matras, en viel in slaap. Uren lang zat ik dien nacht bij
+zijne legerstede, en staarde in dat kalme ernstige gelaat, omlijst door
+die zilverwitte haren, die over het kussen vielen; op die vermagerde
+handen, kruiselings op de borst gevouwen. Indien ooit iemand in zijn
+slaap het aanschijn van een engel had, dan was het wel vader Paulus.
+Zie, zulke mannen kweekt alleen de kerk van Christus.</p>
+<div class="figure xd21e1677width"><img src="images/p1873-365.jpg" alt=
+"Kozakken en Kirghisen." width="720" height="485">
+<p class="figureHead">Kozakken en Kirghisen.</p>
+</div>
+<p><span class="corr" id="xd21e1682" title=
+"Niet in bron">&bdquo;</span>Den volgenden dag bracht ik hem een
+bezoek, want onze opzichter had, ter gelegenheid van zijne komst, aan
+de katholieke gevangenen vrijaf gegeven; en toen sprak hij tot mij van
+mijn vaderland en van mijne moeder, tot mijn hart week werd en de
+tranen mij langs de wangen vloeiden. Toen een oogenblik ophoudende, zag
+hij mij aan, zooals mijn vader mij zou hebben aangezien, en met innige
+teederheid mijne hand drukkende, sprak hij op half fluisterenden toon:
+&bdquo;Komt tot mij, gij allen die vermoeid en beladen zijt, en ik zal
+u ruste geven.&mdash;Zalig zijn die treuren, want zij zullen vertroost
+worden.&mdash;Zalig zijn de zachtmoedigen, want zij zullen het aardrijk
+be&euml;rven.&rdquo;&mdash;Ik had deze woorden wel honderdmaal gelezen,
+want ik hield van het Nieuwe-Testament omdat het, zoo als ik toen
+meende, een demokratischen geest ademde; maar nimmer had ik gevoeld,
+wat zij eigenlijk beteekenen, voordat ik ze dus van de lippen van vader
+Paulus vernam. Op eenmaal werd het mij duidelijk dat deze woorden ook
+persoonlijk tot mij gericht waren. Het was of mijne moeder mij
+omzweefde. Ik leerde afstand doen van mijne ijdele philosophie, en werd
+wederom den kinderen gelijk.&rdquo;</p>
+<p>Mijn reismakker spreekt zacht, met eene welluidende stem, maar daar
+is vastheid en diepe ernst in zijn toon; de klank zijner woorden treft
+mij als muziek. Na eenige oogenblikken van stilzwijgen vroeg ik hem, in
+hoever deze ommekeer in zijne denkwijze op zijne verhouding tegenover
+de Russen van invloed was geweest.</p>
+<p>&bdquo;Een christen, antwoordde hij, is niet langer een dienstknecht
+des vleesches. Zijne eerste gedachte is aan God gewijd; zijne tweede
+aan de kinderen Gods, onverschillig of zij aan de boorden van den
+Weichsel, aan den voet der Alpen, aan de kusten der IJszee, of waar
+ook, wonen. Hij laat het zwaard over aan hen, die eenmaal door het
+zwaard zullen vergaan. Zijn wapen is dat des Geestes, en hij wil de
+wereld niet anders overwinnen dan door de liefde.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dus wilt gij het zwaard overlaten aan ieder, die vermetel en
+behendig genoeg is om het te grijpen?</p>
+<p>&bdquo;Neen; ik heb het zwaard niet over te laten; God beschikt
+daarover, en hij geeft het aan wien het hem behaagt, tot de volbrenging
+van zijn heiligen wil. Het is eene ontzettende gift; en hij, die ze
+ontvangt, kan nooit gelukkig zijn.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Toch zijn er velen, die er naar haken.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Dat is zoo. Hij die voor het eerst een vuur ziet, zal zich
+daaraan branden. Bedenk in welk een gansch ander licht zich de oorlog
+vertoont, als wij eens tot de overtuiging gekomen zijn dat alle
+menschen inderdaad kinderen Gods zijn. Geen oorlog is denkbaar zonder
+dat er iemand omkomt. Wie is die iemand? Zoudt gij u gaarne voorstellen
+dat in eene andere wereld een noodlottige samenloop van omstandigheden
+u in de noodzakelijkheid brengen kon, een engel te dooden?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen, stellig niet.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Maar zijn menschen iets anders dan engelen, nu nog in lager
+sfeer geplaatst? Wij oordeelen over de dingen, naarmate van onze
+persoonlijke indrukken. De menschen zijn van nature blind, tot hunne
+oogen door de liefde Gods geopend worden; en God is nabij de gebrokenen
+en verslagenen van harte. Gansche scharen van Siberi&euml;rs zijn naar
+Polen teruggekeerd; maar onder die allen is er nauwelijks een, die bij
+zijn terugkeer dezelfde was als toen hij ging.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zij zijn ouder geworden.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zij zijn wijzer geworden. Vader Paulus, en priesters als
+Vader Paulus&mdash;want hij staat niet alleen in zijn heilig
+werk&mdash;hebben niet vergeefs gearbeid. Misschien moest ik zeggen,
+dat zij niet vergeefs geleefd hebben: want niet de woorden die zij
+spreken, maar de leer die zij door hunne daden verkondigen, is de
+goddelijke medicijn voor de trotsche en gewonde harten der ballingen.
+De dichters en schrijvers onder ons, die deze vuurproef hebben
+doorstaan, zijn kenbaar aan hun gelouterden, ernstigen stijl; zij
+hebben voorgoed met Frankrijk en de Franschen gebroken. Zij lezen
+ernstiger boeken, en spreken op eenvoudigen, waarachtigen toon. Gij
+zoudt kunnen meenen dat het vuur van hun geest gedoofd was, indien
+hunne liefde tot God en tot hun vaderland u niet van het tegendeel
+overtuigde. Zij preeken niet veel, maar zij doen des te meer; bovenal
+hebben zij het oog gevestigd op alles wat hoog en edel is, al ligt dat
+ook verre; en met alle kracht verzetten zij zich tegen nutteloos
+bloedvergieten. Zij kennen de Russen beter; en zij hadden de amnestie
+en wat daarop volgde niet noodig, om te gevoelen dat een zelfde
+broederband alle slavische stammen vereenigt.&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Zijt gij een aanhanger van het Panslavisme?&rdquo;</p>
+<p>&bdquo;Neen! Wij hebben behoefte aan eene minder kleingeestige
+staatkunde, en vooral aan een hooger, edeler leuze. De panslavistische
+partij heeft een muur opgetrokken rondom Kiew, en zij zou, indien zij
+het kon, evenzoo een muur bouwen rondom Rusland. Zij heeft eene
+eigenaardige voorliefde voor afsluitingen, voor muren en omwallingen.
+Zie Moskou eens: een muur rondom het Kremlin; een tweede muur rondom de
+tartaarsche wijk; nog een muur eindelijk om de eigenlijke stad. Wat wij
+willen en wenschen, is de herleving der oude wapenkreet van
+Sint-George&mdash;den patroon onzer oude Grootvorsten, onzer vrije
+steden en onzer dierbare kerk!&rdquo; <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e1710" href="#xd21e1710" name="xd21e1710">367</a>]</span></p>
+<p>Sint-George is de geliefde beschermheilige van alle takken van den
+slavischen volksstam, <span class="corr" id="xd21e1713" title=
+"Bron: naar">maar</span> de Russen vooral wijden hem eene bijzondere
+vereering. De aan hem gewijde dagen behooren tot hunne voornaamste
+feestdagen: gelukkige dagen, waarop het goed is te koopen en te
+verkoopen, te huwen en verbintenissen aan te gaan, een huis te huren,
+een akker te pachten, een onderneming op touw te zetten. Twee dagen in
+het jaar zijn aan Sint-George geheiligd: de eerste dag der russische
+lente en de laatste dag van den herfst: dagen van vreugde en
+uitspanning voor allen, die van de opbrengst der kudden of van den
+akkerbouw leven. Op den eersten dezer beide dagen worden de stallen
+geopend: het vee gaat naar de weide; de herder neemt zijn staf ter
+hand; de boerenmeid maakt haar potten en pannen weder schoon. De tweede
+dag is een soort van oogstfeest: de arbeid van het jaar is
+ge&euml;indigd, de oogst is in de schuren geborgen, de kudden zijn
+weder in de stallen opgesloten. Maar Sint-George wordt door de
+stedelingen niet minder ijverig dan door het landvolk vereerd; zijn
+beeld prijkt op bet zegel der vrije steden en oude gemeentelijke
+republieken; en de figuur van den ridderlijken drakendooder was van
+ouds het symbool hunner grootvorsten en hunner tsaars. Dit beeld sierde
+de moscovische wapenschilden, eeuwen voor dat de dubbele arend in de
+russische banier eene plaats vond. Het was Iwan III&mdash;dezelfde, die
+een aanvang maakte met de vernietiging van de macht der bojaren en de
+onderwerping der vrije steden,&mdash;die den dubbelen arend tot het
+wapenteeken van Rusland maakte. Hij had dit zinnebeeld ontleend aan
+Byzantium; het werd een symbool van zijn autokratisch gezag, en voor
+velen van zijn volk een teeken dat de tsaar met zijn leger en zijne
+grooten zich aan den duivel had overgegeven. De donkere, roofzieke,
+verscheurende vogel was hun een zinnebeeld van den Booze, juist zooals
+de witte onschuldige duif voor het zinnebeeld des Heiligen-Geestes
+gold. Om aan de angstige bezorgdheid van zijn volk tegemoet te komen,
+werd Sint-George aan den arend toegevoegd: en sedert dien tijd prijkt
+de christelijke ridder op iedere russische banier en ieder russisch
+muntstuk.</p>
+<p>Sint-George was de patroon van een landbouwend, vreedzaam volk; de
+beschermheilige van een vroom, welvarend en vrij land; en wat hij in
+vroegere tijden was, dat is hij nog in de nationale herinnering
+gebleven. Als de beschermheilige der krijgslieden, staat hij bij de
+vorsten en grooten niet minder hoog aangeschreven dan bij de
+landlieden. Peter de Groote liet het beeld van Sint-George op zijn
+zwaard graveeren; keizerin Catharina stichtte eene ridderorde, die zijn
+naam voert; en keizer Nikolaas bouwde te zijner eer een prachtig
+marmeren paleis. Het voornaamste aan hem geweide heiligdom is het
+groote klooster te Nowgorod, dat jaarlijks door duizende pelgrims
+bezocht wordt.<a id="xd21e1718" name="xd21e1718"></a></p>
+</div>
+</div>
+<div id="s18" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XVIII.</h3>
+<h3 class="main">De lijfeigenschap.&mdash;Iwan IV en
+Sint-Philippus.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De dusgenoemde lijfeigenschap in Rusland was geheel
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1727" href="#xd21e1727" name=
+"xd21e1727">14</a>]</span>iets anders dan het stelsel van
+eigenhoorigheid, dat eeuwen lang in de verschillende landen van het
+Westen heeft bestaan. De woorden <i>hoorige</i>, <i>villain</i>,
+<i>aldion</i>, <i>colonus</i>, <i>fiscal</i>, <i>homme de pooste</i>,
+beteekenden, in de verschillende talen van westelijk Europa, een man,
+die niet zijn eigen heer was, maar aan een meester behoorde, en volgens
+de wet verplicht was, dezen, op zeer verschillende wijze en in zeer
+verschillende mate, te dienen; waar tegenover de heer gehouden was, hem
+te beschermen en recht te doen. In hoofdtrekken was deze verhouding
+overal dezelfde. De hoorige was doorgaans graver of houthakker,
+landbouwer of herder: ruw en hard als de grond, dien hij ontginnen,
+onontwikkeld en dierlijk, als het vee, dat hij hoeden moest. Ook de
+lijfeigene mocht zijn heer niet verlaten, en evenmin de woning of den
+akker, die hem was aangewezen. Daar stond tegenover, dat ook zijn heer
+hem bescherming schuldig was, en hem niet van den akker verjagen mocht;
+hoewel hij het recht had, hem te slaan, in de gevangenis te werpen,
+somwijlen zelfs te dooden, en den man met den grond waarop hij behoorde
+mocht verkoopen.&mdash;Maar hier houdt de gelijkenis tusschen den
+hoorige en den lijfeigene op. Het kwam nimmer iemand in de gedachte, de
+hoorigen te beschouwen als de eigenlijke eigenaars van de akkers, die
+zij bebouwden; en in geen enkel land ging de vrijmaking dezer klasse
+gepaard met een afstand van grondbezit. De russische lijfeigenschap had
+een geheel anderen oorsprong en ontstond door geheel andere
+omstandigheden. De groote emancipatie, waardoor keizer Alexander zijne
+regeering onsterfelijk heeft gemaakt, kan alleen recht begrepen en
+gewaardeerd worden, als wij ons rekenschap hebben gegeven van den waren
+aard dezer lijfeigenschap; en van de oorzaken, die tot hare vestiging
+hebben geleid.</p>
+<p>In de bibliotheek van de Akademie van Wetenschappen te Petersburg
+toont men u een oud handschrift&mdash;het oudste, naar men
+zegt&mdash;van Nestors Kroniek, versierd met een aantal fraaie
+teekeningen en miniaturen, die tot opheldering van den tekst moeten
+dienen. Dit handschrift is bekend onder den naam van den codex van
+Radziwill. Nestor schreef hun boek te Kiew, ruim honderd jaren voor de
+inneming dier stad door Batoe-Khan; en de teekeningen in dezen codex
+geven u de oude Russen te aanschouwen in hunne kleeding, hunne
+wapenrusting, in hun huiselijk en openbaar leven. Waren zij nu, in dien
+ouden tijd Aziaten, met een mantel en een muts van schapenvacht?
+Volstrekt niet: de russische bojaar ging gekleed als een duitsch
+ridder; de russische moujik zag er niets anders uit dan een engelsche
+boer.</p>
+<div class="figure xd21e1751width"><img src="images/p1873-368.jpg" alt=
+"De kerk van Sint-Wassili op het Roode-plein te Moskou." width="483"
+height="720">
+<p class="figureHead">De kerk van Sint-Wassili op het Roode-plein te
+Moskou.</p>
+</div>
+<p>Ten tijde van Nestor waren de Russen een vrij volk, geregeerd hetzij
+door erfelijke hoofden, hetzij door verkozen overheden. Zij leefden
+rustig en vreedzaam van landbouw en handel; in de westelijke
+provinci&euml;n waren zij meest in steden gevestigd; in de oostelijke
+en zuidelijke streken, leefden zij voornamelijk in hutten en tenten.
+Nowgorod, Pskow en Hlynow waren vrije steden, met zelfgekozen
+magistraten: kleine republieken, zooals Florence en Pisa, Hamburg en
+Lubeck. In die dagen bestonden er geen lijfeigenen <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1757" href="#xd21e1757" name=
+"xd21e1757">369</a>]</span>en dacht ook niemand aan de invoering van
+zulk een stelsel. Maar dit oude Rusland viel onder de macht der
+Mongolen. In den grooten veldslag aan de Kalka werd de kracht der natie
+verbroken: en honderd-tachtig jaren lang worstelde zij, in wanhopigen
+kamp, met de verpletterende overmacht; in die doodelijke worsteling
+werden hare velden verwoest, hare steden geplunderd, hare landlieden
+uit huis en hof verjaagd en naar de wouden en de steppen verdreven. Nog
+had zij zich niet van dezen geweldigen slag hersteld, toen Timoer-Beg
+met zijne heerscharen het land overstroomde: wel een man van hooger
+ontwikkeling dan Batoe-Khan, een geleerde, een kunstenaar, een
+staatsman: maar toch, in zijn gansche wezen en aanleg, een Oosterling,
+een Aziaat. Timoer voerde in Rusland de wet van Mekka in, benevens de
+kunst van Samarkand en de po&euml;zie van Ispahan. Zijne begs en mirzas
+waren beschaafde ridderlijke mannen. In de door hem gestichte khanaten
+langs de Wolga en in de Krim heerschte een pracht, een weelde, een
+fijne toon en beschaving, die ge te vergeefs zoudt hebben gezocht aan
+de hoven der nationale vorsten te Moskou, te Kazan, te Twer. De vorsten
+en bojaren werden de leenmannen van den Khan der Tartaren in de Krim,
+bekend onder den naam van den Grooten-Khan; zij zwoeren hem trouw,
+betaalden hem een jaarlijksche schatting, en trachtten zich bij hem
+aangenaam te maken door hem in kleeding en wapenrusting na te volgen.
+De nederigste vazallen van dien Grooten-Khan waren de grootvorsten van
+Moskovi&euml;, die zich zelf zijne slaven noemden, en dit ook inderdaad
+waren. Zij hielden den stijgbeugel als hij voor zijn paleis te paard
+steeg, en gaven zijn ros te eten uit hunne tartaarsche mutsen; zij
+bootsten hem na in manieren en levenswijze, en noemden zich naar zijn
+naam. Hunne soldaten, die zij met zijne vergunning in het veld
+brachten, waren op tartaarsche wijze uitgerust en gewapend. Zij vochten
+voor hem tegen hun eigen land, en brachten de vrije republieken in het
+noorden, die onbereikbaar waren voor zijne ruiterij, onder het juk.</p>
+<div class="figure xd21e1760width"><img src="images/p1873-369.jpg" alt=
+"Een Kara&iuml;ti (Jood)." width="382" height="720">
+<p class="figureHead">Een Kara&iuml;ti (Jood).</p>
+</div>
+<p>Deze slaafsche onderwerping van grootvorsten en bojaren aan den
+Grooten-Khan was een schrikkelijke ramp voor den armen landman, die
+voortdurend gevaar liep zijn akker te zien vernield, zijn huis in de
+asch gelegd, het kruis in zijn dorp ontwijd, door stroopende
+ruiterbenden. Want een tartaarsche Khan, ook al plantte hij zijn banier
+aan de oevers van een grooten stroom, als te Kazan, of in eene
+romantische vallei als de Baktshi-Sera&iuml;, bleef toch in zijn hart
+een nomade en een ruiter, wiens eigenlijke plaats de zadel, wiens
+geliefkoosde woning de tent was. De geringste aanleiding was voldoende
+om zijn bloed te doen koken; en wanneer hij eenmaal de voeten in de
+stijgbeugels had gezet, was het voor herders en dorpelingen een harde
+taak, om den stoot van zijne geweldige lans te keeren. Een wolk van
+vuur ging voor hem uit; rookende puinen en vertrapte akkers teekenden
+zijn bloedig spoor. Niemand kon met eenige zekerheid weten, dat hij
+oogsten zou wat zijne hand had gezaaid: was niet een oneerbiedig
+gebaar, een vrijmoedig woord van zijn vorst voldoende, om den
+vernielenden wervelwind der tartaarsche ruiterij over zijne akkers los
+te laten? Wat bleef hem dan anders over dan te vluchten? Kwam die plage
+nu jaar op jaar terug, dan verliet hij eindelijk zijne hut en zijn
+akker; nu eens werkende, dan weder bedelende, voorzag hij in zijn
+onderhoud; maar hij was en bleef een zwerver, aan geene vaste
+woonplaats gebonden. Soms werd hij een pelgrim, soms ook een herder,
+maar doorgaans niet anders dan een landlooper. Om zich met meer
+vrijheid en veiligheid te kunnen bewegen, nam hij de tartaarsche
+kleeding aan: hij wikkelde zich in een mantel van schapenvacht, met een
+gordel saamgebonden, en zette zich een muts van schapenvacht op het
+hoofd. Waarom zou hij zijn land beploegen, terwijl anderen <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1766" href="#xd21e1766" name=
+"xd21e1766">370</a>]</span>de vracht zouden plukken of den rijpenden
+oogst vernielen? De russische boer werd een zwerver en vagebond om
+dezelfde redenen, waarom de fellah in Syri&euml; een vagebond wordt,
+wanneer zijn oogst telken jare door de zwervende Bedou&iuml;nen wordt
+geroofd.</p>
+<p>Toen Iwan IV, na van de tartaarsche begs de kunst van vechten en
+regeering te hebben geleerd, de khanaten van Kazan en Astrakhan
+veroverde, en den Grooten-Khan van Baktshi-Sera&iuml; durfde tarten,
+zag hij zich als onafhankelijk vorst geplaatst aan het hoofd van een
+land, rijk aan natuurlijke hulpbronnen van allerlei aard, maar met
+verwoeste velden, vernielde dorpen, eene verstrooide bevolking en
+onveilige wegen. Het land was wel niet ontvolkt, maar de landlieden
+hadden den zin voor en de gehechtheid aan eigen huis en haard verloren,
+en de moujiks trokken om van stad tot stad. Hier waren de arbeidsloonen
+buitensporig hoog, elders waren er handen te veel. De helft van het
+land, zelfs in de welvarende provinci&euml;n, lag braak; en geen jaar
+ging voorbij, zonder dat eene of andere landstreek door hongersnood en
+door de daarop volgende epidemische ziekten geteisterd werd. Aan dien
+toestand was geen einde te maken, tenzij dan een middel gevonden werd
+om de nu zwervende bevolking weder aan vaste woonplaatsen te
+binden.</p>
+<p>De vraag, hoe dit geschieden kon, baarde, zeventig jaren lang, aan
+het hof in de Kremlin meer zorg en hoofdbreken dan de kerkelijke
+twisten, de tartaarsche invallen en de paleis-omwentelingen: hoewel in
+dat tijdvak van zeventig jaren, de Groote-Khan een gedeelte van Moskou
+in de asch legde, Dimitri, de wettige erfgenaam des troons, werd
+vermoord, en Boris Godounoff, de overweldiger, zich de kroon op het
+hoofd drukte. Iwan IV zelf deed wat hij kon om de boeren tot den
+terugkeer naar hunne verlaten hoeven en akkers te bewegen: hij schonk
+vele domeinen der kroon weg; hij liet voor zijn eigen rekening dorpen
+bouwen; bedreigingen, vleiereien, beloften, straffen,
+geweld&mdash;niets werd gespaard om zijne onderdanen tot orde en
+geregelden arbeid te dwingen. Ofschoon deze hervormer ook nooit het
+woord lijfeigene (<i>krepostnoi</i>, een gebondene) gebruikte, is hij
+niettemin de wezenlijke stichter van dat stelsel van russische
+lijfeigenschap, dat thans tot het verledene behoort.</p>
+<p>In de prachtige zaal van het Kremlin, de schatkamer van Moskou
+genoemd, ziet men een schitterend uitgedoste en geheel gewapente
+ruiterfiguur, een bojaar uit den tijd van Iwan IV voorstellende.
+Wapens, kleeding, sieraden, in &eacute;&eacute;n woord de geheele
+uitrusting is die van een mirza of tartaarschen edelman; de inscriptie
+op het uitgetogen damasceensche zwaard meldt den vromen rechtgeloovigen
+Rus, dat er maar &eacute;&eacute;n God, en dat Mohammed zijn profeet
+is! Toch is het beeld wel waarlijk dat van een bojaar uit de tijden van
+Iwan IV.</p>
+<p>Onder de lange reeks van russische souvereinen is er misschien geen,
+wiens leven en karakter zooveel raadselachtigs heeft als dat van dezen
+Iwan IV. Ondanks zijne vele wreedheden en gruweldaden, wordt hij door
+<span class="corr" id="xd21e1780" title="Bron: zeervele">zeer
+vele</span> geschiedschrijvers toch als een bekwaam hervormer en een
+vaderlandslievend vorst geroemd: en inderdaad moet de onpartijdige
+kritiek hem in menig opzicht prijzen. Hem danken de Moskovieten hunne
+verlossing van het tartaarsche juk; hij was het, die het koningrijk
+Kazan, Siberi&euml; en het khanaat van Astrakhan veroverde en bij zijn
+rijk voegde. Langs al zijne grenzen deed hij de Halve-Maan zwichten
+voor het Kruis. Met Zweden en Polen voerde hij een niet onvoordeeligen,
+dikwijls zelfs schitterenden oorlog. Hij stelde zijn land open voor den
+buitenlandschen handel; hij bouwde havens langs de kusten der Oostzee,
+der Kaspische- en der IJszee. Hij voerde in zijn rijk allerlei
+hervormingen en verbeteringen in. Hij liet drukkers komen van de
+boorden van den Rijn, en liet de <i>Handelingen der Apostelen</i> in de
+landtaal uitgeven. Hij ontbood bekwame geneesheeren uit Frankfort,
+ervaren werklieden in hout en metaal uit Londen. In de stad Wologda
+liet hij door scheepstimmerlieden schuiten en vlotten vervaardigen,
+waardoor hij eene gemakkelijke gemeenschap met de zee kon onderhouden.
+Hij riep de voornaamste edelen en aanzienlijkste burgers tot een soort
+van parlement te zamen, om met hen maatregelen te beramen tot
+bevordering van het algemeen belang. De overleveringen en
+overge&euml;rfde gebruiken, die tot dusverre bij de rechtspleging als
+richtsnoer hadden gediend, werden op zijn bevel in een wetboek
+bijeengebracht en geordend. Hij verbood de bedelarij in zijn rijk,
+hervormde de geestelijkheid, en liet eene voor allen geldende
+belijdenis des geloofs vaststellen.</p>
+<p>Iwan was een woestaard, maar hij was ontegenzeggelijk populair; hij
+was vreeselijk en geducht, maar voornamelijk voor de aanzienlijken en
+de rijken. Als een echte tartaarsche Khan, aarzelde hij nooit, ten
+behoeve zijner hervormingen, geweld en onrecht te plegen; hij leide den
+bojaren en kooplieden willekeurige schattingen op, maar liet op zijne
+kosten dorpen en woningen voor de boeren bouwen; hij vernietigde de
+onafhankelijkheid der vrije steden, maar schonk aan duizenden armen
+woning op de gronden van den staat. Hij brak de macht van den adel als
+heerschenden stand, en stelde, in de plaats der vorsten en bojaren,
+regeeringsbeambten aan; hij regeerde door middel van den knoet, maar
+trachtte ook te regeeren door middel van de drukpers; hij verwoestte
+Nowgorod en Pskow, maar bouwde ook eene menigte kerken, dorpen en
+heiligdommen. Zoowel door natuurlijken aanleg als uit staatkundige
+berekening, was hij een groot bouwer: hij vond een rijk van hout en
+boomstammen, en wilde aan zijn zoon een rijk van steenen huizen
+nalaten. Niet minder dan veertig steenen kerken en zestig steenen
+kloosters verrezen op zijn bevel. Hij bouwde de merkwaardige kerk van
+Sint-Wassili, nabij den muur van het Kremlin, en wijdde die aan den
+heiligen patroon zijns vaders. Naar men zegt, stichtte hij <span class=
+"corr" id="xd21e1788" title=
+"Bron: honderd-vijftig">honderdvijftig</span> sterke kasteelen, en meer
+dan <span class="corr" id="xd21e1791" title=
+"Bron: drie-honderd">driehonderd</span> gemeenten.</p>
+<p>Wenschende zijn volk te beschaven en aan vaste woonplaatsen te
+gewennen, bootste de hervormer zooveel mogelijk de instellingen en
+gebruiken na der tartaarsche landen, die hij aan zijn schepter
+onderworpen <span class="pagenum">[<a id="xd21e1796" href="#xd21e1796"
+name="xd21e1796">371</a>]</span>had. Kazan en Baktshi-Sera&iuml; waren
+vrij wat prachtiger en rijker steden dan Wladimir en Moskou; en de
+armste mirza aan het hof van den Grooten-Khan was veel schitterender
+uitgedost en veel beter gewapend dan de aanzienlijkste bojaar aan Iwans
+hof.</p>
+<p>Iwan begon zijn hervormingswerk door zijn rijk in twee deelen te
+verdeelen: een daarvan bleef onderworpen aan zijn persoonlijk bestuur;
+het andere werd in zijn naam geregeerd door stadhouders, met dezelfde
+macht bekleed als de tartaarsche begs. Hij richtte een staand leger op,
+destijds bijna het eenige in Europa, dat hij wapende en uitrustte naar
+tartaarsche wijze. Hij vormde zich een bijzondere lijfwacht, die de
+tartaarsche tafia droeg, een hoofddeksel dat geen Christenmensch in
+zijne staten zich veroorlooven mocht te dragen. Evenals de Groote-Khan
+richtte hij een gedeelte van zijn paleis tot harem in, en sloot daar
+zijne vrouwen en dochters op, die zich niet in het openbaar mochten
+vertoonen; tevens werd de toegang tot zijn hof ten strengste aan alle
+vrouwen verboden. Zijne vorsten en bojaren volgden zijn voorbeeld; en
+het duurde niet lang, of iedere eenigszins aanzienlijke woning had een
+harem, en de afzondering der vrouwen was te Moskou niet minder streng
+dan te Bokhara <span class="corr" id="xd21e1800" title=
+"Bron: ol">of</span> te Bagdad.</p>
+<p>Deze gewoonten bleven in stand tot op den tijd van Peter den Groote.
+Het rijk werd geregeerd door provinciale begs of stadhouders, onder den
+naam van bojaren en woywoden; het leger was gekleed en gewapend als de
+turksche troepen; en de vrouwen waren in de harems opgesloten, evenals
+de odalisken van den sultan. Peter schafte deze tartaarsche zeden en
+gebruiken af; hij opende den keizerlijken harem, vertoonde zich met de
+Tsarin in het openbaar, en noodigde de dames uit, weder aan het hof te
+verschijnen. Toch is er in het russische leven, bijzonder ten platten
+lande en in de kleine steden, nog iets van die muzelmansche gewoonten
+overgebleven. Evenals iedere aanzienlijke woning haar eigen harem
+had&mdash;het vrouwenverblijf, dat door geen vreemdeling mocht betreden
+worden; zoo had elke aanzienlijke familie ook eene afzonderlijke
+begraafplaats voor hare vrouwelijke leden. Sommige van deze oude
+begraafplaatsen, zijn in kloosters herschapen, nog tot heden in stand
+gebleven; bijvoorbeeld Novo-Devictchie, het jonkvrouwenklooster, in
+eene der voorsteden van Moskou, en het klooster der Hemelvaart in het
+Kremlin, nabij de Heilige-poort: dit laatste was bijkans twee eeuwen
+lang, van den tijd van Iwan den Verschrikkelijke tot op Peter den
+Groote, de begraafplaats der Tsarinnen.</p>
+<p>Iwan verstond uitnemend de kunst om, door allerlei listen en
+intriges, verdeeldheid te zaaien tusschen zijne hertogen en bojaren; en
+wanneer de twist dan eindelijk zoo hoog geloopen was, dat de beide
+partijen elkander beschuldigden, maakte hij behendiglijk daarvan
+gebruik om beiden ten verderve te brengen. Langzamerhand wist hij de
+adellijke geslachten van al hunne historische rechten en
+privilegi&euml;n te berooven; hij dwong zijne grooten, gunsten en
+voorrechten van hem, als zijne slaven, te ontvangen. De mannen, die hij
+om hun rang en invloed in het openbaar moest ontzien, zond hij,
+schijnbaar met gewichtige zendingen, naar verwijderde landstreken; op
+die wijze de personen, die hij gevaarlijk achtte, door een soort van
+ballingschap onschadelijk makende. De macht zijner hertogen werd
+geknot; de schatten zijner bojaren werden verbeurd verklaard. Het getal
+der vorsten was te groot, om ook hen onder het juk te brengen: want ten
+tijde van Iwan was er onder de drie ingezetenen van Moskou althans
+&eacute;&eacute;n, die den titel van vorst droeg; en het was niets
+zeldzaam, deze vorsten de nederigste diensten te zien verrichten. Van
+de aloude hertogelijke dynasti&euml;n waren er maar enkelen, die zijne
+regeering overleefden: slechts de Narishkins, de Dolgourouckis, de
+Galitzins en nog ettelijke anderen ontkwamen aan den ondergang; en deze
+doorluchtige, historische famili&euml;n zien nog heden met zekere
+voornaamheid op de regeerende keizerlijke dynastie neder. De Narishkins
+zijn door huwelijken aan het huis van Romanoff verwant. Een lid dezer
+familie, wien de titel van keizerlijke hoogheid werd aangeboden, sloeg
+dit aanbod af, en sprak op trotschen toon tot zijn souverein:
+&bdquo;Neen, sire: ik ben een Narishkin.&rdquo;&mdash;Toen Peter
+Dolgouroucki vernam, dat de keizer hem van den vorstelijken rang
+vervallen had verklaard, ontzag hij zich niet aan zijne, majesteit te
+schrijven: &bdquo;Hoe kunt <i>gij mij</i> vernederen? Kunt gij mij
+mijne voorouders ontnemen, die grootvorsten van Rusland waren, toen de
+uwe nog niet eenmaal graven waren van Holstein-Gottorp?&rdquo;</p>
+<p>Moskou werd geregeerd als een tartaarsch kamp. De soldaten van Iwans
+lijfwacht zwierven door de straten, met hunne tartaarsche mutsen op het
+hoofd, en mishandelden de ingezetenen, zonder onderscheid van rang of
+stand, bojaren zoo goed als burgers, moujiks en boeren, als hadden zij
+te doen met lieden van een anderen stam en een ander geloof. Zij
+plunderden de huizen, zij voerden de vrouwen weg, zij vermoordden de
+mannen: in &eacute;&eacute;n woord, zij bedreven zoo groote
+buitensporigheden, dat een vreemdeling, die een troep dezer soldaten in
+de tartaarsche wijk of onder de muren van het Kremlin ontmoette, niet
+anders denken kon, dan dat de stad ter plundering aan de soldaten was
+prijs gegeven.</p>
+<p>Dit streven om het rijk, naar tartaarsche beginselen en op
+tartaarsche wijze, te hervormen, lokte een hevigen tegenstand van de
+zijde der kerk uit; de patriarch Athanasius trok zich terug; Germanus
+werd afgezet en Sint Philippus vermoord, ter zake van hun verzet tegen
+den tsaar. Sint-Philippus was de martelaar van Rusland; hij viel als
+het slachtoffer van den onverschrokken moed, waarmede hij de
+traditi&euml;n van zijn land en zijne kerk verdedigde tegen den tsaar,
+die alles naar zijne tartaarsche denkbeelden wilde dwingen. Wanneer ge
+ook de groote kathedraal der Hemelvaart te Moskou bezoekt, steeds zult
+ge eene menigte mannen en vrouwen, in eerbiedige aandacht, geknield
+vinden voor een prachtig zilveren monument. Het is het graf van
+Sint-Philippus, martelaar en heilige; en steeds verdringt zich de
+schare om de relikwi&euml;n van den heilige te kussen. De moord van
+dezen man is een dier nationale misdaden, die door eene eeuwenlange
+boete niet worden verzoend <span class="pagenum">[<a id="xd21e1814"
+href="#xd21e1814" name="xd21e1814">372</a>]</span>en uitgewischt. De
+boeteling bidt en vast in zijn naam; ontsteekt te zijner eere zijne
+kaarsen; en zucht en smeekt, neergebogen voor zijn graf, als zocht hij
+vergeving voor een persoonlijk vergrijp.</p>
+<p>De strijd tusschen Philippus en Iwan, tusschen de christelijke kerk
+en den tartaarschen despoot, beslaat zeker een van de roemrijkste
+bladzijden in de geschiedenis der kerk van Rusland. Slaan wij die
+bladzijde even op.</p>
+<p>In den eersten tijd der regeering van Iwan IV (1539) landde een
+pelgrim, armoedig gekleed en zonder geld, maar van een innemend
+voorkomen, aan het klooster te Solowetsk. Hij kwam daar om te bidden:
+maar na eene korte pooze op het eiland vertoefd te hebben, legde hij de
+gelofte af en werd monnik. Onder den naam van Philippus leefde hij
+negen of tien jaren lang in zijne eenvoudige cel. De monniken, zijne
+broederen, bespeurden echter wel, dat er achter dat armelijke voorkomen
+een of ander geheim school: zijne geleerdheid, zijne manieren: alles
+deed in hem den man vermoeden, die tot de hoogste rangen der
+maatschappij behoorde. Maar de nederige broeder bewaarde over zijn
+vroeger leven een diep stilzwijgen. Negen jaren na zijne intrede in het
+klooster kwam de prior te sterven, en hij werd met algemeene stemmen
+tot die waardigheid verheven.</p>
+<p>Toch hadden de broederen gelijk: deze man was geen gewone monnik.
+Tot de aanzienlijkste geslachten in Moskou behoorde destijds ook de
+familie Kolitcheff; aan het hoofd van dat geslacht werd een zoon
+geboren, die den naam van Feodor ontving, en erfgenaam was, niet alleen
+van uitgestrekte bezittingen, maar ook van een beroemden naam. Van
+zijne vrome moeder ontving het kind eene godvruchtige opvoeding: zij
+leerde hem in de levens der heiligen lezen, zij leerde hem bidden en
+nam den knaap trouw met zich naar de mis, waar zij hem het voorbeeld
+gaf van heilige aandacht. Maar uit edel bloed gesproten en geroepen om
+zijn vorst te dienen, leerde Feodor ook rijden en schermen, jagen en
+schieten, en onderwees men hem tevens in de kunst om de goederen zijner
+familie, bosschen en pachthoeven en landerijen, met al wat daartoe
+behoorde, naar den eisch te besturen. Op zes-en-twintigjarigen ouderdom
+werd hij aan den toen vierjarigen Iwan voorgesteld; en daar de jonge
+prins bijzondere genegenheid voor hem opvatte, was hij zeer dikwijls
+ten hove, bewonderd door alle vrouwen, benijd door zeer vele mannen.
+Feodor Kolitcheff had, zoo scheen het, eenvoudig aan het hof te
+blijven, om eenmaal tot de hoogste betrekkingen geroepen te worden.
+Maar zijn hart was altijd vreemd aan het leven, dat hij dus leidde; het
+Kremlin was een brandpunt van allerlei intriges en kuiperijen; de
+streek rondom de stad werd, door de snoodste misdaden, in voortdurende
+spanning en onrust gehouden. Smartelijk getroffen door wat hij hoorde
+en zag, wenschte de benijde gunsteling naar de rust van een heilig,
+godgewijd leven; eindelijk vertrok hij in stilte, al zijne bezittingen
+achterlatende, en wandelde, in het eenvoudige pelgrimskleed gehuld, de
+poorten van Moskou uit. Met zijn staf in de hand, baande hij zich een
+weg door de onbezochte wouden van het noorden; nu eens vertoevende in
+eene boerenhut, waar hij, voor eene bete broods, op het land ging
+werken; dan op een vlot de Dwina afzakkende, en zijn overtocht
+betalende door zelf mede te roeien. Zoo kwam hij te Solowetsk, waar hij
+achtervolgens monnik, priester, prior werd, zonder het geheim zijner
+edele geboorte en zijner betrekking aan het hof te verraden.</p>
+<p>Aan het hoofd der broederen geplaatst, werd het zijn ernstig streven
+om het klooster in zijn ouden luister en glans te herstellen. Hij
+kleedde zich in de pij van Zosimus, en richtte een gedenkteeken op
+boven het graf van Savatius. Deze mannen Gods ten voorbeeld nemende,
+voerde hij den regel van ijverigen en voortdurenden arbeid in; hij
+stichtte nieuwe werkplaatsen; hij verbeterde de visscherijen en
+pachthoeven; hij liet steenen kapellen bouwen, en leerde aan sommige
+vaders de kunst van schrijven en teekenen. Nog getuigt menig monument
+en menig kunststuk in het klooster van zijn ijver en zijne
+werkzaamheid. Maar te midden van dezen arbeid werd Philippus uit zijn
+stille cel in de Witte-zee geroepen, om een hooger en gevaarlijker
+zetel te bestijgen.</p>
+<p>Iwan, die den ouden vriend zijner jeugd nog niet vergeten had,
+raadpleegde hem dikwijls over staatszaken, en ontbood hem nu en dan
+naar het Kremlin om zijne voorlichting in te winnen. Bij die
+gelegenheden werd Philippus meermalen getroffen door de groote
+verandering, die met den tsaar had plaats gegrepen. Iwan was niet
+langer de vrome kruisridder van vroeger: hij was nu, op middelbaren
+leeftijd, eene zonderlinge mengeling van een somberen dweepzieken
+monnik en een woesten khan. Deze omkeer dagteekende van den dood zijner
+gemalin en de verovering van Kazan; hij nam nu twee vrouwen tegelijk
+ten huwelijk, kleedde zich als een Tartaar, en volgde in alles het
+voorbeeld van een aziatisch despoot. Als ware hij het opperhoofd der
+Gouden-Horde, trok hij door de straten van Moskou, omringd van zijne
+trawanten, en last gevende, dien man te geeselen, dezen te dooden. Het
+plein voor de Heilige-poort was rood van bloed; en de gansche stad werd
+vervuld van schrik en ontzetting, van jammer en rouw.</p>
+<p>Twee grijze prelaten, die den tsaar zijn schandelijk gedrag hadden
+durven verwijten, werden uit hun ambt verdreven; en in 1566 vestigde
+Iwan zijne keus op den prior van Solowetsk, als op een man, die door
+zijne uitnemende deugden zijne regeering nieuwen glans zou bijzetten,
+zonder dat hij van hem strenge vermaningen of persoonlijke verwijten
+had te duchten. Philippus trachtte die gevaarlijke eer van de hand te
+wijzen: maar de tsaar eischte gehoorzaamheid, en met een bezwaard
+gemoed verliet de prior zijn stil verblijf op het eiland, overtuigd dat
+hij den marteldood tegemoet ging.</p>
+<div class="figure xd21e1830width"><img src="images/p1873-373.jpg" alt=
+"De hoogten van Inkermann." width="720" height="485">
+<p class="figureHead">De hoogten van <span class="corr" id="xd21e1833"
+title="Bron: Inkerman">Inkermann</span>.</p>
+</div>
+<p>Iwan had zich in den monnik schromelijk vergist. Philippus was geen
+hoveling, geen man om naar den mond der vorsten te spreken: want onder
+zijne eenvoudige pij klopte een hart vol warm en edel gevoel; zijn oog
+was niet blind voor hetgeen om hem voorviel, en het ontbrak hem niet
+aan moed, om zijne overtuiging uit te spreken. Op zijne reis naar
+Solowetsk <span class="pagenum">[<a id="xd21e1839" href="#xd21e1839"
+name="xd21e1839">374</a>]</span>naar Moskou kwam hij te Nowgorod, eene
+stad, die door haar rijkdom, haar onafhankelijken zin en hare vrije
+instellingen, in hooge mate den toorn van Iwan had opgewekt. Eene
+schaar van burgers trok den prior tegemoet, en viel voor hem op de
+knie&euml;n, zijne bescherming en voorspraak inroepende bij den tsaar,
+die openlijk gedreigd had dat hij de stad zou verwoesten en met den
+grond gelijk maken. Te Moskou gekomen, sprak hij tot Iwan als tot een
+zoon; hem biddende en vermanende, zijne lijfwacht weg te zenden, zijne
+vreemde gewoonten vaarwel te zeggen, een heilig leven te leiden, en
+zijn volk in gerechtigheid te regeeren, naar het voorbeeld zijner
+voorgangers.</p>
+<p>Iwan was teleurgesteld en verbitterd; hij verlangde een priester die
+hem zegenen en ter wille zou zijn, niet een, die hem zijn plichten
+voorhield. De dwingeland werd al heftiger en gewelddadiger; maar de
+nieuwe metropolitaan hield niet af, hem met onuitputtelijk geduld en
+zachten ernst te vermanen en tot den goeden weg, dien hij verlaten had,
+terug te roepen. Eens, terwijl Philippus de mis bediende, trad de tsaar
+met zijne lijfwacht, allen in tartaarsche kleeding, de kerk binnen; de
+soldaten schaarden zich in het gelid, terwijl Iwan zelf het heilige der
+heiligen naderde. Philippus ging met de dienst voort, zonder op den
+tsaar acht te geven: een bojaar riep hem toe: &bdquo;Het is de
+tsaar!&rdquo;&mdash;&bdquo;Ik ken den tsaar niet,<span class="corr" id=
+"xd21e1843" title="Niet in bron">&rdquo;</span> antwoordde Philippus,
+<span class="corr" id="xd21e1846" title="Niet in bron">&bdquo;</span>in
+zulk eene kleeding.&rdquo;&mdash;De tartaarsche muts, de tartaarsche
+zweep vertoonden zich overal in het openbaar; de tartaarsche soldaten
+der lijfwacht waren meester in de stad, waar zij zonder schroom de
+grofste buitensporigheden bedreven. Zij kenden geen eerbied voor het
+heilige, en gaven voortdurende ergernis door de minachting, waarmede
+zij de heilige beelden en relikwie&euml;n behandelden. Bij gelegenheid
+eener processie, merkte de metropolitaan een der hovelingen op, die
+onbeschaamd zijne tartaarsche muts op het hoofd hield. &bdquo;Wie is
+die man,<span class="corr" id="xd21e1849" title=
+"Niet in bron">&rdquo;</span> vroeg Philippus aan den tsaar,
+<span class="corr" id="xd21e1852" title=
+"Niet in bron">&bdquo;</span>dat hij met zijn tartaarsch gewaad dezen
+heiligen dag ontwijdt?&rdquo; De hoveling nam haastig zijne muts af, en
+beweerde nu dat de metropolitaan hem valschelijk van oneerbiedigheid
+beschuldigd had.&mdash;Daar allen, die in verdrukking of zorgen
+verkeerden, tot den metropolitaan gingen om zijn raad en hulp te
+vragen, betichtten de bojaren hem dat hij het volk tegen den vorst
+opzette. Toen Iwan, in strijd met alle kerkelijke wetten, eene vierde
+vrouw genomen had, weigerde de metropolitaan dit huwelijk te erkennen,
+en vermaande hij den tsaar ernstiglijk zich van het heilig sakrament te
+onthouden. Iwan ging des ondanks naar de kathedraal, nam daar zijn
+zetel in, en zag somber voor zich heen. In plaats van op te houden, om
+hem te zegenen, zooals de gewoonte medebrengt, ging Philippus met de
+heilige dienst voort, tot een der hovelingen voor het altaar trad, hem
+onbeschaamd in het gelaat zag, en op spottenden toon toevoegde:
+&bdquo;De tsaar vraagt uw zegen, priester!&rdquo; Zonder op dien man te
+letten, wendde Philippus zich nu tot Iwan, op zijn troon gezeten:
+&bdquo;Vrome tsaar,<span class="corr" id="xd21e1855" title=
+"Niet in bron">&rdquo;</span> sprak hij zuchtend, <span class="corr"
+id="xd21e1859" title="Niet in bron">&bdquo;</span>waarom zijt gij hier?
+In deze plaats brengen wij Gode een heilig en onbloedig offer.&rdquo;
+Iwan dreigde met woorden en gebaren. &bdquo;Ik ben een vreemdeling en
+bijwoner op aarde, zeide Philippus; ik ben bereid voor de waarheid te
+lijden.&rdquo;</p>
+<p>Dat lijden bleef niet uit. Van het altaar weggesleept, van zijne
+priesterlijke kleeding beroofd en in lompen gehuld, werd hij met roeden
+gegeeseld, op een slede geworpen, en door de straten rondgevoerd,
+beschimpt en gehoond door woeste soldaten, en straks in een der
+geringste kloosters van de stad, in een duisteren kerker opgesloten. De
+armen knielden in de straat als de slede voorbijging; aller oogen waren
+nat van tranen, en aller stem werd door snikken gesmoord. Philippus
+zegende hen, en sprak: &bdquo;Treurt niet; het is Gods wil; bidt!
+bidt!&rdquo; In den kerker geworpen en met ketenen beladen, niet enkel
+aan zijne enkels maar ook aan zijn hals, liet men hem zeven dagen en
+nachten zonder eten of drinken, in de hoop dat hij sterven zou. Een
+hoveling, die hem kwam bezoeken, zag, tot zijne verbazing, dat hij nog
+leefde en in het gebed verzonken was. Zijne vrienden en bloedverwanten
+werden gevangen en ter dood veroordeeld, om geen andere reden, dan
+omdat zij tot zijn geslacht behoorden en zijn naam droegen. Een bode
+van den tsaar trad <span class="corr" id="xd21e1864" title=
+"Bron: Philippus">Philippus'</span> kerker binnen met deze boodschap:
+&bdquo;Toovenaar, kent gij dit hoofd?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ja,
+antwoordde de gevangene met van aandoening trillende stem, het is dat
+van mijn neef Iwan.&rdquo;&mdash;Dag en nacht schoolde de menigte samen
+voor de deur van het klooster, waar de eerwaardige bisschop gevangen
+werd gehouden, tot de tsaar, vreezende dat er een oproer zou
+uitbarsten, hem in het geheim naar een veiliger kerker in de stad Twer
+liet vervoeren.</p>
+<p>Een jaar later, in 1569, trok Iwan met zijn leger naar Nowgorod om
+aan die stad zijn wraak te koelen. Daar herinnerde hij zich, hoe
+Philippus eenmaal bij hem ten voordeele van die stad had gesproken: en
+de tiran zond een zijner handlangers naar Twer om den bisschop te
+vermoorden. &bdquo;Geef mij uw zegen,&rdquo; zeide de moordenaar, de
+cel binnentredende. &bdquo;Doe het werk, waarvoor uw meester u gezonden
+heeft,&rdquo; antwoordde de heilige man: en de snoode daad was spoedig
+volbracht.</p>
+<p>Het lijk van den martelaar bleef eenige jaren te Twer, en werd toen
+naar Solowetsk vervoerd. Daar rustte hij in het klooster tot het jaar
+1660, toen, onder de regeering van Alexis, den vader van Peter den
+Groote, het fel geteisterde rijk door pest, hongersnood en
+buitenlandsche oorlogen werd bezocht. In die dagen van benauwdheid werd
+het lichaam van den heilige, met groote staatsie, naar Moskou gebracht,
+om door deze plechtige daad van openbare boete den toorn des hemels,
+wegens den gruwelijken moord, te verzoenen. De brief van den tsaar,
+waarbij de overbrenging werd gelast, werd in de kerk te Solowetsk
+overluid voor het graf van den martelaar gelezen; zijn lichaam werd nog
+ongeschonden gevonden, als op den dag der begrafenis; bij het openen
+der lijkkist, steeg daaruit, naar men zeide, een geur van bloemen op.
+Een groote processie van monniken en pelgrims trok met de kostbare
+relikwie van Archangel naar Moskou, waar Alexis den stoet aan de poort
+van het Kremlin <span class="pagenum">[<a id="xd21e1871" href=
+"#xd21e1871" name="xd21e1871">375</a>]</span>opwachtte en naar de
+kathedraal geleidde. Daar werd het gewijde lichaam, op de plaats der
+eere, in een prachtige zilveren tombe ter ruste gelegd; en nog heden
+ton dage moet iedere keizer van Rusland, op den dag zijner kroning,
+voor deze tombe de knie&euml;n buigen en de heilige overblijfselen
+kussen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch19" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XIX.</h3>
+<h3 class="main">De Emancipatie.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Boris Godounoff, bloedverwant en opvolger van Iwan IV,
+gaf aan het beginsel der lijfeigenschap een wettigen vorm (1601). Een
+bekwaam en energiek man, oprechtelijk het welzijn van zijn land
+betrachtende, wilde Godounoff de verlaten steppen en de eenzame
+rivieroevers van zijn rijk zooveel mogelijk bevolken en ontginnen. Het
+lag in het minst niet in zijne bedoeling, den landman te
+benadeelen;&mdash;integendeel, hij wilde hem eene weldaad bewijzen en
+nuttig zijn. Het denkbeeld om den boer aan zijn grond te verbinden, kon
+toen inderdaad als eene groote en heilzame hervorming beschouwd worden;
+en na den raad zijner bojaren te hebben ingewonnen, koos de tsaar dan
+ook den feestdag van Sint-George, den patroon der vrije steden en van
+de oude Russen, voor de afkondiging van het edict, waarbij bepaald
+werd, dat voortaan ieder boer in het rijk den grond zou bezitten en
+bebouwen, dien hij op dat oogenblik bezat en bebouwde.</p>
+<p>Tot op dien tijd koesterde men in Rusland, ten aanzien van
+grondeigendom, ongeveer dezelfde denkbeelden, die bijna overal in het
+Oosten worden aangetroffen. Van de golf van Veneti&euml; tot de kusten
+van Bengalen, gold ten aanzien van het grondbezit, ondanks velerlei
+wijzigingen, in verband met klimaat en nationaliteit en plaatselijke
+traditie, toch in het wezen der zaak overal hetzelfde beginsel. De
+wezenlijke eigenaar van den grond was overal, onder God, de vorst,
+hetzij dan de sultan, de shah, de mogol of de khan. De Russen, hunne
+vroegere nationale traditi&euml;n en gebruiken vergetende, droegen nu
+de rechten en aanspraken, die zij van de tartaarsche begs en khans
+ontvangen hadden, op hun overwinnenden vorst over. Iwan IV verdeelde
+toen den grond naar zijn welbehagen: hier stichtte hij dorpen voor
+landbouwers; daar schonk hij landen weg aan een woywode, wiens diensten
+hij beloonen wilde; elders kocht hij den vrede met een vijand, door
+eene schenking van wouden, akkers en vischwateren: in &eacute;&eacute;n
+woord, hij handelde ook in dit opzicht naar het voorbeeld van
+Batoe-Khan en Timoer. Iwan ging daarbij zoo onbesuisd en ondoordacht te
+werk, dat toen Godounoff den troon besteeg (1598), in alle
+provinci&euml;n eene overgroote menigte landgoederen geheel verlaten
+lagen, zonder bebouwd te worden; terwijl daarentegen gansche scharen
+van landbouwers geen duim gronds bezaten. De gezeten landbevolking had
+zich in zwervende horden opgelost; Godounoff wilde nu deze rustelooze
+zwervende bevolking aan vaste woonplaatsen verbinden, door aan iedere
+familie een persoonlijk en erfelijk aandeel aan den grond te geven. Het
+kwaad dat hij genezen wilde, was echt oostersch; hij paste ook een
+oostersch geneesmiddel toe. De Khans hadden juist hetzelfde gedaan;
+Godounoff gaf slechts aan hun stelsel meer uitbreiding en een
+nauwkeurig omschreven vorm, ten einde op die wijze eene grootere
+uitgestrektheid gronds in bebouwing te kunnen brengen.</p>
+<p>Zeer waarschijnlijk werd, in dit jaar 1601, de feestdag van
+Sint-George, door bojaren en boeren met dubbele vreugde gevierd; zeer
+waarschijnlijk werd het edict, dat de lijfeigenschap in Rusland
+invoerde, als een heilzame en populaire maatregel, met algemeenen
+bijval begroet. Om dit goed te begrijpen, moeten wij steeds in het oog
+houden dat deze dusgenoemde lijfeigenschap in Moskovi&euml;, in
+beginsel en aanvankelijk, geen lijfeigenschap was;&mdash;dit woord, dat
+wij, bij gebrek van beter, gebruiken, geeft van de zaak een zeer
+onjuist denkbeeld. Het was hier geheel iets anders dan de
+eigenhoorigheid in Frankrijk of Engeland. Het gold hier eene
+kolonisatie op groote schaal. Niet enkel wijze staatkunde, maar ook
+vrijgevige edelmoedigheid was een der voornaamste drijfveeren van
+Godounoff&rsquo;s daden: millioenen bunders land, die tot het
+kroondomein behoorden, gaf hij aan zijn volk weg. De grond werd op zeer
+billijke voorwaarden aan den boer afgestaan. Hij moest echter op het
+hem aangewezen land blijven wonen, zijn akker bebouwen, zijne woning
+onderhouden, zijn hoofdgeld betalen, en in tijd van oorlog zijn land
+dienen. Het voornaamste offer, dat de boer bracht, in ruil voor zijn
+stuk grond was zijn zwervend leven.</p>
+<p>Ten einde zich te vergewissen dat de lijfeigene&mdash;de
+<i>krepostno&iuml;</i>, de aan den grond gebondene&mdash;trouw zijne
+verplichtingen nakwam, stelde de tsaar in iedere provincie eenige
+bojaren of woywoden tot opzichters of inspecteurs aan: een
+noodzakelijke, en toch een zeer noodlottige maatregel. Deze opzichter,
+een man van aanzien en gewicht, aldus tegenover den zwakke en weerlooze
+geplaatst, was in den regel geheel doordrongen van de tartaarsche
+denkbeelden en beginselen, waarin hij was opgevoed; en evenals de tsaar
+de plaats innam van den khan, zoo beschouwde de bojaar zich als den
+opvolger van den beg. Weldra slopen er allerlei misbruiken in; bovenal
+het gebruik van den knoet, dat de bojaar van den beg overnam; echter
+trof dit den lijfeigene niet in het bijzonder en als zoodanig, daar hij
+op dit punt met alle andere Russen gelijk stond. Ieder had, tot zeer
+onlangs, het recht dengene, die onder hem geplaatst was, te slaan. De
+tsaar sloeg den bojaar; de bojaar sloeg op zijn beurt den edelman van
+lageren rang; een kolonel schopte zijn kapitein, en de kapitein
+ranselde zijn manschappen. Dat gebruik van den stok geldt, door geheel
+het Oosten, voor een teeken van gezag; en een bojaar, die een boer met
+den knoet kon doen tuchtigen, omdat hij verzuimde zijn akker te
+bebouwen, zijn huis behoorlijk te onderhouden, of zijne belasting te
+betalen, zou welhaast meer dan een mensch moeten geweest zijn, indien
+hij zich niet in het eind als den wettigen heer van dien boer had
+beschouwd.</p>
+<div class="figure xd21e1891width"><img src="images/p1873-376.jpg" alt=
+"Sebastopol: het fort Nikolaas." width="720" height="487">
+<p class="figureHead">Sebastopol: het fort Nikolaas.</p>
+</div>
+<p>Dit lag echter volstrekt niet in de bedoeling der wet. Volgens de
+theorie, hield de boer zijn land in erfelijk <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1897" href="#xd21e1897" name=
+"xd21e1897">377</a>]</span>leen van de kroon, evenals de bojaar zijn
+land van de kroon hield. Voorts werd tusschen de beide partijen, den
+edelman en den boer, onder den waarborg der wet, een contract gesloten
+betreffende het beheer en de exploitatie van een zeker landgoed,
+bestaande uit landerijen, wateren en bosschen, met de verschillende
+rechten, aan den eigendom verbonden&mdash;zooals het recht van
+visscherij, van de jacht, van vogelvangst, van tolheffing en
+dergelijke. Dit contract was voor beide partijen gelijkelijk
+verbindend, voor den edelman zoogoed als voor den boer. Mocht de
+lijfeigene zijn huis en hof niet eigenwillig verlaten, de heer mocht
+hem daar ook niet uitzetten; hij was verplicht zijn meester te dienen,
+maar hij mocht eigendom bezitten, dat hij door eigen vlijt en
+spaarzaamheid verworven had. Plaatselijk gebruik en de aangeboren
+ruwheid van zeden kenden den heer wel de bevoegdheid toe, den
+lijfeigene met boete en den knoet te straffen; maar de lijfeigene kon,
+tegenover dit geweld, troost putten uit de gedachte dat de akker, dien
+hij bebouwde, aan hem en aan zijne gemeente behoorde, krachtens een
+titel, die voor geen herroeping vatbaar was. Er is een versje, waarin
+de plichten en rechten van den boer tegenover zijn heer vrij nauwkeurig
+omschreven worden:</p>
+<div class="lgouter">
+<p class="line">&bdquo;Mijn ziel aan God,</p>
+<p class="line">Mijn land is mijn;</p>
+<p class="line">Mijn hoofd den Tsaar,</p>
+<p class="line">Mijn rug is dijn.&rdquo;</p>
+</div>
+<p class="first">Tot op de regeering van Peter den Groote werden de
+misbruiken steeds grooter en verderfelijker. De opzichter over de
+lijfeigenen werd gaandeweg hun heer en eigenaar. Wie zou ook, vooral in
+afgelegen gewesten, den lijfeigene, die nu inderdaad dien naam begon te
+verdienen, beschermen? Ik zelf was er eens getuige van, dat een boer
+door den oudste van zijn dorp tot den knoet veroordeeld werd, alleen op
+verzoek van twee heeren, die beweerden dat hij dronken was en hunne
+tarantasse niet besturen kon. De beide heeren waren zelf beschonken;
+maar de oudste kende hen, en hij dacht er zelfs niet aan, naar bewijzen
+voor hunne beschuldiging te vragen. Een boer, die door een heer wordt
+aangeklaagd, heeft noodzakelijk ongelijk. &bdquo;God is te hoog, de
+tsaar te ver weg&rdquo;, zoo luidt het weemoedige spreekwoord der
+boeren. In deze noodlottige, bange tijden was de aangeboren ruwheid de
+letter der wet te sterk, en de lijfeigenen werden geslagen,
+uitgehongerd, mishandeld, gedeporteerd, verkocht: maar dat alles
+geschiedde in openbaren strijd met de wet.</p>
+<p>Peter voerde eenige veranderingen in, die echter ondanks zijne goede
+bedoeling het kwaad verergerden. Hij verbood den verkoop van
+lijfeigenen, afgescheiden van het domein waarop zij woonden: een groote
+stap ten goede; maar hij verlamde de goede uitwerking van dien
+maatregel, door het aloude hoofd- of haardgeld te veranderen in eene
+soort van gemeenschappelijke belasting, waarvoor alleen de heer
+verantwoordelijk was, en die hij het recht had over zijne lijfeigenen
+om te slaan. Indien een meester met zulk eene macht bekleed geen engel
+is, loopt bij groot gevaar, erger dan een duivel te worden. Peter
+ontnam ook aan de godsdienstige <span class="corr" id="xd21e1912"
+title="Bron: broederschapoen">broederschappen</span> het recht, dat zij
+met de bojaren en edelen gemeen hadden, om lijfeigenen op hunne
+goederen te bezitten. De monniken hadden het bewijs geleverd, dat dit
+recht hun niet veilig kon worden toevertrouwd; en daar zij hunne
+landerijen bezaten krachtens een hooger titel, dan de wet kan geven,
+viel bet den lijfeigene van een klooster moeilijk, aan het denkbeeld
+vast te houden dat een gedeelte van den grond, dien hij bebouwde,
+inderdaad zijn eigendom was.</p>
+<p>Catharina zette den strijd van Peter tegen tartaarsche kleeding,
+manieren, gebruiken en gewoonten voort; maar, evenals Peter, kwam ook
+zij in botsing met veel, dat inderdaad echt nationaal was. Het welzijn
+van haar volk lag haar inderdaad aan het hart; en het charter, dat zij
+aan den adel verleende, werd in Rusland de grondslag voor een
+welvarenden, welopgevoeden en verlichten middenstand. Zij vatte het
+denkbeeld op, om de lijfeigenen tot vrije pachters te maken. Zij
+ontsloeg de lijfeigenen, die aan kloosters behoorden, plaatste hen
+onder eene afzonderlijke jurisdictie, en vaardigde verschillende
+edikten uit, die de verhouding van den lijfeigene tegenover zijn heer
+moesten regelen en verbeteren. Maar ook deze maatregel bewerkte het
+tegenovergestelde van hetgeen daarbij werd beoogd: want de
+lijfeigenschap, die tot dusver eene plaatselijke instelling was, in de
+eene provincie bestaande, in eene andere, daaraan grenzende,
+niet;&mdash;zoo, bij voorbeeld, wel in de gouvernementen Moskou en
+Woronesh, niet in Kharkow en Kiew;&mdash;werd nu door de wet, die voor
+het gansche rijk geldende was, erkend en geregeld. De voorliefde van
+Catharina voor die zekere eenvormigheid, die ook in hare oogen voor
+orde gold, bracht er haar toe om ook de boeren van Lithauen en
+Klein-Rusland aan den grond te verbinden, zooals Godounoff de boeren
+van Groot-Rusland aan den grond verbonden had, door hun een woning en
+een akker te geven. Paul, haar zoon, ging op den ingeslagen weg voort,
+door het recht van den heer op den arbeid van den lijfeigene te
+beperken tot drie dagen in de week: eene bepaling die, hoewel zij
+nimmer werd uitgevoerd, toch de nagedachtenis van Paul bij de
+plattelandsbevolking in hooge eere deed blijven. Toch breidde ook Paul
+de lijfeigenschap uit, door de schepping van eene nieuwe klasse van
+lijfeigenen, die der apanage-boeren: dat wil zeggen zij, die op de
+goederen, als apanage aan de prinsen van den bloede geschonken, waren
+gevestigd, en dus aan de onderscheidene leden der keizerlijke familie
+behoorden, zooals de kroonboeren tot bet kroondomein.</p>
+<p>Onder Alexander I trad deze moeilijke kwestie eene nieuwe phase in,
+door de vestiging eener klasse van vrije boeren: maar de oorlogen in
+zijne regeering lieten hem tijd noch gelegenheid om eene
+maatschappelijke omwenteling van zoo ingrijpenden en ernstigen aard tot
+stand te brengen; na verloop van weinige jaren verkeerden deze vrije
+boeren weder in denzelfden toestand als vroeger. Nikolaas was van
+nature weinig hervormingsgezind; de oude, streng behoudende geest
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1920" href="#xd21e1920" name=
+"xd21e1920">378</a>]</span>leefde in hem; en hij breidde het stelsel
+van lijfeigenschap nog meer uit, door al de vrije boeren, kolonisten,
+mijnwerkers, houthakkers, onder het rechtstreeksch toezicht van den
+staat te plaatsen. Elke plattelandsbewoner, die geen eigen meester had,
+werd daardoor een kroonboer.</p>
+<p>Sedert het einde der regeering van Iwan (1598) tot den dood van
+Nikolaas (1855), had iedere Rus, die zijn vaderland liefhad en zijn
+gevoelen dorst uitspreken, zijne stem verheven tegen de toenemende
+misbruiken van het stelsel van lijfeigenschap, als iets, dat in
+vroeger, gelukkiger tijden bij zijn volk onbekend was. Iedere
+opgeworpen pretendent, iedere stoutmoedige rebel, die de wapens tegen
+den souverein opvatte, schreef in zijne banier de leus van vrijmaking
+der lijfeigenen. Reeds in 1670 vaardigde Stenka-Razin, in zijn kamp bij
+Astrakhan, eene proclamatie uit, waarvan de eerste twee artikelen, de
+onttrooning der regeerende dynastie en de bevrijding der lijfeigenen
+behelsden. De aanvoerder van een vrij wat geduchten opstand,
+Pugatcheff, schafte, honderd jaar later, in 1770, openlijk de
+lijfeigenschap af, ontsloeg de boeren van alle verplichtingen jegens
+hunne heeren, en verzekerde hun het vrije bezit van hun land. Pestel en
+de saamgezworenen van 1825 hadden evenzoo de afschaffing der
+lijfeigenschap bovenaan op hun programma geschreven.</p>
+<p>Daags v&oacute;&oacute;r hij, op het Sint-Iza&auml;ksplein, den
+dreigenden opstand verpletterde, had keizer Nikolaas eene geheime
+commissie benoemd, die hem verslag moest doen over den
+maatschappelijken toestand des rijks, bepaaldelijk met het oog op de
+lijfeigenen. Op grond van de resultaten van dat onderzoek, ontwierp de
+keizer in de jaren 1828 en &rsquo;29, eene gansche reeks van besluiten,
+waarbij hij eene klasse van eereburgers (geen leden van een gilde) in
+het leven riep, en de boeren vrij verklaarde van hunne heeren. Deze
+besluiten werden nimmer uitgevaardigd; toen, na de uitbarsting, de
+kalmte in de gemoederen was wedergekeerd, achtte de keizer de
+hervormingen niet zoo dringend noodig. De kort daarop gevolgde
+Juli-omwenteling in Parijs deed hem geheel en al van zijn voornemen
+terugkomen. Hij liet de heeren ten ernstigste vermanen, dat zij hunne
+boeren en lijfeigenen als christenen moesten beschouwen en behandelen,
+en van hen niet meer dan drie dagen in de week heerediensten mochten
+vorderen, gelijk reeds door keizer Paul was bepaald. Daarmede meende
+hij aanvankelijk genoeg gedaan te hebben: zijn emancipatie-edikt bleef
+in de portefeuille.</p>
+<p>In de laatste jaren zijns levens kwelde deze geduchte kwestie keizer
+Nikolaas dag en nacht. In spijt van zijn talrijk, wel uitgerust leger,
+gevoelde hij dat de lijfeigenschap een gevaar voor zijn rijk opleverde
+en zijne kracht verlamde, die toch reeds geknot werd door de groote
+kerkelijke scheuring tusschen Orthodoxen en Oud-geloovigen. In welke
+mate het rijk door deze twee innerlijke kwalen verzwakt werd, dit
+begreep en erkende hij misschien eerst ten volle in de laatste dagen
+van zijn merkwaardig leven. Naar men zegt, riep hij zijn zoon op zijn
+sterfbed tot zich; verhaalde hem wat hij gedaan en wat hij nagelaten
+had; en drukte hem op het hart, den aangevangen arbeid te
+voltooien.</p>
+<p>Het mocht echter een geluk heeten voor de lijfeigenen, dat Nikolaas
+hen had laten wachten. Het ontwerp van emancipatie, onder de oogen des
+keizers opgesteld, was noch naar den geest, noch naar de letter,
+nationaal: het was veeleer een duitsch staatsstuk, uitgaande van de
+valsche stelling, dat de lijfeigenschap niets anders was dan de
+oud-feodale eigenhoorigheid, onder een anderen naam. Nikolaas ging, in
+verband daarmede, van het beginsel uit, dat de lijfeigene zijne
+persoonlijke vrijheid herkrijgen moest, maar dat de eigendom van den
+grond aan den heer moest blijven.</p>
+<p>Toen Alexander II den troon beklom (1855), verwachtten zoowel de
+edelen als de boeren van hem een grooten en doortastenden maatregel. De
+boeren vertrouwden den nieuwen keizer; de edelen wantrouwden en
+vreesden hem. Een panische schrik beving de landheeren. &bdquo;Wat, zoo
+riepen zij, gaat gij ondernemen? en waartoe zal dat leiden? Het land is
+aan verwarring ten prooi: onze eigendommen zullen vernield worden. Zie
+die boerenkinkels eens aan, die gij vrij maken wilt! Zij kunnen lezen
+noch schrijven; zij hebben noch kapitaal, noch krediet, noch
+ondernemingsgeest. Als zij niet bidden, drinken zij zich dronken. In de
+poolsche provinci&euml;n moge zulk eene hervorming heilzaam en
+wenschelijk zijn, in het hart van Rusland nooit!&rdquo;&mdash;De
+regeering liet zich door dien opstekenden storm niet van haar weg
+afbrengen; zij sprak woorden van vrede en verzoening, en trad tevens
+krachtig handelend op; de keizer herhaalde aan ieder die hem hooren
+kon, dat het groote gevaar lag, niet in te veel te doen, maar in niets
+te doen. Zijne meening vond ingang, en won langzamerhand veld.</p>
+<p>Uit verschillende provinci&euml;n kwamen adressen in. Adviseerende
+commissi&euml;n werden benoemd, en de keizer deed zijn best om de
+bekwaamste en vrijzinnigste mannen voor zijn plan te winnen, en aan de
+uitvoering te doen medewerken. Nadat op die wijze de publieke opinie
+was voorgelicht en voorbereid, werd eene hoofdcommissie benoemd, die te
+Petersburg zitting hield, bestaande uit de ministers van staat en uit
+eenige leden van den keizerlijken rijksraad; de keizer zelf nam het
+voorzitterschap dezer commissie op zich. Bovendien werd nog een tweede
+collegie ingesteld, de commissie van rapporteurs genoemd, onder
+voorzitterschap van graaf Rostowtcheff, een der geamnesti&euml;erde
+opstandelingen van 1825. De hoofdcommissie bestudeerde de beginselen,
+die aan de emancipatie ten grondslag moesten liggen; de commissie van
+rapporteurs onderzocht en rangschikte de feiten. Niet minder dan
+achttien deelen, vol cijfers en tabellen, werden gedrukt; en de
+resultaten van het veelomvattende onderzoek nedergelegd in een
+wetsontwerp.</p>
+<p>Toen deze voorbereidende arbeid was afgeloopen, werden gedelegeerden
+uit de verschillende provinci&euml;n, door de collegi&euml;n der edelen
+gekozen, naar de hoofdstad ontboden om dit rapport te onderzoeken. Deze
+provinciale gedelegeerden deelden hunne bedenkingen schriftelijk aan de
+commissie van rapporteurs mede; en de nieuwe of veranderde bepalingen,
+die zij noodig achtten, werden, in den vorm van een gewijzigd ontwerp,
+<span class="pagenum">[<a id="xd21e1936" href="#xd21e1936" name=
+"xd21e1936">379</a>]</span>aan den keizer en de hoofdcommissie
+onderworpen.</p>
+<p>Tot dusver hadden alleen de edelen en landheeren hunne meening
+omtrent het wetsontwerp kenbaar gemaakt; zij hadden, bij de
+vaststelling, alleen hunne eigene belangen geraadpleegd en de
+bijzondere zienswijze van hunne klasse gevolgd. Het recht van den
+lijfeigene op persoonlijke vrijheid werd erkend, maar van aanspraak op
+grondbezit werd niet gerept. Vrijheid zonder land&mdash;dit was het
+wachtwoord van alle belanghebbende partijen in de hoogere standen; en
+het was volstrekt geen geheim, dat het in portefeuille gebleven ontwerp
+van den vorigen keizer ook op ditzelfde beginsel rustte. Hoe zou een
+vergadering van landheeren, bevende voor hunne inkomsten, ook anders
+hebben kunnen adviseeren? &bdquo;In vredesnaam dan de emancipatie, als
+het zoo zijn moet&mdash;spraken zij zuchtend;&mdash;maar de emancipatie
+zonder grondbezit.&rdquo; De provinciale gedelegeerden vooral waren op
+dit punt onverzettelijk; de commissie van rapporteurs huldigde
+ditzelfde beginsel in haar wetsontwerp, dat aan de hoofdcommissie werd
+ingezonden. Men beriep zich op het voorbeeld van Engeland, Frankrijk en
+Duitschland; en aangezien de vazallen en hoorigen in die landen, bij
+hunne vrijmaking, geen stuk gronds in eigendom hadden verkregen, werd
+besloten dat ook de ge&euml;mancipeerde lijfeigenen dit niet zouden
+bekomen. Ook de hoofdcommissie vereenigde zich met het aldus gewijzigde
+wetsontwerp.</p>
+<p>Maar de eindbeslissing stond gelukkig aan den keizer. Hoeveel riemen
+papier de rapporteurs en adviseurs ook vol schreven, de tsaar wist het
+wel, dat acht-en-veertig millioen zijner onderdanen tot hem, als tot
+hun vader, opzagen, en van hem alleen recht en hulp verwachtten; en dat
+van die acht-en-veertig millioen ieder man <span class="corr" id=
+"xd21e1942" title="Bron: evenvast">even vast</span> overtuigd was van
+zijne wettige aanspraak op den grond, als van het recht des keizers op
+de kroon. Hij begreep dat vrijheid alleen, zonder de middelen om te
+kunnen leven, voor de boeren een noodlottig geschenk zou zijn. Niet
+willende dat eene heilzame, populaire hervorming zou uitloopen op eene
+onvruchtbare en noodlottige volksbeweging, weigerde hij zijne
+toestemming te geven aan een maatregel, die den boer tot armoede en
+gebrek zou doemen, onder voorwendsel van hem vrij te maken. Des keizers
+beginsel was: vrijheid met grondbezit; en dit juist en voortreffelijk
+beginsel hield hij staande tegenover zijne oudste en beste
+raadslieden.</p>
+<p>Tegenover de besluiten der commissi&euml;n, bleef den keizer slechts
+&eacute;&eacute;n weg open: beroep op een hooger collegie. Sommige
+leden van de hoofdcommissie, de bedoeling huns meesters kennende,
+hadden tegen het ontwerp gestemd; de keizer bracht nu de zaak voor den
+vollen rijksraad, omdat eene kwestie van zoo overwegend gewicht niet in
+eene ondergeschikte vergadering, bij eenvoudige meerderheid van
+stemmen, mocht worden uitgemaakt. <span class="corr" id="xd21e1948"
+title="Bron: Op nieuw">Opnieuw</span> stuitte hij op zelfzuchtige
+berekeningen. De rijksraad bestaat uit prinsen, graven, ministers,
+generaals&mdash;meest bejaarde mannen, die hunne carri&egrave;re hebben
+gemaakt, weinig van het hof meer hebben te verwachten, en zeer gehecht
+zijn aan het behoud hunner goederen en inkomsten. Zij verklaarden zich
+tegen den keizer en de lijfeigenen.</p>
+<p>Maar juist toen alles verloren scheen, bleek alles gewonnen. Zoolang
+de volle rijksraad nog geen uitspraak had gedaan omtrent de voorstellen
+der commissi&euml;n, wilde de keizer geen gebruik maken van zijn
+absoluut gezag, al ware het ook om zijn land te redden; maar op
+denzelfden dag der stemming verklaarde hij, uit de volheid zijner
+souvereine macht, dat het beginsel van vrijheid met grondbezit den
+grondslag zou uitmaken van zijn emancipatie-wet.</p>
+<p>Op den 3<sup>den</sup> Maart 1861 (19 Februari, oude stijl), werd
+het edikt geteekend.</p>
+<p>De landbouwende bevolking bestond toen uit twee-en-twintig millioen
+gewone boeren of lijfeigenen, drie millioen apanageboeren, en
+drie-en-twintig millioen kroonboeren. Het edikt van 1861 had alleen
+betrekking op de eersten; eene bijzondere wet werd later ten gunste der
+kroon- en apanageboeren uitgevaardigd, die nu metterdaad even vrij zijn
+als zij vroeger alleen in naam vrij waren.</p>
+<p>Aan ieder &bdquo;hoofd&rdquo; werd een stuk lands, verschillend in
+de onderscheidene provinci&euml;n, naar gelang van de gesteldheid van
+bodem en klimaat, toegewezen; de heeren moesten dat stuk lands, tegen
+een bepaalden prijs, afstaan; en om de overneming van hunne woningen en
+aangewezen gronden voor de boeren gemakkelijker te maken, werd hun
+vanwege de regeering, op zeer billijke voorwaarden, een voorschot
+aangeboden. De <span class="corr" id="xd21e1962" title=
+"Niet in bron">boeren maakten</span> van dit aanbod ijverig gebruik.
+Voor 1 Januari 1869 had reeds de grootste helft der vrijverklaarde
+boeren, te dien einde de hulp van het gouvernement ingeroepen; en het
+totaal cijfer dezer door de kroon voorgeschoten gelden, die door de
+boeren moeten worden terugbetaald, is tot een hoogst aanzienlijk bedrag
+gestegen.</p>
+<p>Nu men eenmaal als grondslag van de emancipatie het beginsel had
+aangenomen, dat de vrijmaking met toekenning van grondbezit moest
+gepaard gaan, lag het in den aard der zaak, dat men ook bedacht moest
+zijn op de noodige waarborgen om te voorkomen dat de boer weder tot
+zijn vroeger zwervend leven terugkeerde. Niemand kon met zekerheid
+weten, in hoever de lijfeigenen nu werkelijk genezen waren van die
+nomadiseerende gewoonten, die tot de vestiging der lijfeigenschap
+aanleiding hadden gegeven. Niet zonder eenige ongerustheid vroeg men
+zich af, of de vrijgemaakte boer zich nu ook aan de wet en de
+maatschappelijke orde zou onderwerpen; en het werd noodig geacht,
+eenige regelen vast te stellen, ten einde eene herhaling van de wanorde
+en regeeringloosheid te voorkomen, die ten tijde van Boris Godounoff en
+Peter den Groote, de kroon gedwongen had strenge maatregelen te nemen
+tot kolonisatie van het land. De voornaamste dezer bepalingen laat ik
+hier volgen.</p>
+<p>Wil een boer van woonplaats veranderen, dan moet hij, vooreerst,
+voor altijd afstand doen van het hem toekomend aandeel in de
+gemeentegronden. Weigert de gemeente zijn aandeel over te nemen, dan
+moet hij het aan den landheer afstaan. Voorts moet hij voldaan hebben
+aan alle verplichtingen, die ten aanzien van de <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1969" href="#xd21e1969" name=
+"xd21e1969">380</a>]</span>militaire dienst op hem rusten, en niet
+alleen alle achterstallige rijks- en plaatselijke belastingen hebben
+voldaan, maar ook het verschuldigde over het loopende jaar. Verder moet
+hij zich behoorlijk gekweten hebben van alle persoonlijke
+verplichtingen en verbindtenissen, wettiglijk tegenover derden
+aangegaan, en geen rechterlijk vonnis of aanklacht tot zijn last
+hebben. Hij moet al verder zorg dragen voor het onderhoud van al die
+leden zijner familie, die in de gemeente achterblijven, en die nog niet
+of niet meer in hun eigen onderhoud kunnen voorzien; en voorts alle
+achterstallige renten voor zijn grond aan den landheer hebben
+aangezuiverd. Eindelijk moet hij<a id="xd21e1971" name="xd21e1971"></a>
+een schriftelijk bewijs overleggen, waaruit blijkt dat eene andere
+gemeente hem als lid wil opnemen, of dat hij eigenaar geworden is van
+een stuk lands, gelijkstaande met tweemaal zijn aandeel, in de
+onmiddellijke nabijheid der genoemde gemeente. Deze bepalingen, die
+slechts voorloopig van kracht zijn, werden voldoende geacht om den boer
+aan zijne woonplaats te verbinden. Of zij inderdaad den boer van zijne
+ingewortelde voorliefde voor een zwervend leven zullen
+afbrengen,&mdash;ziedaar eene vraag, waarop alleen de tijd een afdoend
+antwoord geven kan.</p>
+<p>Als bij al dergelijke groote hervormingen, toonden zich ook hier de
+belanghebbende partijen aanvankelijk het minst voldaan. De lijfeigenen
+hadden te veel gekregen, beweerde de een; de heeren hadden te veel
+behouden, klaagde de ander. In verscheidene provinci&euml;n wilden de
+boeren niet naar de voorlezing van het keizerlijk edikt in de kerk
+luisteren. Zij beweerden dat de pope hen misleidde; dat hij, door de
+edelen omgekocht of verschrikt, den tsaar verried, en hun een valsch
+stuk voorlas, door de heeren opgesteld. Dwepers en bedriegers maakten
+van deze stemming gebruik, om oproer te stoken; en hier en daar, vooral
+in de vroegere poolsche provinci&euml;n, barstten inderdaad meer of
+minder ernstige opstanden uit, die met kracht moesten worden
+onderdrukt.</p>
+<p>Met name was dit het geval in de welvarende provincie Penza, waar
+een onbekende, naar men zegt een zekere Egortsoff, van de sekte der
+Melk&euml;ters, zich voor den grootvorst Konstantijn, den broeder van
+keizer Nikolaas, uitgaf. De gewaande grootvorst plantte de roode vlag,
+verzamelde talrijke troepen boeren, en vervulde de gansche landstreek
+met schrik en ontsteltenis. De opstandelingen werden door de militaire
+macht uiteengedreven, en strenge strafoefeningen volgden; maar toch
+werd de rust niet hersteld, voordat de keizer zelf zich in de provincie
+vertoonde. Hij ontbood de oudsten van de omliggende dorpen, en sprak
+tot hen eenige wijze en troostrijke woorden. &bdquo;Ik heb u al de
+vrijheden geschonken, die u bij de wet zijn gewaarborgd; maar ik heb u
+geene andere vrijheden gegeven, die niet in de wet zijn genoemd.&rdquo;
+Het was waarschijnlijk wel voor het eerst, dat de boeren vernamen, dat
+de wil des keizers door de wet beperkt was.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="s20" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XX.</h3>
+<h3 class="main">Heeren en Dienaars.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">In het russische rijk leven twee volken, twee
+verschillende nationaliteiten nevens elkander: en dat niet slechts in
+eene enkele provincie, in sommige steden, maar in alle provinci&euml;n,
+en in bijkans alle steden. Overal vinden wij een hooger en een lager
+ras, eene vreemde en eene inlandsche bevolking; en bijna overal
+behooren de meesters en heeren tot het vreemde, de dienaren en
+ondergeschikten tot het inlandsche ras.</p>
+<p>Op het platteland en in de boschrijke streken valt deze scheiding
+niet zoo sterk in het oog als in de steden. Wel vinden wij hier en daar
+een vreemden grondbezitter, maar dit is toch altijd eene uitzondering;
+als algemeene regel kan men aannemen, dat de steden, in zekeren zin,
+aan de Duitschers behooren, terwijl het platteland, over het geheel
+genomen, het eigendom der Russen is. De handel, de nijverheid, de
+kunst, de wetenschap, de macht van Rusland:&mdash;dit alles was door de
+wet zelve aan de zorg en hoede der vreemdelingen toevertrouwd; de
+Russen zelf, ook wanneer zij geen lijfeigenen waren, bekleedden toch
+altijd een ondergeschikten rang, en eerst in onze dagen&mdash;na den
+Krimoorlog&mdash;is de regeering, om zoo te zeggen, de natuur te hulp
+gekomen, om Rusland weder voor de Russen te herwinnen.</p>
+<p>De regeerende dynastie is van vreemden oorsprong. Dit nu is een zeer
+gewoon verschijnsel: de beschaafdste en machtigste rijken der wereld
+worden geregeerd door vorsten, uit vreemde landen afkomstig. Te Londen
+is de regeerende familie van hannoverschen oorsprong; te Berlijn stamt
+zij uit Zwaben; te Parijs was zij laatstelijk uit Korsika; de
+oostenrijksche Habsburgs zijn uit Zwitserland afkomstig; de koninklijke
+familie van Denemarken stamt uit Holstein, die van Zweden uit
+Frankrijk, die van Belgi&euml; uit Koburg, die van Nederland uit
+Duitschland, die van Griekenland uit Denemarken, Uit het feit, dat de
+russisch-keizerlijke familie uit het huis van Gottorp is gesproten, zou
+dus geen bijzondere gevolgtrekking ten aanzien van de innerlijke
+verhoudingen des lands zijn te maken: ware het niet, dat de russische
+boer bovendien nog andere redenen had, om zijn souverein, niet alleen
+wat zijne afkomst, maar ook wat zijne denkwijze en gezindheid betreft,
+als een vreemdeling te beschouwen. De twee heerschers, wier beeld het
+diepst in zijne ziel is geprent, Iwan IV en Peter de Groote, lieten
+geene gelegenheid voorbijgaan om goed te doen uitkomen, dat zij geen
+Russen waren.&mdash;&bdquo;Let goed op het gewicht,&rdquo; zeide Iwan
+tot een engelsch kunstenaar, wien hij eenige gouden staven ter
+bewerking gaf;&mdash;&bdquo;let goed op bet gewicht&mdash;want de
+Russen zijn al te gader dieven.&rdquo;&mdash;De Engelschman
+lachte.&mdash;&bdquo;Waarom lacht gij?&rdquo; vroeg de
+tsaar.&mdash;&bdquo;Mij dunkt, als uwe majesteit al de Russen dieven
+noemt, dan vergeet zij toch dat zij zelf een Rus
+is.&rdquo;&mdash;&bdquo;Hei wat!&rdquo; hernam de tsaar: &bdquo;ik ben
+een Duitscher, en geen Rus.&rdquo;&mdash;Peter maakte volstrekt geen
+geheim van zijne minachting voor alles wat echt moskovisch was. Hij
+sprak duitsch, en kleedde zich naar duitsche manier. Hij schoor zijn
+baard af, en kapte zich op duitsche wijze. Hij bouwde eene duitsche
+stad, die hij tot de hoofd- en residentiestad maakte, en waaraan hij
+een duitschen naam gaf. Hij was een liefhebber van eene <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e1988" href="#xd21e1988" name=
+"xd21e1988">382</a>]</span>duitsche pijp en van duitsch bier. Het
+nieuwe rijk, waarvan hij de stichter wilde zijn, stelde hij zich voor
+als een duitschen staat, met havens zooals Hamburg, steden zooals
+Frankfort en Berlijn; en in zijne getrouwe Russen zag bij niet
+<span class="corr" id="xd21e1990" title="Bron: veelmeer">veel
+meer</span> dan eene horde barbaren, die hij moest beschaven en
+omscheppen in hollandsche en duitsche boeren en werklui.</p>
+<div class="figure xd21e1994width"><img src="images/p1873-381.jpg" alt=
+"De armenische patriarch van Traakhishewan, bij de zee van Azof."
+width="484" height="720">
+<p class="figureHead">De armenische patriarch van Traakhishewan, bij de
+zee van Azof.</p>
+</div>
+<p>Voor den keizer, zelf een vreemdeling, was de vreemdeling de
+vertegenwoordiger der beginselen van orde, vrede en vooruitgang; de
+ingeborene daarentegen gold als de type van verspilling, wanorde en
+stilstand. Vandaar dat de regeerende dynastie al de volheid harer
+gunstbewijzen over de Duitschers heeft uitgestort; terwijl de Russen
+doorgaans op geene andere wijze met hunne regeering kennis maakten, dan
+door tusschenkomst van den ontvanger der belastingen en den commissaris
+van politie. De tegenstelling was zoo sterk, dat zij aanleiding gaf tot
+allerlei satires en spotternijen. Eens vroeg de keizer aan iemand, die
+hem eene dienst bewezen had, welke belooning hij begeerde. &bdquo;Als
+Uwe Majesteit een Duitscher van mij maken wil, dan volgt de rest wel
+van zelf;&rdquo;&mdash;antwoordde de ander.</p>
+<p>Bijna al de ministers, gezanten, staatslieden, kamerheeren, waren
+Duitschers van geboorte of afkomst; en wanneer, bij uitzondering haast,
+eene gewichtige betrekking aan een Rus werd toevertrouwd, dan was dit
+toch altijd nog meer in het leger, dan bij de diplomatie of in de
+regeering. De Duitscher is, over het algemeen, beter ontwikkeld en
+onderwezen dan de Rus; hij is vertrouwd met kunsten en wetenschappen,
+waarvan men onderstelt dat de inboorling geen begrip heeft, en ook
+nooit krijgen zal, omdat die hoogere ontwikkeling wordt geacht buiten
+zijn bereik te liggen. Peter vaardigde zelfs een edikt uit, waarbij de
+uitoefening van sommige beroepen en bedrijven uitsluitend aan de
+Duitschers werd voorbehouden. Zoo mocht een Rus, bij voorbeeld, geen
+apotheker zijn, uit vrees dat hij zijn klanten zou vergeven; noch ook
+schoorsteenveger, opdat hij geen brand zou stichten.</p>
+<p>Zulke verbodsbepalingen zijn later wel ingetrokken, maar wat de wet
+afschafte, bleef toch in menig opzicht van kracht, gehandhaafd door een
+hooger macht dan die van keizer of minister, door de macht der
+gewoonte. Geen Rus zal uit handen van een landgenoot zijn dosis
+rhabarber of zijn kininepillen aannemen: hij stelt hoegenaamd geen
+vertrouwen in diens bekwaamheid en nauwgezetheid. Een Rus kan een
+uitmuntend geneesheer zijn, want hij is scherpzinnig, heeft eene groote
+gave van opmerking en een gevoelig, medelijdend hart; maar het schijnt
+wel, dat alle geleerdheid en tact niet voldoende is, om hem geschikt te
+maken voor het moeilijk vak van artsenijmenger. Hij is te driftig, te
+brusk, en heeft geen geduld om, met een loup gewapend, de bijkans
+onmerkbare slingeringen van een balans na te gaan. Op een grein of wat
+meer of minder komt het er, volgens hem, niet aan. In Moskou, waar de
+oud-nationale, panslavistische geest zeer sterk is, hoorde ik van meer
+dan &eacute;&eacute;n geval, waarin de wensch om een inlandschen
+apotheker te begunstigen, den onvoorzichtigen patriot een ontijdigen
+dood had berokkend.</p>
+<p>&bdquo;Het is onmogelijk eene russische meid te leeren, zeide eene
+dame die mij over hare dienstboden sprak. Dat meisje, dat ge daar
+zooeven gezien hebt, is voor haar doen <span class="corr" id=
+"xd21e2006" title="Bron: zeergoed">zeer goed</span> en bekwaam; het
+werk is haar nooit te veel; nooit zal ze over iets klagen; des zondags
+en op heilige dagen gaat zij getrouw naar de mis; en zij zou liever van
+honger sterven, dan in de vasten eieren of melk te gebruiken. Maar ik
+kan het niet van haar gedaan krijgen, dat zij, op engelsche manier, de
+wasch doet, de kamer schoonmaakt of de tafel dekt. Als ik haar wijs,
+hoe zij het doen moet, dan zegt zij, met een ernstig gezicht, dat in
+haar land het gebruik zus of z&oacute;&oacute; is; en wanneer ik er op
+blijf staan, dat bij mij in huis de zaken gedaan zullen worden, zooals
+ik het verlang, dan onderwerpt zij zich, met een soort van stil
+protest, en loopt de deur uit om haar ouders en haar pope te vertellen,
+dat hare engelsche meesteres door een boozen geest gedreven
+wordt.&rdquo;</p>
+<p>De vreemdelingen, die in Rusland zoovele aanzienlijke en gewichtige
+betrekkingen bekleeden, en in zekeren zin de intellektu&euml;ele
+aristokratie des lands vormen, worden te Berlijn niet als echte
+Duitschers beschouwd. Zij zijn afkomstig uit de
+Oostzee-provinci&euml;n, uit Lijfland en Lithauen; maar, naar hun
+beweren, stammen zij niet af van de Letten en Wenden, de
+oorspronkelijke bewoners des lands, maar van de oude duitsche ridders,
+die deze destijds heidensche streken veroverden. Wat hiervan zij: hunne
+energie, hunne bekwaamheid en hun invloed zijn ontwijfelbaar groot.
+Reeds lang voor Peter den Groote hadden zij zich in het land eene vaste
+positie weten te verwerven; onder Peter werden zij inderdaad heeren en
+meesters; en sedert dien tijd hebben zij zich voortdurend beijverd, de
+inboorlingen te onderwerpen en te beschaven, op dezelfde wijze als
+hunne voorouders in Oost- en West-Pruisen de oude heidensche Letten en
+Finnen beschaafden.</p>
+<p>Toch bestaat er geen band van liefde en genegenheid tusschen deze
+vreemden en de landskinderen, tusschen de heeren en de dienaars. De
+beide rassen hebben niets gemeen; noch het bloed, noch de taal, noch
+het geloof; zij verschillen van elkander, als het Westen van het
+Oosten. Een Duitscher laat zijn haar, zijn baard en knevels knippen;
+hij draagt een hoed en schoenen, en kleedt zich in zacht, warm laken.
+Hij ontkleedt zich, eer hij zich ter ruste legt, en slaapt liever in
+een bed, dan zijn lichaam half te verbranden op een kachel. Hij wascht
+zich minstens eens per dag, drinkt geen brandewijn, en is een
+liefhebber van zuurkool. Een Duitscher gelooft in de wetenschap, een
+Rus gelooft in het noodlot; de een neemt de ondervinding tot gids en
+leiddraad, de ander geeft zich blindelings over aan de leiding van
+onzichtbare machten. Wordt het kind van een Duitscher ziek, dan laat de
+vader den dokter komen; wordt een russisch kind ziek, dan roept de
+vader zijn beschermheilige aan. In de noordelijke streken, waar het
+wemelt van wolven, drijft de vreemdeling, bij het vallen van den avond,
+zijne schapen naar de kooi; maar de Rus zegt: een schaap is geboren om
+door <span class="pagenum">[<a id="xd21e2014" href="#xd21e2014" name=
+"xd21e2014">383</a>]</span>wolven verslonden te worden of niet; en
+iedere poging om in dit vooraf bepaalde lot verandering te brengen,
+staat gelijk met opstand tegen God. Een Duitscher is boven alles een
+man van orde en methode; hij kent de waarde van schijnbare kleinigheden
+en wijdt daaraan zijne aandacht. Zijne ondervinding heeft hem geleerd,
+de verschillende bekwaamheden en neigingen des menschen te onderkennen;
+hij weet dat de een geschikt is om rijtuigen te maken, terwijl een
+ander een gedicht kan schrijven, en een derde troepen kommandeeren of
+een schip besturen. Hij stelt hoogen prijs op orde en regelmatigheid en
+nauwgezetheid in zijn zaken. Hij staat des morgens vroeg op, en gaat
+laat naar bed; met een pijp in den mond, een glas bier naast zich, een
+bril op zijn neus, werkt hij onvermoeid zestien uren op een dag, zonder
+ooit te morren of te klagen. Hij verlaat zelden zijn lessenaar, en
+verliest nooit den eerbied uit het oog, dien hij zijn meerderen
+verschuldigd is. Is hij in een post van vertrouwen geplaatst, dan is
+hij de eerlijkheid in persoon; zelfs in Rusland is het eene groote
+zeldzaamheid, dat een Duitscher zich laat omkoopen; en zijne eigene
+onkreukbare nauwgezetheid maakt hem hard en streng tegenover den man,
+dien hij reden meent te hebben, van minder onbuigzame eerlijkheid te
+verdenken. En ook nog in anderen, hoogeren zin, is de Duitscher een
+onoplosbaar raadsel in het oog zijner onderhoorigen. Met al zijn zucht
+en hartstocht voor orde, stiptheid en werktuigelijke regelmatigheid,
+met al zijn praktischen zin, is deze man tevens een droomer, een
+idealist, die, als het er op aankomt, eene mate van teederheid, van
+fijn, echt ridderlijk gevoel, van geestdrift, toont te bezitten,
+waarvan de Rus geen besef heeft.&mdash;Een Rus, daarentegen, is juist
+het omgekeerde. Ook hij is een zeer positief man, en tegelijk een
+idealist, vol illusi&euml;n: maar hij is positief en dogmatisch op het
+gebied der idee&euml;n, en zijne illusi&euml;n hebben betrekking op
+zijn dagelijksch leven en verkeer. Ondanks de blijkbare overdrijving,
+is er toch wel waarheid in het gezegde, dat een Rus nooit droomt.....
+behalve wanneer hij goed wakker is!</p>
+<p>Laat ons twee werkplaatsen, twee linnenweverijen, een duitsche en
+een russische, bezoeken, in een der groote binnenlandsche steden aan
+eene of andere rivier.</p>
+<p>In de russische fabriek behooren de meester en zijne werklieden tot
+hetzelfde ras; hunne levenswijze, hunne manier van denken en gevoelen
+en handelen is dezelfde. Zij eten aan dezelfde tafel, en gebruiken met
+elkander dezelfde spijzen. Allen laten hun haar en baard groeien, en
+dragen hetzelfde fatsoen van kaftan en laarzen; zij spelen met elkander
+op het dambord of whist; zij drinken te zamen brandewijn en kwas; zij
+knielen voor hetzelfde altaar, kussen hetzelfde kruis, en belijden
+hunne zonden aan denzelfden priester. Drinkt een der gezellen zich des
+Zondagsavonds dronken, dan wordt hem dit, noch door zijn makkers, noch
+door den patroon, erg kwalijk genomen. Hoe licht kunnen zij niet in
+hetzelfde geval verkeeren? Slaat de meester een zijner werklieden, dan
+moeten zij dit onder elkander uitmaken. De man zal zich geduldig laten
+slaan, of wel hij zal een stok grijpen en zich verweren. Dat zijn
+echter huiselijke zaken, waarmede het niemand in den zin komt de
+overheid te bemoeien.</p>
+<p>In de duitsche fabriek vinden wij <span class="corr" id="xd21e2022"
+title="Bron: veelmeer">veel meer</span> orde, en een meester met een
+geschoren kin. Die meester mag een vriendelijk en rechtschapen man
+zijn, maar hij is een vreemdeling, en handhaaft eene strenge tucht. In
+zijne oogen, gaat het belang der zaak boven alles; de belangen der
+werklieden komen eerst daarna in aanmerking. Hij eischt dat men op het
+bepaalde uur tegenwoordig zij, en zonder ophouden den gezetten tijd
+doorwerke. Hij houdt zijne manschappen aan den arbeid; hij geeft den
+Maandag niet vrij, omdat zij &rsquo;s Zondags te veel gedronken hebben,
+en duldt niet dat zijne werklieden die woeste rooverliederen zingen,
+waarvan de Russen zoo bijzonder veel houden. Blijven zijne gezellen
+weg, dan houdt hij hun daggeld in, en staat niet toe, dat zij des
+nachts inhalen, wat zij over dag verzuimen. In geval van nood, roept
+hij de hulp in der politie.</p>
+<p>De beide rassen staan ieder op zichzelf. In het russische rijk vindt
+men een honderdtal duitsche volkplantingen: oude en nieuwe,
+landbouwende en godsdienstige koloni&euml;n. In deze dorpen is alles
+even netjes en zindelijk; de wegen worden goed onderhouden; de huizen
+zijn goed gebouwd; de tuinen met zorg en smaak aangelegd. De wagens
+zijn beter gemaakt, de paarden worden beter opgetuigd en bestuurd, het
+koren en graan beter geborgen en verzorgd dan bij de inboorlingen. Toch
+oefent de duitsche kolonie geen merkbaren invloed op het russische dorp
+uit; een inlandsch gehucht, op niet meer dan een mijl afstand van zulke
+nederzettingen als Strelna of Sarepta verwijderd, zal misschien nog
+smeriger en achterlijker wezen, als om het contrast te beter te doen
+uitkomen.</p>
+<p>De landskinderen zien hun duitschen meester met geen goed oog aan.
+Zijn gewasschen en geschoren gelaat schijnt hun iets verwijfds; en zij
+gevoelen de uiterste verachting voor zijne pijp, voor zijn bier, voor
+zijn bril. Brandewijn, zeggen zij, is de ware drank voor mannen. En wat
+nog het ergste is: zij beschouwen hem als een ketter, aan wien de hemel
+wel&mdash;zoo als de Arabieren zeggen&mdash;voor een tijd de macht van
+den stok kan hebben gegeven, maar die desniettemin door de kerk wordt
+veroordeeld en verworpen is bij God. <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e2029" href="#xd21e2029" name="xd21e2029">405</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e2031" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="label">XXI.</h3>
+<h3 class="main">Alexander.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">De Krimoorlog heeft aan het russische volk zijn eigen
+nationaal leven teruggegeven. &bdquo;Sebastopol!&rdquo; zeide mij een
+hoofdofficier, &bdquo;Sebastopol is gevallen, opdat ons land vrij zou
+zijn.&rdquo; Het tartaarsche rijk, door Iwan den Verschrikkelijke
+gegrondvest, door Peter den Groote hervormd, bleef in het wezen der
+zaak bestaan, ondanks europeesche namen en vormen, tot op het oogenblik
+dat de verbonden legers in de Krim landden. Geslagen aan de Alma en te
+Balaklava, streed dat rijk zijn laatsten kamp op de hoogten van
+Inkermann; naar tartaarsche wijze, zond daar het oude Rusland zijne
+laatste &bdquo;groote horde&rdquo; in die vallei van Baidar, waar in de
+holen en rotskloven nog enkele overblijfselen der stamgenooten van
+Batoe-Khan en Timoer huisvestten. Die laatste, wanhopige worsteling was
+beslissend; wat na Inkermann volgde, was betrekkelijk bijzaak. Het
+aziatische Rusland ging op dien bloedigen winterdag te gronde; het
+europeesche Rusland trad in het leven.</p>
+<p>Hoewel nu en dan, door vreemde invloeden, verzacht en gekleurd, nu
+eens door fraai klinkende woorden, dan weder door een zeker mystiek
+patriotismus, bleef het oude tartaarsche stelsel van kracht tot op de
+tegenwoordige regeering. In dit stelsel was de monarch alles, het volk
+niets; het leger was een horde, de adel eene verzameling van ambtenaren
+en offici&euml;ele personen, de kerk een afdeeling van het departement
+van politie, de massa des volks een troep slaven.</p>
+<p>Nikolaas was aan dat stelsel gehecht, en met zijn vast karakter en
+doortastende energie paste hij het toe, in eene mate en met eene
+volharding als sinds de dagen van Peter den Groote niet was gezien.
+Maar hierin verschilde hij van zijn voorganger, dat hij geen voorliefde
+gevoelde voor de kunsten en wetenschappen der westersche beschaving;
+hij had een hekel aan spoorwegen, en gevoelde een diepe minachting voor
+de dagbladpers. Zijn hof geleek op een kamp; hij wilde dat de studenten
+een uniform zouden dragen; de opvoeding was in zijne oogen niet anders
+dan eene militaire africhtingsmethode. Hij zelf, hij alleen, was de
+staat, de kerk, het leger, alles te zamen. Daar hij zijn rijk wilde
+afsluiten, zooals de Khans van Khiwa en Bokhara hunne staten afsluiten,
+had hij langs zijne grenzen <span class="pagenum">[<a id="xd21e2042"
+href="#xd21e2042" name="xd21e2042">406</a>]</span>een cordon van
+troepen en wachters getrokken, die het den vreemdeling bijna even
+moeielijk maakten in Rusland te komen, als den inboorling om daaruit te
+ontsnappen; en zoolang hij regeerde, was zijn rijk voor het overige der
+beschaafde wereld bijna een onbekend land, in geheimzinnige nevelen
+gehuld. Die onbekendheid kweekte wantrouwen: want men is steeds geneigd
+te vreezen hetgeen men niet kent; en Europa stond tot dezen monarch
+bijna in dezelfde verhouding, als weleer Moskou stond tegenover
+Timoer-Beg. Het russische regeeringsstelsel was mongoolsch, niet
+slavisch; en de machtige autokraat, die dit stelsel handhaafde en er
+mede te gronde ging, zal later in de geschiedenis bekend staan als de
+laatste aziatische keizer en de laatste europeesche Khan.</p>
+<p>In welken toestand verkeerde het rijk, toen Alexander II den troon
+beklom? Zijne macht was gebroken; de geallieerde legers stonden in zijn
+land; zijne havens waren gesloten; zijne vloten waren in de diepte der
+zee verzonken; zijne legers keer op keer geslagen. Van de Newa tot den
+Theems zag hij geen enkelen vriend of bondgenoot, van wien hij hulp en
+krachtige ondersteuning kon verwachten. Rusland had toch een millioen
+soldaten onder de wapenen. Waarom kon deze ontzaglijke krijgsmacht den
+vaderlandschen bodem niet beschermen? Zij waren in hun eigen land, dat
+zij kenden, aan welks klimaat en eigenaardige luchtsgesteldheid zij
+gewend waren. Zij vochten bovendien voor hetgeen den mensch boven alles
+dierbaar pleegt te zijn. Vanwaar dan, dat zij onvermogend waren zich te
+handhaven tegenover den minder talrijken vijand, die op vreemden bodem
+streed, en wiens soldaten door geen andere motieven dan de soldij en
+roemzucht gedreven werden?</p>
+<p>Keizer Nikolaas bekende, eer hij stierf, de waarheid: zij verscheen
+hem in onmiskenbare trekken, bij het schijnsel zijner brandende steden,
+bij zijne vluchtende legers, zijn machteloos kanonvuur. Hij begreep dat
+hij niet enkel met vijandelijke soldaten te doen had; dat de publieke
+opinie in geheel Europa tegen hem was, en dat het volk van lijfeigenen,
+hetwelk hij met zoo strenge hand regeerde, niet v&oacute;&oacute;r hem
+was. Rusland was niet met hem. Hier lag de geheime oorzaak zijner
+ongeneeslijke zwakheid. De lijfeigenen, de Oud-geloovigen, al de
+sectarissen van wat naam ook, waren al te gader tegen hem; in hunne
+oogen was zijn regeeringsstelsel iets anti-nationaals, ja bijna iets
+demonisch; en nacht en dag rees hun gebed dat het uur der verlossing
+van deze booze macht weldra mocht slaan. De ontdekking dat het volk
+hem, in zijn strijd tegen de westersche mogendheden, met zijn leger
+alleen liet staan, brak zijn hart. Toen zijn trots gebroken was, heeft
+Nikolaas, naar men zegt, aan Alexander de oorzaken van zijn nederlaag,
+zooals die zich voor hem ontsluierden, aangewezen, en heeft de
+stervende keizer zijn opvolger vermaand een anderen en meer
+vrijzinnigen weg in te slaan. Wie zal zeggen of dit verhaal waarheid
+behelst? Wie zal de geheimen van dat sombere, tragische sterfbed
+openbaren?</p>
+<p>Wat hiervan zij, het is zeker dat de nieuwe souverein handelt alsof
+hij zulk eene waarschuwing ontvangen heeft. Hij begon zijne regeering
+met eene daad van barmhartigheid: de poorten van <span class="corr" id=
+"xd21e2050" title="Bron: honderde">honderden</span> kerkers werden
+geopend; duizenden ballingen werd de terugkeer vergund. Met de
+westersche mogendheden werd een eervolle vrede gesloten, en het
+droombeeld van de inneming van Konstantinopel terzijdegesteld. Een rijk
+van zeventig millioen inwoners mocht ook zonder dat sterk genoeg geacht
+worden, om zijne positie te handhaven.</p>
+<p>Na aldus zich met het buitenland te hebben verzoend, keerde
+Alexander zich naar het volk, aan zijne hoede toevertrouwd. De groote
+meerderheid zijner onderdanen bestond uit lijfeigenen; nauwelijks een
+van de tien kon lezen; nauwelijks een van de vijftig zijn naam
+teekenen. Een zeer groot aantal hield zich buiten alle gemeenschap met
+de offici&euml;ele kerk. De lijfeigenen werden verdrukt door de edelen;
+de Oud-geloovigen werden geplaagd en vervolgd door de monniken: en toch
+vormden deze twee klassen de eigenlijke kern en kracht des lands, toch
+waren zij de natie zelve. Indien hij buiten het leger en buiten de
+offici&euml;ele wereld, die den ondergang van het oude stelsel niet
+hadden kunnen keeren, een steunpunt zocht, waar elders kon de keizer
+het vinden dan bij de lijfeigenen ten platten lande, bij de
+Oud-geloovigen in de steden? Maar hoe zou hij deze millioenen,
+verbitterd door lijden en verdrukking, bezield door godsdiensthaat, met
+het rijk verzoenen, en hunne sympathie voor zich winnen?</p>
+<p>De keizer wilde zelf en van nabij het volk leeren kennen, over
+hetwelk hij geroepen was te regeeren; hij bezocht hunne steden en hunne
+dorpen; hij mengde zich onder hen, en trok van de IJszee naar de
+Kaspische-zee, van de Weichsel naar den Oeral; hij knielde nevens hen
+te Solowetsk en te Tro&iuml;tza; hij onderhield zich met hen op de
+openbare wegen en aan de oevers der meren; hij sloeg hen gade in de
+wouden en mijnen: tot hij zich overtuigd had dat hij beter bekend was
+met het russische land en het russische volk dan een enkele zijner
+staatsdienaars. Met de aldus verkregen kennis toegerust, ondernam hij
+de oplossing van het groote vraagstuk der lijfeigenschap, en bracht die
+groote hervorming tot stand, in spijt van de tegenwerking zijner
+ministers en raadslieden.</p>
+<p>Terzelfder tijd ondernam Alexander de hervorming van het leger. Hij
+schafte den knoet af, en verbood het toedienen van stokslagen; hij
+richtte scholen in de kazernen op, stelde ook voor niet-adellijken
+ruimere gelegenheid tot bevordering open, en deed wat hij kon, om,
+zoowel in een physiek als in een moreel opzicht, den soldaat te
+verheffen.</p>
+<p>Ook de universiteiten ondergingen eene herschepping: de studenten
+legden hunne zwaarden en uniformen af, en de bijzondere
+privilegi&euml;n, aan hun korps toegekend, werden afgeschaft. Het
+universitair onderwijs verloor den stempel der militaire dressuur; de
+leerstoelen werden ingenomen door burgerlijke hoogleeraren; en de jonge
+lieden die de colleges volgden, werden geheel gelijkgesteld met hunne
+medeburgers, onderworpen aan dezelfde overheid en aan dezelfde wet. De
+hoogescholen werden vrij, en de studenten werden niet langer gevreesd
+als &bdquo;dienaars van den tsaar.&rdquo;</p>
+<p>Deze hervorming werd gevolgd door eene andere, <span class=
+"pagenum">[<a id="xd21e2064" href="#xd21e2064" name=
+"xd21e2064">407</a>]</span>van nog veel grooter gewicht voor het
+algemeen en dieper ingrijpende in het nationale leven: die van het
+rechtswezen. De rechtspraak werd aan de politie ontnomen, en
+uitsluitend aan de rechtbanken toegekend, die voortaan alleen bevoegd
+zouden zijn, van alle overtredingen en misdaden kennis te nemen en de
+schuldigen te vonnissen. In plaats van de willekeur van een dikwijls
+omkoopbaren beambte, vond de aangeklaagde nu de onpartijdigheid van een
+jury, bijgestaan door een met de wet vertrouwden, wel onderwezen
+rechter.</p>
+<p>Ter zelfder tijd werden die plaatselijke parlementen ingesteld,
+districts-vergaderingen en provinciale vergaderingen: die uitmuntende
+leerscholen, waar de burgers leeren denken en spreken; de gronden voor
+en tegen eene zaak overwegen en dienovereenkomstig beslissen; waar
+vooral ook de groote kunst onderwezen wordt om afwijkende meeningen te
+eerbiedigen en te waardeeren, en zich te oefenen in die eigenaardige
+deugden van matiging en zelfbeheersching en praktischen zin, die voor
+een gezond openbaar leven onmisbaar zijn.</p>
+<p>Eene groote, alles beheerschende vraag, meer dan eenige andere het
+harte des volks rakende, bleef nog over. De bij uitnemendheid teedere
+kerkelijke kwestie moest nog worden opgelost: de verhouding tusschen de
+zwarte of reguliere en de witte of wereldlijke geestelijkheid; de
+betrekking van de orthodoxe kerk met de Oud-geloovigen; van de
+Heilige-Synode met de dissenters, en tevens de invloed, dien de kerk
+rechtmatig over het onderwijs en de opvoeding behoort uit te oefenen,
+en de verhouding van de kanonieke wet tot de burgerlijke.</p>
+<p>Men zou meenen dat in een land als Rusland elk dezer hervormingen op
+zichzelf meer dan voldoende zou zijn om geheel een menschenleven te
+vorderen; toch werden zij door dezen kloekmoedigen en edeldenkenden
+monarch allen te zamen ter hand genomen. Ondanks den tegenstand van de
+drie machtigste partijen in het rijk&mdash;de zwarte geestelijkheid,
+die het gezag aan hare handen voelt ontglippen; de oude legerhoofden,
+die vasthouden aan het denkbeeld dat de soldaten met den stok moeten
+worden geregeerd; de spilzieke edelen, die aan het verblijf te Homburg
+of te Parijs de voorkeur geven boven het eentonige leven op hunne
+goederen;&mdash;ondanks dien tegenstand, zet de keizer, met onbezweken
+volharding, zijne groote taak voort. Wat wonder dat hij aangebeden
+wordt door de boeren, de burgers, de lagere geestelijkheid, door allen,
+in &eacute;&eacute;n woord, die in vrede wenschen te leven, hun akker
+te bebouwen, hunne zaken te behartigen en hunne gebeden op te
+zeggen.</p>
+<p>Inmiddels gaat de keizerlijke hervormer ongestoord zijn weg, alleen,
+door zorgen gedrukt, door huiselijke rampen gebogen, in zijn openbaar
+leven met allerlei tegenwerking kampende.</p>
+<hr class="tb">
+<p>Op een somberen Decemberdag, omstreeks den avond, stappen twee
+vreemdelingen in eene boot aan de kaai der Newa, en varen snel,
+tusschen de drijvende ijsschotsen door, naar de dreigende citadel van
+Sint-Petrus-en-Sint-Paulus, waar behoudens eene enkele
+uitzondering<span class="corr" id="xd21e2078" title="Bron: )">,</span>
+al de keizers en keizerinnen, die na Peter den Groote over Rusland
+geregeerd hebben onder de marmeren zerken en gouden kruisen rusten.
+Eensklaps laten de roeiers hunne riemen rusten en nemen hunne mutsen
+af; opziende, ontwaren de vreemdelingen den keizerlijken gondel, door
+twintig roeiers gevoerd, dicht in hunne nabijheid. De keizer zit in die
+boot: slechts een enkel officier staat nevens hem. Bij het voorbijvaren
+beantwoordt hij den groet der reizigers, springt aan land, wikkelt zich
+in zijn wijden grijzen mantel, en richt zich met haastige schreden naar
+de kerk. Niemand vergezelt hem. De zes of acht voorbijgangers, die hij
+ontmoet, ontblooten hun hoofd, en treden eerbiedig ter zijde om hem
+voorbij te laten gaan. De hoofdingang der sombere kerk is gesloten; met
+zekere overhaasting richt de tsaar zich naar eene zijdeur, waar hij een
+kerkbewaarder in burgerkleeding ziet, dien hij wenkt naderbij te komen.
+De deur wordt haastig ontsloten, en de onbeperkte gebieder over meer
+dan zeventig millioenen menschen treedt in de kerk, waar ook hij
+eenmaal rusten zal. De vreemde bezoekers zijn inmiddels naderbij
+gekomen. &bdquo;Wacht een oogenblik,&rdquo; zegt de bewaarder;
+&bdquo;de keizer is daar binnen.&rdquo; Dan voegt hij er bij:
+&bdquo;Gij kunt wel in het portaal gaan; zijne majesteit zal u niet
+lang ophouden.&rdquo;&mdash;Dat portaal is slechts door glazen deuren
+van de kerk gescheiden, zoodat de reizigers het inwendige van het
+gebouw kunnen overzien. Zij zien statige zuilenrijen, die de breede
+schepen van elkander scheiden. Langs de wanden hangen vaandels en
+banieren: de zegeteekenen, op honderd slagvelden, aan Zweden en
+Franschen, Polen, Perzen en Turken ontnomen: hier en daar brandt een
+zilveren lamp voor het portret van een heilige. Tusschen de zuilen
+verheffen zich de witte keizerlijke tomben: eene lange rij, fantastisch
+verlicht door het rosse licht dier wemelende lampen.</p>
+<p>Alleen, de muts diep over het voorhoofd getrokken, in zijn grijzen
+mantel gewikkeld, gaat de keizer van de eene tombe naar de andere; nu
+een oogenblik stilstaande, als om het opschrift op den steen te lezen;
+dan, in gebogen, peinzende houding, het schip doorgaande; hier voor een
+poos in de diepe schemering verloren, elders als eene schaduw
+voortglijdende langs de sombere zijbeuken. Hij is te midden der dooden:
+Peter, Catharina, Paul, ruwe krijgslieden, teedere vrouwen, onschuldige
+kinderen, en daar boven zijn hoofd hangen de verkleurde zegeteekenen
+van honderd oorlogen.&mdash;Wat voert, in dezen kouden winteravond, den
+tsaar hierheen? Drukt hem de last des levens? Verlangt hij naar den
+dood? Zie, hij staat stil, ontbloot het hoofd, knielt voor een
+graf:&mdash;dat zijner moeder! Een weinig verder, staat hij nogmaals
+stil en buigt wederom de knie&euml;n; langen tijd blijft hij geknield,
+in gebed verzonken; dan, opstaande, drukt hij een kus op het gouden
+kruis. Daar rust zijn oudste zoon!</p>
+<p>Een oogenblik later is hij vertrokken. <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e2085" href="#xd21e2085" name="xd21e2085">383</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd21e1047" href="#xd21e1047src" name="xd21e1047">1</a></span> Wij
+verwijzen de lezers voor de nadere kennismaking met deze vier russische
+secten naar de zeer belangrijke bijzonderheden, op bladz. 308 en volg.
+van den jaargang 1870 der <i>Aarde</i> medegedeeld. Het daar gezegde
+ontslaat ons van de verplichting, ditzelfde onderwerp thans nog eenmaal
+te behandelen.&nbsp;<a class="fnarrow" href=
+"#xd21e1047src">&uarr;</a></p>
+</div>
+</div>
+<div id="a1873-02" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">De kathedraal van Freiburg.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Wie het heerlijke Baden bezocht en de prachtige natuur
+van het Schwarzwald genoten heeft, heeft gewis ook te Freiburg vertoefd
+en met bewondering stil gestaan voor zijn indrukwekkende Kathedraal.
+Voor hem zal de <span class="corr" id="xd21e2091" title=
+"Bron: nevensstaande">nevenstaande</span> uitmuntende afbeelding een
+aangename herinnering geven. Door Koenraad van Z&auml;hringen omstreeks
+1122 begonnen, heeft men eerst 400 jaar later de laatste hand gelegd
+aan dit reusachtige, sierlijke kunstwerk, dat een der voortreffelijkste
+gewrochten is van den gothischen bouwstijl en de zeldzame verdiensten
+heeft van <span class="ex">geheel</span> voltooid en verwonderlijk goed
+geconserveerd te zijn.</p>
+<div class="figure xd21e2098width"><img src="images/p1873-384.jpg" alt=
+"De kathedraal van Freiburg." width="520" height="720">
+<p class="figureHead">De kathedraal van Freiburg.</p>
+</div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e2102" href="#xd21e2102" name=
+"xd21e2102">135</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="a1873-03" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">De kathedraal te Puy.</h2>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first">Schilderachtig ligt de oude stad Puy-en-Velay, de
+tegenwoordige hoofdstad van het departement der Haute-Loire, in haar
+krans van bergen, met hare amphiteatersgewijze oprijzende huizen,
+gekroond en beheerscht door hare indrukwekkende kathedraal. Deze
+laatste, waarvan de ommestaande plaat u eene afbeelding te aanschouwen
+geeft, behoort zeker tot de merkwaardigste kerkgebouwen van Frankrijk.
+Reeds door hare ligging op eene hooge rots, aan den rand van een
+afgrond, maakt zij een machtigen indruk: maar vooral ook door haar
+strengen, ernstigen gevel van witten en gekleurde steen, die
+onwillekeurig aan noordsche monumenten denken doet. Ook die groote, in
+schemerdonker gehulde zuilenhal, met haar zonderling, half koepelvormig
+gewelf, maakt, als ge binnentreedt, een diepen indruk, die nog verhoogd
+wordt door de soberheid en betrekkelijke armoede van den bouwtrant en
+het gemis van ornamentatie.</p>
+<p>Doch behalve deze eigenaardigheden, die iederen beschouwer treffen,
+is deze kerk merkwaardig in het oog van alle bouwkundigen en
+beoefenaars van de geschiedenis der architectuur, door de
+karakteristieke bijzonderheden en afwijkingen, die zij in haar
+bouwstijl vertoont. Hoewel door geheel haar aanleg tot den romaanschen
+stijl behoorende, draagt zij den stempel dier eigenaardige richting in
+de oud-middeleeuwsche architectuur van zuidelijk Frankrijk, die de
+school van Perigueux wordt genoemd, en zich onder den invloed van
+byzantijnsche denkbeelden en <span class="pagenum">[<a id="xd21e2110"
+href="#xd21e2110" name="xd21e2110">136</a>]</span>kunstregelen heeft
+ontwikkeld:&mdash;een hoogst merkwaardig verschijnsel, wellicht in aard
+en oorsprong, nog niet voldoende opgehelderd. De kathedraal van Puy
+vertoont in haar min of meer onbeholpen constructie duidelijk de sporen
+van een overgangstijdperk, waarin de nieuwe kunst, die straks in de
+gothiek hare heerlijkste uitdrukking zou vinden, aanving de stroeve
+vormen der oude romaansche en byzantijnsche architectuur te doordringen
+en te herscheppen. Ook als historisch monument is zij dus van zeer
+groot gewicht<span class="corr" id="xd21e2112" title=
+"Niet in bron">.</span></p>
+<div class="figure xd21e2116width"><img src="images/p1873-136.jpg" alt=
+"De kathedraal te Puy." width="527" height="720">
+<p class="figureHead">De kathedraal te Puy.</p>
+</div>
+<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e2120" href="#xd21e2120" name=
+"xd21e2120">403</a>]</span></p>
+</div>
+</div>
+<div id="a1873-04" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h2 class="main">Twee rustige plekjes.</h2>
+<div id="xd21e2124" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="main">I. Schaffhausen.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e2128width"><img src="images/p1873-403.jpg" alt=
+"Gezicht op Schaffhausen." width="541" height="720">
+<p class="figureHead">Gezicht op Schaffhausen.</p>
+</div>
+<p>Wat schilderachtig stadsgezichtje, dat oude Schaffhausen met zijne
+zonderlinge huizen, zoo grillig en fantastisch van bouworde; zoo bont
+geschakeerd langs de rivier, aan den voet van den heuvel, waarop het
+kasteel troont. Onwillekeurig roept dit tafreeltjen u de middeleeuwen
+voor den geest: op den berg de adellijke burcht; daar beneden, de kerk,
+die haar slanke spits hoog ten hemel heft; en om die beiden gegroept de
+huizen der eerzame poorters, door zoo menigen band aan burcht en kerk
+verbonden, in <span class="pagenum">[<a id="xd21e2134" href=
+"#xd21e2134" name="xd21e2134">404</a>]</span>hun leven en streven, hun
+werken en denken zoo vaak, deels gewillig, deels gedwongen, de leiding
+volgende, die van beiden uitgaat. En, mits die leiding goed zij, wat
+steekt daar vernederends of onteerends in? Behoeft de schare geen
+leidslieden; en is het niet goed dat er zijn, die, door geboorte en
+levensbestemming en traditie meer dan anderen tot die taak bekwaam,
+zich daar ook geheel aan wijden kunnen? Heeft, zouden wij bijna vragen,
+het verbreken van dien natuurlijken, organischen band wel altijd heil
+aangebracht? Maar wij mogen ons hier niet in zulke vragen verdiepen, en
+willen dat ook niet doen. Genieten <span class="pagenum">[<a id=
+"xd21e2136" href="#xd21e2136" name="xd21e2136">405</a>]</span>wij
+alleen het schilderachtig tafreeltjen, zonder al te zeer de
+bijzonderheden te ontleden, die ons wellicht menige onttoovering zouden
+berokkenen. En&mdash;wie weet?&mdash;wellicht dat de tijd, waarvan deze
+muurwerken getuigen, van te nabij gezien, ook iets zou verliezen van
+dien onbeschrijfelijk bekoorlijken glans, die hem nu voor ons, van
+verre staande, omstraalt!</p>
+</div>
+</div>
+<div id="xd21e2138" class="div2 section"><span class=
+"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span>
+<div class="divHead">
+<h3 class="main">II. Geroldsau.</h3>
+</div>
+<div class="divBody">
+<p class="first"></p>
+<div class="figure xd21e2142width"><img src="images/p1873-404.jpg" alt=
+"Waterval van Geroldsau." width="538" height="720">
+<p class="figureHead">Waterval van Geroldsau.</p>
+</div>
+<p>Drie malen heb ik mij nedergezet onder de koele lommer dier groote
+boomen, aan den oever dier heldere, murmelende wateren, bij den
+waterval van Geroldsau.</p>
+<p>De eerste maal was ik diep ongelukkig: een zware slag had mij
+getroffen en mij den lust en het licht mijns levens geroofd.... De
+eenzaamheid zoekende, vond ik, in eene kleine vallei, tusschen groene
+heuvelen, die beek, die, rustig voortkabbelende, eensklaps in haar loop
+gestuit, met groot gerucht in de diepte stort. Ach, was zij geen beeld
+van mijn leven, ook zoo plotseling verstoord, verbroken, vernield? Was
+dat klagend geluid, die doordringend weemoedige toon der vallende
+wateren, niet als een echo mijner eigene ziel? Ik stond stil, en zette
+mij neder aan den oever, luisterend naar de stemme, die al dieper en
+dieper in mijn gemoed doordrong. En het was of die stem steeds minder
+van smart en vertwijfeling, steeds meer van rust en kalmte en ernstig
+streven sprak, steeds duidelijker getuigde van het blijvende te midden
+van al wat verandert. En ik zag, hoe de beek, op korten afstand, haar
+rustigen loop hernam, als hadde niets haar gestoord: en de hoop
+herleefde, flauwelijk nog, in mijne geschokte ziel.</p>
+<p>Toen ik haar wederzag, de schoone cascade, was ik niet ongelukkig,
+maar langdurige, inspannende, vermoeiende arbeid had mijn geest
+uitgeput: eene dofheid was over mij gekomen, die mij afleiding in
+reizen zoeken deed. Weer voerde mijn weg mij naar den waterval bij
+Baden. En toen ik daar nederzat, en naar die muziek der ruischende
+wateren hoorde, was het alsof eene stemme mij toeriep; frischheid en
+leven, ook voor den geest, ze zijn te vinden in de vrije, heerlijke
+natuur, aan de borst van Gods schoone schepping, vanwaar kracht en
+bezieling uitgaan. Is het gloeiend hoofd moe gepeinsd, naar buiten dan
+in het vrije veld, in de lommer der bosschen, aan den oever der
+wateren, op den top der bergen&mdash;daar slaat de geest op nieuw de
+matte wieken uit, en verheft zich tot hooger sfeer.</p>
+<p>En toen ik haar ten derden male weder zag, de cascade van Geroldsau,
+toen was ik blijde en gelukkig en vol frisschen levenslust: want een
+ster was opgegaan over mijn pad, en lieve handen strooiden bloemen op
+mijn weg. En de stem der natuur klonk mij in de ooren als een
+jubellied, als een triomfzang van het eeuwig bloeiende leven, vol
+frischheid en jeugd.... Is zij iets anders, de natuur, dan de spiegel
+onzer eigene indrukken? Of heeft hare stem voor ons zoo wondere kracht,
+omdat de geest, die uit haar spreekt, ook fluistert in ons eigen
+hart?</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="div1" id="toc">
+<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2>
+<table>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-01">Het Vrije
+Rusland.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-01">1</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">I.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e121">Het hooge
+noorden.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e121">2</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">II.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s2">De
+Witte-zee.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s2">6</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">III.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e244">De
+Dwina.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e244">8</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">IV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href=
+"#xd21e306">Archangel.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e306">11</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">V.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e332">Het
+godsdienstig leven in Rusland.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e332">12</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">VI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e393">De
+pelgrims.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e393">15</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">VII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e600">De
+Heilige-eilanden.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e600">113</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">VIII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e707">Eens
+pelgrimsdag te Solowetsk.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e707">119</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">IX.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e766">Bidden en
+werken.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e766">122</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">X.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e824">De zwarte
+geestelijkheid.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e824">124</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1013">De russische
+sekten.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e1013">241</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1145">De
+oud-geloovigen.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e1145">247</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XIV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1236">De
+wegen.&mdash;In het woud.&mdash;Russische dorpen.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e1236">251</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XV.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1322">Patriarchale
+zeden.&mdash;Een staat in den staat.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e1322">257</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XVI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1519">De
+Steden&mdash;Kiew.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e1519">263</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XVII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s17">De
+Ballingschap.&mdash;De siberi&euml;rs.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s17">361</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XVIII.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s18">De
+lijfeigenschap.&mdash;Iwan IV en Sint-Philippus.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s18">367</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XIX.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#ch19">De
+Emancipatie.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch19">375</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XX.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s20">Heeren en
+Dienaars.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s20">380</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum">XXI.</td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href=
+"#xd21e2031">Alexander.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e2031">405</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-02">De kathedraal
+van Freiburg.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-02">383</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-03">De kathedraal
+te Puy.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-03">135</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-04">Twee rustige
+plekjes.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-04">403</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e2124">I.
+Schaffhausen.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e2124">403</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class="tocDivNum"></td>
+<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e2138">II.
+Geroldsau.</a></td>
+<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href=
+"#xd21e2138">405</a></td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+<div class="transcribernote">
+<h2 class="main">Colofon</h2>
+<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3>
+<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen
+overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de
+<a class="exlink xd21e32" title="Externe link" href=
+"http://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg
+Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd21e32"
+title="Externe link" href=
+"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line
+gedistribueerd correctieteam op <a class="exlink xd21e32" title=
+"Externe link" href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost
+and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it
+away or re-use it under the terms of the <a class="exlink xd21e32"
+title="Externe link" href="http://www.gutenberg.org/license" rel=
+"license">Project Gutenberg License</a> included with this eBook or
+online at <a class="exlink xd21e32" title="Externe link" href=
+"http://www.gutenberg.org/" rel="home">www.gutenberg.org</a>.</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online
+Distributed Proofreading Team at <a class="exlink xd21e32" title=
+"Externe link" href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p>
+<p>Project Gutenberg catalogus pagina: <a class="pglink" href=
+"http://www.gutenberg.org/ebooks/18339">18339</a>.</p>
+<h3 class="main">Codering</h3>
+<p class="first">Dit bestand is in de oude spelling. Er is geen poging
+gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde van
+de regel zijn hersteld.</p>
+<p>Verschenen in &ldquo;De Aarde en haar volken,&rdquo; jaargang
+1873.</p>
+<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>2006-05-05 Begonnen.</li>
+<li>2014-12-02 Ontbrekend gedeelte toegevoegd.</li>
+</ul>
+<h3 class="main">Externe Referenties</h3>
+<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn
+dat deze links voor u niet werken.</p>
+<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table class="correctiontable" summary=
+"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e145">3</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e150">3</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd21e558">23</a></td>
+<td class="width40 bottom">Oural-gebergte</td>
+<td class="width40 bottom">Oeral-gebergte</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e184">6</a></td>
+<td class="width40 bottom">Godonoff</td>
+<td class="width40 bottom">Godounoff</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e402">15</a></td>
+<td class="width40 bottom">Czeech</td>
+<td class="width40 bottom">Czech</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e418">15</a></td>
+<td class="width40 bottom">ge-gezindheid</td>
+<td class="width40 bottom">gezindheid</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e512">20</a></td>
+<td class="width40 bottom">Sozimus</td>
+<td class="width40 bottom">Zosimus</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e652">116</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e953">132</a></td>
+<td class="width40 bottom">Zozimus</td>
+<td class="width40 bottom">Zosimus</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e657">116</a></td>
+<td class="width40 bottom">Gemanus</td>
+<td class="width40 bottom">Germanus</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e697">118</a></td>
+<td class="width40 bottom">hunae</td>
+<td class="width40 bottom">hunne</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e700">118</a></td>
+<td class="width40 bottom">kritischea</td>
+<td class="width40 bottom">kritischen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e809">123</a></td>
+<td class="width40 bottom">handsehriften</td>
+<td class="width40 bottom">handschriften</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e889">128</a></td>
+<td class="width40 bottom">menniken-kolonie</td>
+<td class="width40 bottom">monniken-kolonie</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e905">130</a></td>
+<td class="width40 bottom">utt</td>
+<td class="width40 bottom">uit</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e918">131</a></td>
+<td class="width40 bottom">onbranden</td>
+<td class="width40 bottom">ontbranden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e925">131</a></td>
+<td class="width40 bottom">Woronesh</td>
+<td class="width40 bottom">Woronesj</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e931">131</a></td>
+<td class="width40 bottom">verkaalde</td>
+<td class="width40 bottom">verhaalde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e942">132</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e1077">242</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd21e1443">259</a>, <a class="pageref" href="#xd21e1843">374</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e1849">374</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd21e1855">374</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1192">249</a></td>
+<td class="width40 bottom">Nisjny-Nowgorod</td>
+<td class="width40 bottom">Nishny-Nowgorod</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1206">249</a></td>
+<td class="width40 bottom">half-barhaarsche</td>
+<td class="width40 bottom">half-barbaarsche</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1229">251</a></td>
+<td class="width40 bottom">Nisjny</td>
+<td class="width40 bottom">Nishny</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1243">251</a></td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1265">252</a></td>
+<td class="width40 bottom">dat onze dat onze</td>
+<td class="width40 bottom">dat onze</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1384">258</a></td>
+<td class="width40 bottom">&lsquo;</td>
+<td class="width40 bottom">&bdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1438">259</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e1682">366</a>, <a class="pageref" href=
+"#xd21e1846">374</a>, <a class="pageref" href="#xd21e1852">374</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e1859">374</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">&bdquo;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1491">262</a></td>
+<td class="width40 bottom">omschrijving</td>
+<td class="width40 bottom">omschrijven</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1494">262</a></td>
+<td class="width40 bottom">srijd</td>
+<td class="width40 bottom">strijd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1499">262</a></td>
+<td class="width40 bottom">gouveneur</td>
+<td class="width40 bottom">gouverneur</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1514">263</a></td>
+<td class="width40 bottom">derzaak</td>
+<td class="width40 bottom">der zaak</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1539">265</a></td>
+<td class="width40 bottom">zoutevisch</td>
+<td class="width40 bottom">zoute visch</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1553">266</a></td>
+<td class="width40 bottom">hezelfde</td>
+<td class="width40 bottom">hetzelfde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1561">266</a></td>
+<td class="width40 bottom">schitte-terende</td>
+<td class="width40 bottom">schitterende</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1608">362</a></td>
+<td class="width40 bottom">karaktar</td>
+<td class="width40 bottom">karakter</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1613">362</a></td>
+<td class="width40 bottom">zeervelen</td>
+<td class="width40 bottom">zeer velen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1618">362</a></td>
+<td class="width40 bottom">Zeervelen</td>
+<td class="width40 bottom">Zeer velen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1638">363</a></td>
+<td class="width40 bottom">en</td>
+<td class="width40 bottom">een</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1645">363</a></td>
+<td class="width40 bottom">maaar</td>
+<td class="width40 bottom">maar</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1713">367</a></td>
+<td class="width40 bottom">naar</td>
+<td class="width40 bottom">maar</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1718">367</a></td>
+<td class="width40 bottom">&rdquo;</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1780">370</a></td>
+<td class="width40 bottom">zeervele</td>
+<td class="width40 bottom">zeer vele</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1788">370</a></td>
+<td class="width40 bottom">honderd-vijftig</td>
+<td class="width40 bottom">honderdvijftig</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1791">370</a></td>
+<td class="width40 bottom">drie-honderd</td>
+<td class="width40 bottom">driehonderd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1800">371</a></td>
+<td class="width40 bottom">ol</td>
+<td class="width40 bottom">of</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1833">372</a></td>
+<td class="width40 bottom">Inkerman</td>
+<td class="width40 bottom">Inkermann</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1864">374</a></td>
+<td class="width40 bottom">Philippus</td>
+<td class="width40 bottom">Philippus'</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1912">377</a></td>
+<td class="width40 bottom">broederschapoen</td>
+<td class="width40 bottom">broederschappen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1942">379</a></td>
+<td class="width40 bottom">evenvast</td>
+<td class="width40 bottom">even vast</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1948">379</a></td>
+<td class="width40 bottom">Op nieuw</td>
+<td class="width40 bottom">Opnieuw</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1962">379</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">boeren maakten</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1971">380</a></td>
+<td class="width40 bottom">;</td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1990">382</a>,
+<a class="pageref" href="#xd21e2022">383</a></td>
+<td class="width40 bottom">veelmeer</td>
+<td class="width40 bottom">veel meer</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2006">382</a></td>
+<td class="width40 bottom">zeergoed</td>
+<td class="width40 bottom">zeer goed</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2050">406</a></td>
+<td class="width40 bottom">honderde</td>
+<td class="width40 bottom">honderden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2078">407</a></td>
+<td class="width40 bottom">)</td>
+<td class="width40 bottom">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2091">383</a></td>
+<td class="width40 bottom">nevensstaande</td>
+<td class="width40 bottom">nevenstaande</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2112">136</a></td>
+<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40 bottom">.</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND ***
+
+***** This file should be named 18339-h.htm or 18339-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/3/3/18339/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
+Gutenberg.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License available with this file or online at
+  www.gutenberg.org/license.
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation information page at www.gutenberg.org
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
+North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
+contact links and up to date contact information can be found at the
+Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/18339-h/images/book.png b/18339-h/images/book.png
new file mode 100644
index 0000000..963d165
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/book.png
diff --git a/18339-h/images/card.png b/18339-h/images/card.png
new file mode 100644
index 0000000..1ffbe1a
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/card.png
diff --git a/18339-h/images/external.png b/18339-h/images/external.png
new file mode 100644
index 0000000..ba4f205
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/external.png
diff --git a/18339-h/images/new-cover-tn.jpg b/18339-h/images/new-cover-tn.jpg
new file mode 100644
index 0000000..20dd4d8
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/new-cover-tn.jpg
diff --git a/18339-h/images/new-cover.jpg b/18339-h/images/new-cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9a6d7da
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/new-cover.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-001.jpg b/18339-h/images/p1873-001.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c709eee
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-001.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-004.jpg b/18339-h/images/p1873-004.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a330d3c
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-004.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-005.jpg b/18339-h/images/p1873-005.jpg
new file mode 100644
index 0000000..066cbc8
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-005.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-008.jpg b/18339-h/images/p1873-008.jpg
new file mode 100644
index 0000000..463981d
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-008.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-009.jpg b/18339-h/images/p1873-009.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ca0d8b4
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-009.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-013.jpg b/18339-h/images/p1873-013.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4871556
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-013.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-016.jpg b/18339-h/images/p1873-016.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cd371fa
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-016.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-017.jpg b/18339-h/images/p1873-017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..54349f4
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-017.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-020.jpg b/18339-h/images/p1873-020.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3c15245
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-020.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-021.jpg b/18339-h/images/p1873-021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4bc898c
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-021.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-024.jpg b/18339-h/images/p1873-024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6517690
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-024.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-113.jpg b/18339-h/images/p1873-113.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6e98326
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-113.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-116.jpg b/18339-h/images/p1873-116.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0115285
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-116.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-117.jpg b/18339-h/images/p1873-117.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0a48fc8
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-117.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-120.jpg b/18339-h/images/p1873-120.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9397f80
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-120.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-121.jpg b/18339-h/images/p1873-121.jpg
new file mode 100644
index 0000000..91cb1b6
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-121.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-124.jpg b/18339-h/images/p1873-124.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4c220e8
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-124.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-125.jpg b/18339-h/images/p1873-125.jpg
new file mode 100644
index 0000000..100412f
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-125.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-128.jpg b/18339-h/images/p1873-128.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cc20c67
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-128.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-129.jpg b/18339-h/images/p1873-129.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e03e12b
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-129.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-133.jpg b/18339-h/images/p1873-133.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c065704
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-133.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-136.jpg b/18339-h/images/p1873-136.jpg
new file mode 100644
index 0000000..94e05ca
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-136.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-241.jpg b/18339-h/images/p1873-241.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e686118
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-241.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-244.jpg b/18339-h/images/p1873-244.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e56e974
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-244.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-245.jpg b/18339-h/images/p1873-245.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d606bef
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-245.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-248.jpg b/18339-h/images/p1873-248.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d6769ef
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-248.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-249.jpg b/18339-h/images/p1873-249.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3859cd0
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-249.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-253.jpg b/18339-h/images/p1873-253.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1019fb3
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-253.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-256.jpg b/18339-h/images/p1873-256.jpg
new file mode 100644
index 0000000..37e04fd
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-256.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-257.jpg b/18339-h/images/p1873-257.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f27a4f0
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-257.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-261.jpg b/18339-h/images/p1873-261.jpg
new file mode 100644
index 0000000..70b2662
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-261.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-264.jpg b/18339-h/images/p1873-264.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a0f315f
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-264.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-268.jpg b/18339-h/images/p1873-268.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6f87de4
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-268.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-361.jpg b/18339-h/images/p1873-361.jpg
new file mode 100644
index 0000000..eed3cfe
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-361.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-365.jpg b/18339-h/images/p1873-365.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e596b0b
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-365.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-368.jpg b/18339-h/images/p1873-368.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4c24fa4
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-368.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-369.jpg b/18339-h/images/p1873-369.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a1e57e0
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-369.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-373.jpg b/18339-h/images/p1873-373.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9328f8b
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-373.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-376.jpg b/18339-h/images/p1873-376.jpg
new file mode 100644
index 0000000..be24cc0
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-376.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-381.jpg b/18339-h/images/p1873-381.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ccfa910
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-381.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-384.jpg b/18339-h/images/p1873-384.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4664feb
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-384.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-403.jpg b/18339-h/images/p1873-403.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d7c3ebb
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-403.jpg
diff --git a/18339-h/images/p1873-404.jpg b/18339-h/images/p1873-404.jpg
new file mode 100644
index 0000000..56bbec1
--- /dev/null
+++ b/18339-h/images/p1873-404.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..f4048c6
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #18339 (https://www.gutenberg.org/ebooks/18339)
diff --git a/old/2006-05-07-18339-8.txt b/old/2006-05-07-18339-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..85638a1
--- /dev/null
+++ b/old/2006-05-07-18339-8.txt
@@ -0,0 +1,5886 @@
+The Project Gutenberg EBook of Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Het Vrije Rusland
+       De Aarde en haar Volken, 1873
+
+Author: William Hepworth Dixon
+
+Release Date: May 7, 2006 [EBook #18339]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+                       HET VRIJE RUSLAND.
+
+
+
+De schetsen, die wij onzen lezers onder dezen titel aanbieden, zijn
+ontleend aan het voor een paar jaren verschenen boek van den met lof
+bekenden engelschen schrijver, William Hepworth Dixon, _Free Russia_,
+het vrije Rusland, genaamd: welk werk door het beschaafde publiek
+in Engeland en ook elders met grooten en welverdienden bijval is
+ontvangen. De titel mag eenigszins zonderling schijnen: hooren wij
+wat de schrijver zelf aanvoert om deze zijne keuze te rechtvaardigen.
+
+"_Swobodnaya Rossia_ (het vrije Rusland)--zoo zegt hij--is eene
+uitdrukking, die in geheel dat groote land leeft in aller mond;
+deze twee woorden geven het karakter aan en drukken tevens de hoop
+uit van het nieuwe rijk, dat tijdens den Krimoorlog in het leven
+is getreden. In vroeger tijd was ook Rusland vrij, niet minder dan
+Duitschland en Frankrijk. Later werd het overstroomd door aziatische
+horden; en sedert dien tijd handhaafde zich het tartaarsche element,
+indien al niet in het wezen, dan toch wel in den vorm, tot aan den
+oorlog van 1853; maar sedert den uitgang dier worsteling onderging het
+oude Rusland eene herschepping. Deze nieuwe natie, die het behoud van
+den vrede wenscht, en die vrij wil zijn:--deze is het, die ik vooral
+gepoogd heb te schilderen."
+
+Het behoeft nauwelijks herinnering, dat de engelsche schrijver met
+het feit, hetwelk zoo noodlottige gevolgen heeft na zich gesleept,
+en aan de vrijheid van Rusland een einde gemaakt, den inval der
+Mongolen bedoelt, die omstreeks de helft der dertiende eeuw het
+grootste gedeelte van het toenmalige russische rijk veroverden, en
+aan zich onderwierpen. Deze tartaarsche heerschappij duurde ruim twee
+eeuwen, en heeft zeer zeker in het russische volkskarakter, en vooral
+in de maatschappelijke en staatkundige instellingen, zeer diepe sporen
+achtergelaten. Uit dien tijd dagteekent, bijvoorbeeld, de invoering
+der lijfeigenschap; evenzoo is het aan geen twijfel onderhevig, of
+deze mongoolsche overheersching heeft aan geheel het leven van den
+russisch-slavischen volksstam dat eigenaardig oostersch, aziatisch
+karakter gegeven, dat Peter de Groote met forsch geweld heeft gepoogd
+uit te roeien, maar dat toch ook nu nog eene zoo scherpe lijn trekt
+tusschen Rusland en de volkeren van westelijk Europa. Volgens onzen
+schrijver zou nu de Krimoorlog, in zijne gevolgen, den machtigen stoot
+hebben gegeven, die het in aziatische barbaarschheid half verzonken
+russische rijk weder tot nieuw en hooger leven heeft opgewekt. Wat
+hiervan moge zijn, volgaarne luisteren wij naar de altijd belangrijke
+mededeelingen van den heer Hepworth Dixon: bovenal waar het een land
+geldt, dat, zoo ons niet alles bedriegt, geroepen is, binnen een niet
+te lang tijdsverloop, eene groote, wellicht voor eeuwen beslissende
+rol in de wereldgeschiedenis te spelen.
+
+
+
+I.
+
+HET HOOGE NOORDEN.
+
+
+"De Witte-zee!" riep, met een luiden lach, onze deensche gezagvoerder,
+terwijl hij zijn dunnen rossigen knevel opstreek;--"de Witte-zee! een
+mooie naam, inderdaad, voor eene zee, die er uitziet als engelsch
+bier! De bedding moge wit zijn, want die is bezaaid met de beenderen
+der schipbreukelingen;--maar het water is het nooit, tenzij dan dat
+het bevroren en met sneeuw bedekt is. Neen, dan hebben de matrozen
+en de zeehondenvisschers een beteren naam bedacht: zij noemen haar
+de IJszee."
+
+Na de Noordkaap--eene lichtgrijze, fantastisch gevormde, sombere
+rotsmassa, die ver in de schuimende golven der Poolzee uitsteekt,--te
+zijn omgevaren, stevenen wij zuidoostwaarts, onophoudelijk gedurende
+twee verschrikkelijke dagen geteisterd door wind, hagel en regen. In
+al dien tijd zagen wij niets van de zon: wel bespeurden wij omstreeks
+middernacht een flauw schijnsel, dat aan den morgenstond deed denken:
+maar op den middag was het weder dezelfde onbestemde schemering,
+juist even voldoende om de omringende duisternis zichtbaar te maken.
+
+De schilderachtige, overal door baaien en inhammen afgebroken en met
+hooge bergen geteekende kust, die wij tot dusver volgden, ligt achter
+ons: wij zeilen nu langs een vlak, eentonig, somber, ongebroken strand,
+bijna altijd in een dichten nevelsluier gehuld, die ons slechts nu en
+dan een blik op de akelige, levenlooze streek gunt. Na eene vervelende
+vaart van ongeveer vijftig uren, komen wij eindelijk aan een laag
+land, dat, half in den nevel verloren, zich verre weg naar het zuiden
+uitstrekt, niet ongelijk aan eene grauwe wolkenlaag. Wij varen tusschen
+kaap Kanin en de zoogenaamde Heilige-kaap, _Swioetoi-Noss_, door, en
+stevenen vervolgens het ongeveer dertig mijlen breede kanaal binnen,
+dat van de Poolzee naar de ruime en grillig gevormde binnenzee voert,
+onder den naam van de Witte- of IJszee bekend.
+
+De kust aan onze rechterhand is die van Lapland: een treurig, akelig
+land, waar men niets ziet dan sombere, doodsche meren en poelen,
+en naakte, grijze duinen, door een grauwen hemel overwelfd. Hier
+en daar zetten enkele jagers, te midden dezer eenzame wildernissen,
+het schrale wild na; ettelijke visschers werpen hunne netten in de
+naargeestige wateren. Deze lieden zijn onderdanen van den Tsaar en
+leden der orthodoxe kerk: maar zij spreken eene taal, die in het
+Winterpaleis bezwaarlijk verstaan zou worden; en zij hebben zekere
+godsdienstige ceremoniën en gebruiken bewaard, waaraan de heilige
+Synode hare goedkeuring nog niet gehecht heeft.
+
+Lapland is ééne groote wildernis van reusachtige rotsen, en diepe en
+donkere poelen en moerassen; hier en daar kronkelt zich daartusschen
+eene smalle vallei, langs wier hellingen die schrale mosplanten
+groeien, waarmede zich de rendieren voeden. Groepen van pijn- en
+berkeboomen brengen nu en dan in dit sombere landschap een weinig
+afwisseling; maar in deze koude luchtstreek tiert geen graan,
+en de bewoners moeten van de opbrengst hunner jacht en visscherij
+leven. Hunne eenige weelde, het roggebrood, moet te water uit Onega
+en Archangel worden aangevoerd: deze steden zelf ontvangen dit
+brood uit de zuidelijker provinciën. De Laplanders zijn nomaden;
+zij brengen den eindeloozen winter door in hutten, die zij zoo
+goed mogelijk inrichten; gedurende den vluchtigen zomer vertoeven
+zij in tenten. De piramidaalvormige hutten worden uit ruw behouwen
+boomstammen opgetrokken; eene dikke laag van mos belet het doordringen
+van het ijskoude water. Hunne tenten deden mij denken aan die der
+Comanches-Indianen: zij bestaan uit aaneengenaaide rendiervellen,
+die over een paal gespannen worden; eene opening van boven dient om
+den rook door te laten.
+
+Naar gelang van het jaargetijde, verplaatst de Laplander zijne woning
+van de eene plek naar de andere; nu eens laat hij zijne rendieren langs
+de hellingen der heuvelen grazen; dan weder tracht hij de visschen
+in de rivieren en langs de kusten te verschalken; des zomers zwerft
+hij door het binnenland, om mossen op te zoeken; in den winter trekt
+hij naar het strand, om zeehonden en kabeljauw te vangen. De mannen
+weten evengoed om te gaan met de lans, het oude nationale wapen, als
+met het geweer, dat zij in later tijd van vreemde kolonisten hebben
+overgenomen. De vrouwen, die er met hare broeken van zeehondenvel en
+hare jassen van rendierenvel alles behalve bevallig uitzien, zijn
+meest allen in allerlei tooverkunsten ervaren. In alle noordsche
+landen gewaagt men niet dan met schrik van die afschuwelijke heksen,
+die, naar de boeren meenen, altijd een of anderen boozen geest tot
+hare beschikking hebben. Eene Laplandsche leest in de toekomst,
+en voorspelt wat de komende dag brengen zal. Zij heeft de macht om
+iemand te betooveren of met kwalen en ziekten te bezoeken; zij kan
+zich naar goedvinden in de lucht verheffen, en de schepen doen zinken,
+die op den verren oceaan met de golven worstelen.
+
+Aan onze linkerhand hebben wij het schiereiland Kanin, dat mede
+deel uitmaakt van de woeste, dorre landstreek, waar de Samojeden hun
+zwervend leger opslaan: eene akelige ijswoestijn, nog verschrikkelijker
+dan de wildernissen, waarin de Laplander het wild vervolgt. Deze
+provincie van het groote rijk heeft noch dorpen, noch wegen, noch
+akkers; zij heeft zelfs geen eigen naam, want de Russen noemen haar
+nooit anders dan bet land der Samojeden. Zij strekt zich noord- en
+oostwaarts uit, van de muren van Archangel en de kust van kaap Kanin,
+tot aan de toppen van het Oural-gebergte en de IJzeren poorten van den
+zeeboezem van Kara. In hare dalen en kloven smelt de sneeuw nooit; en
+hare kusten, die eene lengte van ongeveer zevenhonderd mijlen beslaan,
+zijn gedurende acht maanden van het jaar ongenaakbaar door onafzienbare
+ijsmassa's. In Juni, wanneer de winter voor korte oogenblikken wijkt,
+bekleeden zich de hellingen van enkele gunstig gelegen valleien
+met mossen, waarvan het doffe, sombere groen, hier en daar, scherp
+afsteekt tegen het eentonige bruin der naakte rotsen en het grauwe
+lijkkleed van vuile sneeuw. Met deze kostbare mossen voedt zich het
+rendier, het kameel der poollanden, dat in deze onherbergzame oorden
+het leven voor de menschen voor 't minst mogelijk maakt.
+
+Het woord Samojeed beteekent kannibaal, menscheneter: althans zoo zegt
+de taalwetenschap. De Samojeden zouden dus antropophagen zijn. Maar ook
+deze wetenschap is niet onfeilbaar: en om eene dergelijke uitspraak
+te staven, zijn er duchtige bewijzen noodig, meer afdoende dan
+tot dusver zijn aangevoerd: er blijft dus nog ruimte voor verdere
+onderzoekingen. De Samojeden koken hunne spijzen niet; het is mij
+onbekend, of zij menschenvleesch eten; wel weet ik dat zij het
+vleesch der rendieren rauw verslinden. Hunne jacht- en zwerftochten
+steeds verder uitstrekkende, zijn de Samojeden, aanvankelijk in het
+hooge noorden van Azië gevestigd, het Oural-gebergte overgetrokken,
+en hebben zich in de landstreken tot nabij kaap Kanin verspreid:
+een land, zoo koud, zoo ruw en zoo dor, dat waarschijnlijk geen
+ander menschenras het daar zou kunnen uithouden. Daar vonden hen
+de Zarayny, die hen hebben overwonnen en in een toestand gebracht,
+zeer nabij aan de slavernij grenzende.
+
+Deze Zarayny, een dapper en verstandig volk, schijnen, wat afstamming
+en taal betreft, het naast aan de Finnen verwant; waarschijnlijk
+zijn zij de overblijfselen eener aloude volkplanting van _trappers_
+of jagers. Zoowel door gestalte en voorkomen als door aanleg en
+ontwikkeling, munten zij boven de Samojeden uit; evenals de Russen,
+bouwen zij zich houten hutten, en bezitten talrijke kudden rendieren,
+waarvan de bewaking aan het overwonnen volk wordt opgedragen. Deze
+onderwerping aan een meer begaafd en ontwikkeld ras is voor den
+Samojeed de natuurlijke voorbereiding tot een hooger trap van
+beschaving; hij leert het menschelijk leven ontzien en eerbiedigen,
+de rechten van den eigendom erkennen en waardeeren. Een amerikaansche
+Roodhuid leeft van de buffeljacht; hij doodt veel meer dieren
+dan hij voor zijne behoefte noodig heeft, louter uit zucht om
+te dooden en de vernielen. De Samojeden zouden evenzoo handelen:
+maar de Zarayny hebben hun geleerd, het zoo onontbeerlijke dier,
+zonder hetwelk de mensch hier niet leven kan, te vangen, te temmen
+en als huisdier te gebruiken. Als een echte wilde, maar weinig hooger
+staande dan de Pawnie van Noord-Amerika, bouwt de Samojeed zich geene
+vaste woning; hij weet niets van landbouw, en heeft ook geen begrip
+van grondeigendom. Even als de Laplander, woont hij in eene hoogst
+eenvoudige tent, die, vooral van binnen, dadelijk aan een indiaanschen
+wigwam denken doet: want zij bevat niets dan eenige huiden, waarop
+de bewoners plaats nemen. In deze tenten zoudt ge vruchteloos naar
+eenig spoor van kunstvaardigheid zoeken; zelfs de ruwe teekeningen,
+waarmede enkele indiaansche stammen hunne armelijke woningen opsieren,
+ontbreken hier. Toch heeft de Samojeed eenige, het is waar zeer
+onbestemde, denkbeelden en voorstellingen van maatschappelijk leven,
+zelfs van eene regeering. Eene groep van een zeker aantal woningen
+draagt den naam van _choum_; aan het hoofd van iederen choum staat
+een _chaman_, een soort van geestelijk opperhoofd.
+
+De tegenwoordige keizer heeft eenige priesters naar deze stammen
+afgezonden, zooals weleer Marfa Boretski zijne popen en monniken naar
+Lapland en Karelië zond, in de hoop de onbeschaafde heidensche inwoners
+tot het Christendom te bekeeren. Men zou zoo gaarne willen gelooven,
+dat deze zendelingen inderdaad nut stichten en eenige vrucht op hun
+arbeid zien: maar de Russen, die van nabij met het land en zijne
+bewoners bekend zijn, halen glimlachend de schouders op, als men hen
+spreekt over de orthodoxe propaganda langs de kusten van de golf van
+Obi en de zee van Kara. Uit eigen ervaring kan ik hieromtrent geen
+oordeel vellen; het toeval heeft mij echter in aanraking gebracht met
+een dier grieksche priesters, die, waarschijnlijk wanhopende aan de
+mogelijkheid om het volk tot zich op te heffen, mooi op weg was om
+zelf tot het peil zijner onwillige hoorders af te dalen. Hoewel hij
+nog altijd den titel van pope bleef voeren, leefde hij als een chaman;
+hij had de kleeding van zulk een samojeedsch opperhoofd aangenomen,
+en met elken dag naderde hij in zijn gang, manieren en voorkomen,
+meer en meer tot de mongoolsche type. Men beweerde zelfs, dat hij
+zijne tent met eene inlandsche tooverkol deelde.
+
+Deze volksstammen bewaken de grenzen van het rijk der Tsaren;
+hunne naakte rotsen en wilde bergen zijn als het ware de voorhof van
+Groot-Rusland, dat aloude vaderland der Russen van echten ouden stam,
+welks velden en vlakten en bosschen nooit hebben weergalmd van den
+hoefslag der tartaarsche ruiters.
+
+Waarom, vraagt iemand wellicht, dus door het uiterste noorden
+Rusland binnen getreden? Mijn waarde lezer, ik had daarvoor mijne
+goede redenen. Stel eens dat de Groot-mogol in de zeventiende eeuw
+Engeland veroverd had; dat de aziatische denkbeelden en gewoonten,
+gedurende meer dan twee eeuwen, te Londen den toon hadden gegeven;
+dat ons Brittanje, eindelijk het juk afwerpende, zijne burgerlijke
+zelfstandigheid, zijne overoude vrijheden, instellingen en rechten
+had herwonnen:--welk land denkt gij dan, dat een vreemdeling, die het
+echte engelsche karakter zou willen bestudeeren, in de eerste plaats
+zou bezoeken? Zou hij niet zijne schreden naar Amerika richten,
+om daar, in Massachusetts, een zuivere type te vinden, door geen
+vreemde oostersche invloeden verbasterd? Eerst later zou hij de daar
+aangevangen studiën willen voltooien door een bezoek aan de boorden
+van den Theems en de Mersey.
+
+Evenzoo moet de reiziger, die zich eene juiste voorstelling wil
+vormen van het vrije Rusland der toekomst, waaraan de Krimoorlog het
+leven gegeven heeft, zijne waarnemingen beginnen in de noordelijke
+provinciën: want alleen in dit land van wouden en meren en moerassen
+vindt hij een tak van den grooten slavischen stam, die nimmer voor
+een vreemden heerscher gebogen heeft, en nooit, door de aanraking met
+andere nationaliteiten, van zijne voorvaderlijke zeden en levenswijze
+is afgetrokken.
+
+De landstreek tusschen Perm en Onega, die eene oppervlakte beslaat
+van zevenmaal de uitgestrektheid van Frankrijk, werd door kolonisten
+uit Nishny-Nowgorod bevolkt en ontgonnen, ten tijde toen deze
+groote stad nog in het genot harer volle zelfstandigheid was,
+rijk door haar handel, beroemd door haar kunstliefde en haar
+godsdienstzin, de mededingster van Frankfort en Florence, evenals
+Londen en Brugge, lid van het machtige verbond der Hansa. De aldus
+gestichte koloniën handhaafden en verdedigden eeuwen lang hare aloude
+rechten en vrijheden; zij weerden zoowel den duitschen invloed als de
+overheersching der Tartaren af, en bewaarden het nationale karakter
+in al zijne zuiverheid, vrij van alle vreemde bijmengselen. "Nooit,"
+zeide mij, met blijkbare fierheid, een pachter van Archangel, "nooit
+hebben wij onder ons edelen of slaven gekend." In alle opzichten,
+zoowel ten goede als ten kwade, zijn zij aan hunne oude levenswijze
+en zeden getrouw gebleven; en toen de Tsaar Godonoff, ten jare 1601,
+de aartsvaderlijke inrichting van het dorps- en gemeentewezen naar het
+tartaarsche model wilde vervormen, boden zij een even hardnekkigen
+weerstand, als toen, zes-en-zestig jaren later, de patriarch Nikon
+in de eeredienst veranderingen wilde invoeren, die meer met den
+byzantijnschen geest dan met de oud-russische traditie strookten.
+
+Deze vrije kolonisten, niet wijkende voor den aandrang van wereldlijke
+en geestelijke machthebbers, weigerden standvastig hun ouden ritus
+te verruilen voor de officiëele liturgie, die men hun opdringen
+wilde. Zij behielden hunne taal, hoewel de hoofdstad die verworpen
+had; en eindelijk, toen de bestemde tijd vervuld was, schonken zij
+aan de wereld een groot dichter, Michael Lomonosoff, die, in eene
+boerenhut geboren, der vernederde en vergeten taal een nieuwen
+luister schonk, en haar de heerschappij verzekerde in de school,
+in de regeeringscollegiën en zelfs aan het hof.
+
+
+
+
+II.
+
+DE WITTE-ZEE.
+
+
+Wij varen om kaap Intzy, en laten achter ons de nauwe zeeëngten,
+die Lapland van het land der Samojeden scheiden: de Witte-zee opent
+zich voor ons.
+
+Deze zee, ruim tweemaal zoo groot als het uitgestrektste meer der
+Vereenigde Staten, het Lake Superior, herinnert door hare gedaante
+eenigermate aan het meer van Como: ten noordwesten dringt zij met
+eene smalle baai, de golf van Kandalask, diep in Lapland door; ten
+zuiden splitst zij zich wederom in twee baaien, door eene breede
+zandvlakte gescheiden, waarvan de armzalige bewoners van visscherij
+en zeehondenvangst leven. Naar de rivieren, die zich in deze baaien
+uitstorten, voert de eene den naam van golf van Onega, de andere
+dien van golf van Dwina of van Archangel: welke laatste naam meer
+algemeen is. Aan de monden dezer rivieren liggen de beide koopsteden
+Onega en Archangel.
+
+De Witte-zee is over het algemeen zeer diep: aan den ingang schat
+men de diepte op tachtig vademen; nabij de golf van Kandalask wijst
+het peillood niet minder dan honderd-zestig vademen aan; toch is
+het strand doorgaans noch hoog, noch steil. De golf van Onega is met
+rotsen en eilanden bezaaid, waarvan de meesten echter niet veel meer
+zijn dan zandbanken, die haar ontstaan danken aan het slib, dat de
+golven van de vlakten van Kargopol medevoeren. Aan den ingang der
+golf, tusschen kaap Orlow en de stad Kem, ligt eene groep van meer
+belangrijke eilanden, zooals Solowetsk Anzersk, Moksalma en anderen,
+aan wier namen zich veelvuldige legenden en herinneringen uit de
+vroegere en latere geschiedenis van Rusland hechten.
+
+Solowetsk, het aanzienlijkste eiland van dezen kleinen archipel, boogt
+op zijn beroemd klooster, nog geheel vervuld met de herinnering aan
+Sint-Servatius en Sint-Zosimus; zijne muren herbergden ook eenmaal
+den heiligen Filippus. Dit klooster bezit hoogvereerde relieken,
+waaraan monarchen en bedelaars om strijd hulde komen bewijzen; in zijne
+ruime gangen en hoven dwaalt het ontzaggelijke spooksel om, waarvan
+de gedachte alleen den kozak in zijne tent, en den kabeljauwvisscher
+in zijne schuit, eene siddering door de leden jaagt. Dit klooster was
+het tooneel van een aantal merkwaardige gebeurtenissen, en zelfs van
+wonderen, door de poëzie en de schilderkunst verheerlijkt.
+
+Nabij den mond van de Dwina verheft zich de voor korten tijd gebouwde
+vuurtoren, die tachtig voet boven de zee oprijst; maar de nevel
+is meestal zoo dicht, dat het bijkans onmogelijk is den toren te
+zien. Wij krijgen hier een loods aan boord; zijn gelaat, door zware
+lokken omgolfd, drukt zachtheid en geduldige lijdzaamheid uit. Op
+een nederigen, half vreesachtigen toon, als duchtte hij dat zijn
+raad kwalijk zou worden opgenomen en hij zelf mishandeld, deelde hij
+ons mede, dat het aan den mond der rivier laag water was, en dat wij
+verplicht zouden zijn den vloed af te wachten.
+
+"Wachten!" roept onze kapitein; "neen, dat nooit! Help ons liever
+een handje, dan zullen wij er wel doorkomen."
+
+Juist breekt de zon door de nevelen heen; maar de zwarte wolken hangen
+laag en dreigend; ieder gevoelt dat een stormvlaag op handen is. Dicht
+bij den mond liggen twee booten, de _Thera_ en de _Olga_, die als
+beschonkenen heen en weder slingeren; toch geeft de russische loods
+glimlachend toe; de machine werkt met halve kracht, en wij stevenen
+naar de rij van zwarte en witte bakens, die voor ons op de golven
+dobberen. Weldra laten wij de _Thera_ en de _Olga_ achter ons, die,
+terwijl wij voorbij stoomen, nog heviger slingeren en schudden, en
+waarvan de zeilen rusteloos beven, als een door de koorts gefolterde
+kranke. Een half uur later varen wij tusschen de tonnen door: wij
+zijn in de buitenhaven.
+
+Evenals de meeste groote rivieren, heeft ook de Dwina aan haar mond een
+delta van eilandjes en banken gevormd, waartusschen hare wateren naar
+zee vloeien. Geen enkel dezer kanalen kan aanspraak maken op den naam
+van eigenlijken hoofdtak der rivier; want de Dwina, nog grilliger dan
+de zee, is aan voortdurende veranderingen onderhevig. Een stoomboot,
+die in Augustus door een breeden arm naar zee is gestevend, zal,
+in Juni van het volgende jaar terugkomende, dien weg soms bijkans
+gesloten vinden en een anderen doortocht moeten zoeken. Volgens oude
+kaarten bevond zich de voornaamste monding niet ver van het klooster
+Sint-Nikolaas; later had zij zich nabij het eiland Rosa verplaatst;
+eindelijk liep zij voorbij de batterijen van het fort Dwina. Maar
+twee zomers achtereen woedden er geweldige stormen in de poolzeeën,
+die den loop der stroomen en de ligging der banken veranderden:
+de bestaande riviermond werd verstopt. De haven-politie zag de ramp
+aan--en bleef werkeloos. Wat kon zij ook doen? dit geval was in hare
+instructie niet voorzien. Misschien zou Archangel voor immer van
+zijne gemeenschap met de zee, waaraan het zijn welvaart dankt, zijn
+verstoken geworden, indien niet een deensch koopman aan de vreemde
+handelshuizen had voorgesteld, een stoomboot te huren, en te beproeven
+of er voor hunne schepen geen andere weg naar zee te vinden was. "Het
+water in de rivier zakt, zeide hij: dus moet het zich een doortocht
+naar zee hebben gebaand. Laat ons dien opzoeken." De noodige gelden
+werden bijeengebracht; de boot voer de rivier af, en bracht de blijde
+tijding, dat in een der armen, dien van Maimaks, voldoende diepte
+werd aangetroffen om de grootste schepen te kunnen doorlaten. Zoo
+scheen dan het bezwaar opgeheven, de gemeenschap tusschen de stad
+en de zee was weder hersteld, en de inwoners verheugden zich reeds
+over de gewichtige dienst, aan hun handel bewezen. Maar zij hadden
+buiten den waard, dat is buiten de havendirectie gerekend. Nog nooit
+was een schip van Archangel door dien rivierarm naar zee gegaan;
+voor dien waterweg was geen reglement vastgesteld; en de politie kon
+toch niet toelaten, dat een schip, zonder reglement, langs dien weg
+uitliep! Vergeefs waren alle verzoeken en protesten der kooplieden:
+de politie was onverbiddelijk; de scheepvaart stond stil; de rijk
+geladen schepen konden in de haven blijven liggen, omdat in de
+reglementen geen melding werd gemaakt van dien nieuwen mond.
+
+Men richtte een adres aan den gouverneur van Archangel, prins Gragarin:
+maar hoewel hij hartelijk lachte om de bespottelijke bekrompenheid
+der havendirectie, liet hij toch de zaak zooals zij was: ook hij had
+omtrent dit punt geene instructie, en zijn persoonlijk belang was
+er niet bij betrokken. De directeur der douane, Gospadin Sredine,
+wilde er, zoo mogelijk, een eind aan maken, en bood aan, op eigen
+gezag, voor den nieuwen waterweg ontvangers te benoemen en kantoren
+te vestigen; maar de politie was..... de politie. Eindelijk, nadat
+eenige weken met dit gehaspel vermorst waren, zonden de kooplieden en
+reeders een smeekschrift naar Petersburg, en zoo kwam de zaak Keizer
+Alexander ter oore. Deze maakte er dadelijk een einde aan, zeggende:
+"Het spreekt van zelf, dat de schepen een nieuwen weg naar zee moeten
+volgen, als de oude onbruikbaar is geworden."
+
+De Witte-zee zou bijna den naam van de moorddadige verdienen: zij
+is een groot graf. Zelfs de lieden, voor wie stormen en schipbreuken
+zich oplossen in eene reeks cijfers en vergelijkende tabellen--zooveel
+schepen door de ijsschotsen verbrijzeld, zooveel gezonken, zooveel
+menschen verongelukt of vermist, dat is zooveel percent van het geheel;
+zelfs de statistici, voor wie de menschen geene andere bestemming
+schijnen te hebben dan om in kabbalistische tabellen en vervelende
+rapporten te figureeren; zelfs zij zouden wellicht nog een ander
+gevoel niet geheel kunnen onderdrukken, wanneer de sombere geschiedenis
+dezer akelige zee voor hen werd ontrold. Wat vreeselijke worstelingen,
+wat zielverscheurende angsten en smarten heeft zij niet aanschouwd;
+welke onuitsprekelijke klachten en jammerkreten hebben daar niet
+weerklonken over die doodsche, grauwe wateren, door dien duisteren
+nevelsluier, als eene lijkwade over de golven verspreid: klachten
+en jammerkreten, door geen menschelijk oor vernomen, wegstervende
+in het loeien van den storm, het brullen der golven, het donderend
+kraken der ijsbergen! Eenige jaren geleden, waren meer dan honderd
+schepen op eenmaal in het ijs geklemd: schepen van allerlei afmeting
+en soort, en van verschillende landen afkomstig: zweedsche, deensche,
+hollandsche, engelsche. De engelsche consul te Archangel, van den
+toestand onderricht, telegrafeerde om hulp naar Engeland. Weinige
+dagen later, den 12den Juli, vertrokken twee stoombooten van Londen,
+om de ingesloten schepen en hunne bemanning te redden. Veertien
+dagen na haar vertrek, verschenen de beide booten in de Witte-zee,
+en begonnen zij haar zwaren en moeilijken arbeid.
+
+De talrijke vloot was de havens van de Dwina uitgezeild, zoodra de
+tijding was gekomen dat het ijs in de golf begon te smelten; maar toen
+de schepen den zoogenaamden Gorgel--het kanaal dat de Witte-zee met
+de Poolzee verbindt--waren binnengeloopen, keerde de wind plotseling
+van het noorden naar het zuiden; in een oogenblik zagen de schepen
+zich nu van alle zijden omringd en ingesloten door ijsschotsen, die
+met geweld tegen elkander botsten. Met groote moeite en de uiterste
+voorzichtigheid bereikte de vloot, zonder hinder, kaap Kanin; maar
+nu strekte zich voor haar eene hooge en zware ijsmassa uit; het was
+volstrekt onmogelijk, verder door te dringen: de schepen kraakten en
+zuchtten en trilden bij den herhaalden schok der drijvende schotsen
+en ijsbergen. Tot overmaat van ramp, draaide de wind weder naar
+het noorden, en dreef nu drie dagen achtereen de ijsschotsen naar de
+zee-engten; de schepen werden achteruit geworpen, en de doortocht naar
+de open zee hun geheel versperd. Vruchteloos worstelden zij tegen
+den geweldigen stroom, die hen naar de rotsige kusten van Lapland
+heenvoerde, waar zij weldra door een onverbreekbaren muur van ijs
+waren ingesloten.
+
+Nu werd de akelige stilte dezer doodsche wateren telkens afgebroken
+door het luide gekraak der schepen, wier kiel tusschen de opdringende
+schotsen verbrijzeld werd, als een glas tusschen de vuist van een
+reus. Ging een schip te gronde, dan sprongen de matrozen op het ijs, en
+redden zich aan boord van het naastbij gelegen vaartuig: misschien om
+eenige uren later nogmaals te verhuizen. Soms leden dezelfde matrozen,
+op eenen dag, vijf of zesmaal schipbreuk, wanneer de bodems, waarop
+zij eene toevlucht hadden gezocht, plotseling onder hunne voeten
+wegzonken.--Toen de twee stoombooten hare taak hadden volbracht,
+werd de volgende opgave aan het ministerie van koophandel gezonden:
+
+"Het getal schepen, die door de bemanning moesten verlaten worden,
+bedroeg vier-en-zestig; veertien schepen waren gered; de vijftig
+anderen waren gezonken. Onder deze laatsten waren er achttien, in
+Engeland gebouwd en door Engelschen bemand."
+
+
+
+
+III.
+
+DE DWINA.
+
+
+De lage en vlakke oevers, met een weelderigen plantengroei bedekt,
+de vele groene eilanden in den mond der Dwina verspreid, herinneren
+aan den Missouri: maar het slib van de Dwina is minder vruchtbaar dan
+dat, hetwelk de amerikaansche rivier met hare wateren aanvoert. Hier
+prijken de eilanden alleen met gras en laag geboomte. Ginds, op
+het vaste land, strekt zich, zoover men zien kan, een bosch van
+eeuwenheugende pijnboomen uit.
+
+Het lage vlakke eiland, dat men, bij het invaren der monding,
+ter rechterhand laat liggen, heet Sint-Nikolaas, ter eere van
+den priester, die, in heiligen geloofsijver ontvlamd, maar men
+verhaalt, op het concilie te Nicea, den ketter Arius een slag in het
+aangezicht gaf. Niemand weet waar deze Nikolaas eigenlijk geleefd
+heeft en gestorven is; ook maakt de geschiedenis geene melding van
+zijne tegenwoordigheid op het eerste concilie van Nicea. Volgens de
+overlevering zou hij te Liki geboren zijn, en te Mira hebben gewoond:
+van daar de bijnaam van den heilige van Mirliki; maar geen enkele regel
+schrifts van hem is tot ons gekomen, en hetgeen men van hem verhaalt
+is dikwijls in onderlinge tegenspraak. Dit alles belet evenwel niet,
+dat Nikolaas een zeer populaire heilige is, die bij het volk hoog
+staat aangeschreven. Hij is de patroon der edelen, der kinderen,
+der matrozen, der bedevaartgangers; de troost en hulp der armen,
+der verdrukten en zwervelingen. In deze noordsche wildernissen wordt
+zijn naam door allen aangeroepen, vindt men zijn beeld in elke hut;
+maar nergens misschien wordt hij ijveriger en vuriger vereerd dan
+langs de kusten der Witte-zee. Met welk eene vrome blijdschap en
+innige zelfvoldoening leest de arme visscher dezer stranden in zijn
+_Levens der Heiligen_ (voor hem Bijbel, heldendicht, geschied- en
+wetboek tevens), dat Nikolaas de machtigste is van alle heiligen,
+die in den hemel wonen; dat hij aan de rechterhand Gods is gezeten,
+en het bevel voert over een leger van driehonderd engelen, die,
+met het zwaard in de vuist, gereed staan op zijn wenken te vliegen!
+
+Een moujik (boer) vroeg eens aan een mijner vrienden, wie God zou
+worden, wanneer God kwam te sterven.
+
+"Mijn goede vriend", antwoordde de Engelschman met een glimlach,
+"God zal nooit sterven."
+
+De boer stond een oogenblik versuft, en herhaalde hoofdschuddend:
+"Hij zal nooit sterven!"--Toen, zich eensklaps herstellende, als ware
+hem plotseling een licht opgegaan, hernam hij ernstig: "Ja, nu zie ik
+het: gij zijt een ongeloovige, iemand zonder godsdienst. Ik weet het
+beter dan gij. God zal zeker eens sterven, want Hij is reeds zeer oud;
+en dan zal Sint-Nikolaas in zijne plaats treden."
+
+Terwijl wij door den Maimaks-arm stoomen, mogen wij onze oogen
+verkwikken aan het frissche groen der weilanden en dichte struiken:
+eene weldadige verrassing, nadat wij zoolang niets anders hadden
+gezien dan naakte, sombere rotsen, loodkleurige wolken en vuil-grauwe
+wateren. Maar achter de biezen, achter de struiken en boomen,
+zoeken wij vergeefs, wat toch bovenal leven en bekoorlijkheid aan
+het landschap schenkt: menschelijke woningen. Eene enkele armelijke
+planken hut is alles, wat wij kunnen ontdekken; in een klein weiland
+staan eenige mannen bij een soort van dijkje; een jeugdige knaap ligt
+achteloos uitgestrekt in een broze schuit, die met de deining der
+stoomboot op en neder wiegelt; maar niemand schijnt hier te wonen;
+de mannen en de knaap zijn van een naburig dorp gekomen. Zij zijn de
+rivier afgezakt, om voor hunne koeien wat gras te maaien, en eenig
+brandhout te verzamelen; straks zullen zij weder scheep gaan en naar
+huis keeren.
+
+Langs de oevers der oude kanalen vindt men dorpen in menigte;
+die dorpen bestaan uit een groep van eenige hoogst eenvoudige
+woningen, rondom eene kerk en een klooster geschaard, en hier en daar
+geflankeerd door eenige windmolens, die hunne armen, als bezetenen,
+rondwentelen. Elk dorp en elk gehucht is op de vooraf aangewezen plaats
+gebouwd; zij gelijken allen volkomen op elkander: vergeefs zoudt
+ge, in bouwtrant of inrichting, eenig spoor van oorspronkelijkheid
+zoeken. Alles geschiedt hier naar vastgestelde regels; de pope en
+de _starost_, keizerlijk ambtenaar, moeten in alle omstandigheden
+geraadpleegd worden, en wat zij voorschrijven of aanraden, geldt
+als wet.
+
+Overal in deze streken wordt de aandacht van den vreemdeling
+onwillekeurig getrokken door de groote menigte kruisen, die zich langs
+de kusten en langs de oevers der groote rivieren verheffen. Zoodra de
+hemel zich dreigend laat aanzien, gaat de zeeman aan land, richt een
+kruis op, en knielt neder om te bidden. Als zich dan een gunstige wind
+verheft, rijst hij op en keert naar boord terug, het heilige teeken op
+de woeste kust achterlatende, als een offer zijner dankbaarheid. Is
+er inderdaad ernstig gevaar, dan gaat vaak de gansche bemanning
+aan land; een paar boomen worden geveld en daarmede een groot kruis
+opgericht, waarop de namen der matrozen en de dagteekening worden
+gesneden. Langs de kusten der Witte-zee ontmoet men elk oogenblik
+deze vrome gedenkteekenen maar nergens zijn zij zoo menigvuldig als op
+de rotsen der Heilige-eilanden. Stomme en toch welsprekende getuigen
+van doorgestanen angst en onverwachte uitredding: elk kruis herinnert
+aan een storm.
+
+Enkelen zijn inderdaad historische monumenten. In de hoofdkerk van
+Archangel bewaart men zulk een _ex-voto_, door Peter den Groote
+opgericht, toen hij in deze streken ternauwernood aan een schipbreuk
+ontkwam; het werd later weggenomen en naar de kathedraal gebracht. "Dit
+kruis is door kapitein Peter gesneden", zoo luidt het opschrift,
+door de hand van den Tsaar zelf vervaardigd; en dat de keizer in
+de beeldhouwkunst niet onervaren was, toont dit werk, dat met recht
+op sierlijkheid en smaak aanspraak mag maken.--Is zij niet schoon en
+aandoenlijk, deze gewoonte, om op de onherbergzame kusten, door stormen
+geteisterd, en waar zoo menig, menigeen zijn graf in de golven vond,
+overal de zichtbare teekenen te plaatsen van hulp en redding, als het
+ware de tastbare gebeden en dankzeggingen voor de goddelijke genade,
+die hielp waar alle menschelijke hulp te kort schoot? De engelsche
+matroos, door tegenwind opgehouden, verlaat, met gramschap in de
+ziel en luide verwenschingen op de lippen, de kust, waar hij tegen
+zijn zin gevangen werd gehouden. Voorzeker, Jack Tar (de bijnaam der
+engelsche matrozen, ons Janmaat) bezit voortreffelijke eigenschappen,
+die niemand hem betwisten zal: maar deze kinderlijk vrome gewoonte
+van den russischen zeeman, getuigt zij niet van hoedanigheden, die,
+uit een zedelijk oogpunt, althans niet lager staan?
+
+Op de Dwina ontmoeten wij gansche vloten van houtvlotten en zoogenaamde
+_praams_, die ons een eigenaardig beeld van het leven in deze streken
+vertoonen. De vlotten bestaan uit lange reeksen van pijnboomstammen,
+door middel van rijshout aan elkander verbonden; op het vlot staat
+eene planken hut, waarin de eigenaar rustig zit te dommelen, terwijl
+zijne mannen op den oever hout hakken, of den gang van het vlot
+besturen. Deze vlotten komen dikwijls, drie- à vierhonderd mijlen ver
+uit het binnenland, de Dwina en hare nevenstroomen afzakken. De slanke
+pijnen, in de groote wouden van Wologda en Nishny-Konetz geveld, worden
+naar de oevers der rivieren gesleept, en daar door krachtige handen
+saamgebonden en tot vlotten vereenigd. In de steden, waar men langs
+vaart, bestaat altijd overvloedige gelegenheid om kosteloos de noodige
+manschappen te vinden, ter besturing van het vlot: want een aantal
+boeren, die het heilige klooster van Solowetsk wenschen te bezoeken,
+zijn steeds bereid om aldus de rivier af te zakken. Men schenkt hun
+vrijen overtocht, onder voorwaarde dat zij het vlot helpen besturen,
+en, waar het noodig is, boomen of roeien, of ook wel trekken.
+
+Wat de gemakken der reis aangaat, staan de praams hooger dan de
+vlotten. Ik weet deze vaartuigen niet beter te vergelijken, dan
+met de zoogenaamde arken Noachs, waarmede de kinderen spelen: het
+zijn reusachtige schepen van ruw behouwen pijnboomen, door middel
+van ijzeren haken aan elkander bevestigd; de voegen zijn met mos
+en teer gestopt. Een schuin oploopend planken dak dient menschen
+en koopwaren tot beschutting. Van binnen is verreweg het grootste
+gedeelte der ruimte door een wand van dichte rietmatten afgeschoten:
+daar worden de waren geborgen. Achter aan het schip is gewoonlijk
+een pijnboom bevestigd, waarvan de kleinste helft in het water hangt,
+en die als roer dient; aan de voorzijde is een soortgelijk roer, van
+kleiner afmeting, aangebracht; het eerste wordt door zes of zeven,
+het laatste door vier of vijf mannen bestuurd. Naarmate van de grootte
+van het schip en de lading, worden dertig of veertig riemen, over de
+beide zijden gelijkelijk verdeeld, gebruikt; deze riemen zijn jonge,
+aan de uiteinden afgeplatte dennestammen. Zulk eene groote bark
+kost zes- of zevenhonderd roebels, en kan tot achthonderd ton graan
+vervoeren. Het eene uiteinde der praam is met planken afgeschoten,
+en dient tot kajuit; het ameublement van dit vertrek bestaat uit
+eenige banken, een tafel en ettelijke planken langs den wand, alles
+van dennenhout. Aan den balk der zoldering hangt een ijzeren pot,
+waarin het scheepsvolk, zoolang men op het water is, het eten kookt;
+maar zoodra de praam in een haven binnenloopt, mag er geen vuur aan
+boord zijn; zelfs mogen de matrozen dan geen pijp rooken. Het eten
+moet dan aan wal worden klaar gemaakt. Bij de praam behoort een platte
+schuit, uit vier of vijf saamgevoegde stammen bestaande, waarmede de
+matrozen ten allen tijde gemakkelijk den oever kunnen bereiken.
+
+De leiding van het schip is toevertrouwd aan een nosnik, een loods, die
+midden op het vaartuig staat en den roeiers de noodige aanwijzingen
+geeft; hij is nauwkeurig met het vaarwater en alle ondiepten en
+stroomingen bekend. Voor het overige is het gezag opgedragen aan
+den gospodarz, die tevens hofmeester is.--Met het krieken van den
+dag roept de nosnik het scheepsvolk toe: "Zet u neder en bidt tot
+God!" Allen maken het teeken des kruises en buigen zich. Op den morgen
+vóór de afvaart werpt ieder een koperen geldstuk in de Dwina, om de
+rivier gunstig voor zich te stemmen: dan worden de touwen losgegooid,
+en het vaartuig drijft langzaam met den stroom mede. Doorgaans heeft
+men in Mei, wanneer de tocht begint, nu eens sneeuwbuien, dan vorst,
+afgewisseld met dooiweder; straks weêr ijzel en hagel; herhaaldelijk
+moet het schip tegen den wal gaan liggen, en zoo vaak de praam weder
+afsteekt, wordt de ceremonie met het geldstuk herhaald. Bij fraai,
+helder weder, wanneer het schip door den stroom wordt gedragen,
+zetten de roeiers, wier dienst dan niet gevorderd wordt, zich in
+een kring op het dek, en heffen uit volle borst een lied aan. Deze
+roeiers zijn mannen van ijzeren kracht, die van geen vermoeienis weten.
+
+Zoowel de pramen als de houtvlotten en de andere binnenlandsche
+vaartuigen hebben in den regel een aantal pelgrims aan boord, aan
+wie, behalve vrije overtocht, ook nog een ration zwart brood en thee
+wordt verstrekt, ter belooning der diensten, die zij als roeiers
+of stuurlui bewijzen. Doorgaans is deze dienst niet zwaar, want de
+rivier zelve verricht genoegzaam al het werk; de vlotten en pramen
+gaan nooit stroomopwaarts. Te Solombola gekomen, wordt de lading, in
+den regel uit graan, vlas, hennip en dergelijke artikelen bestaande,
+in de vreemde schepen overgebracht, die daarop wachten, en waarvan
+de meesten naar de engelsche of schotsche havens zijn bestemd. De
+praam wordt vervolgens aan den wal gehaald, uit elkander genomen en
+verkocht. Het hout wordt gedeeltelijk als timmer-, gedeeltelijk als
+brandhout gebruikt.
+
+Solombola, de nieuwe haven van Archangel, is niet veel meer dan een
+handvol verstrooide hutten, die aan een groep zwitsersche châlets
+zouden doen denken, indien niet de menigte van groene koepels en spitse
+torens u veeleer het beeld van eene bulgaarsche stad voor den geest
+riep. Langs de rivier loopt een soort van dam of zanddijk, vijf tot
+zes voet hoog; daar achter ligt het land zoo laag, dat alleen deze
+dijk den omtrek tegen overstrooming beveiligt. Solombola is bijkans
+een amphibie: in de lente, wanneer de rivier, door het smelten der
+sneeuw, buiten hare bedding treedt, loopt de gansche stad onder, en
+heeft men, even als in Venetië, een schuit noodig, om van het eene
+huis naar het andere te komen.
+
+
+
+
+IV.
+
+ARCHANGEL.
+
+
+De eerste indruk, dien de vreemdeling, uit de Witte-zee komende en de
+Dwina opvarende, ondervindt, is dat hij in eene geheel andere wereld
+is verplaatst: menschen en dingen herinneren hem onwillekeurig aan
+het Oosten.
+
+Bij het binnenloopen der rivier, trekt het uwe aandacht dat de loods
+weigert het dieplood uit te werpen. "Maak u niet ongerust," zegt
+hij: "het is hier diep genoeg; er zal ons geen ongeluk overkomen,
+tenzij dan dat God het wil."--Trouwens een russische loods peilt
+zelden. Waartoe ook: is niet de diepte van het vaarwater, voor de
+verschillende plaatsen en tijden, bij het reglement, bepaald, zoodat
+daaraan niets valt te veranderen? Het in zee uitgeworpen lood zou
+haar immers toch niet dieper maken?
+
+Gij vaart tusschen de eilanden door; de landlieden die gij op het
+veld of langs de oevers ziet, dragen allen, mannen zoowel als vrouwen,
+mantels van schapenvel: een kleedingstuk, dat men bijna het eigenaardig
+kenmerk der nomadenvolken zou kunnen noemen, en dat u dadelijk aan
+de steppen van Midden-Azië doet denken.
+
+Bij den eersten blik, op de stad Archangel geworpen, treft
+u de overgroote menigte der torens en koepels, de eersten
+zonder uitzondering verguld, de anderen met allerlei kleuren
+prijkende. Daarentegen vindt de gezagvoerder, die deze kusten bezoekt,
+noch kaaien, noch dokken, noch aanlegsteigers, noch trappen. Hij
+ankert waar hij kan; tracht zijn schip, door middel van boomen,
+eene goede plaats te bezorgen, en vindt evenveel hulp, voorlichting
+of medewerking, als wanneer hij in eene of andere turksche haven,
+te Widdin of te Roetsjoek, ware binnengeloopen. Gij wandelt over den
+dam naar de stad, wier schitterende torens en tinnen u tegenstralen:
+en gij hoort tot uwe verbazing, dat Archangel, even als Aleppo, geen
+logementen of herbergen heeft, zelfs geen khan, waar de reizigers
+een onderkomen kunnen vinden.
+
+Toch zijt gij hier nog niet in het echte Oosten. Bij het binnenloopen
+in de haven, zal de loods misschien naar u toekomen, en u de hand
+drukken; en zoo ge dien vriendschappelijken wenk niet begrijpt, zal hij
+u wellicht in het oor fluisteren,--als gold het een staatsgeheim,--dat
+indien er weinig vreemdelingen zijn, die de Dwina opvaren, daaronder
+toch geen enkele gevonden wordt, die verzuimen zou, aan den man,
+door wiens hulp hij aan de gevaarlijke zee der stormen is ontkomen,
+een _na-chai_ (kop thee) aan te bieden. Maar, ik haast mij er
+dit bij te voegen, de afschuwelijke, echt oostersche gewoonte,
+den ambtenaren bij de haven fooien in de hand te stoppen, is heden
+ten dage in onbruik. De tegenwoordige regeering, die reeds zoovele
+hervormingen heeft tot stand gebracht, heeft ook dit kwaad uitgeroeid,
+en wel door een alleszins voortreffelijken maatregel. Zij heeft het
+veel te groote aantal douane-beambten aanzienlijk ingekrompen, en de
+traktementen der overigen belangrijk verhoogd. Geen enkel ambtenaar
+trekt nu nog een bespottelijk traktement, dat enkel voor de leus was,
+en door allerlei andere middelen moest worden aangevuld; maar niemand
+zal het ook wagen, een geschenk aan te nemen. Prins Obolenski, die
+aan het hoofd staat van dezen uitgebreiden tak van dienst, is een man
+van karakter en energie, en daarbij van onkrenkbare eerlijkheid; zijn
+ijver en waakzaamheid hebben een einde gemaakt aan de schandelijke
+misbruiken, waarover door zoovele reizigers is geklaagd. Als een
+bewijs van de onverbiddelijke strengheid der administratie op dit
+punt, wijs ik op een feit, voor de waarheid waarvan ik persoonlijk kan
+instaan. Een scheepskapitein had aan een der ambtenaren bij de haven
+twaalf sinaasappelen ten geschenke gegeven; de gift was op zich zelf
+van niet veel waarde, maar daar deze vruchten hier zeer zeldzaam zijn,
+worden zij als eene uitgezochte lekkernij beschouwd. Zoodra de chef
+hiervan kennis kreeg, werd de ambtenaar een rang verlaagd. "Van daag
+neemt hij een sinaasappel aan, zeide de vertoornde chef; morgen zal
+hij wellicht een roebel aannemen". Eerst na verloop van een vol jaar
+werd de onvoorzichtige beambte weder in zijn vorigen rang hersteld.
+
+Archangel is noch eene haven, noch eene stad, in den zin, dien wij
+gewoonlijk aan die woorden hechten. Men ziet hier niet, zoo als te Hull
+of te Hamburg, een groot aantal dokken, magazijnen, winkels, wagens
+en rijtuigen; noch de bezige drukte van een levendig verkeer, gewoel
+langs de rivier en in de straten. Archangel is een groot kamp van
+pakhuizen, rondom eene menigte torens en koepels, kerken en kloosters
+gegroept. Verbeeld u een breede sombere rivier, omzoomd door een
+uitgestrekt moeras, waaruit zich kleine eilanden van leem verheffen;
+op die hoogten, groepen van gebouwen, met fresko's versierd, deels
+met kruisen en groene of blauwe koepels gekroond; denk u de ruimte
+tusschen de kerken en kloosters, met planken, balken en palen bedekt,
+maar zoo, dat er genoegzame plaats overblijft voor de tuinen, straten
+en pleinen; omring de huizen met geheel openliggende tuintjes; zet
+voor elk venster een geranium, eene fuchsia en een rozenstruik; laat
+overal in de straten en op de pleinen het gras welig opschieten:--en
+gij hebt een trouw beeld van Archangel. Uit de verte gezien, gelijkt
+Archangel meer op eene of andere heilige stad van het Oosten, dan op
+eene noordsche koopstad.
+
+Toch is deze zeehaven de eenige, die inderdaad russisch mag worden
+genoemd. Astrakhan is eene tartaarsche stad; Odessa, eene italiaansche;
+Riga, eene lijflandsche; Helsingfors, eene finlandsche. De taal,
+die daar gesproken wordt, is niet de russische. Met het zwaard
+gewonnen, kunnen zij ook weder door het zwaard verloren gaan: als alle
+veroveringen, zijn zij aan de kansen des oorlogs onderworpen. Het
+echte Rusland, het oude Groot-Rusland, zou ze kunnen missen, zonder
+daardoor onherstelbare schade te lijden. Het is groot en sterk genoeg,
+om zijne onafhankelijkheid te kunnen handhaven, rijk genoeg om te
+blijven bloeien, ook al moest het dien gordel van kleinere Ruslanden
+verliezen, waarmede het zich allengs omgord heeft. Maar met Archangel
+is het anders: dat is de eenige groote haven, die het oude Rusland
+met de zee verbindt, de eenige weg, waardoor het gemeenschap met de
+wereld daar buiten oefenen kan: een weg, door God zelf aangewezen en
+geopend, en dien geen menschen sluiten kunnen.
+
+Naar de schatting van ons, Westerlingen, moge Archangel te rijkelijk
+met kerken en torens en koepels gezegend zijn, zooals de Dwina-delta te
+overladen is met kruisen; voor ons moge de stad vooral van beteekenis
+zijn als de stapelplaats van granen en vlas, van teer en huiden, van
+hout en pek;--in het oog van den inboorling is zij iets geheel anders
+en hoogers: de woning van den aartsengel, de haven der bedevaartgangers
+van Solowetsk, de poorte Gods.
+
+
+
+
+V.
+
+HET GODSDIENSTIG LEVEN IN RUSLAND.
+
+
+Op zekeren dag wandelde ik met een vriend door Archangel, om bezoeken
+af te leggen. Wij hadden reeds in enkele huizen vertoefd, toen mijne
+aandacht getrokken werd door een man in uniform, met een krijgshaftig
+voorkomen en welgevormde gestalte, die telkens als wij ergens
+binnentraden of uitkwamen, zich in onze nabijheid bevond. Hierover
+verwonderd, voegde ik mijn vriend toe:
+
+"Die man schijnt ons op den voet te volgen."
+
+"O neen," klonk het lachende antwoord: "dat is een russisch
+politie-agent."
+
+"Maar waarom loopt hij ons dan altijd na?"
+
+"Hij slaat geen acht op ons; hij doet zijne ronde, en gaat den
+rijken eigenaars van huizen aanzeggen, dat zij heden avond, voor alle
+vensters hunner woningen, die op de straat uitzien, vier brandende
+kaarsen moeten zetten."
+
+"Vier kaarsen! en waarom dat?"
+
+"Ter eere van den Tsaar. Het is van daag de feestdag van zijn patroon;
+tegen acht uur zult ge zien hoe alle huizen eensklaps geïllumineerd
+worden... op aansporing van de politie."
+
+"Maar, mij dunkt, de politie heeft niet noodig zich daarmede te
+bemoeien. De keizer is populair en geliefd. Wie zou het feest van
+Sint-Alexander kunnen vergeten?"
+
+"Zeker, de keizer is zeer bemind, en toch vergist gij u: het volk zou
+er waarschijnlijk niet aan denken, den Tsaar het hof te maken. Zie
+maar eens: de winkels zijn open, en alle waren uitgestald; ieder is
+aan zijn werk, als op een gewonen dag. De moujik bekommert zich niet
+veel om keizers of koningen; hij kent slechts zijn beschermengel, zijn
+eigen heilige. Vraag hem niet, u een kleedingstuk af te leveren, uw
+rijtuig te herstellen, of hout voor u te gaan halen, op den feestdag
+van zijn patroon: hij zou zich liever levend laten begraven, dan
+dien dag door eenigen verboden arbeid ontheiligen. De moujik is geen
+hoveling, maar hij is godsdienstig."
+
+Weldra leerde ik door eigen ervaring de waarheid dezer getuigenis
+erkennen. Het diepe bewustzijn van zijne plichten jegens den
+Schepper beheerscht bij den Rus alle andere gevoelens. Dit bewustzijn
+openbaart zich niet alleen door een gevoel van eerbied en kinderlijke
+piëteit des harten, maar uit zich ook in menigvuldige godsdienstige
+handelingen, plechtigheden en gebruiken; het openbaart zich in alle
+kringen der maatschappij, in alle toestanden des levens. Gij vindt
+het in de kazernen en legerkampen, zoowel als bij de feestvierende
+schare op een dorpskermis en in de gehoorzalen der hoogescholen;
+gij vindt het bij den prins, die zich in oostersche weelde baadt,
+bij den handelaar op zijn kantoor, bij den boer, die zijn ploeg door
+den zwaren kleigrond drijft; bij den dief zelfs, die zijn makker het
+deel van den buit betwist.
+
+Het is deze innige vroomheid, die het land met heiligdommen en
+kerken overdekt en tot velerlei zonderlinge praktijken aanleiding
+geeft; maar zij is het ook, die, zelfs waar zij niet van het kwaad
+terughoudt, toch den zondaar niet met vrede laat en zijn gemoed
+opent voor boete en berouw. Elk dorp heeft zijne relieken; elk kind
+bidt tot zijn bijzonderen beschermengel, en draagt immer het kruis,
+hem bij den doop geschonken. De russische steden zijn overrijk
+aan kerken en kloosters. Te Kargopol, een stadje van tweeduizend
+zielen, telde ik niet minder dan twintig kerktorens. Moskou bezit,
+naar men zegt, meer dan vierhonderd kerken en kapellen; Kiew is, in
+verhouding tot de bevolking, niet minder rijk bedeeld. De herinnering
+aan alle merkwaardige gebeurtenissen wordt door de stichting eener
+kerk in het aandenken des volks bewaard. Te Kiew herinnert de kerk
+van Sint-Andreas aan het bezoek van een apostel; die van Sinte-Maria
+aan de invoering van het Christendom. Sint-Wassili te Moskou werd
+gebouwd ter gedachtenis aan de verovering van Kazan; het klooster
+van Donskoï dankt zijn ontstaan aan de overwinning, door Feodor op
+de Tartaren van de Krim behaald; de Sint-Salvator verrees als een
+dankoffer voor de nederlaag van Napoleon. Na de eerste overwinning,
+door de Russen op de Zweden behaald, werd de Sint-Alexanderskerk te
+Petersburg gesticht; die van Sint-Isaäk verrees ter gedachtenis van
+Peter den Groote. Waar wij een zuil of beeld zouden oprichten, bouwen
+de Russen een bedehuis; de gewijde basilieken zijn als het ware de
+levende monumenten, de sprekende getuigen van de geschiedenis des
+rijks en de lotgevallen des volks.
+
+Van de wieg tot het graf, leeft de Rus, om zoo te zeggen, in
+voortdurenden omgang met God; de godsdienst neemt in zijn leven
+eene zoo ruime plaats in, dat men zich bezwaarlijk daarvan een
+denkbeeld maken kan. Even als de Arabier, is ook de Slaaf van nature
+godsdienstig; voor deze volken is de godsdienst inderdaad eene macht,
+die hun gansche leven en denken beheerscht. Zoo gij eene russische
+hut binnentreedt, zult gij er immer eene kleine kapel of bidplaats
+vinden. Alle vertrekken zijn in zekeren zin gewijd: want in elk vindt
+gij een heiligen beeld; bijna zou ik zeggen: een huisgod. Het hoofd
+des gezins betreedt zijne woning niet dan met zekeren eerbied: hij
+staat even op den drempel stil, neemt zijne muts af, maakt het teeken
+des kruises, en herhaalt bij zich zelf een vers der gewijde liturgie.
+
+Het kruis, bij het toedienen van den heiligen doop ontvangen, en dat
+de Rus tot aan zijn dood blijft dragen, is het teeken en zinnebeeld
+van zijne volharding in het geloof. De godsdienst volgt en begeleidt
+hem, als kind en knaap, bij het spel en bij de studie; als man, op het
+kantoor en in de werkplaats.--Op alle hoogere en lagere scholen vindt
+ge eene verzameling van gebeden, op de verschillende omstandigheden
+van het schoolleven toepasselijk: gebeden bij den aanvang van
+het studiejaar, bij het begin der vacantie, bij de opening van een
+nieuwen cursus. De fabrieken en boerderijen staan hierin met de scholen
+gelijk. De gebeden verschillen natuurlijk naar gelang van den aard der
+bezigheden; maar niemand, oud of jong, zal ooit verzuimen, dagelijks
+zijne gebeden ten hemel te zenden; niemand zal zich, zonder ernstige
+redenen, aan zijne godsdienstplichten, bij voorbeeld, aan de bepalingen
+omtrent de vasten, onttrekken. Vooral deze laatste wordt streng in acht
+genomen: bijkans de helft van het russische jaar is aan boetedoening
+gewijd. Gedurende de zeven weken, die het Paaschfeest voorafgaan, is
+het gebruik niet alleen van vleesch, maar ook van visch, melk, eieren
+en boter verboden. Gedurende zes weken vóór Kerstmis, en een maand
+vóór Sint-Pieter, gelijke onthouding, alleen met deze uitzondering,
+dat men dan visch mag eten. In de maand Augustus, wederom een strenge
+veertiendaagsche vasten, ter eere van de Heilige Maagd, wier hemelvaart
+in die maand wordt herdacht. De woensdag en de vrijdag van iedere week
+zijn vastendagen. Deze algemeene regelen gelden altijd en voor allen;
+maar de geloovige, die, na voorafgaande biecht, communie wenscht te
+doen, behoort zich daartoe nog door bijzondere strenge boete voor te
+bereiden. Hij moet zich onthouden van alle met vet bereide spijzen,
+van lekkernijen, van suiker, van het rooken van sigaren; zelfs mag
+hij niets eten, dat door middel van vuur moet worden klaar gemaakt.
+
+Op den Stillen-Zaterdag, waarop ook in de russische kerk het water
+gewijd wordt, mag niemand iets eten of drinken vóór den afloop der
+plechtigheid, dat is omstreeks vier uur in den namiddag; dan wordt
+eerst van het gewijde water gedronken, en daarna zet men zich neder,
+om, in blijdschap des harten, maaltijd te houden. Om den noodigen
+voorraad van wijwater op te doen, spoeden mannen en vrouwen zich om
+het zeerst naar de kerken, beladen met kruiken, kannen en allerlei
+vaatwerk; bovendien brengt ieder een kaars mede, die in de kerk
+wordt aangestoken, en te huis voor het beeld van den heiligen patroon
+geplaatst, om daar verder te verbranden.
+
+Geen nieuw huis wordt betrokken, geen magazijn of winkel geopend,
+zonder voorafgaande godsdienstige wijding. Bijna iedere maand bezoekt
+de pope, gevolgd door den acolyth en den diaken, alle huizen in zijn
+kerspel, besproeit de vertrekken met wijwater, reinigt ze door gebeden
+en wijdt ze door het teeken des kruises.
+
+Bij alle groote gebeurtenissen des levens, bij de geboorte, bij het
+huwelijk, bij den dood, is de kerk, als eene zorgende en liefdevolle
+moeder, met raad en troost en hulp en voorlichting nabij, zelf
+deelnemende aan alle vreugden en smarten harer kinderen, en daaraan
+hooger wijding gevende. Het sakrament des huwelijks vooral, dat den man
+de kroon van het gezag schenkt en hem wijdt tot het hoofd van een nieuw
+gezin, wordt met buitengewone plechtigheid gevierd. De vele ceremoniën,
+die met de voltrekking van dit sakrament gepaard gaan, hebben allen een
+diepen en verheven zin, eene schoone symboliek, en munten bovendien
+door ernst, waardigheid en bevalligheid uit. De gebeden en lofzangen
+klimmen op tot den troon des Almachtigen; de ringen worden gewisseld;
+de zegen des hemels op het jonge paar afgesmeekt; eindelijk wordt op
+de hoofden der jonggehuwden een gouden kroon gezet.
+
+"Iwan, dienstknecht des Heeren," zegt de pope, "ontvang als uwe kroon,
+Nadia, die dienstmaagd des Heeren!"
+
+Sommige bruidsparen dragen deze huwelijkskroon eene geheele week lang,
+en bezorgen haar daarna terug aan de sakristie, waar zij op nieuw
+den zegen ontvangen. Ook aan het nederigste en meest alledaagsche
+leven bereidt de godsdienst aldus een feestdag, een dag van poëzie,
+van hoogeren glans en heerlijkheid. Op den bruiloftsdag is de bruid
+steeds koningin, de bruidegom koning, al ware hij ook niets meer dan
+een arme vergeten knecht.
+
+De grieksche kerk leert dat iederen mensch een bijzondere beschermengel
+is gegeven, die hem van de wieg tot het graf volgt, die getuige is van
+al zijne daden, en dien hij nimmer misleiden of bedriegen kan. In zijn
+slaapvertrek plaatst de Rus eene beeltenis van dien engelbewaarder,
+en onderhoudt dag en nacht eene brandende lamp tot zijne eer. De
+feestdag van dien beschermengel is geheel aan stille rust, aan vrome
+overpeinzingen en werken der liefdadigheid gewijd. Men richt een
+maaltijd aan, waarop de vrienden en bloedverwanten genoodigd worden;
+tevens worden aan de armen aalmoezen uitgedeeld. Men gaat ter kerke, en
+koopt daar gewijde brooden, voor de bedienden, de gasten, de bezoekers
+bestemd. De pope komt, met het evangelie en het kruis, en zingt de
+plechtige litanie ter eere des engelbewaarders, waarvoor hij van den
+heer des huizes eene gave ontvangt, verschillende naar gelang van
+diens fortuin.--De beschermheilige of patroon, wiens naam men draagt,
+wordt met niet minder eerbied en ijver vereerd. Ook zijn beeld wordt
+nooit in de woning gemist, en zijn naamdag godsdienstig gevierd. Door
+niets ter wereld zou een Rus zich laten bewegen, den naam, dien hij bij
+den doop ontvangen heeft, te laten varen. Zekere boer stond terecht,
+als beschuldigd, een valsch paspoort te hebben vervaardigd, ten einde
+zich voor een ander te doen doorgaan. "Hoe kan men meenen", riep hij
+verbaasd uit, "dat ik een naam zou hebben aangenomen, die mij niet
+toekomt? Ik zou daardoor immers mijn patroon hebben verloren. Zeker
+heb ik dat niet gedaan; ik heb alleen mijne geboorteplaats veranderd."
+
+De godsdienst bezielt en beheerscht zoozeer geheel het maatschappelijk
+leven, dat, tot op zekere hoogte althans, het volle genot der
+burgerrechten afhankelijk is van de getrouwe vervulling der
+godsdienstplichten. Ieder Rus weet, dat hij gehouden is, eenmaal per
+week de mis te hooren, zijne zonden te biechten, en minstens eenmaal in
+het jaar de heilige communie te houden. En de overgroote meerderheid
+denkt er niet aan, deze plichten te verzuimen, of ze in eenig opzicht
+als een last te beschouwen. Die zich daaraan onttrekt, wordt ook
+in burgerrechterlijken, maatschappelijken zin als dood beschouwd:
+tenzij hij van den pope, zooals dat soms geschiedt, een bewijs weet te
+verkrijgen, waaruit zijne getrouwe waarneming der kerkelijke plichten
+blijkt. Maar nog eens: zij, die tot dergelijke middelen hunne toevlucht
+nemen, vormen zeer stellig eene betrekkelijk onbeteekenende minderheid;
+de overgroote massa des volks is oprecht en innig aan zijne godsdienst
+gehecht, en toont dat op de meest ondubbelzinnige wijze. De zoogenoemd
+voorname onverschilligheid, het praktisch atheïsme onzer moderne
+westersche maatschappij vindt in Rusland nog zeer weinig aanhangers;
+het zou daar door verreweg de meesten niet eenmaal worden verstaan.
+
+
+
+
+VI.
+
+DE PELGRIMS.
+
+
+Na het godsdienstig gevoel is er misschien geen hartstocht, die
+meer macht uitoefent op het gemoed van den Rus, dan de ingeboren,
+onweerstaanbare neiging voor een zwervend nomadenleven.
+
+Bij alle Slavische stammen vindt men dien trek naar verandering, naar
+het avontuurlijke, onbekende; de zucht, om nu her- dan derwaarts te
+trekken, heden hier, morgen elders zijn verblijf te vestigen, de wereld
+te doorwandelen, en in zekeren zin, naar oud aartsvaderlijke wijze, in
+tenten te leven. Maar bij den Rus is deze zucht veel sterker ontwikkeld
+dan bij den Czech van Bohemen, bij den Serviër of den Croaat.
+
+Deze lust voor een zwervend leven, samenvallende met het godsdienstig
+gevoel, is de machtige drijfveer, die nog jaarlijks, in geheel Rusland,
+zoo vele duizenden huis en hof doet verlaten, om ter bedevaart
+te trekken.
+
+De pelgrims gaan steeds te voet, in gezelschappen van vijftig of
+zestig personen, mannen, vrouwen, kinderen, allen met den staf in de
+hand, een lederen flesch aan den gordel, nederknielende voor iedere
+kapel, die zij op hunnen weg ontmoeten, dag en nacht hunne lofzangen
+aanheffende, en alom het landvolk stichtende door het voorbeeld hunner
+vroomheid. De kinderen zingen, op half klagenden toon, een lied,
+waarvan elk kouplet eindigt met dit refrein:
+
+
+    Goede vaders, teedre moeders,
+    Schenkt ons, armen, brood.
+
+
+En deze bede blijft nimmer onverhoord: de arme pelgrim, die,
+biddende om brood, aan de deur der woning aanklopt of voor het venster
+stilstaat, zou immers wel een engel, een Godsgezant kunnen zijn? Mag
+men hem dan eene gave weigeren; zal niet veelmeer deze gave rijkelijk
+worden beloond?
+
+Er zijn echter ook lieden, die van deze vrome gezindheid des volks
+misbruik maken. Landloopers en gauwdieven vermommen zich dikwerf als
+pelgrims, veinzen eene buitengewone vroomheid, verkoopen twijfelachtige
+relieken tegen klinkende munt aan dienstmeiden en lichtgeloovige oude
+vrouwen, en verzekeren zich alzoo, zonder veel moeite, een tamelijk
+gemakkelijk levensonderhoud.
+
+Een boer, die tot dusver zijne schapen en varkens trouw naar de weide
+heeft gedreven en ze van dag tot dag, van den morgen tot den avond,
+bewaakt, krijgt het eensklaps in het hoofd om pelgrim te worden,
+en als zoodanig eene vrijheid te genieten, die in het gewone leven
+voor hem onbereikbaar is. Het denkbeeld, dat hij nu geene belasting
+meer te betalen en geen heerendiensten meer te verrichten heeft,
+niet meer voor vrouw en kinderen behoeft te zorgen, maar vrij mag
+wandelen van stad tot stad, van gewest tot gewest, bekoort hem; hij
+wordt een bedelaar, een landlooper, misschien een bedrieger. Maar als
+hij langs de huizen gaat, brengen ouden en jongen hem den vromen groet,
+die zoo aangenaam in zijne ooren klinkt: "Waarheen, o vriend, geleidt
+de Heer uwe schreden?" Vroeger of later ontmoet hij een gezelschap van
+pelgrims, bij wie hij zich kan aansluiten, en die hem als een broeder
+in hunne midden opnemen. Hij hangt een lederen flesch aan zijn gordel;
+zijne vrouw, op een stok leunende, strompelt langs den weg door het
+donkere woud. Men ontmoet deze lieden overal, op de binnenplaatsen
+van alle groote huizen. Zij sluipen door zij- en achterdeuren binnen,
+en bieden voorwerpen te koop aan, die voor de vrouw des huizes van
+niet minder waarde zijn dan voor de nederige dienstmaagd: een stuk
+van de rots van Nazareth, eenige droppels water uit den Jordaan, een
+draad van den rok zonder naad, een stukje van het ware kruis. Zij
+die op zoo groote schaal hun beroep drijven, zijn de vindingrijke,
+ondernemende geesten onder hen, die de kunst verstaan om de heilige
+zaken te exploiteeren; maar behalve dezen, zijn er nog duizenden
+zulke leegloopers, die het halve rijk doorkruisen, en overal aan de
+aandachtig luisterende schare verhalen wat zij gezien hebben op hunne
+bedevaarten naar deze of gene heilige plaats, waar de beenderen der
+heiligen dagelijks wonderen werken. Sommigen vertoonen een kruis van
+Troïtza; anderen verkoopen aan de liefhebbers een stuk van het gewijde
+brood van Sint-George. De meesten hunner hebben ook Solowetsk bezocht,
+of weten daar althans allerlei merkwaardige dingen van te vertellen.
+
+De veroordeelden, die uit de mijnen van Siberië weten te ontsnappen,
+hullen zich in het pelgrimskleed en nemen den staf ter hand. Onder
+deze vermomming zal een vluchteling, zonder veel gevaar, de reis
+van Perm naar Archangel kunnen doen, zelfs al waren zijne papieren
+valsch en al droeg hij het brandmerk op zijn schouder. Een poolsche
+balling, Pietrowski genaamd, wist voor eenige jaren op deze wijze
+te ontsnappen en de haven van Archangel te bereiken, waar hij zich
+inscheepte. Het dramatisch verhaal zijner lotgevallen wekte destijds
+de algemeene belangstelling. Maar langs de oevers der Dwina zijn een
+aantal soortgelijke verhalen in omloop.
+
+Toen ik tot de reis om de Noordkaap besloot, was het ook in de stellige
+verwachting, dat ik die vrome reisgezelschappen zou ontmoeten; dat
+ik met hen naar Solowetsk zou gaan, hen dus van nabij bestudeeren,
+en tegelijk, zoo mogelijk, nadere berichten inwinnen omtrent dat
+wonderlijke "spook van het klooster", dat sinds zoovele jaren, op zoo
+geheimzinnige wijze, met het keizerlijk geslacht van Romanoff wordt
+in verband gebracht. Groot was dan ook mijne teleurstelling, toen ik
+bij mijne komst te Archangel vernam dat het laatste gezelschap van
+pelgrims juist vertrokken was, en dat de stoombooten hare vaart op
+de Witte-zee hadden gestaakt, totdat het ijs, in de maand Mei van
+het volgende jaar, zou beginnen los te raken.
+
+Zeer ontevreden, dat ik aldus eene uitnemende gelegenheid had gemist om
+de godsdienstige gewoonten en gebruiken des volks te bestudeeren, liep
+ik met ongeduldige schreden heen en weder in het ruime Pelgrimshof, in
+de zoogenaamde bovenstad;--toen ik eensklaps een aantal schapenvellen
+ontdekte, niet op den grond uitgespreid, maar om de schouders geplooid
+van een groep lieden, met vermagerde en gebruinde aangezichten,
+karakteristieke figuren, zoo als ge die, het gansche jaar door, op de
+kusten van Syrië ontmoet. Eene innige, vurige vroomheid bezielt deze
+mannen, en heeft op hun gelaat, in hunne manieren en wijze van spreken,
+haar onmiskenbaren stempel gedrukt. Hun geest is steeds van hooge en
+ernstige gedachten vervuld: ook onder hunne armelijke lompen behouden
+zij, in geheel hun voorkomen, eene waardigheid en bevalligheid, die
+niet kan nalaten indruk te maken. Gindsche grijsaard, die met een
+stuk gedroogden visch in de hand, naar de woning treedt, zou voor
+een arabischen sheik kunnen doorgaan. Evenals ik, zijn deze pelgrims
+door het ruwe weder opgehouden: hen ziende, voel ik mijne hoop weder
+ontwaken. De monniken zullen toch deze dorstige, heilbegeerige zielen
+niet zonder troost en lafenis willen wegzenden, en waarschijnlijk
+evenmin genegen zijn om hen gedurende eenige maanden van huisvesting
+en kleeding te voorzien. Er zal dus wel een middel gevonden worden,
+om eene boot te doen varen.
+
+Aan den ingang van het zoogenaamde Pelgrimshof staat een kleine monnik,
+nog geen vijf voet hoog, met lange krullende lokken, evenals een
+meisje, en een fraaien golvenden baard. Het zal eenige moeite kosten,
+met mijn gebrekkig russisch, om met hem een gesprek aan te knoopen:
+toch waag ik het er op, en vraag hem, of hij mij zeggen kan, waar de
+boot van Solowetsk ligt.
+
+"Zijt gij een Engelschman?" herneemt de monnik.
+
+Deze woorden, in mijne eigene moedertaal uitgesproken, verrassen
+mij uit dien mond: nog nooit had ik in dit land een geestelijke
+aangetroffen, die eene andere taal dan het russisch verstond. Op mijn
+bevestigend antwoord, vervolgt mijn nieuwe vriend: "De boot vaart
+niet meer: zij ligt nu in het dok te Solowetsk."
+
+In het dok! Die man houdt mij voor den gek: want hoe zou men een dok
+kunnen verwachten bij een klooster, waar een havenstad als Solombola
+zich met zulk een erbarmelijk hoofd moet tevreden stellen?
+
+"In het dok?"
+
+"Ja zeker, in het dok."
+
+"Hebt ge dan een dok op het Heilig-eiland?"
+
+"Waarom niet? De kooplieden van Archangel hebben er geen, zult gij
+zeggen. Dat is zoo; maar de kooplieden zijn geen monniken. Zij drijven
+handel; en wij, wij werken. Slava Bogu! (God lof!) een goede monnik
+volbrengt zijne taak ordelijk en zonder tijdverspillen. Te Londen
+hebt gij immers ook dokken?"
+
+"Ja zeker, in menigte; maar die zijn niet door monniken gebouwd."
+
+"Dat weet ik. In Engeland zijn er geen godsdienstige orden meer; maar
+vroeger waren zij er, en toen stichtten zij gebouwen van allerlei aard,
+niet waar?"
+
+Terwijl ik hem met verbazing aanstaar, deelt de monnik, in zijn
+ruw en onbeholpen matrozen-engelsch, mij eene tijding mede, die
+mij van harte verheugt. Hoewel de boot, die de pelgrims overbrengt,
+reeds hare winterkwartieren in het dok te Solowetsk heeft betrokken,
+en de machinerie reeds is geborgen, zal toch binnen acht dagen een
+schip met levensmiddelen naar het eiland afvaren.
+
+"Kunt gij mij ook zeggen, waar ik den kapitein van dat vaartuig zou
+kunnen vinden?"
+
+"Hum!" antwoordt op langzamen toon de ander, terwijl hij een kruis
+slaat en in stilte een schietgebed prevelt; "ik zelf ben de schipper."
+
+Nu begrijp ik er niets meer van! Hoe, die man, die in Rusland een
+dwerg mag heeten; die monnik in pij en kap, met zijne krullende lokken
+als die eener vrouw, is de gezagvoerder van een schip, dat de zee
+bevaart? Bij een nauwlettender blik op dit fijne, bijkans vrouwelijke
+gelaat, treft mij echter de gloed der oogen, de donkere gebronsde tint,
+de scherp geteekende mond met de fraaie tanden: eene uitdrukking van
+kracht en vastberadenheid, die wel aan een zeeman voegt.
+
+"En zoudt gij mij aan boord kunnen nemen?"
+
+"U! Hoe, gij zijt een Engelschman, en gij wenscht de grafsteden der
+heiligen te bezoeken? Dat is wel vreemd! Green uwer landgenooten gaat
+ooit naar Solowetsk. Zij komen hier niet om te bidden, maar om handel
+te drijven, somwijlen om tegen ons te vechten."
+
+Hij sprak deze laatste woorden met doffe stem, en met blijkbaar kwalijk
+bedwongen toorn. Onwillekeurig herinnerde ik mij, hoe eene dame te
+Onega mij verhaald had dat zij, met hare russische vrienden eene week
+te Solowetsk willende doorbrengen, zorgvuldig hare engelsche afkomst
+verborgen had gehouden, uit vrees dat de monniken haar vermoorden
+zouden. Dit nu was ongetwijfeld eene ijdele verbeelding: maar toch
+joeg deze herinnering mij een huivering door de aderen, toen ik zag,
+hoe de kleine man zijn voorhoofd fronste, en den somber dreigenden
+toon zijner stem vernam, als hij van de engelsche vloot sprak.
+
+Ik liet echter niets merken, en vroeg hem: "Waar is uw schip, en hoe
+heet het?"
+
+"Het ligt te Solombola, nabij de kaai der Pelgrims. De naam is _la
+Verra_ (het Geloof)."
+
+Deze zeer bijzondere scheepskapitein boezemt mij belangstelling in. Een
+anderen monnik, blijkbaar ook een zeeman, ontmoetende, vraag ik hem
+naar den naam van mijn zonderlingen vriend.
+
+"Hij heet Iwan," antwoordt mij deze man, een soort van noordschen
+Hercules, met levendige oogen en stout gewelfd voorhoofd; "Iwan,
+of liever Wanouchka, want hij is klein van gestalte, en wij houden
+allen veel van hem."
+
+Wanouchka beteekent letterlijk de kleine Iwan (Johannes). Voor ons,
+vreemdelingen, heet de gezagvoerder steeds Vader Johannes.
+
+Daar ik u nu toch eenmaal in kennis met hem gebracht heb, is het
+misschien maar beter aanstonds te vertellen, wat ik later te weten
+ben gekomen omtrent den levensloop van dezen wonderlijken kleinen
+scheepskapitein met zijn monnikspij en golvende lokken.
+
+Vader Johannes zag het levenslicht in een laplandsch dorp, en
+had, bij zijne geboorte, geen ander vooruitzicht dan houthakker of
+kabeljauwvisscher te worden, het harde en treurige leven te leiden,
+waartoe de bewoners dezer rampzalige streken veroordeeld zijn. In
+den zomer zou hij boomen moeten vellen en het schrale gras maaien;
+in den winter, op zeehonden- en kabeljauwvangst uitgaan. Maar het
+kind was levendig van aard, leergierig en vlug van begrip; hij brandde
+van nieuwsgierigheid om vreemde landen te zien, en droomde zich eene
+heerlijke toekomst, als hij eens gezagvoerder of eigenaar zou zijn van
+een schip, zooals hij er nu en dan langs de kusten zag stevenen. Maar
+om dien droom tot werkelijkheid te maken, moest hij kennis opdoen, de
+behandeling van een schip leeren; weten hoe hij die groote gevaarten
+op zee besturen en naar zijn wil leiden kon. Het gehucht, waar Iwan
+geboren was, lag op ongeveer tien kilometer afstands van Kem, eene oude
+stad, door kolonisten uit Nishny-Nowgorod op de kusten van Lapland
+gesticht. Kem bezit eene kweekschool voor de zeevaart, wel eene zeer
+eenvoudige en weinig ontwikkelde school, maar die toch altijd beter
+was dan niets. Iwan werd daarop geplaatst: en nu was zijn lot beslist.
+
+Zoo ge van Kem oostwaarts uwe blikken over de zee laat dwalen, ziet
+ge uit de donkergrijze wateren een groep hooge en boschrijke eilanden
+verrijzen, die, vooral in de vroege morgenuren, als met een waas
+van tooverachtige schoonheid omgeven zijn, en met onwederstaanbare
+macht u tot zich schijnen te trekken. In dit noordsche paradijs zijn
+alle dalen en valleien met frisch en weelderig gras bekleed, prijken
+alle hoogten met eene kerk met gekleurden koepel en verguld kruis:
+dat is de eilandengroep van Solowetsk; en onze jonge kweekeling trok
+er menigmalen ter bedevaart heen. De flikkerende lichten, de statig
+zwellende muziek, het ernstig koorgezang, de rijke versieringen van
+den tempel: dit alles maakte een diepen indruk op zijne levendige,
+prikkelbare verbeelding; de herinnering aan het kalme, vreedzame
+kloosterleven, met zijn rustigen arbeid en voegzamen overvloed,
+week niet meer uit zijne ziel.
+
+Hij kwam met glans door zijne examens, en ging naar Archangel, waar hij
+een weinig stichtelijk leven leidde; toen knoopte hij kennis aan met
+eenige duitsche matrozen van de Oostzee, wier gezelschap hem zoogoed
+beviel, dat de vurige begeerte bij hem opkwam, met hen mede te gaan en
+vreemde landen te zien. Maar daartegen bestond een groot bezwaar. Er
+was gebrek aan matrozen in de russische havens; keizer Nikolaas had
+al zijne zeelieden naar de kusten der Zwarte-zee gezonden; en een
+russisch onderdaan mocht niet, zonder uitdrukkelijke vergunning van
+de politie, zijn land verlaten. Iwan wist nu zeer goed, dat hem die
+vergunning zou geweigerd worden. Toen dus het duitsche schip op het
+punt stond van te vertrekken, sloop hij 's nachts heimelijk aan boord,
+en kwam gelukkig de haven uit, zonder ontdekt te zijn.
+
+Hij deed nu met dit schip, waar hij onder een anderen naam op de rol
+was ingeschreven, verschillende reizen naar de duitsche en deensche
+kusten, en somwijlen ook naar Engeland en Schotland, en vereenzelvigde
+zich geheel met zijne makkers, in wier vroolijk en onbekommerd leven
+hij deelde. Maar noch de verstrooiingen der havensteden, noch de
+gesprekken van zijne luchthartige gezellen vermochten bij hem de
+herinneringen uit te wisschen aan de vermaningen van zijn vader of
+de lessen van zijn pope. Gelijk de Zwitser met heimwee aan zijne
+bergen denkt, gelijk het hart van den fellah smacht naar den Nijl,
+zoo verzuchtte Iwan in stilte naar zijne kerk, naar de vertroostingen
+zijner godsdienst. Maar wat kon hij doen? De gedachte alleen aan een
+terugkeer naar Kem joeg hem de schrik op het lijf: hij wist dat de
+knoet, de kerker, de dwangarbeid in de mijnen hem in zijn vaderland
+wachtten.
+
+In den nood en de benauwdheid zijns harten sprak hij enkele malen
+met zijne makkers over hunne godsdienst: sommigen lachten hem uit;
+anderen wierpen hem scheldwoorden of verwenschingen naar het hoofd. Op
+zekeren dag echter, dat hij zich aan wal bevond, bracht een oude
+zeeman hem naar een katholiek priester. Iwan ontving nu iederen
+morgen, gedurende vijf of tien minuten, onderricht in den roomschen
+catechismus: maar weldra kwamen allerlei twijfelingen bij hem op,
+en toen hij weder moest uitvaren, had hij nog niet gevonden wat hij
+zoo vurig zocht. In den levant, waar heen hij nu ging, ontmoette
+hij allerlei belijdenissen en kerkgenootschappen: maar hoewel hij
+met de aanhangers van die allen in aanraking kwam, kon geen enkele
+zijn hart geheel bevredigen. Toch wenschte hij zoo vurig een ander
+en beter mensch te worden; toch dorstte zijne ziel naar hooger leven.
+
+Zoo gingen jaren voorbij: een paar malen ontkwam hij te nauwernood
+aan den dood in de golven, die zijn schip hadden verbrijzeld. De
+ernstige ervaringen van zijn onrustig leven, de doorgestane gevaren
+verlevendigden nog maar te meer zijne behoefte aan geloof en
+gemeenschap met God: vermoeid van twijfelingen en vragen, zag hij
+met stillen weemoed en smachtend verlangen terug naar het dierbare
+geloof zijner gelukkige kinderjaren. Maar aan die kerk was hij vreemd
+geworden: hoe zou hij tot haar wederkeeren?
+
+Terwijl hij door deze gedachten en begeerten geslingerd werd, bood
+zich onverwacht eene gelegenheid voor hem aan, om naar zijn vaderland
+terug te keeren. Het duitsche schip, waarop hij diende, werd naar
+Archangel bevracht; en daar Iwan de eenige Rus aan boord was, kon hij
+den kapitein van groote dienst zijn. Deze tijding bracht hem in groote
+spanning. Hij brandde van begeerte om naar zijn vaderland terug te
+keeren, op de graven zijner vereerde heiligen te knielen, aan zijne
+moeder eene kleine geldsom ter hand te stellen, die hij voor haar had
+opgespaard; maar er waren reeds twaalf jaren verloopen, sedert hij
+eigenmachtig, zonder vergunning, Rusland verlaten had: en hij wist,
+dat op dit misdrijf verbanning naar Siberië stond. De vrees overwon:
+hij zeide tegen den kapitein dat hij den tocht niet mede zou maken,
+maar zijn ontslag nam.
+
+Doch de kapitein was een man, die zijne zaken verstond, en zich niet
+aldus liet afschepen. Hij was den jonkman ongeveer zevenhonderd gulden
+schuldig; hij zeide nu, dat hij geen geld had en dus niet met hem kon
+afrekenen; wilde Iwan medegaan naar Archangel, waar de kapitein bij
+de aflevering zijner lading, eene aanzienlijke som moest ontvangen,
+dan zou hij hem daar betalen. Een russisch spreekwoord zegt, dat
+het geld gaarne geteld wil wezen: en als Iwan zijne leege zakken
+nazag, kwam hij tot de overtuiging, dat het toch maar beter was,
+naar Archangel te gaan en zijne gage te ontvangen, in de hoop dat
+hij wel een of ander middel zou vinden, om zich uit zijne valsche en
+gevaarlijke positie te redden.
+
+Daar hij zijn baard had afgeschoren en een valschen naam droeg, zou
+hij Archangel ook zeker weder hebben kunnen verlaten, zonder ontdekt
+te worden, indien hij zich, den avond vóór zijn vertrek, niet door
+eenige duitsche matrozen had laten verlokken om naar eene herberg te
+gaan. Twaalf jaren onthouding hadden hem de kracht van den _vodka_
+doen vergeten: hij dronk te veel; en toen hij den volgenden morgen
+uit zijn roes ontwaakte, waren zijne kameraden vertrokken en had het
+schip de haven verlaten. Wat nu te doen? Vervoegde hij zich bij den
+duitschen consul, dan zou hij als deserteur beschouwd en gestraft
+worden; wendde hij zich tot de russische overheid, stond hem dan niet
+de knoet te wachten? In zijne verslagenheid dwaalde hij door Archangel,
+berouw gevoelende over zijne terugkomst, toen hij een zijner vroegere
+makkers van de kweekschool ontmoette, Jakob Kollownoff, die goede
+zaken gemaakt had, en nu eigenaar was van een klein schip, waarmede
+hij verre en gevaarlijke tochten ondernam. De volgende week zou hij
+naar Spitsbergen onder zeil gaan om kabeljauw te vangen, die hij aan
+boord inzoutte en naar de markt te Kronstadt bracht. Kollownoff kende
+Iwan als een man van karakter en moed, en een uitmuntend zeeman: hij
+maakte volstrekt geen bezwaar om hem bij zich aan boord te nemen. De
+vangst slaagde boven verwachting, en het vaartuig bereikte gelukkig de
+haven van Kronstadt; maar de volgende reis was minder voorspoedig: het
+schip stootte op een klip, en de bemanning redde niet dan met moeite
+het leven. Nu van alles ontbloot, stond bij Iwan het besluit vast,
+om het zeeleven vaarwel te zeggen en naar Rusland terug te keeren,
+wat hem daar dan ook wachten mocht.
+
+Hij ging met Jakob Kollownoff naar Kem, en werd, daar zijne papieren
+niet in orde waren door de politie gearresteerd en in de gevangenis
+geworpen, waar hij twaalf maanden doorbracht, zonder verhoord te
+worden. Eindelijk werd hij naar Archangel gevoerd, om daar, zooals
+men hem zeide, met tweejarigen dwangarbeid in het fort te worden
+gestraft. Maar dit bleek een ijdel dreigement: want te Archangel werd
+hij op nieuw ondervraagd en in vrijheid gesteld.
+
+Zoo was hij dan in zijn vaderland en vrij. Nu verrees weder voor zijn
+geest het heerlijk visioen der Heilige-eilanden, stralende van goud,
+van lichtglans en groen, een paradijs van vrede en geluk. Hij had het
+woelige leven der wereld geproefd: zijn hart smachtte naar rust. Hij
+wilde monnik worden te Solowetsk.
+
+De gelegenheid was hem gunstig: een goed matroos was voor het klooster
+zeer gewenscht. Men had juist te Glasgow eene stoomboot gekocht, om
+de pelgrims over te voeren; dadelijk na de aankomst der boot in de
+haven te Archangel, had de archimandriet van Solowetsk de engelsche
+bemanning weggezonden en zelf met zijne monniken handen aan het werk
+geslagen. Maar de brave mannen konden met dit werk niet best overweg;
+ook voelden zij zich op dit vreemde vaartuig volstrekt niet op hun
+gemak: weldra werd de schotsche ingenieur terug geroepen. Echter legden
+de monniken zich ijverig op de behandeling van schip en machine en
+op de stuurmanskunst toe; zij wonnen raad en voorlichting bij hunne
+landgenooten in; namen enkele gelukkige proeven, en brachten het
+eindelijk zoover, dat zij vreemde hulp konden ontberen. De rollen
+werden verdeeld: een priester werd tot gezagvoerder benoemd; monniken
+deden dienst als matrozen, fungeerden als hofmeester en zorgden voor
+de machine. Toch, hoewel de zaak nu tamelijk goed ging, was iemand
+als Iwan, op dat oogenblik, voor het klooster een waar godsgeschenk:
+want de reis naar Solowetsk is juist niet een pleiziertochtje; en
+de vroomste pelgrim, ja, de archimandriet zelf, vindt het wel zoo
+geruststellend, als hij op de Witte-zee dobbert, dat de bescherming
+der heiligen hem zichtbaar verleend wordt door tusschenkomst van een
+kloek en ervaren zeeman. Zoo werd de zwerveling met open armen in het
+klooster ontvangen; maar vader Johannes heeft nog de oude liefde van
+Iwan voor de zee niet verloochend.
+
+
+
+Eene dame, die met de landstreek bekend is, heeft de vriendelijkheid
+gehad mij te voorzien van al datgene, waaraan een kloostercel,
+vooral te Solowetsk, in den regel behoefte heeft: heerlijke thee,
+een ossentong, versche boter, kaas, biefstuk, tarwebrood, kussens en
+dekens. Met dezen schat bij mij, toog ik naar de kaai der pelgrims en
+naar het hoogst eenvoudige havenhoofd, het eenige dat Archangel bezit,
+waar de reizigers over een plank van en naar boord moeten gaan.
+
+Het sierlijke vaartuig ligt op ons te wachten; de bazaanmast prijkt
+met een gouden kruis; aan den grooten mast wappert een kerkelijke
+banier. Op den voorsteven prijkt zijn naam, _Verra_, in zeer groote
+gouden letters. Vader Johannes staat op het dek, en geeft met
+zachte stem zijne bevelen aan de officieren en matrozen, die voor
+het meerendeel monniken zijn; de luitenant, de hofmeester, de kok,
+de machinist, allen dragen de monnikspij.
+
+Op de kaai der pelgrims, die door poorten van de straat gescheiden
+en zeer onregelmatig met houtspaanders geplaveid is, verheft zich
+een geheel nieuwe groep van kloostergebouwen: kapellen, cellen,
+magazijnen, kantoren, winkels, slaapzalen: in één woord, een nieuw
+tweede pelgrimshof. Sedert de stoombooten niet meer tot het oude
+pelgrimshof, in de bovenstad, kunnen doorvaren, hebben de vrome vaders,
+zich schikkende naar de eischen van den tijd, nabij den oever der
+rivier nieuwe gebouwen ten dienste der bedevaartgangers opgericht.
+
+Eene dichte schaar van mannen en vrouwen, pelgrims, landloopers,
+soldaten, houdt de toegangen naar den aanlegsteiger bezet; de grond is
+rondom bedekt met manden en korven, samovars, kooktoestellen, bedden
+en dekens, gedroogde visschen, laarzen, oude mantels en pelsjassen,
+doozen met zout, roggebrood, enz. Te midden der groepen bewegen zich,
+met rustigen tred en een weemoedige uitdrukking op hun zachtzinnig
+gelaat, vijf of zes monniken; zij helpen hier een kind aan boord
+stijgen, bezorgen ginds een armen schooier vrijen overtocht, koopen
+een brood voor een armen kreupele: in één woord, zij zijn overal
+bezig, om waar zij kunnen de ongelukkigen en behoeftigen onder de
+schare te helpen. Hoewel het jaargetijde reeds vrij ver gevorderd is,
+staan toch nog ongeveer tweehonderd pelgrims op de kaai gereed, in de
+hoop van naar de heilige eilanden te kunnen oversteken. De meesten
+hebben geld genoeg om hun overtocht te kunnen betalen; sommigen
+zelfs zijn rijk. Van deze laatsten zijn er eenigen die te Archangel
+wonen, maar die, in Juni te zeer door hunne zaken bezig gehouden,
+het stille seizoen afwachten om den pelgrimstocht te volbrengen. Ieder
+passagier is voorzien van eene mand met brood en visch, een theedoos,
+een warmen deken, en een paar groote vilten slopkousen, die men 's
+nachts over zijne laarzen aantrekt. Deze bedevaartgangers houden den
+traditioneelen staf in de hand; maar in de plaats van een lederen
+gordel en drinkflesch, hebben zij een samovar (bouilloir) en een beker.
+
+De prijs der plaatsen is zeer laag: in de eerste klasse zes roebels
+(ongeveer negen gulden); in de tweede vier roebels; in de derde drie
+roebels. Hieronder is niet alleen de heen- en terugreis begrepen,
+maar ook het logies in de herberg van het klooster en het eten aan de
+algemeene tafel, gedurende ongeveer een week. Een vijftiental pelgrims
+hebben geen cent op zak: zullen zij op de kaai achterblijven? Neen:
+Vader Johannes heeft tot vasten stelregel, aan niemand den overtocht
+te weigeren.
+
+De bel wordt geluid, de plank ingehaald; wij zijn op weg. Op het
+oogenblik dat wij afvaren, neigen zich honderd hoofden, maken honderd
+handen het teeken des kruises: iedere pelgrim beveelt zich biddend
+aan Gods bescherming. Zoo dikwerf wij langs eene kerk varen, maken
+allen weder het teeken des kruises, ontblooten het hoofd, en prevelen
+een gebed. Sommigen knielen op het dek; anderen kussen het tuig. De
+mannen vooral leggen een grooten ijver, eene vurige vroomheid aan
+den dag; de vrouwen zijn over het algemeen kalmer. De bemanning der
+visschersbooten groet ons eerbiedig in het voorbijvaren; somwijlen
+knielen zij, altijd maken zij het teeken des kruises en nemen de muts
+af. Meer dan één visscher vraagt om voor hem te bidden.
+
+De verdeeling der passagiers aan boord is zeer eenvoudig. Een
+enkele heeft eene plaats genomen voor de eerste klasse: hij heeft
+dus de geheele kajuit tot zijne beschikking. Een scheepskapitein
+en zijne vrouw maken te samen het personeel uit der tweede klasse:
+dit waardig echtpaar heeft lange jaren op zee gezworven en goede
+zaken gemaakt; zij gaan nu te Kem van hunne renten leven. Al de
+andere bedevaartgangers, rijken en armen, kreupelen en blinden,
+kooplieden en bedelaars, kwakzalvers en heiligen, zijn op het dek en
+in de voorkajuit vergaderd. Eene zonderlinge karakteristieke groep,
+waaronder een schilder kostelijke typen zou kunnen vinden voor een
+Sint-Dominicus of een Johannes den Dooper. Hun kostuum en hunne taal
+bewijzen dat zij uit alle deelen van het groote rijk afkomstig zijn:
+uit Ukraine en Georgië, van het Oural-gebergte en de Krim, van de
+golf van Finland en de kusten der Gele-zee. Er zijn er onder hen,
+die om Archangel te bereiken, meer dan een jaar lang hebben gereisd,
+dwars door de kille sneeuwvelden van den winter, door de brandende
+zandvlakten van den zomer.
+
+Sommigen van deze pelgrims, zelfs onder de meest haveloozen, brengen
+voor het klooster eene gave mede, die niet verwerpelijk is. Allen
+storten hunne offerande in de bus, ieder naar de mate van zijn
+vermogen. Zeervelen brengen bovendien geschenken mede van vrienden of
+buren, die zelf verhinderd waren om de dikwijls lange en gevaarlijke
+reize te ondernemen.
+
+Wij zijn tot den mond der rivier genaderd; de scherpe noord-westenwind
+dringt verstijvend door merg en been. In een dikken en zwaren mantel
+gewikkeld, staat Vader Johannes op het dek, met kalme zekerheid
+den gang van zijn schip besturende. Zijne monniken tarten den al
+feller en feller woedenden wind, door een aanheffen van een psalm,
+waarmede pelgrims en soldaten aanstonds instemmen. De passagier van
+de eerste klasse waagt zich een oogenblik op het dek, trots ijzel
+en killen regen: want dit gezang, te midden van het gehuil van den
+wind en het loeien der golven, is voor hem iets vreemds, dat hij
+nog nooit op zee heeft gehoord. Velen van deze zangers zijn in het
+vooronder, ingesloten tusschen zakken met rogge en vaten met vet;
+enkelen lijden vreeselijk aan de zeeziekte: toch mengen verreweg de
+meesten, met ten hemel geheven blikken en van aandoening trillende
+stem, zich in het statige koraal, dat met volle, indrukwekkende tonen
+voortrolt over de duistere, kokende zee. Zij zingen het avondlied:
+nu de zon ter kimme daalt, verheffen zij, naar vrome gewoonte, hunne
+harten tot hunnen Schepper en brengen hem hunne eerbiedige hulde.
+
+De volgende morgen brak aan in duisternis. Iemand verkondigt op het
+dek, dat de zon is opgegaan: maar niemand kan haar zien, want een
+dikke nevel omgeeft aan alle zijden de boot; wij vernemen niets dan
+het klagend huilen van den wind en het kletteren van den regen. De
+_Verra_ moet tegen den middag in de baai van Solowetsk zijn; maar
+reeds vroeg in den morgen deelt Vader Johannes mij in vertrouwen mede,
+dat hij blijde zal zijn, als wij voor vijf uur in de haven komen.
+
+En ook dit uur is reeds lang voorbij, en nog zijn wij niet aan de
+Heilige-eilanden.
+
+Met het zoeken naar eene geschikte ankerplaats langs de kust, verloopen
+nog twee uren; en ik zie met genoegen dat Vader Johannes hoegenaamd
+geen bedenking heeft tegen het gebruik van het dieplood. Eindelijk
+is de geschikte plek gevonden: het anker wordt uitgeworpen; en nu,
+door de heftige branding op en neder gewiegeld, maar veilig voor
+de stormvlagen, liggen wij, in acht vademen diepte, op een kwart
+kilometer van de kust.
+
+Het was een ruwe akelige nacht. De stormwind gierde en bulderde met
+toomeloos geweld; het schip slingerde en danste op de golven. Gelukkig
+dat de bedachtzame pelgrims, nog voor wij in volle zee staken, hun
+maal hadden gebruikt.
+
+Op korten afstand van ons wordt een hollandsche klipper op het strand
+geworpen: de lading is verloren, maar de bemanning wordt gelukkig
+gered. Twee russische sloepen worden voor onze oogen verbrijzeld;
+een daarvan gaat met allen die er in zijn te gronde.
+
+Tegen den morgen gaat de wind eindelijk liggen; in het noordoosten
+kleurt zich de hemel, en in den zachten glans van den rozekleurigen
+dageraad doemen in de verte de groene koepels en de vergulde kruisen
+van het eiland Solowetsk voor onze blikken op. Dit gezicht vervult
+aller hart met blijdschap; de pelgrims, die een tocht van drie-
+of vierhonderd kilometer hebben afgelegd om deze heilige tinnen te
+aanschouwen, kunnen ze nauw met inniger verrukking groeten dan de
+vreemdeling, wien louter nieuwsgierigheid hier henendreef.
+
+Terwijl allen, met vurigen ijver, hunne gebeden opzeggen, varen wij
+langs eene schilderachtige kust, beurtelings met rotspartijen en groene
+dalen geschakeerd, tot wij een kanaal inloopen, waar zeehonden dartelen
+en duiven vliegen. Eindelijk, op een schoonen, kalmen Augustusmorgen,
+te acht uur, werpt de _Verra_ het anker uit in eene stille baai,
+onder de muren van het klooster.
+
+
+
+VII.
+
+DE HEILIGE-EILANDEN.
+
+
+Solowetsk, het voornaamste van eene groep eilanden, op eenigen afstand
+van de kust van Karelië gelegen, is slechts eene kleine bloeiende
+plek gronds, tusschen de drie en vier mijlen lang, en twee tot drie
+mijlen breed. De hevige golfslag in deze bijna altijd door stormen
+bewogen zee heeft de uit veen en steenachtige lagen gevormde kust
+sterk aangetast, en eene menigte kreeken en inhammen gevormd; in het
+midden van het eiland is het water van weêrszijde zoover landwaarts
+ingedrongen, dat niet meer dan eene smalle strook overblijft, waarop
+het klooster is gebouwd.
+
+Het Heilige-eiland ligt juist onder den zes-en-zestigsten graad
+noorderbreedte, iets noordelijker dan Watna Jökull. De vele,
+in het rond verspreidde, kleinere eilanden der groep leveren een
+schilderachtigen aanblik op; de schuimende golven der wilde zee,
+met bulderend gerucht op de rotsen brekende; de met donkergroene
+mossen begroeide stranden, waarboven zich de ernstig sombere pijn- en
+berkenbosschen verheffen; de grillig gevormde, ver in zee uitstekende
+kapen; de bochtige inhammen, waar het onstuimige water tot rust komt;
+de gele duinen en tamelijk hooge, met bosschen bedekte heuvelen:--dit
+alles te zamen vormt een landschap van onbetwistbare romantische
+schoonheid. Op elken heuvel troont eene witte kerk, die haar groenen,
+met een verguld kruis versierden koepel boven het geboomte verheft. Het
+land, de lucht en de zee, alles is in harmonie, boeit en bekoort u;
+het geheele tafereel laat een onuitwischbaren indruk achter, dubbel
+aangrijpend voor ons, na den doorworstelden bangen stormnacht.
+
+Terwijl wij, na aan land gestapt te zijn, langs de kaai voortwandelen,
+merken wij met genoegen overal de teekenen van leven en welvaart
+en beweging op. Lappen, Russen, Samojeden, lieden van allerlei
+nationaliteit en afkomst, loopen op de kaaien heen en weder: Solowetsk
+is niet alleen een gewijd oord, een soort van toovereiland, maar
+ook een brandpunt van beschaving. De aanlegplaats is ruim, de haven
+gemakkelijk en doelmatig ingericht. Aan onze rechterhand zien wij het
+dok, waarvan Vader Johannes met zoo billijken trots heeft gesproken. De
+_Hoop_, die eigenlijk voor het vervoer der pelgrims is bestemd, en
+daar ook veel beter voor geschikt is dan de _Verra_, waarmede wij
+den overtocht gedaan hebben, ligt daar onttakeld.--Ter linkerhand
+verrijst het logement voor de vreemde gasten: een smaakvol, bevallig,
+sierlijk gebouw, dat gerust de vergelijking zou kunnen doorstaan met
+de fraaiste hotels aan de italiaansche meren. Verderop zien wij nog
+een paar kranen, en een paardenspoor, dat van de haven naar een groot
+magazijn van koopwaren loopt.
+
+Langs de kaai strekt zich een lange muur uit, met poorten en torens
+voorzien. Achter dien muur verrijzen de gebouwen van het klooster, met
+het paleis, en de vele koepels en vergulde kruisen. Een breede trap,
+waarvan de onderste treden door de golven overspoeld worden, voert
+naar de Heilige-poort; vlak daarbij staan twee votief-kapelletjes,
+die de plaatsen aanwijzen, waar Peter de Groote en Alexander II,
+bij hun bezoek te Solowetsk, aan wal stapten.
+
+Al de gebouwen dragen een onbedriegelijken stempel van hechtheid
+en sterkte; sommigen zijn betrekkelijk vrij oud. De geduchte muren
+en de zware torens zijn, in de laatste helft der zestiende eeuw,
+van reusachtige, uit zee opgevischte steenblokken gebouwd. Het
+paleis, de kerk en de klokketoren, binnen deze omwalling gelegen,
+zijn de oudste gewrochten van menschelijke kunst op dit afgelegen
+eiland. De kerk der Transfiguratie is veel ouder dan de buitenmuur;
+die der Hemelvaart dagteekent uit den tijd toen Sint-Filippus prior
+van Solowetsk was. Maar behalve door deze aantrekkelijkheid van den
+ouderdom, boeit het Heilige-eiland u ook door den zin voor kunst,
+het gevoel voor kleur en harmonie, dat overal uit de monumenten
+spreekt. De votief-kapellen, hier en daar in het donkere lommer der
+bosschen verscholen, doen eene wonderschoone uitwerking; de roode
+kruisen, in menigte langs den oever geplant, geven aan het geheele
+landschap een eigenaardig ernstig karakter. Eenige ruwe, maar toch niet
+geheel onverdienstelijke fresko's versieren den voorgevel der oude
+kathedraal. Het gewelf der Heilige-poort is evenzoo met schilderwerk
+getooid; de torenspitsen en koepels der kerken zijn een lust voor het
+oog, en schitteren u reeds van verre tegen met haar levendig groene
+verwen en rijke verguldsels.
+
+Hoog boven alle andere gebouwen welft zich een hemelsblauwe, met
+gouden sterren bezaaide koepel, die in de eerste plaats de blikken der
+pelgrims tot zich trekt. Met dankbare verrukking staren zij hem aan:
+want die koepel kroont eene nieuwe kerk, gesticht ter herinnering
+aan het gedenkwaardige jaar 1854, toen de engelsche vloot door de
+genadige tusschenkomst der moeder Gods werd overwonnen.
+
+Van binnen ziet het klooster er veel indrukwekkender en veel prachtiger
+uit dan van buiten. De muren, de torens, de kerken, het logement
+voor de vreemdelingen, de gevangenis: alle gebouwen in één woord,
+zijn van gehouwen en gebakken steenen opgetrokken. Geen portaal, geen
+galerij, geen gang, die niet met schilderwerk is versierd. Het is
+waar: deze schilderijen staan, als kunstwerken, op geen hoogen trap;
+maar ondanks de onbeholpenheid en ruwheid der uitvoering, maken toch
+deze tafreelen, aan de schrift ontleend, een stichtelijker indruk dan
+eenvoudige witkalk. Het schilderwerk in de kerk, op de zuilen en de
+beschotten, die het koor van het schip afscheiden, draagt blijken van
+hooger ontwikkelde kunstvaardigheid: hoewel ook dit zeker geen genade
+zou vinden in de oogen van hen, die alleen voor de meesterstukken
+der italiaansche school hunne bewondering over hebben. De teekening
+is zeer dikwijls zwak, de kleuren zijn schel en zonder harmonie, de
+gouden versiersels zijn in veel te kwistigen overvloed aangebracht;
+toch laat dit mozaïek van goud en kleuren u niet koel, vooral niet
+wanneer de lampen zijn aangestoken, het statig psalmgezang door de
+gewelven weergalmt, de blauwe wierookwolken opwaarts kronkelen, en de
+monniken met hunne lange tabbaarden en zwarte kappen, in eerbiedige
+houding, voor de koninklijke poort geschaard staan.
+
+Tegen den muur van het klooster, dicht bij de Heilige-poort,
+staat een net wit gebouwtje, dat den naam draagt der kerk van het
+wonder. Een pelgrim, zoo luidt de overlevering, die op deze plek een
+stuk tarwebrood at, hem door een weldadigen pope geschonken, liet
+eenige kruimels daarvan op den grond vallen. Aanstonds schoot een
+hond, van zonderlinge gestalte, toe, om deze kruimels op te happen;
+maar het brood begon zich in den muil van het dier te bewegen, zoodat
+hij het niet door kon slikken. Die hond nu was niemand anders dan de
+duivel in eigen persoon. Verschillende menschen waren getuigen van
+deze overwinning, door het gewijde brood op den vorst der duisternis
+behaald; en de monniken van Solowetsk stichtten, tot een aandenken,
+een kapel op de plek waar dit wonder was geschied.
+
+De dagen van ons verblijf waren grootendeels gewijd aan verschillende
+uitstapjes, te voet, te paard of met eene boot, naar de omliggende
+eilanden. Overal dezelfde schoone, indrukwekkende landschappen, rijk
+aan afwisseling en toch zoo geheel hetzelfde karakter dragende. Met
+stille verrukking dwalen wij door de dennen- en berkenbosschen,
+waar de fiere stammen als zuilen ten hemel rijzen, en in het dichte
+kreupelhout kleurige bessen en bleeke noordsche bloemen den wandelaar
+aanstaren. Van tijd tot tijd opent zich het ernstige woud, en volgt
+uw blik de sierlijke golving van eene vredige, groene vallei, in wier
+diepte een helder meertje sluimert. Verkwikkende geuren vervullen de
+lucht; een diepe, weldadige, heilige stilte ligt over het geheele
+landschap uitgebreid. Bij iedere kromming van den weg verrijst een
+smaakvol gebeeldhouwd, rood geschilderd kruis; aan het einde van ieder
+woudpad schuilt in het lommer eene met levendige kleuren beschilderde
+kapel, de stille woning van een of anderen kluizenaar. De grootste
+bekoorlijkheid dankt dit verrukkelijk schoonen landschap echter
+aan zijne schilderachtige meren, in de diepe schaduwen der pijn- en
+berkenbosschen verscholen, wier aantal op de verschillende eilanden
+meer dan honderd bedraagt. Tooverachtig schoon is de aanblik dier
+kalme, heldere waterkommen, van alle kanten door hoog, donker, ernstig
+geboomte omgeven, somwijlen met eilandjes bezaaid, vredig kabbelende
+in de ongestoorde eenzaamheid des wouds. Het beroemdste van al deze
+meren is het zoogenaamde Heilige-meer achter den muur van het klooster,
+waarin de pelgrims zich dadelijk na hunne aankomst gaan baden.
+
+
+
+Geen vrouwelijk wezen mag in den gewijden archipel verblijf
+houden. Op Solowetsk zelf worden de vrouwen niet dan voor zeer
+korten tijd, om haar gebed te doen, toegelaten, en mogen zij, zonder
+bepaalde vergunning, niet overnachten. Dit verbod is afkomstig van
+Sint-Savatius, den eersten kluizenaar, die zich op deze eilanden
+vestigde.
+
+Op zekeren dag, toen hij nabij een meer zijn gebed deed, hoorde hij
+plotseling een kreet, als van eene vrouw die in nood verkeert. In zijne
+cel teruggekeerd, verhaalde hij dit vreemde geval aan den monnik, die
+hem in deze eenzaamheid gevolgd was. Zijn metgezel beduidde hem, dat
+hij zich vergist moest hebben: in deze wildernis was toch geene enkele
+vrouw te vinden, en de kust van Karelië was verre weg. De heilige man
+ging op nieuw naar buiten om te bidden; maar wederom werd hij gestoord
+door luid roepen, jammeren en snikken. Den oever van het meer volgende,
+ten einde te ontdekken vanwaar dat geluid kwam, vond hij eene jonge
+vrouw op den grond liggen, wier lichaam de sporen droeg van slagen en
+mishandeling. Het was de vrouw van een visscher. Op de vragen van den
+kluizenaar, verhaalde zij dat haar, kort na het vertrek van haar man,
+twee jongelingen waren verschenen, met stralend gelaat en in witte
+kleeding; deze jongelingen hadden haar gelast, het eiland te verlaten,
+er bijvoegende dat geene vrouw hier mocht overnachten, aangezien deze
+grond aan God was gewijd. Op hare weigering, hadden de jongelingen haar
+ter aarde geworpen en met roeden geslagen. Toen zij weder loopen kon,
+vertrok de arme vrouw in hare boot, en Sint-Savatius zag haar niet
+terug. Wel kwam haar man, als naar gewoonte, naar, Solowetsk om te
+visschen; maar hij verscheen steeds alleen. Aldus werd de vrouw door
+de engelen van het heilige eiland verdreven.
+
+Sint-Savatius was monnik in het klooster van Belozersk te
+Nowgorod. Onvoldaan met den leefregel in zijn klooster, naar
+strenger tucht en meer volledige afzondering verlangende, wist
+hij een zijner medebroeders, Valaam geheeten, te overreden, hem
+te volgen naar de onherbergzame wildernissen langs de oevers der
+IJszee. De krijgshaftige bojaren ondernamen juist in dien tijd
+telkens nieuwe veroveringstochten naar het noorden: wat zij deden
+om glorie en voordeel, wat de kooplieden deden uit winzucht, zouden
+godvreezende mannen dat niet kunnen doen ter liefde van Christus? Na
+den nacht, voor het altaar geknield, in gebeden te hebben doorwaakt,
+togen dezen edelen en kooplieden naar hun aartsbisschop, en spraken
+tot hem: "Vergun ons, o vladika! heen te gaan, ruiter en ros, om
+nieuwe landstreken voor Sinte-Sophia te veroveren; en geef ons uwen
+zegen!"--En de aartsbisschop gaf zijn zegen: en zij trokken heen vol
+nobele geestdrift, om te Kem, te Soumo, te Sorozka en op vele andere
+punten, nieuwe koloniën te stichten, die de macht en de welvaart
+van het heerlijke Nowgorod hielpen vermeerderen. De groote daden der
+bojaren wekten bij Savatius de vurige begeerte op, hun voorbeeld te
+volgen, en op zijne beurt het zaad des levens te gaan strooien in de
+huilende wildernis, waarheen zij den weg hadden gebaand.
+
+Savatius en Valaam namen den staf op en trokken door onbetreden
+wouden en naakte zandwoestijnen, altijd naar het noorden, tot zij,
+ten jare 1429, aan de oevers van de Wyg kwamen, waar zij een monnik
+vonden, Germanus genaamd, die mede uit het zuiden was gekomen. Alle
+drie richtten zich nu naar het oosten, en bereikten den oever der
+Witte-zee, vanwaar zij een eenzame eilandengroep uit de onstuimige
+wateren zagen opdoemen; zij bouwden nu eene lichte boot, om den zeearm
+over te steken, die hen van deze groep scheidde. Savatius en Germanus
+landden aan het grootste eiland, en hielden stil aan den zoom van
+een klein meer, aan den voet van een met dennen en berken beplanten
+heuvel. Van den top diens heuvels konden zij de gansche eilandengroep,
+en den breeden zeeboezem, van kaap Orloff tot de hooge kusten van
+Kem, overzien.
+
+Savatius had eene beeltenis van de heilige-maagd medegebracht, die hij
+in eene eenvoudige, van planken getimmerde kapel ophing. Daarnevens
+bouwde hij voor zich en zijn metgezel een rieten hut, waarin zij
+te zamen een heilig en vreedzaam leven leidden, aan gebed en vrome
+overdenking gewijd. Na verloop van zes jaren, keerde Germanus naar de
+oevers van de Wyg terug. Savatius, alleen op zijn eiland te midden van
+den oceaan achtergebleven, kon de gedachte niet verdragen dat geen
+priester aan zijn sterfbed zou staan om hem de biecht af te nemen
+en na zijn dood in gewijde aarde te begraven. Hij zette zich dus
+in zijne boot, en kwam naar Sorozka, waar vader Nathanaël de prior,
+die zich bij toeval juist aldaar bevond, hem ontving en de laatste
+sakramenten toediende. De vrome kluizenaar had zijne taak hier op
+aarde voleind: hij legde zich neder om te sterven.
+
+Het lijk werd in de zandige velden van Sorozka ter aarde besteld,
+en op zijn graf verrees eene eenvoudige kapel van dennenstammen, aan
+de heilige-drie-eenheid toegewijd. Sint-Savatius zou waarschijnlijk
+voor altijd daar eene vergeten rustplaats hebben gevonden, indien
+niet een ander man, van doorzettend en ondernemend karakter, zijne
+schreden naar deze plek had gericht.
+
+Een moedig burger van Nowgorod, Gabriël genaamd, had zich met Barbara
+zijne vrouw, in het pas gestichte dorp Tolvoi, nabij het meer Onega,
+gevestigd. Deze lieden hadden een zoon, Zosimus geheeten, die, van
+zijne kindsheid Gode gewijd, reeds als knaap de klooster-gelofte had
+afgelegd. Toen Zosimus den jongelingsleeftijd bereikt had, verdeelde
+hij zijne goederen onder zijne nabestaanden, nam den pelgrimsstaf ter
+hand, en richtte zijne schreden naar het noorden. Te Suma ontmoette hij
+Germanus, die hem verhaalde, hoe hij zes jaren lang, met Savatius, op
+zijne rots midden in de zee, als kluizenaar had geleefd. Zosimus, door
+dit verhaal levendig getroffen, bad Germanus hem de plek te wijzen,
+waar hij en Savatius zoo vele jaren in stille afzondering hadden
+doorgebracht. Germanus gaf toe: een gunstigen wind voerde de beide
+reizigers, in hunne ranke boot, naar het eiland, waar zij in eene
+kleine baai aan wal stapten. De oever was met hoog geboomte bezet,
+en weldra ontdekten de beide pelgrims, in de nabijheid der kust,
+een helder meer van zoet water, rijk aan visschen van allerlei soort.
+
+Terwijl Zosimus op het strand geknield lag, had hij een verrukking
+van zinnen. Aan den oever van dat bevallige, schilderachtige meer
+zag hij, als in geestvervoering, eene indrukwekkende reeks statige
+kloostergebouwen met torens en koepels gekroond. Toen het gezicht
+verdwenen was, sprak hij met zijn vriend Germanus over dit verrukkelijk
+visioen: hij beschreef hem, tot in de kleinste bijzonderheden,
+het voorkomen en de verdeeling der gebouwen, met hunne muren en
+poorten, hunne torens en tinnen en koepels: in één woord, het gansche
+klooster, in al zijne heerlijkheid. De vrome reizigers twijfelden geen
+oogenblik aan de beteekenis van dit gezicht: zij velden aanstonds
+een boom, en hieuwen daarvan een groot kruis, dat zij in den grond
+plantten. Aldus werd het groene eiland--eene oasis te midden van de
+IJszee--plechtiglijk gode gewijd. Dit geschiedde in 1436, een jaar
+na den dood van Savatius.
+
+De twee kluizenaars bouwden zich nu hutten, in de nabijheid van het
+door hen geplante kruis. De plaats, waar deze hutten gestaan hebben,
+wordt thans nog door twee kapellen aangewezen.
+
+Weldra ging het gerucht van deze vrome jongelingen uit door het
+omliggende land, en verspreidde zich van klooster tot klooster;
+al spoedig kwamen eene menigte monniken zich bij hen voegen,
+vol ijver om de kluizenaars te helpen in de heilige taak, die zij
+hadden aanvaard. Het duurde niet lang, of nevens het nederige kruis
+van dennenhout verhief zich eene eenvoudige kerk, en daar geen der
+pelgrims de priesterwijding ontvangen had, zonden zij een hunner
+naar den aartsbisschop van Nowgorod, om zijn zegen op hun werk
+te vragen, en hem tevens te verzoeken hun een priester te zenden,
+die de kerk kon wijden en de mis bedienen. De aartsbisschop gaf aan
+hun wenschen gehoor, en zond Pavel, zijn dienaar, naar Solowetsk;
+deze wijdde de kerk en bediende de heilige mysteriën der godsdienst;
+maar het ruwe klimaat dwong hem weldra, het opkomend klooster weder
+te verlaten. Hij werd opgevolgd door Theodosius, die weinige jaren te
+Solowetsk vertoefde, maar toen door ziekte genoopt werd den herdersstaf
+neder te leggen. Ditzelfde was ook het geval met Yon, den derden prior.
+
+Na het vertrek van dezen laatste, hielden de monniken te zamen raad. Er
+waren nu ongeveer twaalf jaren verloopen, sedert Pavel de kerk had
+gewijd: en reeds hadden drie priors elkander in het bestuur over
+het klooster opgevolgd. De ondervinding had nu geleerd, dat mannen,
+die het grootste gedeelte huns levens in zuidelijker streken hadden
+doorgebracht, op den duur niet bestand waren tegen het ruwe klimaat van
+de Witte-zee. Zij besloten mitsdien den aartsbisschop te verzoeken,
+een uit hun midden tot prior te benoemen; en met algemeene stemmen
+kozen zij Zosimus, die altijd de ziel, en leider en het wezenlijke
+hoofd der kolonie was geweest, tot hun tijdelijk opperhoofd. Zosimus
+liet zich, op aandringen der broederen, de keuze welgevallen;
+hij nam den pelgrimsstaf ter hand en deed, te voet, de lange reis
+naar Nowgorod: een tocht van minstens driehonderd-vijftig mijlen,
+door eene landstreek, die toen, voor verreweg het grootste gedeelte,
+eene ongebaande wildernis was. Hij bereikte zonder ongeval de groote
+stad, en werd door den vladika tot priester gewijd; bovendien wist hij
+van de bojaren eene schenking van den archipel van Solowetsk aan het
+klooster te bekomen. Toen hij in het klooster terugkeerde, was hij met
+de dubbele waardigheid van pope en prior bekleed. Vergunning bekomen
+hebbende om de stoffelijke overblijfselen van Savatius, van Sorozka
+naar Solowetsk over te brengen, liet hij het lijk van den kluizenaar
+opgraven; het lichaam, dat nog geheel ongeschonden was, werd nu met
+groote staatsie naar het eiland vervoerd, en in de krypt der jonge kerk
+bijgezet. Zosimus regeerde als prior gedurende zes-en-twintig jaren,
+en stierf, door de broederen betreurd, in den reuk van heiligheid.
+
+Dit meldt de overlevering aangaande de stichting van het klooster
+te Solowetsk.
+
+
+
+Reeds voor mijn vertrek naar Archangel had ik van den bisschop een
+aanbevelingsbrief aan Feofan, den archimandriet (abt) van Solowetsk
+verzocht en verkregen, en dien vooruitgezonden. Nauwelijks was ik aan
+wal gestapt; of vader Hilarion, een monnik, die in het klooster zoo
+ongeveer de functiën van minister voor de wereldlijke aangelegenheden
+vervult, kwam mij, uit naam van den archimandriet, tot een bezoek
+uitnoodigen. Ik trok haastig andere kleederen aan, en begaf mij daarop,
+met hem en vader Johannes, naar de Heilige-poort. In het voorbijgaan
+werpen wij een blik op de modellen van het jacht en het fregat van
+Peter den Groote, die hier bewaard worden: wij beschouwen vluchtig
+eenige oude fresko's, bestijgen een trap, en staan weldra voor de
+deur der woning van den archimandriet Feofan.
+
+De archimandriet van Solowetsk is een aanzienlijk personage, die
+geen gezag in de kerk boven zich erkent, dan alleen dat der Heilige
+synode. Hij bewoont een paleis; hij geniet een jaarlijksch inkomen
+van vierduizend roebels; bovendien voorziet het klooster in de kosten
+zijner huishouding, zijner tafel, zijner kleeding, en zorgt voor
+het onderhoud zijner booten. Behalve zijn geestelijken titel voert
+hij nog dien van prins: hij bekleedt dus eene zeer hooge positie,
+en regeert, met bijna onbeperkt gezag, niet alleen over de lichamen,
+maar ook over de zielen zijner onderhoorigen.
+
+Een klein mager man, met een ernstig sprekend gelaat, lange gekrulde
+haren en een zwaren baard, treedt ons tot aan de deur te gemoet. Zijn
+hoofd is gedekt met de gewone zwarte muts; op zijn eenvoudigen
+monnikstabbaard schittert een prachtig saffieren kruis. Dat is de
+archimandriet. Na vader Johannes zijn zegen geschonken en mij de
+hand gedrukt te hebben, geleidt hij ons naar eene kamer, met fraaie
+platen langs de wanden en zachte tapijten op den vloer; hij verzoekt
+mij plaats te nemen op een sofa nevens hem, terwijl de beide monniken
+zich op eenigen afstand houden.
+
+De ontvangst is zoo vriendelijk mogelijk; de woning, het rijtuig, het
+jacht van den archimandriet worden, met de grootste wellevendheid,
+te mijner beschikking gesteld; geene moeite wordt gespaard om mij
+het verblijf in het klooster zoo aangenaam mogelijk te maken. Mijn
+vriendelijke, uiterst voorkomende gastheer zorgt zooveel mogelijk
+voor afwisseling, en laat zich zelfs iederen avond een getrouw verslag
+geven van de wijze waarop ik den dag heb doorgebracht.
+
+Driehonderd monniken houden hun verblijf op het heilige-eiland. Aan
+hun hoofd staat natuurlijk de archimandriet; op hem volgen veertig
+monniken, die de priesterwijding hebben ontvangen en popen zijn;
+vervolgens zeventig of tachtig monniken, die de kloostergelofte hebben
+afgelegd; eindelijk de acolythen, de zangers, de dienende broeders,
+de novisen. De scholieren, de gasten de gehuurde bedienden, geen
+geestelijken, vormen eene klasse op zich zelf.
+
+Deze broeders behooren tot elken leeftijd en tot alle standen der
+maatschappij: van den aanvalligen knaap, die aan tafel dient, tot
+den afgeleefden grijsaard, die zijne cel niet meer verlaten kan;
+van den monnik van adelijke geboorte en groot fortuin, tot den armen
+landlooper, die als een schooier op het eiland kwam. Zij dragen allen
+hetzelfde gewaad, eten aan dezelfde tafel, zeggen dezelfde gebeden op,
+leiden hetzelfde leven. Iedere broeder heeft zijne eigene cel, waarin
+hij arbeidt en slaapt; maar allen moeten op de uren des gebeds in de
+kapel, en op het etensuur in den reefter verschijnen, tenzij ziekte
+of groote lichaamszwakte hen daarin verhindert. Zij laten allen hun
+hoofdhaar en baard groeien, en besteden groote zorg aan deze mannelijke
+sieraden, waarop men in Rusland den hoogsten prijs stelt.
+
+Onder deze eerwaarde vaders zijn er niet weinigen, die boven het
+alledaagsche peil verheven zijn. Voorzeker bevinden zich ook onder
+hen enkele bekrompen dweepers; maar den meesten is het ernst met
+hunne roeping, die zij uit wezenlijken aandrang des harten gekozen
+hebben. Een vrij aanzienlijk getal monniken zijn hier als gevangenen
+of boetelingen, uit kloosters in het zuiden en westen herwaarts
+gezonden. Deze laatsten vormen wel de belangwekkendste klasse
+van kloosterlingen. Hun misdrijf bestaat gewoonlijk in overdreven
+ijver; een kritischen, onderzoekenden geest, die met de bestaande
+toestanden geen vrede heeft; eene vurige begeerte naar hervorming,
+naar een terugkeer tot de zuiverheid der eerste tijden. Voor dergelijke
+gebreken heeft een gewone monnik geen medelijden, omdat hij van zulk
+streven en worstelen niets begrijpt; voor de ongelukkigen die daaraan
+lijden, wordt een verblijf van korter of langer tijd in de wildernis
+van Solowetsk een uitnemend geneesmiddel geacht.
+
+Een archimandriet, door de heilige synode tot die hooge waardigheid
+geroepen, moet een man zijn van kennis en wetenschap, bekwaam om de
+broederen te onderwijzen en het hem toevertrouwde huis te regeeren. Hij
+moet een exempel zijn voor allen, dikwijls vasten, veel bidden, des
+morgens vroeg opstaan, en leven, zooals het den heiligen betaamt. De
+broeders slaan hun geestelijken vader nauwkeurig gade. Is hij streng
+jegens zich zelf, dan zullen zij gewillig zijne strengheid over hen
+dragen; maar wee hem, als hij zich zwak toont, als hij fijn linnen
+draagt, als geurige schotels op zijne tafel verschijnen, als de
+riumka--het fijne glaasje, waaruit de brandewijn gedronken wordt--te
+dikwijls zijne lippen beroert. De archimandriet weet dat aller oogen
+op hem zijn gevestigd, en al zijne handelingen nauwkeurig worden
+bespied. En het is niet gemakkelijk allen te voldoen. Deze broeder
+zou wenschen dat een strenger leefregel werd gevolgd; een ander
+oordeelt de tucht reeds nu te hard. Weet de archimandriet zich niet
+de genegenheid zijner onderhoorigen te verwerven, dan komen telkens
+en telkens klachten over hem in bij de heilige synode, tot eindelijk
+een onderzoek wordt ingesteld, en--ter wille van den lieven vrede--de
+aangeklaagde kloostervoogd naar elders wordt verplaatst.
+
+
+
+VIII.
+
+EENS PELGRIMSDAG TE SOLOWETSK.
+
+
+De dag van den pelgrim begint in den vroegen morgen en duurt tot den
+laten avond. Wij zijn nu ook pelgrims: volbrengen wij dus onzen plicht.
+
+Twee uur na middernacht, als het nauwelijks donker geworden is in
+onze cellen, worden wij gewekt door een monnik, die den langen gang
+afwandelt, met zijne schel luidende en roepende: "Staat op, en komt ten
+gebede!" Wij schieten haastig onze kleederen aan, en spoeden ons, uit
+onze warme kamers, naar buiten; mannen en vrouwen, knapen en meisjes,
+zeelui en houthakkers, komen haastig aangeloopen naar de heilige-poort.
+
+Te half drie beginnen de eerste metten in de nieuwe kerk, aan
+de moeder gods gewijd, waarin het gebeente van Sint-Savatius en
+Sint-Zosimus wordt bewaard. Alle lampen branden; en de met levensgroote
+heiligenbeelden beschilderde, rijk vergulde wanden en beschotten
+stralen in dien rosachtigen gloed. Mannen en vrouwen, soldaten en
+boeren richten zich naar den hoek der kerk, waar de lichamen der
+heiligen rusten; allen maken tot zeven malen het teeken des kruises,
+neigen hun hoofd ter aarde, en kussen den steenen vloer voor het
+gewijde graf.
+
+Wij scharen ons in rijen voor het altaar, met genoeg tusschenruimte dat
+ieder knielen en den grond kussen kan zonder zijn buurman te hinderen;
+daar staan wij, blootshoofds, terwijl de pope de liturgie voorleest,
+die de monniken met hun gezang begeleiden. Deze metten zijn eerst te
+vier uur afgeloopen.
+
+Eene tweede dienst begint te half vijf in de oude kathedraal, en duurt
+een uur; de ijverigste pelgrims haasten zich, zoodra de eerste pope
+den zegen gesproken heeft, om de kathedraal te bereiken, waar zij op
+nieuw hunne gebeden uitstorten en den vloer kussen, tot ook de tweede
+pope hun zijn zegen geeft.
+
+Als deze dienst is afgeloopen, blijft den pelgrims een uur over,
+dat zij doorbrengen, hetzij biddende bij de graven der heiligen, of
+wel wandelende in eene lange overdekte galerij, die verschillende
+kerken en andere gebouwen met elkander verbindt. Langs de wanden
+dezer galerij hebben russische schilders van den ouden tijd, in ruwe,
+ongekunstelde tafreelen, die zaligheden des hemels, de smarten van
+het vagevuur en de folteringen der hel voorgesteld. Deze schilderijen
+maken blijkbaar een diepen indruk op onze medepelgrims, hoewel zij
+in oorspronkelijkheid en dramatisch effect niet kunnen wedijveren
+met soortgelijke voorstellingen in de oude gothische kloosters langs
+den Rijn.
+
+Te zeven uur luiden de klokken voor de vroegmis; wij spoeden ons
+naar de Lieve-Vrouwekerk, waar wij, na andermaal voor het graf te
+hebben geknield, op nieuw onze plaats innemen voor het altaar, en
+gedurende anderhalf uur aandachtig luisteren naar de heilige dienst,
+met groote geestdrift gezongen.
+
+Het is nu ongeveer negen uur geworden; de zwakkere broeders mogen thans
+een kop thee gebruiken; maar de sterke pelgrim ontzegt zich dit genot,
+als eene verzoeking des satans: en zelfs de zwakke broeder heeft niet
+veel tijd om zijn geurigen drank te genieten. De groote klok in den
+kloosterhof, een geschenk van den regeerenden keizer, waarschuwt ons
+dat de voornaamste plechtigheid van den dag weldra zal aanvangen.
+
+Met klokslag van negenen verzamelen zich de monniken in de kathedraal,
+om de hoogmis te vieren. De vergadering is voltallig; de lampen
+en kaarsen zijn aangestoken; de diaken begint zijne voorlezing; de
+geestelijke zingen hunne responsoriën; en de dienstdoende priester,
+in zijn schitterend koorkleed gedost, reciteert de overoude Slavische
+liturgie met hare mystieke gebeden en lofverheffingen, begeleid met
+koorgezang en statige muziek. Twee uur achtereen staan wij daar,
+tegenover het van goud en kleuren stralende altaarscherm, op den
+granieten vloer, blootshoofds, velen ook barrevoets, in stille
+verrukking luisterende naar deze edele, indrukwekkende tonen, mede
+getuigen van eene heilige, plechtige ceremonie.
+
+De hoogmis is afgeloopen; en langzaam stroomt de schare uit de
+kerk naar de lange galerij, waar wij nog even ons hart kunnen
+ophalen aan de schilderijen van hel en vagevuur, tot een monnik het
+etensuur aankondigt: eene aankondiging, ook den vroomsten pelgrim
+welkom. De eetzaal is een overwelfd vertrek of liever ruimte beneden de
+kathedraal, en zou in ieder ander land eene krypt worden genoemd. Maar
+bij het bouwen behoort men op het klimaat te letten. In Rusland kan,
+bij de groote afwisseling van hitte en koude, dezelfde kerk niet
+voor winter en zomer dienen: daarom zijn, althans in het noorden,
+de meeste heiligdommen in eene boven- en eene benedenkerk verdeeld;
+de bovenkerk wordt des zomers de benedenkerk des winters gebruikt. Onze
+eetzaal te Solowetsk is de winterkerk.
+
+Langs de wanden en rondom de zware zuil, die het gewelf schraagt,
+zijn lange tafels geplaatst; op die tafels staat voor iederen gast
+een tinnen bord, waarin een houten lepel; een mes en een vork; nevens
+het bord ligt een roggebrood van een pond gewicht. De pelgrims eten
+in groepen van vier, evenals de monniken. In het midden van elke
+groep staat een kleine tinnen schotel, bevattende een in vier stukken
+gesneden gezouten sprot, en vier schijfjes rauwe uien; voorts krijgt
+iedere groep een koperen terrine met zure kwas, en een schotel gekookte
+stokvisch, in kleine mooten gesneden.--Een bel wordt geluid: wij rijzen
+allen op, maken zevenmaal het teeken des kruises, neigen ons ter aarde,
+en zetten ons weder neder. De voorzitter van elke groep strooit zout
+en peper in den schotel, en roert de soep om met den lepel, waarmede
+hij zijn kwas gebruikt. Weer luidt de bel: wij bedienen ons van de
+stokvisch. Een lezer plaatst zich voor den lessenaar, en leest de
+geschiedenis van een of anderen heilige, terwijl een knaap rondgaat
+met een korf met wit brood, door den priester gezegend en in stukken
+gebroken. Iedere pelgrim neemt daarvan een stuk, en eet dat, telkens
+het teeken des kruises makende, tot hij zijn brood genuttigd heeft.
+
+Ten derdenmale klinkt de bel. Algemeene stilte; een zacht gemurmel
+van gebeden. Bedienden treden binnen; onze borden worden weggenomen,
+en een tweede gerecht aangedragen, bestaande uit groentensoep. Dit
+gerecht is spoedig gebruikt. Een nieuwe lezer gaat voor den lessenaar
+staan, en vervolgt de levensgeschiedenis van den heilige. Weer wordt
+er gebeld; op nieuw kruisen allen zich bij herhaling; de bedienden
+verschijnen, en ten tweeden male worden de tafels afgenomen.--Een
+nieuw gerecht wordt opgedragen: haringsoep; de visch, in de baai
+nabij het klooster gevangen, smaakt uitmuntend. Weer een lezer;
+weer een stuk levensgeschiedenis; en dan een vijfde gelui.
+
+Het vierde en laatste gerecht verschijnt: eene soort van podding van
+gerstemeel, die met melk wordt gegeten. Weer een lezer; nogmaals een
+brok van eene heiligen-biographie; en dan een zesde bel. De pelgrims
+staan op; de lezer zwijgt en breekt midden in zijn verhaal af; onze
+maaltijd is gedaan. Toch nog niet geheel. Op nieuw scharen wij ons
+in het gelid; de vrouwen, die in eene andere kamer gegeten hebben,
+komen in de zaal terug, en te zamen heffen wij een psalm aan. Dan
+staan wij voor eenige oogenblikken, in stille overdenking, met gebogen
+hoofd, terwijl een pope aan iederen pelgrim een stuk gewijd brood
+uitreikt. Nogmaals klinkt het schelletje; de monniken heffen een
+danklied aan; een pope spreekt den zegen; en de aanzittenden gaan
+huns weegs, versterkt door het genot van brood en visch.
+
+Het is nu ongeveer twaalf uur. De eerstvolgende kerkdienst begint
+eerst kwart voor vieren. Wij hebben dus al den tijd, en kunnen dien
+best besteden. Wij kunnen het klooster bezoeken; naar het heilige-meer
+wandelen; het graf van Sint-Filippus bezien; de graven der vroomste en
+beste monniken bezoeken; wij kunnen in de sakristie de priesterlijke
+gewaden en kostbaarheden gaan bewonderen. Of wel, wij kunnen in
+booten naar een der naburige eilanden varen: naar Zaet, waar twee oude
+monniken wonen, en eene talrijke kudde schapen in de weide graast; naar
+Muksalmi, waar ons het geloei van runderen en het gekakel en gekraai
+van gevogelte in de ooren klinkt. Deze eilanden voorzien het klooster
+van melk, en eieren: want op het heilige-eiland zelf mag, volgens
+den regel van Sint-Savatius, geen vrouwelijk schepsel verschijnen.
+
+Precies te kwart voor vieren roept een klok ons weder naar de kerk:
+in de kathedraal van onze-lieve-vrouwe begint de vesper. Wederom
+knielen wij bij het graf en kussen den kouden steen, de draperiën, de
+ijzeren tralies; dan scharen wij ons weder voor het altaar en luisteren
+naar het gezang, dat door monniken en knapen wordt aangeheven. De
+dienst duurt tot half vijf. Na den afloop begeven wij ons naar de
+lange galerij, en beschouwen nog eens de zaligheden des hemels en de
+smarten der loutering. Vijf minuten voor zessen spoeden wij ons naar
+de kathedraal, waar de tweede vesper begint, en blijven daar staan,
+blootshoofds en sommigen ook barrevoets, tot half acht.
+
+Te acht uur luidt de bel voor het avondmaal. Allen haasten zich aan
+die welkome uitnoodiging te voldoen; de monniken scharen zich in
+processie; de pelgrims volgen, en in plechtigen optocht begeven wij
+ons naar de krypt, waar wij, evenals bij het middagmaal, de lange
+tafels zien aangericht, met het pond roggebrood, de gezouten sprot,
+de in vier stukjes gesneden uien, en de koperen terrine met kwas. Onze
+avondmaaltijd is eenvoudig eene herhaling van het middagmaal: dezelfde
+gebeden, dezelfde buigingen en zegeningen met het teeken des kruises;
+ook het luiden der bel en het voorlezen van brokstukken uit de
+geschiedenis der heiligen ontbreekt niet. Het eenige onderscheid is,
+dat wij des avond geen gerstepodding met melk krijgen.
+
+Als ieder naar genoegen gegeten heeft en de overgeschoten brokken
+zijn weggenomen, staan wij op, spreken een dankgebed uit, en heffen
+met de monniken den avondzang aan. Een pope spreekt den zegen, en
+wij zijn vrij om naar onze cellen te gaan. Een pelgrim, die lezen
+kan en goede boeken bij zich heeft, behoort echter, eer hij zich ter
+ruste begeeft, een psalm van David of een hoofdstuk uit de levens der
+heiligen te lezen. Te negen uur worden de kloosterpoorten gesloten;
+in den regel moet de pelgrim dan te bed zijn, om eenige uren te slapen.
+
+Twee uren na middernacht gaat de monnik rond met de bel, en roept de
+slapende wakker, om de plichten van den nieuwen dag te vervullen.
+
+
+
+IX.
+
+BIDDEN EN WERKEN.
+
+
+Op de heilige-eilanden wordt niet alleen gebeden, er wordt ook ijverig
+gewerkt. In dit klooster is geen enkele monnik, die een werkeloos leven
+leidt. Niet alleen de broeders, die geen popen zijn, maar ook zij,
+die den herdersstaf voeren en den pelgrims hun zegen geven, houden
+zich, althans voor het meerendeel, onledig met het vervaardigen van
+allerlei nuttige voorwerpen, van sieraden voor de kerk, van huisraad
+en meubelen voor den reefter en de cellen. Anderen vervaardigen
+voorwerpen, die buiten het klooster verkocht worden: kleederen,
+rozenkransen, lepels, schotels en dergelijke zaken.
+
+Langs den binnenmuur loopt eene aaneengeschakelde reeks van
+werkplaatsen, waar de arbeid niet poost van den vroegen morgen tot
+den laten avond: smederijen, timmerwerven, weverijen, touwslagerijen,
+leerlooierijen, brouwerijen, melkerij, mandenmakerij; werkplaatsen
+voor het zouten van vleesch en visch, voor het inleggen van groenten en
+vruchten, enz.;--in één woord, alle bedrijven, die voor de menschelijke
+samenleving noodig en nuttig zijn, vindt ge hier bijeen; de goede
+monniken maken daarbij veelvuldig gebruik van de uitvindingen en
+hulpmiddelen der moderne industrie. Bij uitnemendheid bedreven in alle
+takken van handenarbeid, paren zij aan deze technische bekwaamheid
+zooveel smaak en zoo vindingrijk vernuft, dat ge bijna niets bedenken
+kunt wat niet door deze monniken wordt vervaardigd, van een eenvoudig
+snoer van glaskoralen tot een volledig opgetuigd fregat. Nergens wordt
+zoo fijn en voedzaam brood gebakken, nergens zulke voortreffelijke kwas
+gebrouwen. Terwijl vader Hilarion mij door deze werkplaatsen rondleidt,
+wachten mij telkens nieuwe verrassingen. Nooit had ik kunnen gelooven
+dat zulke fraaie, degelijke en tevens zoo hemelsbreed verschillende
+zaken inderdaad vervaardigd waren door monniken, in een eenzaam eiland
+als gevangen, en gedurende acht maanden van het jaar door sneeuwstormen
+en ijsschotsen van iedere gemeenschap met de buitenwereld afgesneden.
+
+Deze geestelijke heeren vervaardigen kappen en gordels van
+zeehondenvel; zij schilderen met olieverf en snijden kunstig beeldwerk
+in hout; zij bereiden het leder, breien wollen kousen, en gieten
+en smeden ijzer; zij spinnen vlas en linnen; zij polijsten steenen;
+zij maken vilten schoenen en slobkousen, rijtuigen en sleden, touwen
+en kabels, tinnen en houten borden en schotels, en bloemen van papier;
+zij verstaan de kunst om vruchten in te leggen en om korfjes en mandjes
+te vlechten van de schors van den zilverden; zij zagen en houwen
+steenen; zij vellen en kappen boomen; zij smeden ankers en zoeken
+honing uit; zij teekenen plannen voor altaren, kerken, kloosters, en
+weten uitnemend met de borduurnaald om te gaan;--en al wat zij in deze
+zoozeer verschillende vakken leveren, is een model van zorgvuldige,
+smaakvolle, degelijke bewerking. Zijn er onder de broeders, die aanleg
+hebben voor het landbouwbedrijf, ook die kunnen gelegenheid vinden,
+hun talent te gebruiken: zij verzorgen het vee, scheren de schapen,
+mesten het gevogelte; zij maken boter en kaas: doch alleen op de
+eilanden, waar dergelijke bedrijven worden toegelaten. Anderen kweeken
+bloemen en poten aardappelen, verzorgen de bijenkorven, maaien het
+gras, zamelen de vruchten in, en verrichten alle bezigheden, die in
+veld en akker en gaarde noodig zijn.
+
+Wij beginnen onze wandeling met de bakkerij, die wel de eer verdient
+van het eerste bezoek. Van alle omliggende dorpen langs de kust komt
+men herwaarts om brood; sommigen koppen, anderen bedelen het; iedere
+pelgrim, die Solowetsk bezoekt, neemt bij zijn vertrek een groot
+brood, als reisgave, mede. Er wordt hier tweeërlei brood gebakken:
+tarwe- en roggebrood. Het laatste, dat zeer goedkoop is, wordt bij
+iederen maaltijd gebruikt; het eerste, dat gewijd en zonder gist
+gebakken wordt, is duur: het is heilig brood, dat alleen bij zekere
+gelegenheden wordt gegeten. Beide soorten zijn overigens zeer goed. De
+gewijde brooden wegen slechts zeven of acht ons: zij zijn versierd met
+een kruis, in een opschrift met Slavische letters gevat. Deze brooden
+worden door de geloovigen met grooten eerbied behandeld; en de vrome
+pelgrim, die een klooster zoo als Solowetsk, Sint-George of Troïtza
+bezoekt, kan zijn vrienden of bloedverwanten met geen welkomer geschenk
+verrassen, als herinnering van zijne bedevaart, dan met zulk een brood.
+
+De brouwerij is in hare soort niet minder voortreffelijk dan de
+bakkerij. De kwas vervangt voor den Rus de plaats van bier en wijn:
+het is de nationale drank, geliefd bij alle standen, en die bij de
+bereiding van bijna alle spijzen, bij genoegzaam alle maaltijden,
+gebruikt wordt. De kwas van Solowetsk behoort tot de beroemdste en
+meest gezochte soorten.
+
+In de nabijheid bevinden zich de werkplaatsen, waar borden en lepels
+uit hout gesneden en beschilderd worden. De levenswijze in deze
+noordsche wildernissen is nog aartsvaderlijk eenvoudig; vorken zijn
+zeldzaam, en messen een artikel van weelde. Bij den maaltijd bedient
+men zich hoofdzakelijk van lepels. Bijna alle spijzen worden zacht
+gekookt of in vloeibaren staat op tafel gebracht: in het midden staat
+een diepe schotel, en de eenvoudige gasten scharen zich in het rond,
+ieder met zijn grooten lepel gewapend. Het bord en de lepel zijn
+van hout gesneden, en somwijlen sierlijk en met smaak bewerkt en
+beschilderd; de fraaisten worden door de pelgrims als een aandenken
+gekocht en zorgvuldig bewaard.
+
+Ziehier eene andere industrie: de mandenmakerij. In de noordsche
+wouden is aardewerk schaarsch en duur, en daarbij lomp en ruw. De
+lieden dezer streek moeten dikwijls lange voetreizen maken: het zou
+bezwaarlijk vallen, zich op die tochten met eenige potten en pannen
+te belasten. In plaats daarvan heeft men manden en korfjes, die van
+boomschors worden gevlochten, lichter zijn dan kurk en gemakkelijker
+te vervoeren dan tinnen kannen of schotels. Zij worden met een deksel
+gesloten, en zijn van een hengsel voorzien. Die korfjes zijn volkomen
+droog en zoo dicht, dat men er zelfs melk in vervoeren kan; toch
+hebben zij den aangenamen, harsachtigen geur behouden van van het
+hout, waarvan zij vervaardigd zijn. Gij kunt ze van alle afmetingen
+krijgen, van de grootte van een peperbus tot die van een waterkruik;
+zij kosten slechts eenige kopeks het dozijn.
+
+De eigenlijke manden zijn grooter en minder fijn bewerkt; zij
+zijn bestemd voor tochten over hobbelige rotsachtige wegen of
+door moerassen. Deze manden zijn in vakken verdeeld, waarin ge
+wijnflesschen, lepels en vorken bergen kunt. Moet ge eene lange reis
+maken, dan is het raadzaam, in het open middenvak van uw mand eenige
+korfjes van boomschors mede te nemen, waarin ge kleine benoodigdheden,
+zooals mosterd, zout, room en dergelijke bergen kunt.
+
+Onder de veelsoortige werkplaatsen, die wij bezoeken, behoort ook de
+weverij, in een der torens van den buitenmuur: een toren, die niet
+alleen de bijzondere aandacht verdient om de uitnemendheid van het
+werk, dat hier vervaardigd wordt, maar ook om de belangrijke rol,
+die hij gespeeld heeft bij de verdediging van Solowetsk tegen de
+engelsche vloot. Het kanonschot, dat, naar men zegt, de _Brisk_
+tot wijken dwong, werd uit den Weverstoren afgevuurd.
+
+In een zonnig hoekje boven op den wal staat een sierlijk photographisch
+atelier; in de onmiddellijke nabijheid ziet ge eene reeks nieuwe
+gebouwen, waarin de werkplaatsen der schilders en graveurs, die echter
+geene andere dan uitsluitend kerkelijke kunst beoefenen. Sommigen
+doen niets meer dan werken van andere meesters kopiëeren; maar ook de
+meest begaafden onder hen overschrijden toch nooit de conventioneele
+grenzen, door de kerkelijke traditie gesteld. De kunst verkeert hier
+nog in het stadium harer ontwikkeling: zij staat nog geheel en al
+onder de heerschappij dier starre, levenlooze byzantijnsche school,
+waarvan de patriarch Nikon een zoo groot voorstander was, en die hij,
+voor de versiering van kloosters en kerken, tot wet en regel stelde.
+
+Maar de vrome vaders troosten zich over deze tekortkomingen: hunne
+grootste kracht openbaart zich op een ander gebied: dat van den
+scheepsbouw en wat daarmede samenhangt. Zij zijn, en met recht,
+trotsch op hetgeen zij daarin tot stand hebben gebracht. Velen van
+hen brengen het grootste gedeelte van hun leven aan boord door,
+en zijn met hartstochtelijke liefde aan de zoute zee gehecht. Zij
+bezitten een aantal booten en scheepstuig in overvloed, dat zij zelf
+vervaardigen. Zij richten vuurtorens op, en bakenen het vaarwater af;
+zij timmeren booten en sloepen, en hebben het bewijs geleverd, dat op
+de werven van Solowetsk een stoomschip in al zijne deelen volledig
+kan worden gebouwd, alleen de machine uitgezonderd. Dit stoomschip
+heet _de Hoop_. Zijne bemanning bestaat hoofdzakelijk uit monniken;
+en de gezagvoerder is niet alleen monnik--zooals vader Johannes--maar
+zelfs pope. Toen ik dezen priesterlijken schipper voor het eerst zag,
+bediende hij de mis voor het altaar. Na afloop van de dienst nam de
+eerwaarde vader mij mede, om mij zijn schip en het dok, waarin het
+vaartuig lag, te laten zien. Met levendige belangstelling bezocht ik
+_de Hoop_, merkwaardiger in mijn oog, dan bijkans eenig ander schip. Is
+toch niet eene stoomboot, door monniken aan de kusten der IJszee
+gebouwd, in hare soort eene even groote zeldzaamheid als de toren
+der Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen of de Dom te Keulen? De gedachte om
+dat stoomschip te bouwen was in het brein van een monnik opgerezen;
+het plan was door de hand van een monnik geteekend; monniken velden de
+boomen, en smeedden de bouten, en vlochten de touwen; monniken voegden
+al deze deelen samen; monniken tuigden het vaartuig op, beschilderden
+de kajuit en bekleedden de kussens der banken. Monniken lieten haar
+te water, en hebben sedert met hunne eigene boot de wilde wateren
+der Witte-zee doorkruist en de stormen getart.
+
+Het dok, waarop vader Johannes zoo fier was, is niet maar een gewoon
+dok, maar zelfs een droog dok. Dergelijke werken zijn in Rusland
+eene groote zeldzaamheid, in het geheele rijk zijn er maar enkele
+havens, die een dok bezitten. Noch te Archangel, noch te Astrakhan
+zult ge er een vinden. Alleen in steden zooals Riga en Odessa, door
+vreemdelingen gebouwd en bewoond, treft ge dergelijke werken van
+openbaar nut aan. Het drooge dok te Solowetsk is het eenige in geheel
+het eigenlijke Rusland. Kronstadt--het is waar--bezit een droog dok:
+maar Kronstadt is minder een russische, dan wel een duitsche haven, met
+een duitschen naam. Het eenige werk van dien aard op echt-russischen
+grond is--karakteristiek genoeg--eene schepping van monniken.
+
+Niet enkel gewone kloosterlingen, ook priesters nemen aan al dezen
+arbeid deel. Wanneer een monnik de wijding ontvangen heeft, staat het
+hem volkomen vrij, zich uitsluitend tot de dienst der kerk te bepalen:
+maar in het klooster van Solowetsk is het eene zeldzaamheid, dat
+een pope alleen de plichten van zijn ambt waarneemt. Arbeidzaamheid
+is hier het merk van een waarlijk godsdienstig leven. Toont een der
+broederen bijzonderen aanleg voor een of ander bedrijf of kunst te
+bezitten, dan vindt hij zoowel bij zijne geestelijke overheid als bij
+zijne medebroeders alle aanmoediging om zijne roeping te volgen, en de
+vruchten van zijn arbeid Gode te wijden. De eene pope is landbouwer;
+een ander schilder; een derde visscher; deze zoekt geneeskundige
+kruiden; die kopiëert oude handschriften een derde bindt boeken
+in, enz.
+
+Van al deze beroepen is dat van onderwijzer niet het minst
+begeerlijke. De kinderen, die te Solowetsk ter school worden gezonden,
+blijven er minstens een jaar, en somwijlen langer. De inrichting der
+school is hoogst eenvoudig, en het onderwijs bepaalt zich tot het
+volstrekt noodige: trouwens de school is ook hier een getrouw beeld
+van den toestand des lands; voedsel en ligging verschillen niet veel
+van hetgeen ge in iedere _isba_ (boerenwoning) vinden kunt. Wanneer
+een knaap, na verloop van zijn leertijd, in het klooster wenscht te
+blijven, kan hij zich als werkman verhuren, hetzij op de landhoeven
+of bij de visscherij. In den zomer ontvangt hij het voedsel der
+monniken: brood, visch en kaas; des winters krijgt hij gerookt
+schapenvleesch--eene lekkernij, waarvan zijne meesters niet proeven
+mogen. Velen van deze knapen blijven hun leven lang op het eiland; zij
+mogen niet huwen, maar zijn daarentegen van kost en inwoning verzekerd,
+vrij van de militaire dienst en van alle huiselijke zorgen. Enkelen
+treden in den geestelijken stand. Keeren zij later in de wereld terug,
+dan strekt hun verleden hun tot aanbeveling voor het verkrijgen van
+eene of andere betrekking; in ieder geval weten zij hun eigen weg
+te vinden, want een jonkman, die eenige jaren te Solowetsk heeft
+doorgebracht, heeft niet alleen geleerd zich zelven te helpen, zijn
+eigen eten te bereiden en zijne kleederen te maken, maar verstaat
+ook altijd een of meer ambachten, waarmede hij den kost verdienen kan.
+
+
+
+X.
+
+DE ZWARTE GEESTELIJKHEID.
+
+
+Bijna alle Russen van aanzienlijken of beschaafden stand zien met
+verachting neder op hunne ordens-geestelijken, op de zoogenaamde
+Zwarte geestelijkheid, aldus genoemd naar de kleur van hun gewaad. Zij
+beschouwen de kloosterlingen in het algemeen als een hoop onbeschaafde
+lieden, als onwetende, zedelooze leegloopers, die tot niets dienstig
+zijn, en die, hoe eer hoe beter, behooren opgeruimd te worden. "Weg
+met de monniken en kloosters!" is het wachtwoord van verreweg de
+meeste jonge vrijzinnige Russen.
+
+En zij die aldus spreken, zijn niet altijd spotters en ongeloovigen,
+verklaarde vijanden van iedere godsdienstige overtuiging, van elke
+geestelijke of kerkelijke instelling. Neen, zeer dikwijls zijn het
+ernstige mannen, die hunne kerk liefhebben, den priester hunner
+parochie gaarne ondersteunen, en die niets liever wenschen dan hun
+vaderland den eersten rang onder de christelijke mogendheden te
+zien innemen. In Rusland, zeggen zij, leven tienduizend monniken:
+eene overtollige, om niet te zeggen schadelijke bevolking; het beste
+wat men zou kunnen doen; is, er soldaten van te maken, opdat zij ten
+minste het land van eenig nut zijn.
+
+Deze niet altijd billijke vijandschap der beschaafde klassen tegen de
+kloosterlingen vindt eenigermate hare verklaring in den hardnekkigen
+tegenstand, dien schier te allen tijde iedere maatregel tot hervorming,
+hetzij op staatkundig, hetzij op kerkelijk gebied, bij de monniken
+heeft ontmoet. Om zich van deze stemming der gemoederen en den aard der
+bestaande spanning volledig rekenschap te kunnen geven, is het noodig
+den omvang en den oorsprong van de macht der monniken van naderbij
+te bestudeeren. De afdwaling van ons eigenlijk onderwerp zal slechts
+schijnbaar zijn: onze studie zelf zal ons naar Solowetsk terugvoeren.
+
+Een woestijn met kloosters bezaaid;--de naam zou niet slecht passen
+voor de gansche onmetelijke landstreek, die van de Poolzee tot de
+tartaarsche steppen reikt. Voor Nieuw-Rusland, voor de gouvernementen
+van Kazan en de Krim, voor de streken langs de Beneden-Wolga en
+voor Siberië, ware deze beschrijving onjuist: maar het eigenlijke
+Groot-Rusland is voor de monniken een waar paradijs. Van Kem aan den
+oever der Witte-zee tot Bjelgorod aan de grenzen der Ukraine,--een
+afstand van omstreeks duizend (engelsche) mijlen;--en van Pskow, nabij
+het meer Peïpus, tot Wassil aan de Wolga--een afstand van ongeveer
+zevenhonderd mijlen--is het gansche land als overdekt met kloosters,
+klinkt u overal het welluidend klokgelui tegen.
+
+Ge kunt u moeilijk iets treurigers en naargeestigers denken dan
+een russisch woud, tenzij dan eene russische vlakte. Het woud is
+eene opeenvolging van dwergachtige berken en pijnen; de boomen zijn
+allen genoegzaam even hoog en even dik; de eentonige donkere lijn
+wordt slechts nu en dan afgebroken door een stinkend moeras of een
+vaalkleurig, levenloos meer. De vlakte is eene onafzienbare hei,
+zonder eene enkele verheffing van den grond, zonder een enkelen boom,
+zonder eene enkele stad, op eene uitgestrektheid van misschien honderd
+mijlen; eene naakte hei, met schraal, armelijk, bruin gras begroeid;
+en hier en daar met eene verzameling van ellendige leemen hutten, in
+modder en slijk verzonken, waaraan de naam van dorp kwalijk voegt. De
+schrikkelijke eenvormigheid van zoodanig landschap ware niet uit te
+houden, indien niet telkens het oog van den reiziger geboeid, zijn
+hart verkwikt werd, door het gezicht van een klooster, dat op een
+open plek in het woud, aan den zoom der eenzame vlakte, zijn stralend
+kruis en schitterend bemaalde torens ten hemel heft; een klooster met
+zijn krans van groen, zijn wit-gepleisterden voorgevel, zijn groep
+van vergulde of beschilderde koepels. De wouden rondom Kargopol, de
+moerassen langs het meer Ilmen, de vlakke velden rondom Moskou, danken
+aan de kloosters kleur en leven; terwijl zoo menig kleiner convent,
+wegduikende in de schemerende diepte des wouds, of den eenzamen
+rivieroever verlevendigende, met vroolijken ernst den reiziger groet.
+
+De oude steden van Groot-Rusland--Nowgorod, Moskou, Pskow,
+Wladimir,--zijn veel rijker aan kloosters dan hare mededingers
+van later tijd. De oevers van de rivier de Wolchow, die de oudste
+metropolis van Rusland besproeit, zijn over eene uitgestrektheid van
+vele mijlen boven en beneden de stad, met oude godsdienstige gestichten
+bezaaid. De voorsteden van Nowgorod prijken met de prachtige kloosters
+van Sint-George, Sint-Cyrillus en Sint-Antonius van Rome. Moskou is
+omgeven van een breeden krans van kloosters en abdijen--Simonoff,
+Donskoï, Troïtza, Danieloff, Alexiewski, Iwanowski, en nog vele
+anderen; Pskow heeft haar prachtig convent der katakomben, in
+heerlijkheid ternauwernood onderdoende voor het klooster van gelijken
+naam te Kiew.
+
+Evenwel is het er verre van, dat al deze vrome stichtingen juist uit
+vroeger tijd zouden dagteekenen. Rusland verkeert nog in het tijdperk,
+waarin godsdienstige geestdrift een der machtigste drijfveeren in
+het leven des volks en der individuen is:--een tijdperk, dat aan den
+middeleeuwschen heldentijd der germaansche wereld denken doet. Wat
+echter voor ons, behoudens enkele uitzonderingen, tot het verleden
+behoort, is hier nog eene zeer levende werkelijkheid, wier kracht en
+invloed zich telkens openbaart. Ik wil daarvan een voorbeeld aanvoeren.
+
+In het jaar 1803 werd in eene der ellendige hutten van het kleine dorp
+Pretchistoi, nabij de stad Wladimir, een lijfeigene geboren, van zoo
+lagen stand dat zijn geslachtsnaam in vergetelheid is geraakt. Jaren
+lang leefde hij, als andere eigenhoorigen, op het landgoed van
+zijn heer; hij huwde twee malen een meisje van zijn eigen stand,
+en won drie zonen, die voorspoedig opgroeiden. Tot dusverre was
+zijn leven gelijk geweest aan dat zijner lotgenooten; maar toen hij,
+op zeven-en-dertig jarigen leeftijd, voor de tweede maal weduwnaar
+geworden, door zijn heer werd vrijgelaten, verliet hij zijn dorp en
+begaf zich naar Troïtza, nabij Moskou. Daar nam hij den naam van
+Filippus aan, kleedde zich in een pij en kap, en groef voor zich
+zelven een hol onder den grond. In deze onderaardsche woning sleet
+hij vijf jaren; toen zocht hij een ander verblijf op, nog beter aan
+zijn wenschen beantwoordende, en wel op het kerkhof, te midden der
+graven van het klooster; daar bracht hij twintig jaren door. Hij had
+zijne vrijheid te lief, om zich door het afleggen der kloostergelofte
+daarvan te berooven: maar door de ondervinding geleerd, dat ook in
+Rusland, als elders, in spijt van het spreekwoord, de pij den monnik
+maakt, kleedde hij zich in grof sergie en omgordde zijne lendenen
+met een zware ketting. Aldus uitgedost toog hij naar Moskou, naar
+den metropolitaan Philarethes, vroeg dien prelaat om zijn zegen, en
+tevens om de vergunning zijn naam te mogen aannemen. De aartsbisschop
+schiep behagen in dien zonderlingen bedelmonnik, en willigde zijn
+verzoek in: en van dat oogenblik werd de voormalige lijfeigene van
+Pretchistoi door den ganschen omtrek bekend als Philarethes-Ouchka
+(Philarethes de Kleine).
+
+Het kerkhof van Troïtza ligt op eene stille eenzame plek, aan den
+oever van een schilderachtig meer, omgeven door donkere bosschen. Te
+midden dezer groenende grafheuvelen sloeg de monnik zijne kluis
+op. In het klooster van Troïtza kocht hij, voor twee kopeks per stuk,
+eenige kruisen en heiligenbeelden; hij ging daarmede door de straten
+en langs de huizen van Moskou, en deelde ze, met zijn zegen, aan
+de lieden uit, zonder iets te vragen, maar aannemende wat men goed
+vond hem te geven. De een schonk hem een roebel, een ander tien, een
+derde honderd: iedere gave was hem welkom. Weldra had hij een niet
+onaardig kapitaaltje in de bank. De prenten brachten hem meer op dan
+de kruisen; want, naar de algemeene overtuiging des volks, brengen de
+eersten zegen aan, terwijl de anderen boden zijn van ongeluk. Schonk
+Philarethes aan eene of andere vrome vrouw een kruis, dan keerde zij
+huiswaarts, bezwaard van harte. Het symbool des christelijken geloofs
+is in Rusland nog niet afgedaald tot den rang van een gewoon sieraad
+of toilet-artikel. Geene russische boerin zou het in de gedachte
+komen, zich met een kruis op te tooien; ook zoekt ge het vergeefs
+als ornament in de woningen der aanzienlijken. De priester draagt een
+kruis; het kruis straalt op de kerktorens en koepels: maar zeldzaam
+zult ge het gewijde teeken, hetzij in schilder- of beeldhouwwerk,
+in een gewoon huis vinden. Toch draagt iedere rechtgeloovige Rus een
+kruis, dat hij nooit aflegt--het is dat, hetwelk hem bij zijn doop
+om den hals wordt gehangen; maar dit is geen sieraad.
+
+Zonderling in kleeding, manieren en spreekwijze, droeg
+Philarethes-Ouchka noch schoenen noch kousen; in plaats van de gewone
+russische begroeting: "Het ga u wel!" sprak hij de lieden aan met
+de woorden: "Uw engelbewaarder geve u een blijden dag!" In zijne cel
+en op al zijne tochten was hij steeds vergezeld door een ander, niet
+minder zonderling personage, Iwanouchka, Johannes de Kleine (familiaar
+Jantje) genoemd, die nooit sprak, maar altijd zong. Iwanouchka zong
+in zijne cel, zong op den weg, zong langs de huizen, zong in de
+kerk. Aan den toon waarop hij zong, herkende men de gemoedsstemming
+van zijn meester; en uit het zingen van Iwanouchka kon menige arme,
+eenvoudige vrouw reeds vooraf berekenen of zij van Philarethes dien
+dag een kruis of een heiligenbeeldje te wachten had.
+
+Vooral bij den kleinen, neringdoenden burgerstand stond de kluizenaar
+in groot aanzien. De meer aanzienlijke dames hielden zich op een
+afstand: niet omdat hij geld van haar vroeg, maar omdat hij hare mooie
+kamers vuil maakte. De uiterlijke verschijning van deu vromen man was
+toch niets minder dan bevallig: maar zijne verregaande onreinheid,
+zijne verroeste ketting, zijne met stof en vuiligheid bedekte huid,
+zijne ongekamde haren, waren, in de oogen zijner trouwe volgelingen,
+zoo vele teekenen zijner uitnemende heiligheid. De vrouwen der
+kooplieden en winkeliers van Moskou dweepten met hem. Eene dame
+verhaalde mij eens, dat toen zij op zekeren dag een bezoek ging
+afleggen bij eene harer vriendinnen, de echtgenoote eens koopmans van
+het eerste gilde van Moskou, zij deze voor den kluizenaar geknield
+vond, bezig zijne voeten te wasschen. En dit was niet maar een ijdele
+beleefdheidsvorm: want Philarethes liep barrevoets, en de straten
+van Moskou zijn met harde keien geplaveid en bij uitnemendheid
+morsig. Zekere bejaarde juffer Seribrikoff placht er zich op te
+beroemen, dat het haar eenmaal vergund was geweest, de wonden van den
+heiligen man te reinigen. Jonge bruiden baden hem op hare bruiloft
+te verschijnen: want bij zulke gelegenheden was hij vaak gewoon
+te profeteeren; en met godsdienstigen eerbied werden de duistere
+woorden opgevangen, waarin de aanduiding van het toekomstig lot der
+jonggehuwden lag opgesloten. Op zekeren dag was hij op de bruiloft
+van Gospodin Sorokin, een der rijkste inwoners van Moskou; plotseling
+wendde hij zich tot de bruid en sprak: "Als de feesten voorbij zijn,
+zult ge uw man met honing moeten zalven." Niemand begreep wat hij
+zeggen wilde; maar drie dagen later was Sorokin een lijk: nu was de zin
+der voorspelling openbaar, want bij eene russische begrafenis mag geen
+honing ontbreken. Natuurlijk won het geloof aan de profetische gave van
+Philarethes, door zulk een opzienbarend feit, niet weinig in kracht.
+
+Eene zijner ijverigste en vermogendste volgelingen, Mevrouw Loguinoff,
+schonk hem eene aanzienlijke som gelds, om daarvoor een klooster
+en een kerk te bouwen; en toen deze heiligdommen te midden der graf
+heuvelen van Troïtza waren verrezen, scheen de taak van den bedelmonnik
+voltooid. Toch waren de laatste levensjaren van Philarethes-Ouchka
+niet de gelukkigste. Zijn machtige beschermheer was gestorven; en
+Innocentius, de nieuwe metropolitaan, een ernstig man, vol ijver
+voor zijn geloof, had weinig op met de zonderlinge praktijken van
+den kluizenaar, en verklaarde zich tegen hem. Philarethes verliet nu
+zijn klooster en trok naar het dorp Tcheglowe, in het gouvernement
+Toela, waar hij een nieuw klooster bouwde. Daar stierf hij in 1868,
+ruim vijf-en-zestig jaren oud. De beide door hem gestichte kloosters
+worden nu door gewone monniken bewoond.
+
+Dergelijke verschijnselen mogen zeker wel als ongezonde openbaringen
+van het godsdienstig leven worden beschouwd. Toch zoekt de zwarte
+geestelijkheid daarin een wapen tegen de spotternijen en aanvallen
+eener vijandig gezinde wereld, die aan dezen staat van zaken een
+einde maken wil. In dien strijd is het voordeel tot dusverre aan de
+zijde der monniken. De liberale opinie en de moderne wetenschap zijn
+hun vijandig; maar deze beide machten zijn in Rusland, immers bij de
+overgroote meerderheid des volks, nog in geenen deele inheemsch, zij
+staan, in zekeren zin, buiten het nationale leven. Daarentegen hebben
+de monniken op hunne zijde de traditie, de ingewortelde gewoonte, de
+overgeleverde piëteit. Ook beschikken zij over alle hooge kerkelijke
+betrekkingen, en over zeer groote levende krachten op allerlei
+gebied. De vrouwen zijn voor hen; voor hen is ook de meerderheid der
+landelijke bevolking. Te allen tijde hebben de vrouwen zich bijzonder
+aangetrokken gevoeld door de monniken, wier gelofte hen bindt allen
+omgang met haar te vermijden; en er zijn weinig steden in Rusland,
+waar men u niet weet te verhalen van een of anderen eerwaarden vader,
+die, even als Philarethes de Kleine, door eene gansche schare van
+lieve discipelinnen gevolgd en gevierd werd.
+
+De monniken hebben niet alleen alle geestelijke macht in handen,
+maar de elementen zelf, waaruit deze macht is samengesteld, zijn
+in hun bezit. Hunner zijn de kloosters, de katakomben, de heilige
+plaatsen. Zij bewaren de beenderen der heiligen; uit hun midden
+komen nieuwe heiligen voort. In het gouden boek der russische kerk
+komt geen enkele naam voor van een gekanoniseerden wereldlijken
+priester. De monniken bezitten de gave der zelfverloochening en de
+gave der wonderen--twee zoo machtige en invloedrijke factoren in een
+land als Rusland.
+
+
+
+Zelfverloochening is voor den Rus het onbedriegelijkst merk van het
+ware geloof, de hoogste kroon van een Gode gewijd leven. Ook deze
+eerste en edelste aller deugden neemt echter dikwerf zonderlinge vormen
+aan. In het vorige jaar (1868) stierf in het krankzinnigengesticht
+te Moskou een man, Iwan Jacowlewitch genaamd, eene zonderlinge
+vermaardheid verworven had. Velen hielden hem voor krankzinnig; anderen
+vereerden hem als een heilige. Daar de eersten de meerderheid hadden,
+sloten zij hem op, en hielden hem tot aan zijn dood onder geneeskundige
+behandeling en toezicht.
+
+Deze Iwan, burger der kleine stad Cherkosowo, achtte zich geroepen,
+zijne gezondheid, en alle gemakken en genietingen des levens den
+Heer ten offer te brengen. Op jeugdigen leeftijd reeds legde hij
+de plechtige gelofte af, nimmer zijn aangezicht te zullen wasschen,
+noch zijne haren te kammen; nimmer zijne lompen te zullen afleggen;
+nimmer op een stoel of bank te gaan zitten; nimmer aan een tafel
+te eten, noch een mes of vork te gebruiken. Krachtens deze gelofte
+leefde hij als een hond, op den grond liggende en zijne spijzen
+opslurpeude. Toen men hem in het krankzinnigengesticht bracht, werd
+hij behoorlijk gewasschen en van nieuwe kleederen voorzien: maar
+aanstonds verontreinigde hij die, en zijne oppassers kwamen spoedig
+tot de overtuiging, dat het onmogelijk was hem zindelijk te houden.
+
+Inmiddels ging de roep van hem uit door de gansche stad, en het
+duurde niet lang, of de cel van Iwan Jacowlewitch was eene gevierde
+bedevaartsplek geworden. Niet alleen dienstmeiden en boerinnen,
+maar deftige burgervrouwen, kwamen hem dagelijks opzoeken,
+brachten hem allerlei lekkernijen, gaven hem geld ten geschenke,
+en vertelden hem hare dierbaarste geheimen. Op den grond gezeten,
+staarde hij met half wezenloozen blik zijne bezoekers aan, en mompelde
+eenige onsamenhangende woorden, die zijne hoorders, met de uiterste
+inspanning, trachtten te verstaan en te ontcijferen. Somwijlen maakte
+hij balletjes van de kruimels zijner koekjes; en wanneer kranken bij
+hem genezing kwamen zoeken, stopte hij hun deze vuile pillen in den
+mond. Deze man nu heette "uitzinnig om des Heeren wil."
+
+De directeur van het gesticht liet hem naar eene ruime kamer
+overbrengen, waar hij zijne bezoekers kon ontvangen. Men wist dat hij
+stapelgek was; dat dit drukke bezoek en die gedurige aandoeningen
+allernadeeligst voor hem waren: maar de toeloop was zoo groot en
+de begeerte van het publiek om hem te zien zoo levendig, dat de
+uitspraken der wetenschap en de regelen van het gesticht daarvoor
+zwichten moesten. Toen de arme krankzinnige eindelijk stierf, was de
+ontsteltenis onder de lagere volksklasse in Moskou algemeen; en eenigen
+tijd na zijn dood las men in het Dagblad van Moskou eene oproeping, om
+voor dien man in zijne geboorteplaats een gedenkteeken op te richten.
+
+In den regel neemt echter deze zucht voor zelfverloochening een
+anderen, minder aanstootelijken vorm aan: dien van afzondering van de
+wereld. Het kluizenaarsleven geldt als het Gode gevallige leven bij
+uitnemendheid. Alle afdeelingen der oostersche kerk--de armenische,
+de koptische, de grieksche--werken deze richting in de hand: maar
+geene andere kerk kan op zulk eene menigte kluizenaars wijzen als
+de russische. Haar kalender wemelt van de namen van kluizenaars en
+asceten; en hetgeen men van de ontberingen en zelfkastijdingen dezer
+lieden verhaalt, is somwijlen bijna ongeloofelijk. Zoo vertelt men
+van zekere zuster Maria, die zich in een rotsspleet liet opsluiten;
+zij kreeg haar voedsel door een gat in de rots, en bracht twaalf
+jaren in dit levend graf door.
+
+Ongeveer veertig mijlen van Moskou, niet verre van de abdij van
+Troïtza, bevindt zich eene soort van monniken-kolonie, Grethsemané
+genaamd en bestaande uit een klooster en katakomben, door een meer van
+elkander gescheiden. Het klooster, een type van armoede en ellende,
+is van ruwe boomstammen opgetrokken, die ternauwernood geverfd
+zijn. Nergens is een spoor van goud of zilver te bespeuren; alle
+sieraden zijn van cypressenhout. De monniken dragen tabbaarden van
+de gemeenste sergie, en voeden zich met de schraalste spijs. Geene
+vrouw mag deze heilige plek betreden, dan eenmaal in het jaar, op
+den dag van Maria-Hemelvaart.--Aan gene zijde van het meer bevinden
+zich de katakomben, diep in den grond uitgegraven. Wij staan voor
+de nauwe opening, die naar deze onderaardsche verblijven voert, en
+steken ieder onze kaarsen aan; een monnik maakt het teeken des kruises,
+prevelt eenige onverstaanbare woorden, en daalt de smalle trap af. Wij
+volgen langzaam, een voor een, zwijgend, zoo dicht mogelijk langs den
+muur voortgaande. Eene benauwde lucht komt ons tegen; een zonderling
+dof geluid treft onze ooren; wij ademen met moeite in dezen zwaren,
+bedorven dampkring. De kaarsen flikkeren en branden al flauwer in
+de dikke duisternis. In een smallen gang zien wij enkele getraliede
+vensters, nauwe openingen en met ijzer beslagen deuren: dit zijn
+toegangen naar cellen. Het gewelf is doortrokken van vocht; op den
+grond kruipen allerlei ongedierten.
+
+"Hush!" fluistert de monnik, als wij langs enkele getraliede vensters
+en met ijzer beslagen deuren heen gaan, als vreesde hij dat wij
+de rust der dooden zouden storen.--"Wat is dit voor eene opening
+in den muur?"--De monnik staat stil en beweegt zijn spookachtigen
+fakkel. "Een cel, zegt hij; hier ligt een goede man. Hush! zijne ziel
+is nu bij God!"--"Dood?"--"Dood voor de wereld--ja."--"Hoe lang is
+hij hier?"--"Hoe lang?--Elf jaar en langer."
+
+Wij gaan met eene huivering voorbij dit levend graf, en treden
+weldra uit den nauwen gang in eene kleine kerk. De lamp brandt voor
+het altaar; twee monniken liggen geknield, met het aangezicht ter
+aarde; een priester zingt, op doffen toon, de liturgie. Achter dit
+kerkje bevindt zich de heilige put, waarvan het water, naar men zegt,
+heilzaam is voor lichaam en ziel.--Toen wij weer boven waren gekomen,
+vroegen wij nadere inlichtingen omtrent den kluizenaar, die langer
+dan elf jaar in dit onderaardsche hol zou hebben doorgebracht;
+wij vernamen nu dat hij van tijd tot tijd uit zijn graf verrijst,
+om de kloosterklok te luiden, hout te halen, en zich op de hoogte te
+houden van hetgeen er al zoo omgaat.
+
+Maar deze begeerte naar zelfverloochening openbaart zich ook nog op
+andere, minder sombere wijze. In de kloosterhoven van Solowetsk kunt ge
+een zonderling wezen zien, in lompen gehuld, zich voedende met afval
+en op den grond slapende, die, zonder de gelofte te hebben afgelegd,
+toch als behoorende tot de monnikenorde wordt beschouwd. Hij rekent
+zijn leven eene verbeurde weldaad, en wijdt zich zelven dagelijks
+ten offer. Hij streeft naar de afzichtelijkste verworpenheid, en
+wil in zijn eigen persoon de nietigheid en de ellende van al het
+aardsche zichtbaar vertoonen. Deze wonderlijke man wordt vooral
+door de pelgrims uit de lagere volksklasse in hooge eere gehouden
+en bijna als een heilige beschouwd, vader Nikita--zoo heet hij--is
+nog geen vier-en-een-halven voet hoog: in Rusland vooral mag hij
+dus met recht een dwerg worden genoemd. Een dunne grijze baard,
+verwarde haren, een donkerkleurig gelaat, en kleine scherpe
+oogen--ziedaar zijn portret. Nooit besmet hij zijn lichaam door
+de aanraking met water of zeep; nooit kamt hij zijn haren of zijn
+baard: wat toch is de mensch, dat hij zich zou verhoovaardigen op
+zijn vleesch? Zijne kleeding bestaat uit vodden en lompen; want hij
+versmaadt het betamelijke en warme gewaad van den monnik. Heeft hij
+dringende behoefte aan eenig kleedingstuk, dan gaat hij niet naar
+het magazijn, maar naar de bergplaats waar de afgedragen kleederen
+worden bewaard, en vraagt van den monnik, met het opzicht daarover
+belast, de versleten en weggeworpen plunje van een of anderen armen
+broeder. In het klooster staat eene cel tot zijne beschikking: maar
+ook een houten bank en een strooien peluw zijn nog veel te goed voor
+een wezen van stof en slijk; en ten teeken zijner diepe onwaardigheid,
+brengt hij den dag door op de kaai, den nacht op de binnenplaats van
+het klooster. Nooit heeft hij zich laten overhalen in den reefter
+nevens de andere monniken plaats te nemen: kaas, roggebrood, stokvisch
+zijn voor hem ongeoorloofde lekkernijen; maar wanneer de maaltijd is
+afgeloopen en de tafels afgeveegd, sluipt hij naar de spijskamer,
+zamelt de weggeworpen brokken en afgekloven beenderen op, en stilt
+zijn honger met hetgeen de boeren en bedelaars hebben laten liggen.
+
+In de kerk wil hij nooit zijne plaats onder de andere geloovigen
+innemen; nimmer wil hij door de heilige-poort gaan. Als de dienst is
+begonnen, sluipt hij naar een donkeren hoek der kerk, en luistert,
+met het aangezicht op de steenen, naar de gebeden en lofzangen. Het
+is hem een genot door de menigte geschopt of vertreden te worden. Hij
+maakt zich tot aller dienaar, en is immer gereed elk bevel, door wien
+ook gegeven, te volvoeren; ontdekt hij onder de schare een of anderen
+schooier, zoo vuil en ellendig dat iedereen hem schuwt, dan zoekt
+hij dien verlatene op en groet hem als zijn meester. In den winter,
+als de sneeuw in dichte lagen den grond bedekt, slaapt hij op de
+binnenplaats in de open lucht; des zomers, als de hitte op het hoogst
+is geklommen, gaat hij blootshoofds in de zon liggen. Wie hem bespot,
+mishandelt, besteelt, is zijn vriend. Als alle lieden van zijn stand,
+is hij verzot op geld: maar juist dezen hartstocht maakt hij dienstbaar
+aan de loutering zijner ziel: hij vlecht korfjes van berkenschors,
+en verkoopt die, voor twee kopeks het stuk, aan matrozen en pelgrims;
+hij wikkelt het kopergeld in een vuillapje of stuk papier, en verbergt
+het hier of daar onder een steen, in de hoop dat iemand het zal zien
+en het geld zal wegnemen.
+
+
+
+Uitnemender nog dan de gave der zelfopoffering, is de gave
+der wonderen, en ook deze beweert de zwarte geestelijkheid te
+bezitten. Hare wonderen behooren niet tot een ver verleden, maar tot de
+geschiedenis van den dag; zij geschieden niet in het verborgen, in een
+of anderen vergeten hoek, maar op klaarlichten dag, in groote steden,
+ten aanschouwe der gansche wereld. Ook hiervan een paar voorbeelden.
+
+Seraphim, een koopman van Kursk, verliet zijne vrouw, zijne kinderen en
+zijn handel, en werd monnik. Hij trok naar het klooster, de Woestijn
+van Sarow genaamd, in het gouvernement van Tambow; daar groef hij
+een gat in den grond, waarin hij verblijf hield en overnachtte. Het
+gebeurde op zekeren tijd dat dieven hem overvielen; zij sloegen en
+mishandelden hem, maar bevindende dat hij niets bezat, begrepen zij
+dat zij met een heilige te doen hadden. Weldra ging nu het gerucht
+van hem heinde en verre uit; van alle kanten kwamen de geloovigen
+hem bezoeken, geschenken medebrengende van brood, kleederen en
+geld, die hij allen aannam, om ze vervolgens aan de armen uit te
+deelen. Zijne woestijn werd welhaast eene volkrijke plaats, en het
+klooster van Sarow werd door het gansche land beroemd.--Op tien
+mijlen afstands van zijne eigene kluis, stichtte Seraphim een tweede
+klooster voor vrouwen. Van een edelman ontving hij een stuk gronds ten
+geschenke; kooplieden gaven hem het noodige geld: want zijne gunst
+werd begeerlijker geacht dat het bezit van geld of goed. Schoone en
+aanzienlijke vrouwen kwamen hem bezoeken; zij namen haar intrek in
+het huis, dat hij voor haar had gesticht, en waar zij van de wereld
+afgezonderd konden leven, zonder zich door de kloostergelofte voor
+altijd te verbinden. Eindelijk gebeurde er een wonder. Eene lamp,
+die voor eene beeltenis der Heilige-Maagd hing, ging plotseling uit,
+terwijl Seraphim op den grond lag geknield; het werd duister in de
+kapel; de pelgrims voelden zich onthutst; toen eensklaps, tot verbazing
+van allen die het zagen, een lichtstraal van de schilderij uitgaande
+de lamp weder deed ontbranden!--Een tweede wonder volgde spoedig. Op
+zekeren dag stond eene schare armen voor Seraphim's cel; wachtende
+op brood. Hij zag zijn voorraad na, en bespeurde dat hij maar twee
+brooden had: wat zou hij met twee brooden aanvangen tegenover deze
+hongerige schare? Hij riep tot God--en zie, twintig brooden lagen op
+zijne tafel! Sedert ging er geen jaar voorbij, zonder dat er een of
+ander wonder te Sarow gebeurde; de voorbeelden van genezing waren
+talrijk; en voor zijne cel verdrongen zich kreupelen en blinden,
+dooven en stommen, om door hem verlost te worden van hunne kwalen.
+
+Seraphim stierf in 1833; toch geschieden er nog voortdurend wonderen op
+zijn graf, tot op dezen dag. Reeds door het volk heilig geacht, wacht
+hij zijne plechtige canonisatie nog slechts van de kerk. Iedere nieuwe
+keizer maakt een heilige, zooals in Turkije iedere nieuwe sultan een
+moskee bouwt; en de publieke opinie wijst Seraphim aan als den man,
+die zijne heiligverklaring van Alexander III wacht.
+
+Nog beroemder is Tikhon, weleer bisschop van Woronesj, thans een
+erkende heilige van de orthodoxe kerk: Tikhon is de officiëele heilige
+van de tegenwoordige regeering; hij dankt zijne canonisatie aan den
+regeerenden keizer.
+
+Timotheus Sokoloff, de zoon van een armen voorlezer in eene dorpskerk,
+werd in het jaar 1724 in de provincie Nowgorod geboren, die aan
+Rusland zoo vele heiligen geschonken heeft. De voorlezer had een
+groot gezin en een gering inkomen. Timotheus werd al vroeg bij een
+boer op eene naburige hoeve in dienst gedaan. Des daags op het veld
+arbeidende, des nachts in de schuren toevende, weinig slapende en
+nog minder etende, wist hij toch gelegenheid te vinden om lezen en
+schrijven te leeren. Hij werd nu naar eene pas geopende school te
+Nowgorod gezonden, waar hij zoo ijverig leerde en arbeidde, en zoo
+groote vorderingen maakte, dat hij, na afloop van zijn leertijd, tot
+onderwijzer bij die school werd benoemd. Maar zijn hart was niet bij
+het onderwijs. Reeds als kind was het zijn lust, gewijde liederen te
+zingen, de mis bij te wonen, alleen te zijn met zijne boeken; mitsdien
+vermeed hij zooveel mogelijk den omgang met menschen en schuwde hij de
+vermaken der jeugd. Een gezicht bepaalde zijne keus voor zijn volgend
+leven. "Toen ik nog onderwijzer in de school was,--zoo verhaalde
+hij later aan een vriend--placht ik geheele nachten op te zitten,
+lezende en peinzende. Op zekeren nacht in Mei, begaf ik mij naar
+buiten. Het was prachtig weder, en een heldere, onbewolkte lucht. Ik
+zag naar de fonkelende sterren, en heilige gedachten van eeuwig leven
+en hemelsche heerlijkheid rezen in mijne ziel op. Plotseling opende
+zich de hemel voor mijn blik: een gezicht, in geen menschelijke taal
+weder te geven. Mijn gansche hart werd als van zaligheid overstroomd;
+en van dat oogenblik kende ik geen vuriger begeerte dan de wereld
+te verlaten."
+
+Weinige jaren nadat hij de monnikspij aangetogen en zijn wereldlijken
+naam Timotheus voor dien van Tikhon verwisseld had, werd hij uit zijne
+nederige cel geroepen om den bisschoppelijken zetel te bestijgen, eerst
+te Nowgorod, later te Woronesj. Het bisdom van Woronesj, aan de grenzen
+der tartaarsche steppen gelegen, had eene zeer eigenaardige, half wilde
+bevolking: Kozakken, Kalmukken, Malo-Russen: een wonderlijk mengelmoes
+van allerlei stammen, die een zwervend leven leidden, lui, roofzuchtig,
+aan dronkenschap en onmatigheid ten prooi. De geestelijkheid was
+misschien nog dieper gezonken dan de leeken. Woronesj bezat geene
+scholen; de popen konden ter nauwernood lezen; de heilige dienst
+werd slecht en oneerbiedig afgeraffeld. De geheele bevolking was
+in allerlei zonde en ongerechtigheid verzonken. Tikhon aanvaardde,
+met zeldzamen moed, den strijd tegen deze overmacht des kwaads, en
+tastte het in den wortel aan, beginnende met de geestelijkheid. Ten
+einde den priesterlijken stand te verheffen, en hen die zich daarvoor
+voorbereidden, achting voor zich zelf in te boezemen, verbood hij het
+gebruikelijke geeselen op de seminariën. Deze hervorming was slechts
+een voorteeken van hetgeen volgen zou. Langzamerhand wist hij door
+leer en voorbeeld zijne geestelijkheid te bekeeren; hij noopte hen als
+priesters te leven, alle onmatigheid en ongerechtigheid te schuwen,
+en zich als ware dienstknechten Gods te gedragen. Binnen twee jaren
+hervormde hij de scholen en zuiverde hij de kerk. Met niet minder zorg
+waakte hij over de hem toevertrouwde kudde; ook daar ging hij het kwaad
+te keer. Meermalen moest hij harde woorden spreken: maar zoo groot was
+de eerbied, dien allen voor den goeden, ernstigen bisschop gevoelden;
+dat niemand zijn gebod dorst te overtreden. "Gij moet doen wat Tikhon
+u zegt," spraken de burgers en landlieden menigmaal tot elkander;
+"anders zal hij u bij God verklagen." De bisschop zelf ging allen
+voor. Hij kleedde zich zoo eenvoudig mogelijk; hij gebruikte de meest
+alledaagsche spijzen; de wijn werd onaangeroerd van zijne tafel naar
+de zieken gezonden. Hij was de vriend der armen, en ging alleen dan de
+rijken bezoeken, wanneer geen ellendigen of ongelukkigen zijne hulp
+behoefden. Het geheim van Tikhon's macht lag in zijn onberispelijken
+wandel, in zijne medelijdende teederheid, in zijn edel liefhebbend
+hart:--trouwens, waar elders schuilt de macht van alle waarlijk edelen
+en goeden, van alle echte volgelingen des Heeren? "Gebrek aan liefde,
+placht de waardige herder te zeggen, is de oorzaak van al onze ellende;
+hadden wij onze broeders hartelijker lief, het zou ons lichter vallen
+smart en moeite te dragen; de liefde weet alle leed en alle pijn te
+verzachten en te genezen."
+
+Zoo leefde hij twee jaren in Nowgorod, vijf jaren in Woronesj, tot een
+zegen voor allen, die hem leerden kennen: toen werd de begeerte naar
+afzondering hem te sterk. Hij legde den herdersstaf neder, verliet
+zijn bisschoppelijk paleis, en trok zich terug in het klooster van
+Zadonsk, eene kleine stad aan de Don, waar hij zich onledig hield
+met schrijven en het bezoeken van armen. Maar ook nu was zijn arbeid
+gezegend en rijk aan gevolgen: Tikhon was een der eersten, zoo niet de
+eerste, die openlijk optrad als voorspraak en pleitbezorger voor de
+lijfeigenen. Vijftien deelen van zijne hand hebben het licht gezien;
+naar men zegt, zijn er nog vijftien deelen in handschrift aanwezig;
+en sommigen van deze werken hebben vijftig herdrukken beleefd. Zijne
+grootste verdienste als schrijver bestaat wel hierin, dat hij de
+vrijlating der lijfeigenen voorzag, voorbereidde en onvermoeid
+verdedigde en aanprees.
+
+Vijftien jaren lang leidde hij het leven van een heilige. Als
+vriend en voorspraak der verdrukte lijfeigenen, ging hij op zekeren
+dag naar het kasteel van een prins in den omtrek van Woronesj, om
+dezen te onderhouden over het ongelijk dat zijn onderhoorigen werd
+aangedaan, en hem om Jezus wil te bidden, medelijden te hebben met de
+armen. Tikhon zeide ronduit wat hij te zeggen had; de prins maakte
+zich boos; het kwam tot vrij hooge woorden, en in een oogenblik van
+drift gaf de prins hem een slag in het aangezicht. Tikhon stond op
+en verliet het huis; maar toen hij een eind weegs was voortgegaan,
+begon hij te begrijpen dat hij zelf verkeerd had gehandeld, niet
+minder dan zijn beleediger. Deze man, zoo sprak hij bij zich zelf,
+heeft iets gedaan, waarover hij, als zijn drift voorbij is, zich zal
+schamen; en wie heeft aanleiding gegeven tot deze booze daad? "Het was
+mijne schuld, antwoordde de boetprediker, keerde zich om en ging terug
+naar het kasteel. Daar wierp Tikhon zich aan de voeten van den prins,
+hem vergeving vragende omdat hij hem tot toorn had geprikkeld en tot
+zonde verleid. De prins was, door deze onverwachte verschijning, zoo
+getroffen, dat hij zich nevens den monnik op de knieën wierp, diens
+handen kussend, en zijne vergiffenis en zegen afsmeekende. Van dien
+dag was de prins een ander mensch, door geheel de provincie bekend
+en geliefd als een vriend en vader zijner onderhoorigen.
+
+Tikhon bereikte den ouderdom van tachtig jaren. Voor zijn dood
+voorspelde hij aan de broederen van zijn klooster nauwkeurig den dag
+van zijn sterven: en deze voorspelling werd letterlijk vervuld. Hij
+werd in de kloosterkerk begraven, en weldra stroomden van alle
+kanten scharen van bedevaartgangers naar zijne grafstede. Want van
+het gebeente des heiligen mans ging kracht uit tot genezing der
+kranken: de kreupelen werden gezond, de blinden ziende, de gebogenen
+opgericht. De stemme des volks vorderde de heiligverklaring van
+dezen vriend der lijfeigenen; en de tegenwoordige keizer, aan die
+roepstem gehoor gevende, noodigde de heilige synode uit, het voor
+de canonisatie gevorderde onderzoek in te stellen. Eene commissie
+werd benoemd; de zaak werd onderzocht; de wonderen worden bewezen;
+vervolgens werd het graf geopend. Een geur van bloemen steeg uit de
+lijkkist op; het lichaam was ongeschonden, bloeiend en frisch: het
+besluit der canonisatie werd geteekend in het jaar 1861, het jaar
+der groote emancipatie. Tikhons naam is onafscheidelijk aan dien
+maatregel verbonden.
+
+Maar het grootste wonder uit dien nieuweren tijd, het schitterendst
+bewijs der bijzondere bescherming Gods over het heilige Rusland,
+is de verdediging van Solowetsk door de moedermaagd, toen de
+engelsch-fransche vloot in 1854 de heilige-eilanden bedreigde.
+
+Zoodra te Petersburg de tijding was ontvangen, dat eene engelsche
+vloot naar de Poolzee koers had gezet, werden door het ministerie
+van oorlog de gewone maatregelen van tegenweer genomen, voor zoover
+dat, in de bestaande omstandigheden, mogelijk was. Zes oude stukken
+vestinggeschut, die eene plaats in een museum hadden verdiend,
+werden van Archangel naar het klooster gezonden, tegelijk met vijf
+artilleristen en vijftig liniesoldaten, uit het invaliden-corps
+gekozen. Aan het hoofd dezer krijgsmacht stond een officier, die
+echter spoedig overleed, juist toen de engelsche schepen in de
+Witte-zee waren gekomen.
+
+In hun eersten schrik hadden de monniken de kostbare gewaden
+en kerksieraden, de charters en edelgesteenten naar de steden
+in het binnenland gezonden, vader Alexander, de archimandriet,
+had gebeden en bijzondere diensten in de verschillende kerken en
+kapellen uitgeschreven; hij zelf bediende de mis voor de graven
+van Savatius en Zosimus, in de krypt der kathedraal, en ook voor de
+wonderdoende afbeelding der heilige maagd, door Savatius naar het
+eiland gebracht. Naarmate de tijdingen onrustbarender werden en het
+gevaar naderde, sterkte de archimandriet de broederen door toespraak
+en vermaning, hen opwekkende al hun vertrouwen op God te stellen en
+van hem alleen de hulpe te verwachten.
+
+In den morgen van dinsdag, 18 Juli 1854, berichtten de wachters dat
+twee fregatten kaap Beluga waren omzeild;--de archimandriet schreef
+een driedaagsche vasten uit. De beide fregatten wierpen het anker uit,
+op zeven mijlen afstands van de kust:--de archimandriet beval dat
+de kloosterklok zou worden geluid voor eene bijzondere dienst ter
+eere der Allerheiligste Moeder Gods. Als een der oude hebreeuwsche
+koningen, ontdeed hij zich van zijn plechtgewaad, vernederde zich voor
+het oog der eerwaarde vaders, en bad voor de graven van Savatius en
+Zosimus geknield. Toen nam hij het wonderdoende beeld der Panagia
+(de Alheilige, bijnaam der Maagd Maria in de oostersche kerk) van
+den wand, en droeg dit in statigen ommegang langs de wallen, gevolgd
+door al de monniken. En zie--de beide fregatten lichtten het anker,
+en verwijderden zich.
+
+Echter, daar de schepen in het richting van Kem waren weggestoomd,
+bestond er alle reden om te vreezen, dat zij terug zouden komen. De
+vaandrig Niconowitsj, die het bevel over de kompagnie invaliden
+op zich had genomen, ging op verkenning van het strand uit, twee
+drieponders door het zand met zich medevoerende; terwijl een aantal
+pelgrims en werklieden zich vrijwillig aanboden om de wacht te
+betrekken. Niconowitsj wierp, van zand en graszoden, eene soort
+van batterij op, waarachter hij zijn geschut plaatste; ook werden
+acht kleine veldstukjes op de torens en wallen geplaatst, waarna de
+monniken hunne gebeden hervatten.
+
+Den volgenden dag werd een donkere rookkolom in de heldere zomerlucht
+zichtbaar. De twee schepen, die weldra bleken de _Brisk_ en de
+_Miranda_ te zijn, stoomden de baai binnen. De _Brisk_ begon den
+aanval: zij vuurde met schroot op het klooster. Het scheelde weinig, of
+de archimandriet, die op de kaai stond, ware door een kogel getroffen;
+de monniken, verschrikt door het ratelend geschut, vloden naar het
+binnenplein, en sloten de heilige-poort achter zich toe.
+
+Een zekere Drushlewski, een onderofficier, die met tien man en een
+kanon in den Weverstoren stond, beantwoordde het vuur der Engelschen;
+waarop het fregat, zich naar den toren keerende, dezen de volle laag
+gaf. Drushlewski raapte den hem toegeworpen handschoen op; maar
+daar hij slechts weinig buskruit had, spaarde hij zijne krachten
+en berekende zijne slagen. De _Brisk_ vuurde dertig malen; slechts
+driemalen werd het kanon in den Weverstoren afgeschoten. Het laatste
+schot deed het engelsche fregat afdeinzen: de kogel was in de zijde
+van het schip gedrongen en had een man gedood.
+
+De nacht werd in gebeden doorwaakt. De archimandriet kuste Drushlewski,
+en gaf aan allen, die in de Weverstoren waren geweest, zijn zegen. Toen
+de zon aan de kimme verdwenen was, waren de fregatten uit het gezicht;
+maar toch was niemand gerust; het gevaar was nog niet geweken.
+
+De volgende dag, donderdag 20 Juli, was een der grootste heiligedagen
+in den russischen kalender: het was de feestdag van Onze-Lieve-Vrouwe
+van Kazan: een dag waarop in geheel Rusland geen ploeg door het land
+gedreven, geen fabriek geopend, geen school gehouden wordt. Evenals
+naar gewoonte, werden, ten half drie in den morgen, de metten in de
+kathedraal gezongen; juist was het _Te Deum_ geëindigd, toen een sloep,
+de witte vlag voerende, van de _Brish_ afstak en naar de kaai voer. Zij
+bracht een brief voor den archimandriet, waarbij de overgave van
+het klooster werd geëischt, met bepaling tevens dat de bevelhebber
+in persoon zijn zwaard moest overgeven, en dat het garnizoen
+krijgsgevangen zou worden. De engelsche admiraal Ommaney waarschuwde
+den archimandriet, dat wanneer een schot van de wallen werd gelost,
+het bombardement onmiddellijk zou beginnen. De archimandriet zeide,
+dat hij zijn antwoord aan den admiraal zou zenden. Dit antwoord was
+eene uitdrukkelijke weigering om de sleutels van het klooster over te
+geven; een pelgrim, Soltikoff genaamd, werd met de overbrenging belast.
+
+De admiraal las den brief, en verklaarde dat alle verdere
+onderhandeling overbodig was, en het bombardement aanstonds zou
+beginnen. Met moeite stond hij eenig uitstel toe; nauwelijks had
+Soltikoff de heilige-poort bereikt, of de eerste bom vloog over de
+wallen van het klooster. Het was nu kwartier over zevenen. Juist
+toen de engelsche schepen hun vuur openden, riep de kloosterklok de
+monniken ten gebede. Bommen, kogels en granaten daalden in suizende
+vaart en met ratelend gerucht, als een hagelbui, op de muren en koepels
+neder; rusteloos woedde de verdelgende oorlogsorkaan daar buiten: toch
+werd de heilige dienst den ganschen dag door onverpoosd voortgezet,
+en zweeg in den tempel de stem des gebeds geen oogenblik! Terwijl de
+schare geknield lag, sloeg een bom in den koepel van de kathedraal,
+vernielde de houten kap, en deed de zoldering naar beneden tuimelen. De
+balken vatten vuur; de gansche kerk werd met rook gevuld; de vensters
+rammelden, de deuren vlogen open; het gansche gebouw dreunde en
+sidderde op zijne grondslagen;--de ontzette schare wierp zich met het
+gelaat op de steenen. Een man alleen behield zijne tegenwoordigheid
+van geest. Voor de koninklijke poort staande, riep de archimandriet
+zijn kinderen toe: "Blijft! blijft! Weest niet verschrikt; de Heer
+zal de zijnen bewaren!"--Opziende, zagen de monniken en pelgrims den
+eerwaardigen grijsaard, staande voor het altaar, kalm en onversaagd,
+terwijl groote tranen langs zijne wangen biggelden. Dit gezicht
+bezielde hen met nieuwen moed. Zij sprongen op, haalden water, doofden
+de vlammen uit, ruimden de neergestorte planken en balken weg; en nadat
+de kerk gereinigd was, bogen zij zich op nieuw ter aarde en baden.
+
+Voor de graven van Savatius en Zosimus werd de dienst den ganschen
+dag voortgezet. Eenmaal trof een kogel het altaar; de dienstdoende
+pope sprong terug; de gemeente boog in ontzetting het aangezicht
+ter aarde. Ieder dacht dat zijn laatste uur gekomen was; en in hunne
+bekommering vroegen velen om het laatste sakrament. Vader Varnau zette
+zich in den biechtstoel, nam de geloovigen de biecht af, en diende
+het sakrament toe. De archimandriet was de eerste, die belijdenis
+zijner zonden deed, en het lichaam des Heeren genoot. De popen en
+andere broeders volgden; toen de pelgrims, de soldaten, de vrouwen,
+en nadat allen de absolutie ontvangen hadden, knielden zij neder voor
+de altaren en bij de graven van Filippus, Savatius en Zosimus, en in
+de kapel der moeder Gods. Inmiddels zweeg de donder van het geschut
+niet, en raasde de wilde storm van ijzer en vuur onophoudelijk over
+het sidderende klooster.
+
+Het was middag geworden. Daar luidden nogmaals de kloosterklokken:
+de monniken en pelgrims verzamelden zich op den wal en schaarden
+zich daar in rijen voor de groote processie. De monniken openden den
+langen trein; op hen volgden de pelgrims, daarachter kwamen de vrouwen
+en kinderen. Toen zij allen gereed waren, nam de archimandriet de
+wonderdoende beeltenis der heilige maagd, die nevens het altaar hing,
+en het groote, hoog vereerde crucifix. Het kruis in de rechter, de
+madonna met de linkerhand gevat houdende, plaatste hij zich aan het
+hoofd der schare en leidde haar langs de wallen, onder het vuur des
+vijands. De groote klok luidde, de monniken en pelgrims hieven hun
+psalmen aan. Kogels en granaten vlogen snorrend over hen heen; de
+muren sidderden; de pannen stoven in splinters van de daken. Nabij
+den hoektoren aan het Heilige-meer gekomen, moest de processie
+stilhouden: een granaat had den windmolen getroffen en de wieken in
+brand gestoken. Psalmen zingende en luide biddende, wachtten allen tot
+het vuur was uitgebrand, en vervolgden daarna hun tocht. Een weinig
+verder, vloog een bom midden door den muur, steenen, balken en planken
+verpletterende en voortslingerende tot midden onder de processie: die
+daardoor in tweeën werd gebroken. "Gaat voort!" riep de archimandriet,
+met zijn kruis zwaaiende,--en de schare ging voort, altijd voort.--Bij
+den Weverstoren gekomen, riep de archimandriet den monnik Gennadius,
+en gaf hem het kruis, met last om daarmede in den toren te gaan,
+en het beeld des Heilands door de soldaten te doen kussen.
+
+Thans zou er een wonder geschieden. De processie had den Weverstoren
+verlaten, en een open plek bereikt, die zij over moest steken onder
+het geweldige vuur des vijands en den vernielenden kogelregen. Geen
+menschelijk wezen kon ongestraft dat vuur trotseeren, tenzij dat
+eene bovenaardsche macht hem beschermde. Nu zou het geloof dezer
+onverschrokken mannen inderdaad op de proef worden gesteld. Een
+oogenblik stond de processie stil; maar de aarzeling duurde ook
+slechts een oogenblik. De archimandriet, de beeltenis der moedermaagd
+opheffende, trad onbeschroomd in die dwarrelwolk van stof en rook;
+de monniken en pelgrims, de vrouwen en kinderen volgden, luide hunne
+lofzangen zingende.--En zie--de bommen en granaten der engelsche
+schepen weken van haar baan, dwarrelden boven de koepels en torens,
+en stortten neder in het Heilige-meer achter het klooster. Aller
+oogen aanschouwden het wonder; en uit aller harten steeg, met
+heilige ontroering, de dank tot onze- lieve- vrouwe, de machtige en
+zegepralende Panagia!
+
+De fregatten hielden af en verwijderden zich, om niet weder terug
+te keeren; overwonnen en te schande gemaakt, hoewel niet door
+menschelijke macht. Niemand in het klooster had eenig letsel bekomen,
+niettegenstaande het woedende bombardement langer dan een halven dag
+geduurd had.
+
+De tijding van dezen onwaardigen en heiligschennenden aanval vloog, als
+een elektrieke schok, door het gansche groote rijk, overal de heftigste
+gemoedsbewegingen in het leven roepende. De gewaarwording, die de
+geloovige Rus bij dit bericht moest ondervinden, laat zich het best
+vergelijken met hetgeen in ons gemoed zou omgaan op het vernemen der
+tijding dat een of andere turksche pâsha de kerk van het Heilige-graf
+te Jeruzalem had laten bombardeeren. Verbazing, verontwaardiging,
+woede kookten in aller hart; tot straks de blijde mare kwam dat deze
+hemeltergende aanslag was mislukt en geheel te schande gemaakt. Sinds
+dat wonderjaar is de glorie van Solowetsk hooger dan ooit geklommen:
+eene bedevaart naar het klooster op het Heilige-eiland geldt voor bijna
+even verdienstelijk als een pelgrimage naar Bethlehem en het graf des
+Heeren. Boeren en landlieden gaven het voorbeeld; monarchen en vorsten
+volgden. Alexander III is in bedevaart naar Solowetsk getogen; zijn
+broeder Constantijn is hem gevolgd; twee van 's keizers zonen zullen
+eerlang denzelfden tocht aanvaarden. Men zegt zelfs dat de keizerin
+de gelofte heeft afgelegd, het graf van Savatius te zullen bezoeken,
+indien de hemel haar hare gezondheid wedergeeft.
+
+
+
+XI.
+
+DE RUSSISCHE SEKTEN.
+
+
+De vreemdeling, die niet aan den uiterlijken schijn der dingen
+blijft hangen, en niet enkel de officiëele waarheid als de alleen
+geldende aanneemt, zal weldra tot de ontdekking komen, dat in de
+diepte der russische maatschappij vijandige elementen aan het woelen
+en gisten zijn: een conflict van vrij wat meer beteekenis, dan de
+meer of minder openlijk gevoerde strijd tusschen de wereldlijke
+geestelijkheid en de kloosterlingen. Ook in Rusland bestaan er
+partijen, die, overeenkomstig den geheelen maatschappelijken toestand
+en het standpunt van ontwikkeling, waarop het russische volk staat,
+tegelijk een kerkelijk en een staatkundig karakter hebben: sekten
+in de eerste plaats, maar tevens ook politieke factiën. Trouwens,
+de orthodoxe kerk is eene staatsinstelling, waarvan de keizer het
+erkende hoofd is; wie zich dus van haar afscheidt, keert zich tegelijk,
+in meerdere of mindere mate, tegen de regeering zelve.
+
+Keizer Nikolaas wilde er niet gaarne van hooren, dat een zijner
+onderdanen van zijne kerk afvallig was geworden; hij trachtte zich
+het onaangename feit, dat er toch werkelijk dissidenten waren, zooveel
+mogelijk te ontveinzen; vooral het naar buiten geheim te houden. Nu,
+wat de meester niet wilde vernemen, trachtten de ministers ook niet te
+zien. De tsaar beroemde er zich gaarne op, dat millioenen Muzelmannen,
+Joden en Boeddhisten in vrede onder zijn schepter leefden; maar dat
+een zijner eigene landgenooten zich veroorloofde in godsdienstige
+overtuiging met den keizer te verschillen, stond in zijne oogen bijna
+met oproer en hoogverraad gelijk. De kerk had nu eenmaal vastgesteld
+wat ieder te gelooven had, den eenigen weg afgebakend om aan het eeuwig
+verderf te ontkomen: daaraan moesten nu ook allen zich houden. Had
+de keizer zelf niet gezworen, dat hij dit geloof zou eerbiedigen en
+handhaven? Zoolang Nikolaas leefde, behoorde het in het Winterpaleis
+tot den goeden toon, niet meer aan het bestaan der vroegere sekten te
+gelooven: men deed het voorkomen, alsof zij allen verdwenen waren, en
+er in het gansche rijk inderdaad niet meer dan ééne christelijke kerk
+bestond. Misschien is keizer Nikolaas de eeuwigheid ingegaan, zonder
+ooit de waarheid te hebben vernomen omtrent die vele duizende menschen,
+die, naar het heette, voor zijne ongenade als versmolten waren.
+
+Intusschen won, buiten het Winterpaleis en de officiëele kerkelijke
+kringen, de afscheiding in kracht en tal, gedurende de geheele
+regeering van den tsaar. Ongetwijfeld keerden enkelen in den schoot
+der orthodoxe kerk terug--maar door geweld gedwongen. Doch dergelijke
+maatregelen mogen sommigen ontrouw doen worden aan hun geloof:
+zij, voor wie dat geloof waarlijk ernst, eene zaak des harten was,
+waren op deze wijze niet te winnen, al moesten zij bittere tijden
+doorleven. Eene godsdienstige overtuiging wordt niet waarlijk
+overwonnen door het bestormen van de bedehuizen harer belijders;
+en de dertigjarige vervolging heeft niet anders uitgewerkt, dan
+dat de dissidenten heden ten dage talrijker, welvarender, vaster
+aaneengesloten zijn, dan toen keizer Nikolaas den troon beklom.
+
+Niemand in geheel Rusland zal durven beweren, dat hij de namen,
+het aantal aanhangers en de bijzondere geloofsartikelen van al deze
+sekten kent; veel minder, dat hij iets weet van haar ontstaan en
+verborgen ontwikkeling. Niet alleen wordt alles wat de _raskol_, de
+afscheiding, betreft, zooveel mogelijk geheim gehouden: maar ook de
+sekten zelf hullen zich zooveel zij kunnen in het duister. Volgens den
+minister van politie splitsen zij zich in vier hoofdgroepen, te weten:
+I de _Doukhobortzis_ of _Pneumatomaken_, worstelaars van den geest;
+II de _Malakhanys_, melkëters; III de _Khlystis_, geeselaars en IV
+de _Skoptzis_, eunuken of gesnedenen. [1]
+
+Het is misschien niet gemakkelijk, het in opzettelijke zelfmisleiding
+verder te brengen, dan in deze officiëele lijst geschiedt. Vier
+groepen alzoo, en niet meer? Maar de waarheid is, dat de russische
+_raskolniken_ (dissenters, afgescheidenen) zich wel in honderd
+sekten verdeelen. Ook de rangschikking is zonderling, en berust op
+geen enkelen redelijken grond. De _Worstelaars van den geest_, die
+het eerst worden genoemd, zijn noch eene oude, noch eene machtige
+sekte. De _Melkëters_ zijn van lateren oorsprong dan de _Geeselaars_
+en de _Gesnedenen_; ook dragen deze beide laatste sekten een geheel
+ander karakter dan de beide eerstgenoemden, die, in sommige opzichten,
+met de Methodisten en Puriteinen zijn te vergelijken. De Khlystis zijn
+niet zoo talrijk als de Skoptzis, hoewel zij hoogstwaarschijnlijk de
+Doukhobortzis in aantal overtreffen.
+
+De oorsprong der Khlystis moet wellicht in de dertiende of veertiende
+eeuw worden gezocht; niemand schijnt daarvan met juistheid iets te
+weten; volgens sommigen zou de sekte in de eerste jaren van tsaar
+Alexis Michaelowitsch, dat is dus omstreeks de helft der zeventiende
+eeuw, zijn ontstaan. Zij zelf noemen Christus als de stichter hunner
+sekte. De Skoptzis zijn nog ouder; zij zijn zeer talrijk en over het
+algemeen zeer vermogend, maar houden zorgvuldig alles wat hun geloof en
+hunne gebruiken betreft, geheim. Zij noemen zich zelf _Beliegolubis_,
+witte duiven, en gelooven, naar het schijnt, aan eene voortdurende
+incarnatie van Christus: een dezer laatste verschijningen van den
+Heiland was, volgens hen, tsaar Peter III, dien zij allen bijzondere
+eer bewijzen.
+
+Doch deze vier groepen zijn, heden ten dage, niet meer de
+belangrijkste; wel bestaan zij nog altijd, komen voor in officiëele
+lijsten en verslagen, worden besproken in boeken en verhandelingen;
+maar zij zijn, in zekeren zin, historische sekten, die tot een
+vroegeren tijd behooren, en voor wie, zooals het gaat, de tijd van
+aanvallende propaganda grootendeels voorbij is. De altijd werkzame
+schismatieke geest gaat nog voortdurend voort, zich in andere,
+nieuwere vormen te openbaren. Naarmate het onderwijs algemeener wordt,
+vermenigvuldigen zich de sekten. Een pope zeide eens tot mij: "Hetgeen
+in onzen tijd gebeurt, verbaast en bedroeft mij. Ik wil gaarne van
+deze eeuw het beste denken: maar het is mijne doorgaande ervaring,
+dat zoodra een boer kan lezen en voor zich zelf begint te denken,
+hij onvermijdelijk een ketter wordt."--Er heerscht in de russische
+maatschappij, in de russische kerk, eene sterke beweging, eene
+machtige gisting: een voorgevoel van de naderende crisis vervult de
+gemoederen der menschen met vrees en hoop, met twijfel en dorst naar
+zekerheid; het is of allen, in angstige spanning, uitzien naar eene
+openbaring van boven, die aan de bestaande onzekerheid en verwarring
+een einde zal maken. Vandaar, dat ieder stoutmoedige dweeper of listige
+bedrieger, die zich zelf voor een profeet durft uitgeven, aanstonds
+eene schare van volgelingen vindt. Deze verschijnselen zijn teekenen
+der tijden, die met de diepste bewegingen in de wereld der geesten,
+met den historischen ontwikkelingsgang des volks, samenhangen,
+en getuigen van bestaande behoeften, die op deze wijze bevrediging
+zoeken. De meesten dezer sekten hebben zoowel een politiek als een
+godsdienstig karakter. Inlichtingen, die ik in verschillende, ver
+verwijderde provinciën van het groote rijk heb ingewonnen, stellen
+mij in staat het een en ander mede te deelen omtrent godsdienstige
+genootschappen van zoo jongen datum, dat zelfs in Rusland hunne namen
+nog ternauwernood bekend zijn.
+
+In het jaar 1868 vormde zich plotseling in de stad Atkarsk, in het
+gouvernement Saratow en in het bisdom van Tsaritzin, eene nieuwe
+sekte. Zestien personen scheidden zich van de orthodoxe kerk af,
+zonder daarvan kennis te geven aan hun pope; zij stichtten eene
+nieuwe godsdienst, en begonnen, op hunne wijze, het Evangelie te
+prediken. Heiligenbeelden en altaarstukken beschouwen zij als afgoden;
+het brood en de wijn des avondmaals hebben, volgens hen, hun tijd
+gehad. Zij zeiden van Christus zelf den last ontvangen te hebben om
+te onderwijzen, te prediken, te lijden en eene kerk te stichten. Om
+aan die goddelijke lastgeving te voldoen, begaven zij zich naar de
+rivier de Wolga, dompelden elkander in hare wateren, namen een anderen
+naam aan, en hielden te zamen een plechtig feest. Dit gebeurde midden
+in den winter, op asch-woensdag, 26 Februari, toen de wateren van de
+Wolga met ijs waren bedekt, waarin gaten gehouwen moesten worden.--Deze
+nieuwe apostelen der waarheid geven zich zelf den bescheiden naam van
+_kleine-christenen_. Zij hebben geen priesters, geen formulieren, geen
+beelden; gebruiken geen hostiën en geen gewijde olie. In plaats van
+het gewijde brood, eten zij een soort van koeken, in vorm en omvang
+aan een half-stuivers broodje gelijk, die zij als een bijzondere gave
+van God vereeren, en waaraan zij allerlei geheimzinnige krachten en
+bovennatuurlijke vermogens toeschrijven.
+
+Zoodra de bisschop van Tsaritzin van deze beweging onder zijne kudde
+hoorde, richtte hij een schrijven aan graaf Tolstoï, den minister
+van onderwijs, die aanstonds zijne bevelen zond naar de plaatselijke
+politie. De nieuwe sektarissen moesten nauwkeurig worden gadegeslagen;
+geen indompelingen in het ijs mochten meer worden toegelaten; met
+het bakken der gewijde koeken mocht niet worden voortgegaan. Elke
+prediking van deze nieuwe leer moest onmiddellijk worden verboden;
+de bisschop moest geraadpleegd worden omtrent hetgeen verder tegen de
+sektarissen te doen viel. Al deze bevelen werden stiptelijk uitgevoerd;
+de politie bereikte ook hier het gewone resultaat van hare ijverige
+pogingen: de ketterij der kleine-christenen wint met den dag veld.
+
+
+
+Datzelfde jaar 1868 was getuige van de opkomst van nog eene andere
+sekte. De gouverneur van Kherson vernam, tot zijne verbazing, dat
+eenige boeren in zijne provincie door de politie in hechtenis waren
+genomen om de zeker niet alledaagsche reden, dat zij zich veel te goed
+en te ordentelijk gedroegen voor lieden van hun stand. Naar men zeide,
+dronken die boeren geen sterken drank, vloekten niet, logen niet,
+waren niemand iets schuldig, en gingen ook niet ter biecht om den
+pope hunne zonden te belijden. Niemand begreep daar iets van; en de
+politie, geërgerd dat zij niets ten nadeele van die lieden vinden
+kon, nam ze allen met een slag gevangen, zette ze in den kerker,
+en berichtte den gouverneur welke vermoedens bij haar waren gerezen.
+
+Deze al te deugdzame boeren waren broeders, Ratushni genaamd,
+woonachtig in het dorp Osnowa, waar zij eenig land in eigendom
+bezaten. Osnowa ligt in de nabijheid van een kleine stad, Ananiew
+genaamd, waar een eenvoudig burger, Vonsarski, woonde, die ook bij de
+politie met een zwarte kool stond aangeschreven, omdat ook hij een veel
+te braaf man was voor zijn stand. Vonsarski betaalde zijn schulden,
+en brak nooit zijn woord; hij leefde in vrede met zijne vrouw,--en
+verscheen nooit ter kerk. Hij werd dus ook gevangen genomen, tot de
+gouverneur uitspraak zou hebben gedaan.
+
+Naar men zegt, had de politie gehandeld op aansporing van de
+monniken. Al was er op het oogenblik met grond niets tegen de
+gevangenen in te brengen, toch hoopte men dat op het gerucht hunner
+gevangenneming, de tongen los zouden worden, en dan wellicht het een
+of ander uit zou lekken, waaruit met fatsoen eene niet al te dwaze
+beschuldiging tegen deze lieden ware samen te stellen.
+
+De Ratushni's en Vonsarski stonden bekend als verlichte mannen;
+men wist ook dat zij meermalen in aanraking waren geweest met de
+hernhuttersche kolonisten in het zuiden van Rusland. Het gaf reeds
+ergernis genoeg, dat zij blijkbaar de voorkeur gaven aan de wijze
+waarop deze vreemdelingen hunne paarden optuigden en hunne ossen voor
+den wagen spanden. Bovendien was er alleszins grond voor het vermoeden,
+dat zij geen onbepaalde bewonderaars waren van de organisatie der
+landelijke gemeenten, maar een ander stelsel wenschten, dat meer ruimte
+liet voor de betooning van rechtvaardige en waarlijk godsdienstige
+onderlinge liefde en behulpzaamheid. Men gaf hun om die reden den
+naam van _Helpers_. Maar hun voornaamste misdaad was toch altijd
+hunne minachting voor de kerkelijke ceremoniën, en hun zucht voor
+huiselijke godsdienstoefening, zonder inmenging van den pope.
+
+De gouverneur van Kherson aarzelde geen oogenblik wat te doen:
+hij liet de gevangenen aanstonds in vrijheid stellen. De monniken
+beschuldigden hem nu van medeplichtigheid aan ketterij, en noemden
+hem een scheurmaker; maar hij wees hen op paragraaf elf van de
+keizerlijke ukase betreffende de dissenters, waarin met zoovele
+woorden te lezen staat dat ieder mag gelooven wat zijn geweten hem
+gebiedt, en deswege geen overlast zal lijden, zoolang hij door zijne
+pogingen om anderen te bekeeren geen onrust en ergernis verwekt. De
+prins voegde er de vermaning bij, dat de geestelijkheid, indien zij
+hare roeping waardiglijk wilde vervullen, zich beijveren moest om de
+afgedwaalde schapen weder tot de kudde terug te voeren.
+
+In de omstreken van Kazan hoorde ik voor het eerst spreken van een
+nieuwe sekte, die in het gouvernement Wjatka was ontstaan, en der
+regeering vele moeilijkheden dreigde te veroorzaken. De aanhangers
+dezer sekte waren arme boeren, die zich verbeeldden dat zij een
+aangeboren recht op den grond hadden, en het dus eene ongehoorde
+tyrannie was, van hen de betaling van pacht te vorderen. Het kanton
+Mostowinsk, in het district Sarapul, was het tooneel dezer beweging. De
+provincie Wjatka, aan de aziatische grenzen gelegen, heeft eene zeer
+gemengde bevolking, uit Russen, Finnen, Basjkiren, Tartaren bestaande;
+in hare diepe, moeilijk toegankelijke dalen vindt men belijders van
+bijna iedere godsdienst: christenen, mohammedanen, boeddhisten,
+heidenen; onder allerlei namen en vormen. In deze eene provincie
+tieren zeker twintig verschillende christelijke sekten; en daar
+alle vreemdelingen en afgodendienaars in dat gouvernement het recht
+hebben om door hunne eigene hoofden te worden geregeerd, is het geen
+gemakkelijke taak de ketterij in al hare verwarde vertakkingen na te
+gaan. Maar eene sekte als deze kon kwalijk verborgen blijven. Willen
+zij hun plicht betrachten en hun leeraar gehoorzamen, dan moesten
+deze sektarissen voor de wereld optreden, hunne leer bekend maken en
+verdedigen: dit was het noodzakelijk gevolg hunner bekeering; en toen
+dan ook de tijd voor het betalen der pacht gekomen was, weigerden
+zij de betaling. Evenals alle kroonboeren (en deze hervormers waren
+allen voormalige kroonboeren) hadden zij hunne woningen en een zeker
+stuk land in eigendom ontvangen, onder voorwaarde dat zij, gedurende
+zekeren tijd, eene zeer matige rente zouden betalen. Nu weigerden
+zij dit en wel om godsdienstige redenen.
+
+De gouverneur van Wjatka, hierover ongerust, schreef naar Petersburg
+om nadere instructies. Hem werd gelast, een onderzoek in te stellen,
+de leiders gevangen te nemen; en zorgvuldig te waken tegen elk
+begin van verzet of oproerigheid. Ongeveer tweehonderd wanbetalers
+werden door de politie gevangen genomen, in afdeelingen gesplist en
+ondervraagd. Eenigen werden, op voorspraak van den gouverneur, weder
+ontslagen; maar toen ik Kazan verliet, waren drie-en-twintig dezer
+wanbetalers nog altijd in de gevangenis. Men kon hun maar niet aan
+het verstand brengen dat zij dwaalden; zij wilden zich niet verbinden,
+hunne leer niet verder te verspreiden; en, wat nog het ergste van alles
+was, zij bleven hardnekkig de voldoening der op hun land klevende rente
+weigeren. Wat moet een praktisch staatsman aanvangen met lieden, die,
+uit gemoedsbezwaren, de betaling van belasting en pacht weigeren?
+
+
+
+Bij mijne komst in de provincie Simbirsk had ieder den mond vol
+van een zonderlinge soort van lieden, wier bestaan eerst onlangs
+was ontdekt. Een zekere Peter Mironoff, een gewoon soldaat, had zich
+opgeworpen als stichter eener nieuwe godsdienst, waarvan de belijdenis
+en gebruiken zeer geheim moesten worden gehouden, en die zelfs geen
+naam droeg. Deze Peter stond als een braaf, oppassend man bekend;
+hij was vroom, ernstig, ordelijk en betamelijk in zijn gedrag;
+als soldaat ontbrak hij nooit bij de exercitiën; als biechteling
+gaf hij zijn pope nimmer reden tot klachten. Niemand verwachtte van
+hem iets bijzonders. Naar men zegt, begon hij met veertien zijner
+makkers te bekeeren, die zich allen bij eede verbonden, dat zij
+de hun geopenbaarde waarheid geheim zouden houden; dat zij zooveel
+mogelijk alle aanleiding tot achterdocht zonden vermijden; dat zij,
+des noods, ballingschap, pijniging en zelfs den dood zouden ondergaan,
+maar nooit de geheime leer openbaren.
+
+Peter, die zelf niets geleerd heeft en dus hoegenaamd geen eerbied
+heeft voor boeken, is een verklaarde vijand van alle formulieren, van
+alle liturgiën, van alle levensbeschrijvingen der heiligen. Volgens
+hem, zijn lezen en schrijven gevaarlijke verleidingen en dwalingen: de
+overlevering, door eene levende persoonlijkheid bewaard en verkondigd,
+is voor hem de echte bron en toetssteen der waarheid. Hoewel hij
+ijvert tegen alle kruisen en beelden, hangt toch een zilveren
+heiligenbeeld, op eene zeer zichtbare plaats, in zijne kamer, en
+draagt hij voortdurend een koperen kruis om zijn hals. Hij leert
+zijn discipelen, dat de ware godsdienst bestaat in een voortdurenden
+strijd tegen het vleesch, en schrijft daarom zeer strenge vasten en
+onthouding voor. Als zij vasten, moeten zij zich volstrekt van alle
+spijze onthouden, om den Heer niet te bespotten; en zelfs wanneer zij
+aan de physieke behoeften des lichaams moeten voldoen, behooren zij
+toch alle overtollige weelde, als den uitverkorenen niet voegende, te
+vermijden, zooals het gebruik van vleesch en wijn, van melk en eieren,
+van olie en visch. Hij waarschuwt de jongelieden tegen de zonde van
+het huwelijk, en vermaant de gehuwden, met elkander als broeders
+en zusters te leven, in reinheid en vrede, zooals de engelen in den
+hemel. Volgens Peter is het menschelijk hart vol van goede en kwade
+beginselen en neigingen; hij houdt zich overtuigd dat het mogelijk
+is, het kwaad door het goed te overwinnen; vasten en bidden zijn de
+eenige en ook afdoende middelen om de booze geesten te verdrijven,
+die over het vleesch heerschappij voeren.
+
+De volgelingen van dezen nieuwen apostel verwerpen alle mysteriën
+en sacramenten, alle uiterlijke teekenen en symbolen van
+Godsvereering. Zij leven in vrede met de wereld, helpen elkander
+zooveel in hun vermogen is, en gehoorzamen onvoorwaardelijk aan de
+bevelen van eene door hen gekozen heilige maagd: de door de zonde
+gevallen mensch kan, naar hunne meening, alleen eene vrouw en maagd
+als voorganger en leeraar erkennen. Het ware hoofd der sekte is dan
+ook eene boerenvrouw, Anicia genaamd, woonachtig in het dorp Perewoz,
+in het gouvernement van Tambow; zij staat niet alleen boven Peter
+Mironoff zelf, maar ook boven den Zaligmaker en Sint-Nicolaas.
+
+De godsdienstoefeningen dezer sekte, die in het geheim, met gesloten
+deuren gehouden worden, beginnen en eindigen met gezang, begeleid
+door eene eigenaardige soort van kort afgebroken muziek, en vergezeld
+van dansen en springen. De vormen der eeredienst zijn gedeeltelijk
+aan de moskee ontleent. Zij bidden staande, buigen zich nu en dan
+met het aangezicht ter aarde, en onthouden zich van het teeken des
+kruises. Evenals alle dissidenten zonder onderscheid, zijn ook deze
+sektarissen vijandig gekant tegen den officiëelen staat, niet minder
+dan tegen de officiëele kerk.
+
+Het duurde een geruimen tijd, eer Peter en zijne volgelingen bij de
+politie werden aangeklaagd; en nu zij er zich eenmaal mede heeft
+gemoeid, en de profeet en de maagd in de gevangenis zitten, weet
+de regeering niet best wat te doen. Bijna alle mannen en vrouwen
+toch, die beschuldigd werden leden te zijn van deze onwettige en
+godslasterlijke sekte, staan in de provincie Simbirsk bekend als
+lieden van een onberispelijken wandel. De hoofden der sekte staan
+bijzonder hoog aangeschreven, niet alleen als trouwe kerkgangers,
+maar zelfs als ijverige medearbeiders der geestelijkheid. Zij die
+door de politie op vermoeden werden gevat, waren in den regel in het
+bezit van een door den pope afgegeven certificaat, ten bewijze dat
+zij regelmatig ter biecht kwamen en hoogtijd hielden. Moeder Anicia,
+in haar dorp gevangen genomen, werd ten scherpste ondervraagd; maar
+toch men heeft niets tot haar nadeel kunnen vinden. Zij is veertig
+jaar oud, en, hoewel sedert negentien jaar gehuwd, nog altijd maagd:
+en al hare buren verklaren eenstemmig dat zij een onberispelijk
+voorbeeldig leven heeft geleid. Toch geeft de politie de zaak nog niet
+op: Peter en Anicia vertoeven nog altijd in den kerker: het proces is
+nog steeds aanhangig, en zal hoogstwaarschijnlijk daarmede eindigen,
+dat de model-soldaat en de onberispelijke boerin hun verder leven in
+een der Siberische mijnen zullen slijten.
+
+
+
+Te Moskou verhaalde men mij van een sekte, die zeker wel
+de zonderlingste van allen mag worden genoemd: de zoogenaamde
+_Napoleonisten_. Hun haat tegen het rijk en de officiëele kerk heeft
+hen er toe gebracht, den geduchtsten vijand, dien Rusland in de
+laatste tijden gehad heeft, Napoleon I, als een soort van messias,
+als een beschermgod van het Slavonische ras, te vereeren. Natuurlijk
+dienen zij dit weinig vaderlandslievend geloof geheim te houden; ook
+laten zij niemand bij hunne godsdienstoefeningen toe. Toch beweert
+men dat zij een vast aaneengeschakeld genootschap vormen, en dat hun
+aantal gedurig toeneemt. Zij vergaderen met gesloten deuren, onder
+het oog der politie; maar zoovele sekten te Moskou doen hetzelfde,
+dat deze omstandigheid op zich zelf niet zoo bijzonder vreemd is. Naar
+men zegt, hebben zij in hunne woning een soort van altaar, waarop het
+borstbeeld van Napoleon staat, en waarvoor zij nederknielen. Zij houden
+zich overtuigd, dat hun messias nog in leven is; volgens hen, zou hij
+aan de handen zijner vijanden zijn ontkomen, en van St.-Helena naar
+Midden-Azië zijn gevlucht, waar hij nu zijn verblijf houdt te Irkutsk,
+nabij het meer Baïkal, op de grenzen van chineesch Tartarije. Vandaar
+zal hij te zijner tijd wederkomen, aan de onderlinge twisten der vele
+sekten een einde maken, zich aan de spitse van een machtig leger
+stellen, en de aanhangers van Satan, dat wil zeggen de regeerende
+dynastie en hare dienaren, slaan met de scherpte des zwaards.
+
+
+
+XII.
+
+DE OUD-GELOOVIGEN.
+
+
+Al deze zonderlinge secten en geheime genootschappen zouden weinig
+gewicht in de schaal leggen, en hoogstens als merkwaardige uitingen van
+deels politiek, deels godsdienstig fanatisme de aandacht verdienen,
+indien zij enkel op zich zelf stonden, en niet veelmeer teekenen
+waren van een algemeen verspreide kwaal in het groote rijk. Hun aller
+gemeenschappelijke levensbodem, waarin zij wortelen, is de felle,
+diep verborgen afkeer van de officiëele orthodoxe kerk.
+
+Buiten Rusland zijn er maar weinig menschen, die kennis dragen van
+het bestaan eener andere, populaire kerk nevens de officiëele; en nog
+minder is het bekend dat deze beide kerken in rustelooze vijandschap
+en bitteren strijd met elkander zijn gewikkeld. Toch mag dit feit
+geen oogenblik worden voorbijgezien door ieder, die zich rekenschap
+wil geven van de wezenlijke gesteldheid en de ontwikkeling van het
+russische rijk.
+
+De aanhangers dezer populaire kerk zijn de zoogenaamde oud-geloovigen,
+dat wil zeggen: zij, die de voorgewende hervormingen van den patriarch
+Nikon verwerpen, en de oude, van de vaderen overgeleverde liturgie
+hebben behouden. "Gij zult in ons land, zeide een priester van
+het oude geloof tot mij, een kerk van Byzantium en eene kerk van
+Bethlehem vinden; eene oude leer en eene nieuwe leer; een stelsel
+van menschelijke inzetting en een van God gegeven Evangelie."
+
+Niemand heeft tot dusverre het juiste getal opgegeven van hen, die
+als oud-geloovigen zich van de staatskerk hebben afgescheiden. De
+regeering heeft somwijlen den schijn aangenomen, als wilde zij hen
+als dissenters behandelen; maar nooit heeft men den moed gehad, hen
+officieel onder de ketters en sektarissen te begrijpen. Men heeft hen
+beurtelings gehaat, gevreesd, gevleid, mishandeld; spionnen hebben hen
+bespied; de politie heeft hen in de gevangenis geworpen; ministers
+hebben hen door schitterende aanbiedingen pogen te verlokken; maar
+nooit heeft men het gewaagd hen te tellen, want de regeering zelve
+deinsde terug voor de waarheid, die dan onverbiddelijk aan het licht
+zou komen. Een andere en betere geest heerscht tegenwoordig in het
+Winterpaleis: men sluit de oogen niet langer voor de werkelijkheid: en
+deze groote kwestie--verreweg de belangrijkste van alle binnenlandsche
+kwestiën--wordt, met ernst en ijver, naar alle zijden onderzocht
+en toegelicht. De regeering is tot de overtuiging gekomen, dat in
+Rusland niets van wezenlijk belang tot stand kan worden gebracht,
+zonder de medewerking der oud-geloovigen; en bij elken grooten
+maatregel treedt, in regeeringskringen, de vraag op den voorgrond:
+"Wat zullen de oud-geloovigen daarvan zeggen?"
+
+Een russische bisschop, die veel in zijn vaderland gereisd had,
+verzekerde mij, dat het getal der oud-geloovigen tien à elf millioen
+beloopt; een minister van staat schatte hun aantal zelfs op zestien of
+zeventien millioen. Een priester van Kèm ging nog verder. "De helft
+der bevolking, zeide hij, behoort tot het oude geloof; en zoodra
+ons eenmaal vrijheid geschonken wordt, zal drie vierde gedeelte
+van het volk tot ons behooren." Voor zoover mijne eigen ervaring
+reikt, ben ik geneigd, dien priester gelijk te geven. Een Duitscher,
+die dertig jaren in Rusland heeft gewoond en het volk goed kende,
+maar, als Lutheraan, vreemd is aan de onderlinge twisten der sekten,
+schrijft mij dienaangaande: "Mijne ondervinding heeft mij geleerd, dat,
+de bevolking in haar geheel genomen, _vier_ van de _vijf_ menschen òf
+nu reeds oud-geloovigen zijn, òf zich de volgende week daarbij zouden
+aansluiten, indien zij slechts de zekerheid hadden dat de regeering
+hen met vrede zou laten." Dit houd ik voor overdrijving; maar ik word
+telkens meer bevestigd in mijne overtuiging, dat de oud-geloovigen het
+eigenlijke russische volk zijn; terwijl de orthodoxen weinig anders
+zijn dan eene sekte, waartoe het hof, de adel en de geestelijkheid
+behooren, en die daarom, voor het oogenblik nog, de macht in handen
+heeft.
+
+Bijna al de boeren in het noorden zijn oud-geloovigen; bijna al de
+Kozakken van den Don, de helft der inwoners van Nishny-Nowgorod en
+van Kazan, de meeste kooplieden van Moskou, zijn aanhangers van het
+oude geloof. In één woord, de voornaamste handelaars en industriëelen,
+de aanzienlijkste bankiers, de mannen, die in menig opzicht aan het
+hoofd der maatschappelijke beweging staan en aan wie ongetwijfeld de
+naaste toekomst behoort, zijn oud-geloovigen.
+
+Gij wandelt door de straten van Moskou, waar telkens uwe aandacht wordt
+getrokken door de edele pracht der bijkans vorstelijke woningen. Gij
+vraagt uwen gids: "Aan wien behoort dit huis?"--"Aan Moronzoff.--"Wie
+is dat?"--"O, mijnheer, Moronzoff is de rijkste man in Moskou; de
+grootste industriëel van Rusland. Vijftigduizend man vinden werk in
+zijne fabrieken. Hij is een oud-geloovige."
+
+"En wie woont hier?"--"Soldatenkoff".--"Wie is dat?"--"Een schatrijk
+koopman en een groot industriëel: een van de invloedrijkste mannen
+in Rusland. Hij is een oud-geloovige."
+
+"En van wien is dat paleis daar?"--"Dat behoort aan jonkvrouw
+Rokhmanoff. Zij is onze miss Burdett Coutts; misschien niet zoo
+rijk, maar vooral niet minder ijverig om goed te doen. Zoo als ge
+ziet, bewoont zij een prachtig huis; men vindt er niet minder dan
+dertig receptiekamers, voor de ontvangst van gasten. Ook zij is een
+oud-geloovige."
+
+En zoo gaat het voort, van den morgen tot den avond. Gij gaat naar de
+bazars:--de meeste en fraaiste winkels zijn van oud-geloovigen; naar de
+universiteit:--de meeste beurzen zijn door oud-geloovigen gesticht;
+naar de hospitalen:--zij worden grootendeels door oud-geloovigen
+onderhouden. De oud-russische deugden--en ook de oud-russische
+ondeugden--gij zult ze vinden bij deze oud-geloovigen: niet bij de
+maar al te zeer overbeschaafde en ontzenuwde aanhangers der officiëele
+eeredienst.--"In Rusland, zeide mij eens een scherpzinnig opmerker,
+zijn er verschillende vormen van eeredienst: een ritus voor het paleis,
+voor het klooster, voor het kamp; een prachtige en schitterende ritus,
+misschien geschikt voor keizers en vorsten, maar zeker niet voor de
+arme visschers langs de kusten der IJszee."
+
+De oud-geloovige is zoowel in zijne godsdienstoefening als in het
+dagelijksch leven, hoogst eenvoudig en een voorstander van het oude:
+echt conservatief, zoowel in den goeden als in den kwaden zin. Hij
+heeft een afkeer van alles wat nieuw is, en omdat het nieuw is: zoowel
+van eene synode van monniken, als van eene op vreemden grond gestichte
+hoofdstad. Zijne vaderen gebruikten geen suiker in hunne thee: hij
+dus ook niet; zij kenden geen gas: de nieuwerwetsche verlichting is
+ook hem een gruwel. Het is voor hem voldoende, dat het een of ander
+in vroeger tijd aan zijne voorvaderen onbekend was, om het nu ook
+onvoorwaardelijk te verwerpen. Deze oud-geloovigen zijn niet minder
+vijandig gezind jegens het tegenwoordig regeeringsstelsel dan jegens
+de officiëele kerk. De getrouwe Rus behoort voor den regeerenden
+monarch te bidden als voor een goed keizer en een goed christen; maar
+velen van deze oud-geloovigen willen voor den regeerenden monarch
+in het geheel niet bidden. Sommigen willen wel voor hem bidden als
+tsaar, maar niet als keizer; doch niemand zal voor hem bidden als
+voor een christen. Zij houden zijn recht op de kroon voor minstens
+twijfelachtig. Het woord keizer, zeggen zij, beteekent vorst der
+duisternis; de dubbele arend is een symbool van den boozen geest;
+de autocratische regeering is het rijk van den antichrist.
+
+De oorsprong dezer groote, diepgaande scheuring in het maatschappelijk
+en zedelijk leven des russischen volks valt omstreeks de helft der
+zeventiende eeuw, in de dagen van den patriarch Nikon: een man, die
+misschien een niet minder beslissenden invloed op het toekomstig
+lot van Rusland heeft uitgeoefend, dan de groote tsaar zelf, die,
+naar het zeggen der oud-geloovigen, zijn natuurlijke zoon was.
+
+In de eerste helft der zeventiende eeuw alzoo, landde een man van
+middelbaren leeftijd en van een streng somber uiterlijk, aan het
+klooster te Solowetsk, om op het graf van den heiligen Filippus
+te bidden en een schuilplaats bij de monniken te vragen. Naar zijn
+zeggen, was hij de zoon van een boerenarbeider uit een dorp nabij
+Nisjny-Nowgorod, zelf ook landbouwer en gehuwd. In zijne jeugd had
+hij eenigen tijd in een klooster doorgebracht; en na tien jaren in den
+echtelijken staat te hebben geleefd, had hij zijne vrouw overgehaald,
+den sluier te nemen en de bruid des Heeren te worden. Hij had haar in
+het klooster van Sint-Alexis te Moskou achtergelaten, en zelf zijne
+schreden gericht naar het onherbergzame, ijzige noorden.
+
+Op het eiland Anzersk, waar tegenwoordig de hoeve staat, leefden
+destijds eenige kluizenaars, die den vreemden pelgrim in hun midden
+opnamen. Daar trok hij het monnikskleed aan, en veranderde zijn
+wereldlijken naam in dien van Nikon; maar hij was zoo onhandelbaar
+van aard, dat hij weldra met zijn superieur overhoop lag, als vroeger
+met zijne vrouw. Eleazar, de stichter van deze kluis, wenschte zijne
+eenvoudige kerk van dennenstammen door eene steenen kerk te vervangen,
+en toog met Nikon naar Moskou om daarvoor de noodige gelden bijeen
+te brengen. Zij twistten met elkander onder weg; zij twistten na
+hunne terugkomst. Eindelijk joegen de monniken den lastigen gast
+weg; zij zetten hem in eene schuit, gaven hem brood en water mede,
+en lieten hem vrij om te gaan werwaarts hij wilde, mits hij slechts
+nooit terugkwam. De stroom wierp hem op een rots, in de baai van Onega;
+Nikon richtte daar een kruis op, en legde de gelofte af dat hij daar
+eene kerk zou bouwen, indien de heilige-maagd hem wilde helpen om
+zijne fortuin te maken.
+
+Op het vasteland aangekomen, werd hij weldra het hoofd van een
+gezelschap kluizenaars, die zich aan de oevers van het meer
+Kodjeozersk, in de provincie Olonetz, hadden gevestigd. Daar
+opende zich voor hem de weg naar macht en aanzien: eene toevallige
+omstandigheid bracht hem in aanraking met Tsaar Alexis: en hij maakte
+een zoo overweldigenden indruk op dien niet zeer scherpzinnigen vorst,
+dat hij binnen weinige jaren alle rangen der kerkelijke hiërarchie
+doorliep, en achtervolgens tot archimandriet, bisschop, metropolitaan
+en eindelijk tot patriarch werd verheven.
+
+Nikon, in wien een ondragelijke hoogmoed met sluwe geslepenheid gepaard
+ging, nam zich voor, het bestuur der kerk met vaster hand te voeren,
+dan zijne zwakke en onbeteekenende voorgangers hadden gedaan. Met
+zijne plompe gestalte, zijn grof opgezet gelaat, zijn rooden neus,
+zijn doffen blik, had Nikon meer weg van een frieschen boer, dan van
+een russischen monnik; maar toch was hij een hartstochtelijk minnaar
+van praal en vertooning, en zwol zijn hart van grenzenloozen trots
+als hij, in de kathedraal, nevens den tsaar op zijn troon zat. De
+half-barbaarsche glans en pracht, die de byzantijnsche geestelijkheid,
+zelfs onder de turksche heerschappij, bleef tentoonspreiden, bekoorde
+zijn oog en hart; en het werd zijn ijverigst streven, den statigen
+en omslachtigen byzantijnschen ritus ook in zijne kerk in te voeren,
+zonder te bedenken dat hij, aldus tot de dagen van het oostersche rijk
+teruggaande, zich de Grieken in hun smadelijkst verval ten voorbeeld
+nam. Zijne eerste maatregelen waren niet ondoordacht. Hij zond eenige
+schrijvers naar den berg Athos, die vandaar afschriften medebrachten
+van de echte exemplaren der oudste gewijde boeken; deze liet hij in
+het slavonisch vertalen, en met de liturgische boeken, die toen in
+gebruik waren, vergelijken. Het bleek daarbij, dat in den aangenomen
+tekst fouten waren ingeslopen: waarom hij zijn schrijvers opdroeg,
+voor hem eene nieuwe uitgave van de Schrift en van de formulieren
+te bewerken, waarin de betere lezingen zouden worden opgenomen. Maar
+verder reikt zijne verdienste ook niet. Nikon verstond geen grieksch;
+dit belette hem evenwel niet, toen de nieuwe bewerking, over welker
+verdiensten hij natuurlijk niet oordeelen kon, voltooid was, dit boek
+met gezag aan de kerk op te leggen. De kerk opperde bedenkingen: Nikon
+riep de hulp van den tsaar in. De priesters verzetten zich tegen deze
+inmenging van het wereldlijk gezag: Nikon leverde de weerspannige
+geestelijkheid over in handen van de politie. Alexis stond hem met
+al zijne macht bij, om zijn plan te helpen verwezenlijken. Toch
+stuitte men op een fellen tegenstand, niet alleen in de steden en op
+het platte land, maar ook in den regeeringsraad, in de kloosters,
+in de kerk. De boeren en de popen waren al even weinig ingenomen
+met de veranderingen, die hij wilde maken. De formulieren waren oud
+en eerwaardig; hunne taal klonk als muziek in aller oor; de woorden
+zelf schenen bijna goddelijk; sinds onheugelijke tijden waren deze
+boeken bij de heilige dienst gebruikt; twintig geslachten waren
+volgens deze liturgie gedoopt, gehuwd en teraardebesteld... Waarom
+moesten deze heilige boeken nu eensklaps worden weggeworpen, en door
+anderen, van vreemd maaksel bovendien, vervangen? Nikon beweerde wel
+dat de nieuwe beter waren: maar hoe kon hij dat weten? De patriarch
+was nu juist geen kritikus; velen betwistten hem zelfs den naam van
+een geleerd man. In plaats van nu langzamerhand, door overreding en
+zachte middelen, de lieden voor zijne hervormingsplannen te winnen,
+voerde hij al deze nieuwigheden plotseling en met geweld in. Zelfs
+bleef het nog niet bij zulke tekstveranderingen: hij veranderde
+ook den ouden vorm van het kruis; hij raakte aan de sacramenten;
+hij voerde eene nieuwe wijze van zegening in en wijzigde de teekenen
+op het gewijde brood. Op bevel van den tsaar, die de ver strekkende
+gevolgen van deze maatregelen niet kon overzien, werden nu deze nieuwe
+formulieren, deze nieuwe liturgie en geheel deze nieuwe ritus in alle
+kerken en kloosters van het gansche land ingevoerd. De kerk van Nikon
+was van nu voortaan de officiëele Staatskerk.
+
+De meerderheid des volks en der geestelijkheid bleef evenwel aan de
+overgeleverde liturgie getrouw, en verzette zich standvastig tegen alle
+nieuwigheden. Dit was vooral het geval op het platte land, en met name
+in de noordelijke provinciën, waar de invloed van het hof zich maar
+weinig deed gelden. Ook de kloosters boden aanvankelijk tegenstand, en
+vooral het groote klooster in de Witte-zee. Toen de nieuwe formulieren
+van Nikon te Solowetsk bekend werden, waren de broederen eenstemmig
+in hun besluit om ze te verwerpen. De archimandriet alleen, die
+zich door zijn officiëel karakter gebonden achtte, koos partij voor
+den patriarch en den tsaar; maar de broeders zetten hun onwilligen
+archimandriet in eene boot, en voerden hem naar Kèm. Daarop riepen
+zij het kapittel te zamen, en kozen twee uit hun midden, Azaria en
+Gerontius, wien zij de leiding van de huishoudelijke aangelegenheden
+des kloosters opdroegen. Al de Kozakken in het fort voegden zich
+bij hen; en bijgestaan door de bewoners der nabijgelegen kust, die
+met hen eenstemmig dachten, volhardden de monniken van Solowetsk,
+gedurende meer dan tien jaren, in hun gewapend verzet tegen de
+officiëele kerk. Alleen het verraad bracht hen eindelijk ten onder. De
+orthodoxe schrijvers, die deze gebeurtenissen verhalen, verzekeren dat
+de belegeraars, toen zij zich eindelijk van Solowetsk meester maakten,
+stiptelijk de wetten van den oorlog in acht nemen. Alleen diegenen, die
+met de wapens in de hand gegrepen werden, werden terdoodgebracht; de
+anderen werden in vergelegen kloosters overgeplaatst, waar zij bleven,
+tot zij zich aan het wettig gezag onderworpen hadden. Maar de visschers
+en landlieden langs de kusten der IJszee bezitten nog oude boeken,
+waarin de zaak eenigszins anders wordt voorgesteld. Een oude landman
+haalde eens zulk een boek uit een verborgen put onder den vloer zijner
+keuken te voorschijn, en wees mij een passage in rooden en zwarten
+inkt, waar te lezen stond dat al de monniken in het weerspannige
+klooster tot den laatsten man om het leven werden gebracht.
+
+De zegepraal der belegeraars was voor de natie een groot verlies. Deze
+overwinning verdeelde de russische kerk in twee vijandige partijen,
+en de treurige triomf van Nikon heeft waarschijnlijk nog niet
+al zijne vruchten gedragen. Sinds dien noodlottigen dag staat
+de eene helft van het volk in vijandschap tegenover de andere;
+de staatsgodsdienst is in de oogen van millioenen eene gruwelijke
+ketterij, en de gemeenschappelijke souverein het opperhoofd eener
+vervolgzieke synode van monniken. Ook in andere opzichten droeg Nikons
+werk zeer wrange vruchten. De russische kerk werd van hare vrijheid,
+en daarmede van hare levenskracht, beroofd; al zeer spoedig loste zij
+zich op in den staat, en verving het wereldlijk gezag de plaats der
+kerkelijke overheid. Nauwelijks was Nikon ten grave gedaald, of het
+patriarchaat werd afgeschaft; de keizer trad op als het wettig hoofd
+der kerk, die welhaast niets meer was dan eene staatsinstelling, een
+deel der regeeringsmachinerie. Het ideaal, waarnaar het absolutisme
+altijd heeft gestreefd, en waarnaar het in onze dagen met vernieuwden
+ijver streeft: de vereeniging van geestelijk en wereldlijk gezag
+in ééne hand, de volstrekte onderwerping der kerk aan den staat,
+onder welke schoonschijnende, huichelachtige leuzen ook aanvankelijk
+vermomd;--dit ideaal werd in Rusland bijna bereikt. Met welk gevolg,
+weet ieder, die de russische maatschappij van nabij heeft gadegeslagen;
+en wij zouden wel wenschen, dat zij die zich in oprechtheid vrienden
+der vrijheid wanen, en, de beteekenis van den strijd onzer dagen niet
+doorziende, partij kiezen voor den staat tegen de kerk, een weinig
+meer acht gaven op de les, die hier zoo duidelijk voor ieder spreekt.
+
+De orthodoxe kerk is sedert eene staatskerk, in den slechtsten zin
+des woords, geworden: zij heerscht over de gewetens, breidt hare
+grenzen uit en verdrukt de dissidenten, bij dit alles geholpen en
+gesteund door den wereldlijken arm. Heerschzuchtig en onverdraagzaam,
+verbiedt zij de lezing van den bijbel, het zelfstandig onderzoek,
+de vrijheid der gedachte, zonder zelf eenig teeken van leven of
+ontwikkeling te geven. De oud-geloovigen op hun beurt ondervinden
+evenzeer de nadeelige gevolgen der afscheiding: niet enkel door de
+vervolgingen, waaraan hunne "onbekeerlijkheid" hen steeds blootstelt,
+maar nog meer door de afzondering, waarin zij noodwendig geplaatst
+zijn. Door dit isolement toch werden zij er van zelf toe gebracht,
+hunne goede eigenschappen te overdrijven, en een buitensporig gewicht
+te hechten aan oude gebruiken en oude formulieren. Zij leven in eene
+eigenaardige verouderde wereld, vreemd aan de begrippen, de denkbeelden
+en behoeften van den nieuweren tijd, dien zij niet begrijpen, en
+daarom ook niet waardeeren of liefhebben. Volgens hunne strenge
+eenzijdige begrippen, begon de heerschappij van den antichrist met
+Nikon: sedert dien tijd draagt alles wat in het land geschiedt den
+stempel van onwaarheid en ontrouw.
+
+Evenals de jood en de muzelman, zoo is ook de oud-geloovige, althans
+een van de strenge richting, dadelijk op het eerste gezicht kenbaar. Ik
+stond eens met een mijner russische bekenden op de binnenplaats van een
+posthuis, waar eenige pelgrims bezig waren met eten en drinken. "Zie
+dien man daar" zeide mijn vriend, "dat is een oud-geloovige."
+
+"Waaraan ziet ge dat?"
+
+"Zie maar, hoe hij met verachtelijk schouderophalen de aardappelen
+uit zijn schotel wegwerpt. Dat is een teeken. Ook gebruikt hij geen
+suiker bij zijn thee; een tweede teeken. Hoogstwaarschijnlijk zal
+hij ook niet rooken."
+
+"Zijn dat dan alle kenmerken van een oud-geloovige?"
+
+"Ja; althans in deze noordelijke streken. Te Moskou, Nisjny en Kazan
+is men minder nauwgezet--vooral wat het drinken en rooken betreft;
+de kozakken van den Don zijn op die punten nog ruimer van geweten."
+
+"Zijn die kozakken ook oud-geloovigen?"
+
+"Bijna allen; maar onder de regeering van Nicolaas werden geen
+pogingen gespaard om hen te bekeeren; en aangezien deze kozakken
+aan de krijgswet onderworpen zijn, stonden hun officieren allerlei
+middelen ten dienste om hen te dwingen zich aan den wil des keizers te
+onderwerpen. De hetmans schikten zich naar het geloof van den tsaar;
+van de minderen lieten er velen zich overhalen om eene officiëele
+mis bij te wonen. Maar de meerderheid bleef onverzettelijk, en
+menige fiksche jonkman uit het land aan den Don is naar den Kaukasus
+uitgeweken, liever dan zijn voorvaderlijk geloof te verloochenen. Ook
+bij de kozakken moet ge u niet, door den schijn laten bedriegen:
+want ondanks de ijverige pogingen van popen en politiedienaren, is de
+grootste helft der kozakken aan hunne oude liturgie getrouw gebleven;
+en de vrees van hen, door te sterke pressie, tot verzet te prikkelen,
+heeft in den laatsten tijd de regeering bewogen, meer verdraagzaamheid
+in acht te nemen."
+
+
+
+XIV.
+
+DE WEGEN.--IN HET WOUD.--RUSSISCHE DORPEN.
+
+
+Hij, die gewoon is op reis niet meer dan het volstrekt noodige mede
+te nemen, zal op zijne tochten door Rusland dikwijls in verlegenheid
+geraken, vooral als zijn weg hem door de wouden of de steppen voert. De
+toebereidselen voor een reis zijn hier een zaak van groot gewicht en
+van veel overleg. De reiziger heeft te zorgen voor allerlei dingen,
+waaraan hij in andere landen niet behoeft te denken: kaarsen en
+kussens, messen en vorken en honderd andere zaken. Twee artikelen
+bovenal kan hij niet ontberen--een bed en een samovar (trekpot).
+
+Mijn weg van de IJszee tot de zuidelijke hellingen van den Oeral,
+en van de straat van Jenikale tot de golf van Riga, loopt over land
+en meer, over heuvel en heide, door het woud en de steppen. Ik moet
+mij daarbij afwisselend bedienen van alle middelen van vervoer, die
+in het land in gebruik zijn: droshkis, wagens, schuiten, tarantassen,
+stoombooten, sleden en spoorwegen. Van Solowetsk voer ik naar Archangel
+met de boot, die de benoodigdheden voor het klooster haalt. Vader
+Johannes was zelf aan boord; het was fraai weder; de overtocht werd
+in den bepaalden tijd volbracht. Van Archangel naar Wietegra, een
+afstand van achthonderd wersten, heb ik vijf á zes dagen en nachten
+met postpaarden te rijden door een onmetelijk woud van beuken en
+dennen. Hier beginnen mijne tribulatiën. Eerst, gehaspel met de politie
+over mijn _podorodjna_, een soort van pas, door de politie afgegeven,
+en waarbij den reiziger het recht wordt toegekend om, tegen een
+bepaalden prijs, aan de posthuizen paarden te vorderen. Men begrijpt
+niet, waarom ik niet, als iedereen, met een boot de Dwina opvaar, in
+plaats van door een land te trekken, waar haast geen wegen zijn. Mijn
+antwoord, dat ik het dorp Kholmogory, de geboorteplaats van den dichter
+Lomonosoff, wil bezoeken, bevredigt de politie maar half. Wat is
+daaraan te zien? Eindelijk echter geeft zij toe: de pordorodjna wordt
+geteekend. Nu komt de tweede vraag--die van het voertuig: een wagen,
+een kar of een slede? Er zijn geen diligences: niets dan een karretje,
+juist groot genoeg om een brievenzak en een knaap te bergen, en dat
+tweemaal in de week naar de hoofdstad vertrekt. Niemand anders dan
+de postillon kan daarvan gebruik maken; de vreemdeling moet dus zelf
+voor een vervoermiddel zorgen: en zijne keus is beperkt tot een kar,
+eene tarantasse of een slede, welke laatste natuurlijk alleen in den
+winter bruikbaar is. Ik kies de tarantasse.
+
+Een tarantasse is een beter soort kar, voorzien van een slijkbord, een
+kap en een trede. Zij heeft geen veeren; want veeren zijn onderhevig
+aan breken: en wanneer dit ongeval u overkwam in een streek, waar
+ge mijlen en mijlen in den omtrek geen enkele menschelijke woning
+vindt, zou de ramp onherstelbaar wezen. De eenvoudige bak rust
+op balken, ruwe pijnstammen, van de takken en bladeren beroofd,
+met de bijl gehouwen, en bevestigd aan de assen van twee paar
+wielen, die negen of tien voet van elkander verwijderd zijn. Een
+lederen huif en kap beschermen eenigszins tegen den regen: niet veel
+echter, want de snijdende windvlagen en geweldige stortbuien dringen
+overal door. Het aartsvaderlijke voertuig is licht en luchtig; noch
+voor de vervaardiging, noch voor de herstelling wordt bijzondere
+kunstvaardigheid vereischt. Het kan wel gebeuren, dat, bij het
+voortdurend hossen en stooten, een der balken breekt; geen nood: gij
+houdt even aan den boschrand stil; de voerman hakt een denneboom om,
+stroopt er de takken en bladeren af--en ziedaar, de zaak is weêr in
+orde! Binnen een half uur is de schade hersteld.
+
+Ik wenschte de tarantasse tot Petersburg, of althans tot Wietegra,
+te huren: maar de eigenaar was daartoe niet te bewegen. Ik moest dan
+het rijtuig koopen: maar dit ging niet, want wat zou ik, eenmaal ter
+plaatse mijner bestemming gekomen, met de tarantasse uitvoeren? De
+engelsche consul redde mij uit de verlegenheid: hij gaf mij zijn
+bediende Dimitri mede, die het rijtuig weder terug zou brengen. De
+eigenaar nam daarmede genoegen.
+
+De tarantasse staat voor de deur: een ledige bak, waarin onze bagage
+geborgen wordt; eerst de grootere stukken, hoedendoos, geweerkist,
+koffer; dan bossen hooi, om de ledig gebleven ruimten en openingen
+op te vullen, gevlochten koorden van stroo, om den boel bijeen te
+houden, over dit alles ons bed, onze mantels en pelzen. In de hoeken
+en openingen vinden vervolgens een houthakkersbijl, een kabeltouw,
+een kluwen garen, een zak met spijkers, een pot met vet, een korf
+met brood en wijn, een stuk gebraden vleesch, een trekpot en een
+sigarenkoker, eene meer of minder geschikte plaats.
+
+Wij vertrekken met de eerste schemering, ten einde bij het aanbreken
+van den dag aan het veer over de Dwina te zijn; onder de hoeven
+onzer paarden spat het slijk naar alle kanten, en kraakt het houten
+plaveisel der straten van Archangel.--"Vaarwel! Pas op de wolven
+en op de roovers! Vaarwel! goede reis!" klinkt het uit een dozijn
+monden:--en de vriendelijke, half bevrozen stad ligt achter ons.
+
+Den ganschen nacht rijden wij, onder een donkeren hemel, nu en
+dan flauwelijk door een enkele ster verlicht, langs een doodschen
+akelig-eentonigen weg: dennen ter rechterzijde, dennen ter linkerzijde,
+dennen voor ons, dennen overal. Wij hotsen door een dorp, en wekken
+eenige rondzwervende honden uit hun slaap; wij komen aan het veer,
+en steken de rivier over op een vlot; wij rijden over steenen en door
+zand; wij waden door poelen en moerassen; nachten, dagen achtereen;
+altijd door onze weg vervolgende te midden der sombere bosschen, waar
+nu de verdorde bladeren bij hopen den grond bedekken, en ronddwarrelen
+bij iederen windvlaag, die huilende door het woud vaart. De eene dag
+van dezen tocht is volkomen gelijk aan den anderen. Zoo ver wij zien
+kunnen, strekt zich een open baan, ongeveer dertig ellen breed, voor
+ons uit. De dennen en beuken gelijken allen op elkander; de dorpen
+zijn nog meer aan elkaar gelijk dan de boomen. De eenige verandering
+is in de gesteldheid van den weg: afwisselend zand of moeras, gras of
+boomstammen. Op een afstand van duizend wersten, zijn er honderd met
+boomstammen geplaveid; tweehonderd wersten zijn zand; driehonderd gras;
+vierhonderd slijk en moeras. Wij spotten met de Russen, die spoorwegen
+aanleggen in streken, waar geen straatweg en zelfs geen gewoon pad te
+vinden is. Ten onrechte: een ijzeren baan is juist de meest natuurlijke
+weg in deze wouden, waar steenen uiterst zeldzaam zijn.
+
+Is het rijden door het zand al erg genoeg, dit is niets bij hetgeen
+u te wachten staat, als ge aan de boomstammen komt. Op zekeren nacht
+kon ik het niet langer uithouden; ik troostte mij met de gedachte,
+dat onze bagage slecht was ingepakt, en dat eene andere schikking
+ons meer gemak zou bezorgen. Mijn koffer vooral eischt dringend eene
+andere plaats. Daar hij mij bij dag voor bank, en de nachts voor bed
+dient, speelt hij een voorname rol in onze kleine komedie; maar geene
+verschikking van de andere voorwerpen, geen opvullen met hooi of stroo,
+geen overdekken met mantels en pelzen, kan dien oproerigen koffer tot
+rust brengen. Hij glijdt en schudt en woelt onder mij, en springt op
+bij elken schok. Wij beproeven hem vast te binden met koorden en touwen
+en riemen: niets helpt--hij blijft even onrustig. Wat mijn rug en mijn
+lenden daarbij te lijden hadden, zal ik maar niet pogen te schetsen!
+
+Goddank!--wij zijn eindelijk te Kholmogory! Op een hoogte langs de
+rivier gebouwd, vroolijk en vriendelijk met zijn gouden kruis, zijn
+grasrijke paden, zijn witte en rooskleurige huizen, zijn booten aan
+den oever, zijn zandige vlakten in het verschiet, ligt daar het fraaie
+dorp, ruim en luchtig. Hier ziet ge een kerk, ginds een klooster,
+schitterend van kleuren en verguldsels; de huizen zien er netter en
+welvarender uit, dan doorgaans in zulke vlekken het geval is. Zooals,
+het daar voor u oprijst, met dien donkeren gordel van dennen- en
+beukenwouden, is Kholmogory inderdaad waardig de geboorteplaats te
+zijn van een volksdichter als Lomonosoff.
+
+Tusschen Kholmogory en Kargopol, tusschen Kargopol en Wietegra,
+vindt men niets dan dorpen: op dezen ganschen langen weg van minstens
+vierhonderd mijlen lengte, ontmoet ge geene enkele verzameling van
+huizen, waaraan ge met eenigen schijn van waarheid den naam van stad
+zoudt kunnen geven. De heirbaan loopt maar altijd voort: nu eens langs
+de oevers der rivier, dan weder zich verliezende in de diepten van
+het woud; doch steeds onafgebroken, als een smal lint, voortgaande
+van het noorden naar het zuiden. Niets stuit dien eentonigen weg:
+hij steekt de rivieren over, hij vervolgt zijn loop over steenen,
+moerassen en veengronden; hij kruipt voort over gebroken rotsen; hij
+bestijgt de lage heuvelen, en daalt af in de vochtige valleien. De
+voerman, trotsch op zijn vier paarden, met touwen en kettingen naast
+elkander voor de tarantasse gespannen, jaagt rusteloos voort, als gold
+het een helschen wedloop met den booze, in de hoop, dat hij daarvoor
+een extra kop thee verdienen zal. Dit harde rijden is trouwens eene
+vaste gewoonte bij de russische koetsiers, die er zich op beroemen, dat
+zij het iemand, voor tien kopekken, groen en geel voor de oogen kunnen
+doen worden. Dag aan dag, van den vroegen morgen tot den laten avond,
+rennen wij voort door moerassen en dennenwouden. Nergens is een sloot,
+een dijk, een haag, een omheining te bespeuren: geen enkel teeken dat
+de grond aan iemand toebehoort. In vliegende vaart hollen wij voorbij
+een groot houtvuur, waar omheen een groep armelijk gekleede lieden
+zitten, die ons op onvriendelijken toon groeten, terwijl sommigen
+opstaan om ons na te oogen.
+
+"Wat zijn dat voor lieden, Dimitri?"
+
+"Landloopers. Waarschijnlijk zijn het vluchtelingen."
+
+"Vluchtelingen? Waarvoor vluchten zij dan?"
+
+"Ja, dat zijn zonderlinge lui, die niet werken willen, zich aan wet
+noch gebod storen, en zich nergens willen vestigen. Gij kunt ze hier
+overal in de bosschen vinden: het zijn ware wilden. Te Kargopol zult
+gij er wel meer van hooren."
+
+In deze stad, aan de rivier de Onega, in het gouvernement Olonetz
+gelegen, vernam ik meer bijzonderheden omtrent deze landloopers, die
+inderdaad een lastig en gevaarlijk slag van menschen zijn. Ook in
+Nowgorod en in Kazan hoor ik van deze zwervende bevolking spreken,
+die in een groot deel des rijks verspreid is: een verschijnsel, op
+zich zelf reeds een kwaad, maar als teeken van den maatschappelijken
+toestand nog veel bedenkelijker. In de gouvernementen, Jaroslaw,
+Archangel, Wologda, Nowgorod, Kostroma en Perm, zwerven gansche benden
+dezer onrustige, weerspannige vagebonden rond. Zij zijn nomaden, in
+den waren zin des woords. Zij verlaten hunne huizen en landerijen,
+doen afstand van hunne rechten als boeren of burgers, kleeden zich
+in lompen, nemen den pelgrimsstaf ter hand, verbreken alle banden
+der familie, trekken zich in het diepst van het woud terug, en
+wonen in moerassen en zandwoestijnen, in openbare vijandschap met
+de maatschappij, de kerk en den staat. Sommigen doen inderdaad geen
+kwaad: zij brengen hunne dagen door in sluimering en hunne nachten
+in gebed, terwijl de boeren hen van spijs en drank voorzien; maar ook
+al bepaalt zich hun verzet tegen de gevestigde orde van zaken alleen
+tot zulk een lijdelijken wederstand, dan nog is dit een bedenkelijk
+verschijnsel. Deze lieden willen niet arbeiden voor de spijze, die
+vergaat; zij weigeren zich te onderwerpen aan de bevelen der overheid;
+zij erkennen de wet niet, waaronder zij leven. Zij beweren dat het
+tegenwoordige regeeringsstelsel een werk des duivels is; de tsaar
+is voor hen de vorst der duisternis; zijn raadslieden en de heeren
+van zijn hof zijn valsche getuigen en gevallen heiligen. Zij zelf
+willen niets gemeens hebben met de booze wereld, waarvan zij vlieden,
+zooals Abraham vlood van de ten ondergang gedoemde steden der vlakte.
+
+Naar het schijnt hebben deze nomaden, althans in sommige provinciën,
+eene eigene organisatie, met opperhoofden aan wie zij gehoorzamen,
+als ook bepaalde plaatsen van bijeenkomst en gemeenschappelijke
+Godsvereering. Doorgaans vinden zij steun en hulp bij de boeren, hetzij
+dan uit werkelijke sympathie, hetzij uit vrees voor wraakoefening. Zeer
+zelden vinden zij de deur der hoeve voor zich gesloten; en bijna
+nooit wordt een aanklacht tegen hen bij de politie ingediend. Zelfs
+in die streken, waar zij, naar men zegt, nu en dan plunderen en
+gewelddadigheden plegen, valt het uiterst moeilijk iets omtrent hen
+te vernemen, en vindt vooral de politie niet de minste medewerking.
+
+Niemand zal ontkennen dat, vooral in de ernstige crisis waarin de
+russische maatschappij thans verkeert, zulk een staat van zaken een
+wezenlijk gevaar oplevert. De geest, die deze benden avonturiers
+bezielt, en hen drijft zich aldus vijandig tegenover de maatschappij
+en hare inzettingen te plaatsen, en feitelijk tot den chaos der
+barbaarschheid terug te keeren, is zekerlijk een der moeilijkste
+hinderpalen, die eene waarlijk vrijzinnige en hervormingsgezinde
+regeering op haar weg ontmoeten kan. Tegenover dit onrustbarend
+verschijnsel rijzen ernstige vragen op. Is de russische boer inderdaad
+rijp voor vrijheid en zelfbestuur, alleen door de gehoorzaamheid aan de
+wet beperkt? Indien de ondervinding mocht bewijzen, dat een aanzienlijk
+deel der landelijke bevolking in Rusland zich over dezen hartstocht
+voor een zwervend nomadenleven laat vervoeren,--zooals sommigen
+hopen en velen vreezen--dan is de proeve van emancipatie, door den
+tegenwoordigen tsaar genomen, mislukt, en is de burgerlijke vrijheid
+misschien voor meer dan honderd jaren verloren. De keizer heeft eene
+bijzondere commissie benoemd, om de door de regeering ingewonnen
+berichten en rapporten betreffende deze zaak te onderzoeken. Dat
+onderzoek is nog niet afgeloopen; naar het schijnt heeft de commissie
+nog tot geen besluit kunnen komen, en geen middel aan de hand weten
+te doen om het voortwoekerend kwaad te stuiten.
+
+Inmiddels gaat ons het eene dorp na het andere voorbij!
+
+Deze russische dorpen gelijken zoozeer op elkander, dat wie er een
+gezien heeft, er honderden heeft gezien; hebt ge er twee verschillende
+gezien, dan kent gij ze allen. Het doet er weinig toe, of het model
+groot of klein is, van hout of van leem gebouwd, in het woud verscholen
+of te midden der naakte steppen geplaatst: gij zult overal dezelfde
+vormen en dezelfde groepeering van woningen vinden, duizende malen
+herhaald. Er zijn slechts twee verschillende typen van dorpen: die
+van Groot- en die van Klein-Rusland; van de eerste vindt ge de beste
+voorbeelden in de omstreken van Moskou; van de laatste in den omtrek
+van Kiew.
+
+Een groot-russisch dorp bestaat uit twee rijen hutten, door eene
+breede en vuile straat gescheiden. Elk huis staat op zich zelf;
+het getal dezer woningen wisselt af van tien tot honderd. Van geheel
+gelijkvormige dennestammen opgetrokken, die op dezelfde wijze gehouwen
+en saamgevoegd zijn, zijn de huizen onderling volkomen gelijk, alleen
+behoudens het verschil in grootte. De woning van het dorpshoofd
+is grooter dan de anderen; daarop volgt die van den slijter, de
+brandewijnkroeg. Vier ruwe wanden, waarvan de gaten en spleten met
+mos zijn toegestopt, en waarin een paar deuren en eenige vensters
+zijn uitgehouwen; een schuin oploopend, vooruitstekend dak--ziedaar
+het uiterlijke. Van binnen geen andere vloer dan de naakte bodem; de
+zoldering bestaat uit dennen balken en planken. Verf is eene onbekende
+weelde; het duurt dan ook niet lang, of de wanden en de gevel zien
+bijna geheel zwart door den regen en den rook. De ruimte tusschen
+de huizen ligt geheel open: een vuile modderpoel, waarin de varkens
+zich welbehagelijk rondwentelen, en de nijdige wolfshonden grommen
+en vechten. De zoogenaamde straat is met planken bevloerd. Hier en
+daar prijkt eene enkele woning met een soort van balkon, een koestal,
+en zelfs met eene bovenverdieping. Nabij het dorp verrijst een kapel,
+eveneens van boomstammen gebouwd en met planken gedekt; maar hier
+vindt ge, zoo al niet verguldsel, dan ten minste eene mengeling van
+kleuren. De wanden der kapel zijn wit geschilderd, het dak is groen;
+en misschien heeft een of andere rijke boer, voor zijne rekening,
+het kruis laten vergulden.
+
+Rondom deze akelige woningen strekken zich de weinig minder
+akelige velden en akkers uit, die de dorpelingen met hun zweet
+besproeien. Vlak, laag, zonder hagen of eenige afsluiting, missen die
+akkers, in hunne naakte eentonigheid, schier alle poëzie; nergens
+een welriekende rozenheg, nergens een boomgaard, niets dat aan een
+thuis, eene eigene woning, herinnert. De moestuinen hebben niets van
+tuinen: zij zijn niets meer dan regelmatig afgedeelde stukken grond,
+waarop groenten geteeld worden. Geen enkel bloempje verkwikt in deze
+wildernis uw oog.
+
+In Klein-Rusland, in de oude poolsche provinciën van het westen en
+het zuiden, vindt ge een andere type van dorpen. In plaats van de
+vuile, berookte boomstammen, eene schilderachtige mengeling van groen
+en wit; in plaats van de regelmatig op eene rij gezette blokhuizen,
+eene groep woningen, te midden van het geboomte verspreid. De huizen
+zijn meest van aarde en biezen gebouwd; het dak is met stroo gedekt;
+de wanden zijn met kalk bestreken; een haag van biezen en doornen
+omgeeft die gansche groep. Is elk huis op zich zelf ook klein, het
+heeft toch zijn voorplaats en zijn tuin. Er zijn geen straten in het
+dorp; de haag heeft slechts twee openingen, eene ten noorden, en eene
+ten zuiden; en zoo ge van de eene opening naar de andere wilt gaan,
+moet ge een aantal paden of stegen doorkruisen, met doornen hagen
+en biezen omzoomd, en bevolkt door nijdige, gevaarlijke honden. Het
+schijnt wel, dat ieder hier volle vrijheid had om zijn huis te
+bouwen, waar hij wilde, alleen zorg dragende dat zijn erf binnen de
+algemeene omwalling bleef. Zulke dorpen, zonder eenig plan gebouwd,
+en waarin ieder huis door een tuin is omringd, beslaan natuurlijk
+eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds; sommige dorpen der Kozakken
+doen in omvang voor geen matige stad onder. Natuurlijk heeft ieder
+dorp zijn kerk, wier rijke kleurenpracht en eigenaardige bouworde de
+bekoorlijkheid van het landschap verhoogen.
+
+In de wijde landstreek tusschen Kiew aan de Dnjeper en Kalatsh aan
+den Don, behooren al de dorpen tot deze tweede type. Het verschil met
+de groot-russische dorpen ligt zoowel in het huis als in den tuin;
+en dit verschil wijst op eene andere opvoeding, misschien wel op een
+ander ras. De Groot-Russen zijn schroomvallig, zachtaardig en meegaand
+van karakter; zij sluiten zich gaarne aaneen, en trachten zooveel
+mogelijk bij elkander te blijven en in eene soort van gemeenschap
+van goederen te leven. De Klein-Russen daarentegen zijn levendig,
+prikkelbaar, ondernemend van aard; zij zijn gaarne hun eigen meester
+en heer, en staan liefst op zich zelf, ten einde gelegenheid te hebben
+om al hunne krachten en talenten te kunnen ontplooien. Een inwoner
+van Groot-Rusland voert zijne bruid naar de ouderlijke woning; een
+inwoner van Klein-Rusland geleidt haar liefst zijn eigen huis binnen.
+
+Het woud duikt achter ons weg in eindeloos verschiet, en wordt dunner
+en dunner. Wij ontmoeten eene vrouw, alleen in haar eenvoudige kar
+gezeten; straks komt ons een wagen tegemoet, door soldaten te voet
+begeleid, en waarmede gevangenen, die deels geboeid zijn, onder
+opzicht van eene oude vrouw worden vervoerd. De zorg voor de dienst
+langs de wegen is, bij wijze van heeredienst, aan de dorpen opgelegd;
+wanneer een reisgezelschap in een dorp aankomt, moet de oudste of
+hoofdman zorgen voor het noodige--wagens, paarden, voerlieden--zooals
+in de podorodjna staat geschreven. Maar zeer dikwijls gebeurt het,
+dat er in het dorp geen andere mannen te vinden zijn dan knapen of
+grijsaards. De volwassen mannen zijn verre, verre weg: zij zwerven
+als visschers door de Poolzee; zij hakken hout in de wouden rondom
+Kargopol; zij zijn op de bever- en vossenjacht in het Oeralgebergte,
+en laten hunne vrouwen maanden lang alleen achter.
+
+Dorpen, dorpen en nog eens dorpen! Wij ontmoeten nogmaals een
+boerewagen, door soldaten begeleid en waarin een gevangene geboeid
+ligt; uit het kreupelhout gluurt ons een wolf aan; een pelgrim gaat
+ons voorbij, op weg naar Solowetsk; wij rennen langs een troep spelende
+jongens, wier kleederen op dit oogenblik in de wasch schijnen te zijn;
+daar staat, half omvergevallen, een gebroken wagen; straks doet het
+woeste geblaf van eenige honden ons opschrikken; en dan gaat het weer,
+uren achtereen, door het stille zwijgende woud. Toch komt een straal
+van liefelijkheid en poëzie ook deze eenzame streken verhelderen
+en bezielen. Een geurige, frissche koelte doet de bladeren zachtkens
+ritselen; de lucht is helder; en zijn de lijnen ook bijna allen vlak en
+effen, de hemel is blauw, en de zon giet haar gouden stralen over het
+landschap uit. Dikwerf prijken de oude boomstammen met de fraaiste
+kleurschakeeringen, en de zwevende koeltjes ruischen als muziek
+door de hooge dennen. Hier en daar groet u van verre, in het lommer
+verscholen, een schilderachtig klooster. Daar ginds is een boschbrand
+uitgebarsten; de bleekroode vlammen verheffen zich hoog in de lucht,
+half gehuld in dikke wolken van purperkleurigen rook. Een open plek,
+getuige van een vroegeren brand, straalt in al de kleurenpracht der
+liefelijkste herfstbloemen. Een aanvallig kind, met blonde krullen
+en zachte blauwe oogen, staat langs den weg, en groet ons met bijna
+oostersche bevalligheid. Daar ritselt en klatert een beek dwars door de
+afgevallen bladeren. Nieuwe groepen: eene vrouw, met eene kom melk in
+de hand; meisjes, die in het heldere riviertje haar linnengoed spoelen,
+onder het oog van het Onze-Lieve-Vrouwenbeeld. Overal zijn de lieden
+wel is waar eenigszins plomp en ruw, maar inderdaad godsdienstig en
+wellevend; in hunne donkere wouden richten zij kruisen en kapellen
+op, en maken alzoo de sombere vervelende wegen tot lichtende sporen,
+die de gedachten ten hemel heffen.
+
+Wij houden stil in een dorp, aan den oever van een klein donker meer.
+
+
+
+XV.
+
+PATRIARCHALE ZEDEN.--EEN STAAT IN DEN STAAT.
+
+
+"Hoe nu, kan ik hier vóór den avond geen paarden krijgen?"
+
+"Zoo als gij ziet," antwoordde de oudste glimlachend, "het is hier
+feest vandaag; er wordt eene bruiloft gevierd, en de patriarch geeft,
+eene groote partij ter eere van het huwelijk van Vanka met Nadia."
+
+"Nadia! Dat 's een mooie naam! Dus kunnen we toch van avond paarden
+krijgen, niet waar?--Wie zijn dat daar? Aha, de kerk! Komt, laat
+ons daarheen gaan en de kroning zien. Is die Vanka een flinke,
+knappe jongen?"
+
+"Ja; of liever hij zal het eenmaal zijn. Vanka is een knaap van
+zeventien jaar, die voor achttien doorgaat--de bij de wet vereischte
+leeftijd. Maar och, hij telt bij dit alles weinig mede."
+
+"Maar waarom trouwt hij dan?"
+
+"Omdat de patriarch het verlangt. Daniël heeft hulp noodig in zijn
+huishouding. De oude Daan, moet ge weten, is Vanka's vader; en het
+oude moedertje is zoo afgesloofd, dat zij niet veelmeer is dan vel
+over been. Zij is tien jaar ouder dan hij, en de patriarch heeft eene
+jonge vrouw noodig, die hij naar hartelust bevelen kan, eene die vlug
+en bij de hand is, die zijne koe kan melken, zijn kachel aanmaken en
+zijn thee zetten."
+
+"Het is hem dus eigenlijk te doen om eene goede dienstmeid?"
+
+"Ja, juist, eene goede dienstmeid: en die zal hij in Nadia gevonden
+hebben."
+
+"Het is dus geen huwelijk uit liefde?"
+
+"Och, zooals doorgaans. De knaap, hoe jong ook, is naar men zegt toch
+verliefd geweest; want de jongens zijn mal en de meisjes zijn slim;
+maar hij was niet verliefd op de vrouw, die zijn vader voor hem
+gekozen heeft."
+
+"Woonde zijne beminde hier in het dorp?"
+
+"Ja; zij heet Lousha: eene aardige flinke meid, met ronde blauwe oogen
+en lippen om te kussen, maar zonder een roebel in de wereld. Nadia
+daarentegen brengt vijf koperen samovars en vijftien zilveren lepels
+ten huwelijk. Die zilveren lepels veroverden het hart van den ouden
+Daan."
+
+"En wat zegt Vanka wel van dit huwelijk?"
+
+"Niets; wat kan hij zeggen? De patriarch heeft alles beredderd, de
+lepels gekeurd, de bruid aangenomen, het feest aangelegd en den dag
+voor het huwelijk bepaald."
+
+"Rusland is wel het beloofde land voor vaders!"
+
+"Ieder op zijn beurt; eerst de vader, later de zoon. Te zijner tijd
+zal Vanka ook een patriarch zijn. De zoon is niets, zoolang zijn
+vader nog leeft."
+
+"Zelfs niet, als het er op aankomt zich eene vrouw te kiezen?"
+
+"Neen; juist het minst als hij eene vrouw moet kiezen. Zooals gij
+ziet, zijn onze zeden nog ouderwetsch en eenvoudig, zooals die in
+den bijbel beschreven zijn. De huisvader is koning in zijne eigene
+woning, als de patriarchen van ouds; en hebt gij ooit gelezen dat,
+in de dagen der aartsvaders, de jonge lieden het land afliepen, om
+zich naar eigen begeerte eene vrouw te zoeken? Onze patriarch regelt
+dat; hij en de koppelaarster."
+
+"De koppelaarster! Wie is dat?"
+
+"Eene oude vrouw, die in gindsche hut nabij de brug woont; een
+arm oud wijf, die waarzegt en uit kaarten de toekomst voorspelt;
+die als tusschenpersoon optreedt in de liefdesgeschiedenissen der
+jonge meisjes, huwelijken bekonkelt, en door allen als een tooverheks
+gevreesd wordt."
+
+"Is er in ieder dorp zulk eene koppelaarster?"
+
+"Neen; sommige dorpen zijn daarvoor te arm; want deze oude wijven laten
+zich goed betalen. Die het wat verder in de kunst gebracht hebben,
+vestigen zich in de steden, waar zij nog voordeeliger zaken kunnen
+doen. Die tooverheksen in de steden hebben macht over de planeten;
+de onzen moeten zich met kaarten behelpen."
+
+"Gelooft ge waarlijk dat zij macht hebben over de planeten?"
+
+"Wie zal dat uitmaken? Wij zien dat zij macht hebben over mannen en
+vrouwen: en toch heeft ieder mensch zijn eigen planeet en zijn eigen
+beschermengel. De meisjes, die de hulp der koppelaarster inroepen,
+geven haar een lijst van al wat zij bezitten--zooveel samovars,
+zooveel linnen, zooveel huisraad. Het gebeurt niet dikwijls dat zij
+ook zilveren lepels bezitten. De patriarchen gaan naar de tooverheks,
+om die lijsten in te zien. Een slimme kwant, zooals die oude Daan, gaat
+liefst 's avonds tegen de schemering, als niemand hem ziet, naar hare
+woning, zet zijn flesch brandewijn op de tafel, en noodigt de oude tot
+drinken. "Kom, moedertje," meesmuilt hij, "haal uw lijst eens voor den
+dag, en laat ons wat praten."--"Wat zoekt ge, vader Daniël?" grijnst
+het wijf.--"Een vrouw voor Vanka, moedertje, een vrouw. Kom, drink
+eens, dat zal je goed doen; en nu--met het boek voor den dag. Ik
+wil eene flinke meid met een aardig duitje."--"Aha," zegt de heks,
+met haar hand aan het glas; "ge wilt mijn boek zien! Wel, vadertje,
+ik heb hier twee knappe deerns--aardige meisjes, en niet onbemiddeld
+ook; zij zijn beiden juist voor Vanka geschikt. Hier is Lousha: een
+aardig ding, maar geen huisraad; blauwe oogen, maar nog geen twintig;
+tandjes als parelen, maar..... Blieft ge er niet van gediend? Waarom
+niet?--Nu, zooals ge wilt; ik prijs mijn waren aan; het staat u vrij,
+die al of niet te nemen. Lousha is een aardige meid--gij behoeft niet
+zoo laag op haar neer te zien!--Zie hier, hier is Dounia; welgemaakt,
+een fiksche, stevige meid; zij gaf nooit stof tot praten, en had maar
+één vrijer in haar leven, eens buurmans zoon. Wat ze meebrengt? Dounia
+is zelf een lot uit de loterij--zij eet heel weinig, en werkt als
+een paard. Zij heeft vier samovars.--Niet gediend? Wel nu, gij treft
+het bijzonder van avond, vadertje. Hier is Nadia;"--en nu volgt de
+geschiedenis van haar samovars en haar zilveren lepels."
+
+"En zoo wordt de zaak beklonken?"
+
+"Men betaalt den pope het verschuldigde; de dag voor de
+huwelijksplechtigheid wordt bepaald, en alles is gedaan--uitgenomen
+het feest, het drinken en de hoofdpijn als napret."
+
+"Vertel mij nu eens iets van Nadia."
+
+"Vindt ge Nadia zulk een mooie naam? Ik geef de voorkeur aan
+Marfousha. Mijne vrouw heet Marfa; als kind werd zij Marfousha
+genoemd."
+
+"Is Nadia jong en mooi?"
+
+"Jong? Ze is negen-en-twintig jaar. Mooi? Ze is zoo bruin als leer."
+
+"Negen-en-twintig, en Vanka zeventien!"
+
+"Maar zij is groot en fiksch gespierd; sterk als een muilezel, en
+kan den heelen dag, met weinig eten, blijven doorwerken."
+
+"Dat zou goed zijn, als er een slaaf werd verlangd, om het land om
+te spitten of een wagen te besturen."
+
+"Maar dat wil de patriarch ook: eene dienstmeid voor zich zelven,
+en eene echtgenoote voor zijn zoon."
+
+"Hoe kwam Vanka er toe, haar aan te nemen?"
+
+"Daniël toonde hem haar zilveren lepels; haar blinkende trekpotten,
+en haar kist vol huisraad. De jongen ziet al die fraaiigheden met
+begeerige oogen aan. Lousha is afwezig, en de oude man geeft een
+wenk. De bruid omhelst Vanka--en de zaak is in orde."
+
+"Arme Lousha! waar is zij vandaag?"
+
+"Zij blijft op het veld om nog wat te groeien. Zij is nog niet sterk
+genoeg om te trouwen. Zij zou voor haar man en voor haar schoonvader
+niet kunnen werken, zooals eene vrouw behoort te doen. Het is veel
+beter voor haar, nog wat te wachten. Op haar negen-en-twintigste jaar
+zal zij evengroot en sterk zijn als Nadia; dan zal zij geschikt zijn
+voor het huwelijk, want dan zullen de wilde haren er wat uit zijn."
+
+Wij wandelen over de met planken bevloerde straat, van het posthuis
+naar de kerk, die geheel opgevuld is met mannen en vrouwen in hun
+zondagskleed: de vrouwen en meisjes in roode jurken met bont omzoomd,
+en soms wel met zilvergalon versierd; de mannen in nette overjassen
+en ronde bonte mutsen, met gouden kwasten en een roode punt. De
+plechtigheid is bijna voleindigd; de priester heeft het huwelijk, in
+den naam van God, gesloten; de jonggehuwden treden uit het heiligdom
+met hunne kronen van klatergoud op het hoofd. De koning geleidt
+zijne koningin, die er zeker oud genoeg uitziet om zijne moeder te
+zijn. Men hoort hier in Rusland zooveel spreken van de rechten van
+den echtgenoot, en van de zonderlinge eigenaardigheid der vrouwen,
+die het als een bewijs van liefde beschouwen, wanneer hare mannen
+haar slaan,--dat onwillekeurig de vraag oprijst, hoelang het nog
+wel duren moet eer ook Vanka zijne vrouw zal kunnen slaan. Vooreerst
+gaat dat nog niet, dat is duidelijk; men zou daarom kunnen twijfelen
+aan hun echtelijk geluk, wisten wij niet dat, bij gebreke van Vanka,
+de patriarch niet verzuimen zal van zijn zweep gebruik te maken.
+
+De forsch gespierde bruid, met haar vergulde kroon op het hoofd, in
+stijf brokaat gehuld en zich blijkbaar van de waarde harer vijftien
+zilveren lepels bewust, wandelt statig langs de slijkerige straat,
+naar hare nieuwe woning.
+
+De kroegen--er zijn er twee in het dorp, ten behoeve van tachtig of
+negentig zielen--zijn vol luidruchtig gezelschap. De brandewijnflesch
+gaat rusteloos rond. Groote, baardige mannen omhelzen elkander, en
+drukken hunne glazen tegen de borst; terwijl de knapen en meisjes,
+schroomvallig en zwijgend, naar een open plaats gaan, waar het feest
+met een dans zal worden besloten. Dit landelijk bal is wel een kijkje
+waard. Een kring van dorpelingen, ouden en jongen, schaart zich in het
+rond, om van de pret getuige te zijn. De dansers staan van elkander
+afgezonderd: hier een groepje jongelieden, daar een groepje meisjes:
+allen ernstig en doodstil. Eindelijk laat zich een fluit hooren;
+een der jonkers neemt zijn muts af, en noodigt met eene buiging
+zijne danseres uit. Geeft het meisje aan die uitnoodiging gehoor,
+dan wuift zij met haar zakdoek; de jonkman treedt op haar toe, vat de
+punt van den zakdoek, en draait met zijn meisje in de rondte. Niemand
+spreekt een woord, niemand lacht. Stijf geregen en in haar opgeschikte
+kleeding ingeperst, kan het meisje zich niet dan met moeite bewegen;
+zij draait om en om zonder dat haar danser ooit hare hand aanraakt. De
+melankolieke fluit speelt maar altijd voort, uren achtereen, op
+dezelfde eentonige wijs; en de schoone, die gedurende het gansche bal
+haar decorum het best bewaart, geen woord spreekt en geen lach haar
+lippen laat plooien, heeft, naar het oordeel der omstanders, boven
+allen de prijs verdiend!--De mannen praten en lachen onder elkander:
+maar zoodra zij de vrouwen naderen, zijn zij met stomheid geslagen,
+en maken enkel gebaren met hunne mutsen; deze zwijgende uitnoodiging
+wordt door het wuiven met den zakdoek beantwoord, doch ook zonder dat
+het meisje den mond open doet. Dit ronddraaien duurt voort, tot de tijd
+is gekomen om naar bed te gaan, wanneer de mannen, opgewonden door de
+drank, indien al niet door de liefde, wat los op hun beenen beginnen
+te staan en allerlei onwelluidende kreten en liederen aanheffen.
+
+De patriarch zit in zijn huis, en brengt den avond genoegelijk door,
+in gezelschap van Nadia en haar zilveren lepels.
+
+Ook al is haar echtgenoot een volwassen man, moet de vrouw toch
+haar intrek nemen onder het ouderlijk dak, en zich aan den regel
+van het ouderlijk huis onderwerpen. Verlangt zij mede haar deel van
+de groentesoep en van de podding van gerstemeel, om niet te spreken
+van een nieuw jakje nu en dan, dan moet zij haar best doen om het
+haar schoonvader naar den zin te maken: en dit kan zij niet doen,
+indien zij niet onverwaardelijk aan zijne bevelen gehoorzaamt. De
+grieksche kerk laat geen echtscheiding toe: eenmaal getrouwd, zijn
+de echtgenooten voor hun leven verbonden;--gelukkig zijn de eischen
+niet hoog, en heeft geen der beide partijen veel overlast van een
+te sterke verbeelding, zoodat zij zich in den regel tamelijk wel in
+hun lot schikken, en zich alleen ongelukkig gevoelen als de boonen
+mislukken of de patriarch wat al te druk gebruik maakt van zijn zweep.
+
+"Verdedigt een man zijne vrouw dan niet?"
+
+"Neen," antwoord de oudste, "niet tegenover zijn vader."
+
+Een patriarch, huisvader, is onbeperkt gebieder in zijn huis en
+gezin; niemand heeft het recht daar tusschenbeiden te komen: noch
+het dorpshoofd, noch zelfs de keizerlijke rechter. Hij staat boven
+de wet. Zijn hut is niet alleen een kasteel, maar een kerk: al wat
+hij binnen die gewijde wanden verricht, is onaantastbaar en heilig.
+
+"Maar als nu de vrouw bij haar man bescherming zoekt tegen
+mishandeling?"
+
+"De man moet zich onderwerpen, Wat zoudt ge dan verlangen? Twee heeren
+onder één dak? Dan zou het huis spoedig in duigen vallen."
+
+"Dus geven de jonge mannen altijd toe?"
+
+"Wat zouden zij dan moeten doen? Moet men den ouderdom niet
+eeren? Geeft de ondervinding geen aanspraak op den voorrang? Kan een
+man een lang leven achter zich hebben, zonder met de jaren ook wijsheid
+te vergaderen? Naar men zegt, zal dit alles eerlang veranderen; dan
+zullen de jongelieden het huis regeeren, en de patriarchen hun baard
+verbergen. Maar niet in mijn tijd! niet in mijn tijd!"
+
+"Onderwerpen de vrouwen zich gewillig aan de bevelen van den
+patriarch?"
+
+"Zij moeten wel. Veronderstel dat Nadia door den ouden Daan geslagen
+wordt. Zij komt tot mij, en toont mij haar schouders, die bont en blauw
+zijn. Ik beleg eene vergadering van patriarchen om hare aanklacht te
+hooren. Wat zal de uitkomst daarvan zijn? Zij vertelt hun, dat haar
+vader haar slaat, en toont de litteekenen. De patriarchen vragen haar,
+waarom zij geslagen werd? Zij bekent, dat zij ongehoorzaam is geweest,
+toen haar schoonvader haar het een of ander gelastte: misschien wel
+iets, dat hij niet behoorde te vorderen, en dat zij niet gehouden was
+te doen. Maar het beginsel des gezags, dit voelt men, staat daarbij
+op het spel: want is de patriarch niet langer gebieder in zijn huis,
+hoe zal dan de oudste zijn dorp, de gouverneur zijne provincie, de
+tsaar het rijk regeeren? Alle soorten en vormen van gezag hangen te
+zamen, en staan of vallen met elkander. De patriarchen zijn dus van
+meening dat de vrouw eene zottin is, en dat een tweede dracht slagen
+haar goed zal doen."
+
+"Kunnen zij niet bevelen, dat zij gegeeseld worde?"
+
+"Tegenwoordig niet; de wet verbiedt het; dat wil zeggen, in het
+openbaar. In zijn eigen huis mag Daniël, zoo vaak het hem goeddunkt,
+Nadia geeselen."
+
+De wet waarbij dit geeselen der vrouwen in het openbaar verboden
+wordt, is door den tegenwoordigen keizer uitgevaardigd, en behoort
+mede tot het groot geheel van maatschappelijke hervormingen, die
+hij tot stand poogt te brengen. Zij is niet populair in het dorp,
+waar zij beschouwd wordt als een inbreuk op de rechten der mannen,
+omdat zij de patriarchen belet, naar goedvinden met de vrouwen te
+handelen. Sedert deze wet het geeselen der vrouwen in het openbaar
+heeft afgeschaft, hebben de mannen nieuwe middelen van bestraffing
+uitgedacht: zij houden zich overtuigd, dat een geeseling met gesloten
+deuren niet veel helpt, omdat daarbij de eer der schuldige ongerept
+blijft. Wat zij alzoo uitgevonden hebben, blijkt uit hetgeen een
+nieuwsblad verhaalt.--Euphrosine M--, de vrouw van een boer in
+het gouvernement Kherson, werd door haar echtgenoot van ontrouw
+beschuldigd. De man roept eene vergadering van patriarchen bijeen,
+die zijne aanklacht aanhooren, en, zonder verdere getuigenis,
+zonder de vrouw toe te laten zich te verdedigen, haar veroordeelen
+om, op klaarlichten dag, in tegenwoordigheid van al hare vrienden,
+moedernaakt door het dorp te worden geleid! Dit vonnis werd op een
+kouden dag, bij vorst, ten uitvoer gelegd. Toch kon de ongelukkige,
+wier schuld niet bewezen was, van de uitspraak van deze dorpsrechtbank
+niet in hooger beroep komen. Want een dorp is een zelfstandige macht;
+in den vollen zin des woords, een staat in den staat, eene republiek,
+die door eigen wetten en zelf gekozen opperhoofden bestuurd wordt.
+
+In westelijk Europa is een dorp niet anders dan eene stad in het klein,
+waar een zeker aantal lieden van verschillenden stand gevestigd zijn,
+die volkomen vrijheid hebben om, zoo zij dit verkiezen, naar elders te
+gaan. Een russisch dorp daarentegen is een verzameling van hutten, die
+allen bewoond worden door menschen van denzelfden stand en hetzelfde
+beroep; menschen, wien het niet vrij staat zich te verwijderen van
+den akker, dien zij bebouwen; die met elkander hetzelfde lot deelen,
+en hunne landen onder dezelfde verplichtingen bezitten; die als
+belasting eene gemeenschappelijke som betalen, en te zamen een zeker
+aantal recruten voor de militaire dienst moeten leveren.
+
+Deze dorpsrepublieken zijn in bijzonderen zin aan Groot-Rusland eigen,
+waar het eigenlijke echt russische volk woont. Men vindt ze noch
+in Finland en de Oostzee-provinciën, noch in Astrakhan, Siberië en
+Kazan, noch in Kiew, Podolië, de Ukraine, en evenmin in de kaukasische
+provinciën. Waar ge deze landelijke republieken aantreft, kunt ge met
+zekerheid weten, dat ge u op echt-russischen bodem, en te midden van
+het oud-russische volk bevindt. De provinciën, die ze bezitten, zijn
+velen in aantal, groot in omvang, en rijk aan vaderlandsche deugden,
+en met trouwe liefde aan den voorvaderlijken grond en de voorvaderlijke
+inzettingen gehecht. Zij reiken van de muren van Smolensk tot nabij
+Wiatka; van de golf van Onega tot de Kozakken-koloniën aan den Don:
+eene landstreek, vijf of zesmalen zoo groot als Frankrijk, het oude
+rijk van Iwan den Verschrikkelijke, dat aloude echte Rusland rondom
+zijne vier hoofdsteden--Nowgorod, Wladimir, Moskou en Pskow--gegroept.
+
+Een dorpsrepubliek is eene vereeniging van boeren, die als het
+ware een groot gezin vormen, maar op hun eigen land en onder hun
+eigen oversten leven, die naar oude overgeleverde wetten het bestuur
+voeren. Een zeker aantal mannen, een van stand en van beroep, hebben
+zich met gemeenschappelijk goedvinden op dezelfde plaats gevestigd,
+een dorp gebouwd, een oudste gekozen, die met zeer uitgestrekte
+macht is bekleed; het land, bij het dorp behoorende, is aller
+gemeenschappelijke bezitting, niet ieders bijzondere persoonlijke
+eigendom; zij wonen nabij elkander, in hutten van dezelfde grootte en
+gedaante, naast en tegenover elkaar op twee rijen geplaatst. Behoefte
+aan verdediging tegen de gemeenschappelijke vijanden, hetzij dan
+menschen, wilde dieren, of vernielende natuurverschijnselen, was
+ongetwijfeld de eerste aanleiding tot deze soort van vereenigingen,
+waarvan het groote doel, ook nu nog, onderling hulpbetoon is.
+
+De grondslag en onmisbare voorwaarde dezer eigenaardige inrichting
+is het communaal grondbezit. Geen dezer boeren bezit den grond
+in zijn eigen naam en krachtens eigen recht, maar allen bezitten
+dien gezamenlijk, in naam van allen, en wel voor altijd en in
+gelijke deelen. Het huisgezin, bestaande uit man en vrouw, is de
+maatschappelijke éénheid: en ieder huisgezin heeft recht op een
+billijk aandeel in de algemeene bezitting: op zooveel akker-, op
+zooveel bosch-, op zooveel tuingrond, naar evenredigheid der grootte
+van de bezitting en de talrijkheid der deelgerechtigden. Om de drie
+jaren vervallen alle bestaande titels en indeelingen, en grijpt eene
+nieuwe verdeeling plaats. Daar de gemeente eene zuivere republiek
+is, waar alle hoofden van huisgezinnen gelijk zijn en geheel gelijke
+rechten hebben, moet ieder zijne stem uitbrengen in den raad, en moet,
+bij de verdeeling van het land, ook zorgvuldig op alle aanspraken
+worden gelet. Het geheel wordt in zoovele deelen gesplitst, als
+er huisgezinnen in het dorp zijn, waarbij tevens gelet wordt op de
+hoedanigheid van den grond en den meerderen of minderen afstand van
+de woning.
+
+Maar evenals de behoeften, waarin voorzien moest worden, verder
+reiken dan het dorp, zoo heeft ook het beginsel van associatie
+zijne werking verder uitgestrekt. Acht of tien gemeenten vereenigen
+zich, en vormen te zamen een soort van kanton of kerspel; tien of
+twaalf kantons vormen op hunne beurt een _wolost_ of distrikt. Deze
+afdeelingen hebben wederom haar eigen bestuur en organisatie, en zijn
+ook metterdaad zelfstandige republieken.
+
+Sinds overoude tijden zijn de leden dezer landelijke democratiën in het
+bezit van zekere rechten, waarvan de oorsprong misschien betwistbaar
+is, maar waaraan een wijs en voorzichtig staatsman toch niet dan
+bij volstrekte noodzakelijkheid raken zal. Zij kiezen hunne eigene
+overheden, hebben hunne eigene rechtbanken, en leggen eigenmachtig
+boeten en straffen op. Zij beleggen openbare vergaderingen, waar de
+gemeenschappelijke belangen en aangelegenheden besproken en besluiten
+genomen worden. Zij hebben macht over alle leden der vereeniging,
+onverschillig of die rijk dan wel arm zijn. Zij mogen hunne oudsten
+afzetten, en anderen in hunne plaats benoemen. Zulk een boersche
+republiek is eigenlijk niet anders dan eene uitbreiding van het
+patriarchale huisgezin, en daarom in het bezit van rechten en
+bevoegdheden, die de keizer niet gegeven heeft, en die hij ook niet
+durft ontnemen.
+
+Het dorpsopperhoofd voert den titel van oudste, _starosta_. Hij
+wordt door de boeren uit hun midden gekozen, en wel voor den tijd
+van drie jaren; echter brengt de gewoonte mede, dat hij na verloop
+van dien tijd weder herkozen wordt; en het is niet zeldzaam dat
+iemand deze waardigheid van zijn veertigste jaar tot aan zijn dood
+bekleedt. Ieder is als starost verkiesbaar: maar de regel is dat de
+rijkste boer daartoe gekozen wordt, en de vreemdeling, die in een of
+ander dorp den oudste wil spreken, zal zich maar zelden vergissen als
+hij zijne tarantasse voor het grootse huis doet stilstaan.--Moet er
+een starost gekozen worden, dan komen de boeren samen in eene kapel,
+in een schuur of in de herberg; zij fluisteren elkander den naam van
+den uitverkorene in het oor; dan volgt een luid gejuich en handgeklap;
+en wanneer de man hunner keuze het hoofd heeft gebogen, ten teeken
+dat hij zijne benoeming aanneemt dan drukt men elkander de hand,
+en wordt de plechtigheid besloten met een drinkgelag. Hoewel zijne
+betrekking als een eerambt beschouwd, en dus niet bezoldigd wordt,
+is de starost niettemin de verantwoordelijke persoon, die voor
+alles heeft te zorgen, en wien elk onheil en elke ongeregeldheid
+verweten wordt. Somwijlen, maar niet dikwijls, tracht een rijke boer
+zich aan de keuze te onttrekken; doch de gemeente heeft recht op de
+dienstvaardigheid en toewijding harer leden, en wie weigert aan haar
+roepstem te beantwoorden, moet boete betalen.
+
+Deze door het dorpsparlement verkozen magistraatspersoon is bekleed
+met een hoogst eigenaardig, moeilijk te omschrijven gezag: hij is
+half burgemeester, in den europeeschen zin, en half sheikh, in de
+arabische beteekenis van dat woord. Hij is een door de wet erkende
+overheidspersoon, en tevens een soort van familiehoofd, een patriarch,
+die vaderlijke rechten uitoefent. Sommige van zijne functiën liggen
+geheel buiten de wet, ja zijn daarmede zelfs in strijd. Zoo heeft
+een starost, in zijn vierschaar gezeten, het recht behouden, iemand
+tot den knoet te veroordeelen. Niemand anders in geheel Rusland;
+noch de landheer op zijne goederen, noch de generaal in zijn kamp,
+noch de koopman in zijn winkel, noch de reiziger in zijn slede,
+heeft het recht zijn onderhoorige te slaan. Dit verbod, door den
+tegenwoordigen keizer uitgevaardigd, wordt streng gehandhaafd: maar
+een starost kan, gesteund door den dorpsraad, het keizerlijk gebod
+straffeloos overtreden en de wet trotseeren.
+
+Hoewel de rechten dezer gemeenten in de laatste jaren eenigermate zijn
+ingekort, zijn zij toch nog, in menig opzicht, buitengewoon groot. Is
+de vergadering der familiehoofden van oordeel, dat iemand niet langer
+waardig is, lid der gemeente te zijn, dan kan zij den veroordeelde in
+handen der politie overleveren, en naar de naastbijgelegen stad laten
+brengen. Hij is van nu voortaan een balling en zwerver. Uitgeworpen
+door zijne gemeente, heeft hij geen plaats meer in de maatschappij;
+hij kan zich niet in eene stad vestigen, noch in een ander dorp gaan
+wonen, hij is een vagebond, een verworpeling die buiten de menschelijke
+samenleving staat. De gouverneur der provincie, gesteld dat hij
+zich de zaak aantrekt, kan weinig voor hem doen. Hij kan de gemeente
+niet dwingen, den uitgeworpene weder op te nemen; zijn al de vormen
+behoorlijk in acht genomen, dan is de uitspraak van de dorpsvierschaar
+onherroepelijk; en den getroffene blijft bijna geen andere keus over,
+dan soldaat te worden, of zijn geluk te gaan beproeven in de mijnen
+van Siberië.--In ernstige gevallen, waarbij de rechtbanken betrokken
+zijn, heeft de gemeente het recht, het uitsproken vonnis te herzien
+en zelfs te vernietigen. Gesteld, iemand wordt beschuldigd een schuur
+in brand te hebben gestoken. Op last van den starost gegrepen en aan
+de politie overgeleverd, wordt bij naar de stad gebracht, waar de
+rechtbank is gevestigd, die zijne zaak onderzoeken moet. Na verhoor
+van getuigen en nauwkeurig onderzoek, wordt hij vrijgesproken. Meen
+nu echter niet, dat hij, krachtens deze vrijspraak, veilig naar zijne
+hut en zijn akker kan terugkeeren. De gemeente is bevoegd, hem niet
+meer in haar midden te ontvangen. De dorpsraad kan het vonnis des
+rechters vernietigen, de zaak nog eenmaal onderzoeken, en den man,
+in zijn afwezigheid, veroordeelen, niet alleen tot het verlies van
+zijn huis en land, maar ook van zijn stand en goeden naam.
+
+De gemeente heeft nog andere rechten. Geen harer leden mag zijn dorp
+verlaten, zonder de toestemming van de vergadering en zonder een
+paspoort van den starost, die hem ieder oogenblik kan terugroepen,
+ook zonder opgave van redenen. Weigert hij te komen, dan wordt hij uit
+de gemeente gebannen. Bij de vergunning is tevens een termijn gesteld,
+gedurende welken zij geldig zal zijn: een maand, soms drie maanden,
+echter nooit langer dan een jaar. Is die termijn verstreken, dan moet
+de afwezige naar zijne gemeente terugkeeren, op straffe van door de
+politie te worden aangehouden als een landlooper zonder paspoort.
+
+Eenmaal in het jaar wordt eene algemeene vergadering gehouden,
+waarop ieder bezitter van een huis en erve het recht heeft gehoord te
+worden. De stemming is geheim. Ieder lid heeft het recht een voorstel
+te doen, dat de oudste, die tevens de voorzitter der vergadering is,
+aan hare beslissing moet onderwerpen. Somwijlen wordt een onpopulaire
+starost afgezet, en een ander in zijne plaats gekozen. Natuurlijk
+ontbreekt het ook in deze dorpsparlementen niet aan punten van
+verschil; vooral als het op de verdeeling der landerijen, op den
+omslag der belastingen, de levering van recruten, het onderhoud
+der wegen en dergelijke zaken aankomt, kan het er soms heftig
+toegaan. Wat men de buitenlandsche aangelegenheden der republiek zou
+kunnen noemen--de groote wegen, de visscherijen, de exploitatie der
+wouden--wordt geregeld, niet met de keizerlijke ambtenaren, maar met
+de afgevaardigden van den kanton en het district (wolost), die zich op
+hunne beurt rechtstreeks in betrekking stellen met den gouverneur,
+den generaal en de hoofden der politie. De minister richt zich
+niet tot de afzonderlijke gemeenten, noch minder tot de individuen:
+wanneer het bedrag der belasting en het cijfer van het contingent
+zijn vastgesteld, wordt daarvan door de regeering kennis gegeven aan
+het district en het kanton, die voor de verdere verdeeling en levering
+hebben te zorgen. De kroon zendt hare bevelen: het geld wordt betaald,
+de manschappen worden geleverd. Dit stelsel is zoo eenvoudig en zoo
+afdoende, dat tot dusver niemand de hand heeft durven of willen slaan
+aan de rechten en de inwendige huishouding dezer republieken.
+
+Deze gemeentelijke organisatie is iets geheel oorspronkelijks en
+heeft ook niets met de naburige steden te maken. De menschen, die in
+deze hutten leven, deze velden bebouwen, in deze wateren visschen,
+vormen eene maatschappij op zich zelf. Hunne wetten zijn niet anders
+dan overlevering en gewoonte; hunne vrijheden en rechten zijn ouder
+dan iemand heugt. Zij stellen zelf hunne belastingen vast, en maken
+hunne eigene wetten; alleen zeer ernstige gevallen uitgezonderd,
+spreken zij zelf recht, leggen boeten en straffen op, zenden de
+schuldigen naar Siberië, en roepen zoo noodig de hulp is van de
+overheid om hunne besluiten ten uitvoer te leggen.
+
+Ten aanzien van het nut dezer inrichting en de wenschelijkheid om haar
+in stand te houden, zijn de gevoelens in Rusland verdeeld. Mannen, wier
+meeningen op alle andere punten uit elkander loopen, zijn eenstemmig
+in den lof dezer zelfstandige gemeenten. Anderen, die het in alles met
+elkander eens zijn, verschillen geheel ten aanzien van de deugden en
+gebreken dezer instelling. Velen van de bekwaamste en uitnemendste
+hervormers wenschen niets liever dan den bloei en de ontwikkeling
+dezer gemeenten: vurige aanhangers der monarchie, zoo als Samarin en
+Cherkaski, ijverige republikeinen, zoo als Herzen en Ogareff, zien
+in deze landelijke gemeenebesten de vruchtbare kiemen eener nieuwe
+beschaving, die zoowel voor het Oosten als voor het Westen gezegende
+vruchten zal dragen. Daarentegen kunnen wetenschappelijke mannen,
+zoo als Valouef, Bungay en Besobrasoff, in deze gemeenten niet dan
+kwaad zien; in hunne oogen is deze geheele inrichting niet anders
+dan een overblijfsel van vroegere barbaarsche tijden, dat met den
+voortgang der beschaving en verlichting verdwijnen moet.
+
+Ontegenzeggelijk zijn aan dit stelsel der zelfstandige gemeenten
+voordeelen verbonden, die niet gering zijn te achten. De ministers van
+oorlog en van financiën zullen wel de eersten zijn om deze voordeelen
+te waardeeren: want, waar het er op aankomt, op de spoedigste en
+goedkoopste manier belastingen te innen en contingenten voltallig
+te maken, is het natuurlijk veel verkieslijker met vijftig duizend
+starosten dan met vijftig millioen boeren te doen te hebben. Ook de
+minister van justitie kan niet anders dan met welgevallen denken aan
+dat heirleger onbezoldigde bewakers van de openbare rust en veiligheid,
+wier eigenbelang het medebrengt een wakend oog te houden op allen,
+die gevaar loopen van het rechte pad te dwalen.--Maar deze voordeelen
+zijn toch slechts van ondergeschikten aard, en tot verdediging der
+gemeenten valt nog wat anders en wat gewichtigers te zeggen. Een
+stelsel van landbezit, dat aan iederen gehuwden man een aandeel in den
+gemeenschappelijken grond verzekert, is bij uitnemendheid geschikt tot
+aankweeking van dien orde- en vredelievenden, waarlijk conservatieven
+geest, die een onmisbaar element is in iedere maatschappij. Er
+is misschien geen volk op aarde, dat meer dan het russische aan
+oude inzettingen en gebruiken is gehecht, en vuriger den vrede
+wenscht. Waar ieder landbezitter is, daar is uit den aard derzaak
+de kanker van het pauperisme onbekend; en Rusland heeft dan ook tot
+dusver weinig of geen behoefte gevoeld aan armenwetten en werkhuizen,
+want de noodlottige kwaal, die men met deze toch altijd onvoldoende
+middelen poogt te bestrijden, bleef hier nog onbekend. Hier vindt
+ge, althans op het land, geene steeds aangroeiende klasse van niets
+bezittende proletariërs, die uitsluitend van den arbeid hunner handen
+moeten leven: ieder hoofd van een huisgezin heeft zijn eigen hut,
+zijn koe, zeer dikwijls zelfs zijn paard en wagen. De leden der
+gemeenten zijn allen onderling gelijk, en hebben volkomen dezelfde
+rechten en verplichtingen; zij moeten elkander bijstaan en te zamen
+de gemeenschappelijke lasten dragen. De luiaard of doorbrenger kan wel
+zich zelf ongelukkig maken, maar hij sleept althans zijn gezin en zijne
+kinderen niet in zijn ondergang mede. Dezen behouden hunne plaats in de
+gemeente, en wanneer zij volwassen zijn, ontvangen ook zij hun aandeel,
+en kunnen voor eigen rekening en onder eigen verantwoordelijkheid
+een nieuw leven beginnen. De dronkaard en leeglooper sterft, zonder
+eene bijna onontkoombare erfenis van armoede, schande en misdaad na
+te laten. De gemeenten kweeken de groote deugden van ouderliefde en
+eerbied voor de grijsheid aan; zij houden het gevoel van broederschap
+en gelijkheid levendig, het heilzaam bewustzijn der onderlinge
+afhankelijkheid en der noodzakelijkheid van wederkeerig hulpbetoon,
+den geest van onverbreekbare solidariteit, die alle leden van een groot
+geheel behoort saam te binden. Zij werpen een zeer hechten dam op tegen
+het veldwinnend individualisme, dat onze westersche maatschappijen met
+volslagen ontbinding dreigt, en zijn tevens eene uitmuntende school
+voor zelfregeering en ter oefening in alle eigenschappen, die voor
+de verkrijging en handhaving der ware vrijheid onontbeerlijk zijn.
+
+Daar is echter eene keerzijde. Vooreerst zijn de afzonderlijke leden
+der gemeente te zeer aan de willekeur hunner medegenooten overgeleverd,
+die van hunne macht bijwijlen erg misbruik kunnen maken. Ook voeden
+en onderhouden deze gemeenten een geest van bekrompen particularisme:
+zij maken scheiding tusschen dorpen en steden, tusschen standen en
+beroepen, en geven voet aan de gevaarlijke dwaling, dat er een staat
+in den staat kan zijn. Geheel in zijne eigene republiek levende en
+zich daarin als verliezende, is de boer maar al te zeer geneigd, den
+stedeling als een wezen van lager rang te beschouwen, die onder eene
+andere bedeeling leeft, en aan een ander gezag gehoorzaamt. Want in
+waarheid bestaat er tusschen zijne inzettingen en wetten en die der
+burgers van de naburige stad, een zeer groot verschil.
+
+
+
+XVI.
+
+DE STEDEN--KIEW.
+
+
+De steden hebben met de verdeeling van het land in kantons en
+distrikten niets te maken; zij staan geheel op zich zelf, en worden
+naar gansch andere beginselen en door andere wetten bestuurd. De burger
+eener stad heeft het recht, dat een boer niet heeft, om vrijelijk
+handel te drijven en een of ander bedrijf uit te oefenen; hij mag
+lid worden eener broederschap of zich in een gilde doen opnemen;
+maar hij is al evenzeer aan zijn bedrijf gebonden als de landbouwer
+aan den hem toegewezen grond. Zijne woning is dikwijls uit planken
+getimmerd, zijne straten zijn met hout geplaveid; maar die woning
+is groen of rooskleurig geschilderd, en die straten zijn ruim en
+netjes onderhouden. De stad is niet vrij, en heeft niet het recht,
+zich zelf naar eigen inzettingen te besturen: zij staat rechtstreeks
+onder het gezag der regeering; het dorp is eene kleine republiek, de
+stad is een onderdeel van bet rijk en als zoodanig aan de algemeene
+rijkswet ondergeschikt.
+
+Met uitzondering van vijf of zes groote hoofdsteden, vertoonen
+alle russische steden volkomen hetzelfde karakter; en wanneer ge,
+in verschillende deelen des rijks, er twee of drie gezien hebt,
+dan kent gij ze alle. Neem welke stad van den tweeden rang gij wilt,
+in de gansche uitgestrektheid van Groot-Rusland, en overal zult gij
+hetzelfde vinden. Tien tegen een, dat de stad aan eene rivier ligt:
+dan zijn altijd de eerste voorwerpen, die uwe aandacht trekken,
+een klokketoren, een gevangenis, een vischmarkt, een bazar en eene
+kathedraal. Langs den oever, boven en beneden de stad, verrijzen
+kloosters. Eene schipbrug verbindt de beide oevers; en voor de
+eigenlijke stad ligt eene armoedige voorstad. De haven is opgevuld
+met schuiten en vlotten; de eerste brengen visch, de andere hout
+aan. Welk een drukte en beweging op de kaai! Hoe ernstig, hoe smerig,
+hoe armoedig zien al deze lieden er uit. Hun droefgeestige ernst
+is een gevolg van het klimaat; hunne smerigheid herinnert u dat gij
+het Oosten nadert. Zij hebben het niet ruim: de mindere man eet niet
+veel vleesch: zelfs op gewone dagen, als hij niet behoeft te vasten,
+bestaat zijn maaltijd uit een stuk roggebrood en stokvisch. Zie, wat
+hij al niet doen wil om een kopek machtig te worden. Een russische
+werkman is iemand met wien ge gaarne te doen hebt: altijd gewillig
+en vol goeden moed; steeds gereed om u genoegen te doen; beleefd
+en voorkomend: maar ge kunt er nooit op rekenen dat hij zijn woord
+zal houden. Van de waarde van den tijd heeft hij geen flauw begrip;
+en als hij beloofd heeft, u tegen tien uur in den morgen uw jas te
+zullen zenden, moet ge u volstrekt niet verwonderen, zoo ge dien eerst
+tegen elf uur des avonds krijgt. Ge kunt hem met geen mogelijkheid
+aan het verstand brengen, dat dit verkeerd is.
+
+Een sterke, onaangename lucht van olie en zout, van fruit en azijn,
+van afval en visch komt u tegen, zoodra ge de markt betreedt. De
+voornaamste handelsartikelen zijn brood, zout, visch, aardewerk, tinnen
+schotels, spijkers en heiligenbeelden. De straat is bijna één groote
+modderpoel, waarboven hier en daar enkele groote steenen uitsteken. Het
+kost moeite, vooruit te komen; natuurlijk valt er niet aan te denken,
+uwe laarzen schoon te honden.--De vischvrouwen zijn forsche, kloeke
+gestalten, die er, in haar overjas van schapevellen en haar wijden
+broek van hertsleder, geheel als mannen uitzien, en bezwaarlijk van
+hare echtgenooten zouden zijn te onderscheiden, indien deze laatsten
+geen baarden hadden, waaraan iedere man in Rusland te herkennen is.
+
+Van de winkels in den bazar ziet ge niet veel meer dan donkere
+openingen in den muur, die eene sterke gelijkenis vertoonen met de oude
+moorsche winkels te Sevilla en te Grenada; de koopman staat voor zijn
+toonbank, en maakt u opmerkzaam op zijn armoedigen voorraad van platen
+en snuisterijen, zijn potten en pannen, zijn heiligenbeelden, zijne
+kandelaars en zijn pakken speelkaarten. Na tarwebrood en zoute visch,
+zijn heiligenbeelden en speelkaarten de meest gezochte artikelen;
+want in Rusland is ieder even ijverig bij het kaartspel als bij het
+gebed: allen spelen, de edelman in zijn club, de koopman in zijn
+winkel, de bootsman in zijn vaartuig, de pelgrim onder het kruis
+langs den weg. De hartstocht voor het gebed en die voor het spel zijn
+misschien voor een deel uit dezelfde oorzaak te verklaren, namelijk
+uit een zeker bijgeloovig vertrouwen op de macht van het onzienlijke,
+van het bovennatuurlijke en toevallige, van hetgeen aan de gewone
+menschelijke berekening ontsnapt. Bijna iedereen in Rusland speelt
+boven zijn vermogen; en het is volstrekt geen zeldzaamheid dat een
+gezeten burger de speeltafel niet verlaat, dan na eerst zijn geld,
+dan zijn laarzen, zijn muts, zijn kaftan, in één woord zijn gansche
+kleeding tot zijn hemd toe, te hebben verspeeld. Spel en sterke drank
+zijn voor een Rus twee onwederstaanbare verzoekingen.
+
+Maar hoezeer deze spelers ook in hun spel verdiept mogen zijn,
+dadelijk werpen zij toch hunne kaarten neder, nemen hunne mutsen af en
+vallen op hunne knieën, wanneer de priester, met zijn heiligenbeeld en
+zijn kruis, nadert. Het is marktdag in de stad, en de pope is op weg
+naar den een of anderen nieuw geopenden winkel in den bazar; dien hij
+zegenen moet. Zulk een wijding is eene zeer eigenaardige plechtigheid,
+vol aantrekkelijke, roerende poëzie. De pope, vooraf gewaarschuwd,
+bepaalt den dag en het uur, zoodat de vrienden en buren gelegenheid
+hebben, de plechtigheid bij te wonen. Is het oogenblik nu gekomen, dan
+neemt de priester zijn kruis van het altaar; een koorknaap ontsteekt
+den wierook; en voorafgegaan door een voorlezer en diaken, gaat de
+priester naar de woning, tusschen twee rijen van knielende mannen en
+vrouwen, waarvan de meesten hem, opstaande, volgen, ten einde bij de
+inzegening tegenwoordig te zijn.
+
+In het huis of den winkel gekomen, reinigt de priester eerst het
+vertrek door het uitspreken van een formuliergebed; dan zegent hij
+den eigenaar of bewoner, en wijdt eindelijk het gebouw door op de
+eereplaats het beeld op te hangen van den patroon des bewoners, zoodat
+voortaan niets in deze woning geschieden kan, dan onder het oog en als
+in tegenwoordigheid van dien beschermheilige. Hoe weinig beteekenend
+ook als kunstwerken, oefenen toch deze beelden een machtigen invloed
+uit. Niet ver van Tambow woonde eene oude dame, die hare eigenhoorigen
+met zeldzame hardvochtigheid behandelde, tot eindelijk de ongelukkigen,
+door voortdurende mishandelingen tot wanhoop gedreven, op zekeren nacht
+in hare kamer drongen, en haar aankondigden dat zij sterven moest. Van
+haar bed springende, greep zij haastig het heilige beeld, dat aan
+den wand hing, en hield dit haar aanvallers voor, hen uittartende
+om de Moeder Gods te slaan. Van ontzag bevangen, lieten zij hunne
+knuppels zakken en vloden uit het huis. De onvoorzichtige vrouw, door
+deze zegepraal verblind, hangt nu het beeld weder aan den muur, slaat
+haar overkleed om, en gaat naar buiten, haar lijfeigenen achterna;--en
+deze, ziende dat zij haren talisman niet meer bij zich heeft, vallen
+met luid geschreeuw op haar aan en dooden haar.
+
+Bij eene wandeling door de stad, kunt ge niet nalaten getroffen te
+worden door het groote aantal drankwinkels en de menigte beschonkenen,
+die gij ontmoet. De tegenwoordige keizer heeft den brandewijn--waarvan
+de verkoop een staatsmonopolie is--met water doen aanlengen, en den
+prijs van een glas op vijf kopeks in plaats van vijftien bepaald. Die
+verandering valt niet in den smaak der echte drinkebroers, die hun
+aangelengden brandewijn minachtend _dechofka_--een koopje--noemen; maar
+eenvoudiger zielen zijn den tsaar dankbaar voor zijne gave. "Is hij
+niet goed, onze tsaar, zeggen zij, dat hij ons drie glazen geeft voor
+hezelfde geld als vroeger een glas kostte?"--Toch, hoe slap hij wezen
+moge, is eene betrekkelijk kleine hoeveelheid brandewijn voldoende om
+den Rus van de been te helpen; want zijn maag is leeg, zijne zenuwen
+zijn verslapt, en zijn bloed is arm. Ware hij beter gevoed, dan zou
+hij minder behoefte aan prikkelende dranken hebben. Gelukkig zijn de
+Russen, als zij dronken zijn, over het algemeen niet twistziek; zij
+lachen en zingen, en hebben eene onweêrstaanbare behoefte elkander
+te omhelzen, wat meermalen tot dwaze tooneelen aanleiding geeft.
+
+De oudste en voornaamste steden van Rusland, hare heilige plaatsen
+en metropolen, lang voordat het Kremlin aan de oevers der Moskowa, of
+het Winterpaleis aan de boorden der Newa verrees; hare gewijde en door
+de dichterlijke legende verheerlijkte steden, zijn nog altijd Kiew en
+Nowgorod: de eerste de grondzuil van haar geloof, de andere van haar
+wereldlijke macht. Te Kiew verheft zich de vergulde koepel, die nog
+altijd getuigt van de bekeering van Rusland tot de Kerk van Christus;
+in het Kremlin van Nowgorod prijkt de bronzen groep, opgericht bij
+de gedachtenisviering van het duizendjarig bestaan des rijks.
+
+Kiew, de oudste russische bisschopszetel, ligt niet in eigenlijk
+Rusland, en verschillende geschiedschrijvers hebben haar, niet
+geheel ten onrechte, als eene poolsche stad beschouwd. De inwoners
+zijn Ruthenen, en de stad zelf was eeuwen lang eene schitterende
+parel in de kroon der Jagellonen. De vlakte, die zich, onafzienbaar
+ver, voor de poorten van Kiew uitstrekt, is de steppe van Ukraine,
+het vaderland der Kozakken: het land der hetmannen en van Mazeppa,
+rijk aan dramatische legenden, aan hartstochtelijke liederen, ter
+eere der vrijheid en van het wilde nomadenleven. Het volk behoort
+tot den poolschen stam, en de zeden zijn poolsch. Toch staat hier de
+bakermat dier kerk, die geheel het maatschappelijk en huiselijk leven
+in Rusland naar haar beeld gevormd, van haar geest doordrongen heeft.
+
+De stad bestaat uit drie wijken of liever drie afzonderlijke steden:
+Podol, Vitch-Gorod en Petchersk. Alle drie zijn opgevuld met kantoren,
+magazijnen, bureaux, winkels, kloosters; maar toch is Podol meer
+bepaaldelijk de zetel van den handel en de nijverheid; Vitch-Gorod
+is de officiëele wijk, waar de regeeringscollegiën zijn gevestigd;
+Petchersk is de heilige stad, het doelwit der pelgrims. Deze
+drie steden verheffen zich op eene steile hoogte, aan den oever
+van den Dnjeper; zij tellen eene bevolking van ongeveer zeventig
+duizend zielen, en bevatten, in twee verschillende heiligdommen,
+de stoffelijke overblijfselen van dien heidenschen Grootvorst, die
+sedert haar voornaamste heilige is geworden.
+
+Kiew is eene stad van legenden en wondervolle gebeurtenissen. Wat al
+herinneringen dringen zich hier aan uwe geest op: de prediking van
+Sint-Andreas, de teedere vroomheid van Sinte-Olga, de bekeering van
+Sint-Wladimir, de inval der Mongolen, de poolsche overheersching,
+de herovering en bevrijding door Peter den Groote. De omliggende
+provinciën zijn niet minder rijk in geschiedkundige herinneringen. De
+Ukraine, het vaderland van Mazeppa en Gonta, weet te verhalen van
+stroop- en plundertochten, van vijandelijke overvallen en verrassingen,
+van geplunderde steden en geblakerde woningen, van blijde zegetochten
+en van overhaaste vlucht. Elk dorp heeft hier zijne eigene legende;
+iedere stad haar eigen heldenzang van liefde en krijg. Het geheele
+land is vol herinneringen, leeft als 't ware een eigen romantisch
+leven. Hier, waar die kapel verrijst, werd een grootvorst vermoord;
+deze heuvel is de grafstede van eene tartaarsche horde; op gindsche
+vlakte werd een veldslag tegen de Polen geleverd. De mannen zijn
+krachtiger en opgewekter; de huizen zijn beter gebouwd, en de velden
+beter bearbeid, dan in het oosten en noorden. De muziek is levendiger,
+de brandewijn sterker, de liefde vuriger, de haat onverzoenlijker,
+dan elders in het groote rijk.
+
+Evenals alle steden van zuidelijke Rusland, viel ook Kiew in de
+macht van Batoe-Khan, den mongoolschen veroveraar, en zuchtte eeuwen
+lang onder de ijzeren roede der aziatische begs. Deze begs waren
+afgodendienaars; en onder hunne heerschappij moesten de kinderen
+van Sint-Wladimir bittere beproevingen ondergaan: maar Kiew mag er
+zich op beroemen dat zij, ook in de donkerste dagen der vervolging,
+in haar nederige kerken en onderaardsche katakomben, het heilige
+vuur des geloofs voor volslagen vernietiging heeft bewaard.--Aan den
+voet van twee hooge heuvels, op drie mijlen afstands van Vitch-Gorod,
+waar Wladimir zijn harem bouwde en een standbeeld oprichtte ter eere
+van zijn heidenschen afgod, hadden eenige christelijke kluizenaars,
+Antonius, Feodosius en hunne volgelingen, zich in de rots cellen
+en woningen uitgehouwen, waar zij jaren lang een godzalig leven
+leidden en als heiligen stierven. De plaats waar deze onderaardsche
+woningen werden aangelegd, ontving den naam van Petchersk naar
+het woord _petchera_, dat kelder beteekent. Mettertijd verrezen
+twee kloosters boven die cellen, waar de vrome kluizenaars hadden
+geleefd; die kloosters werden aan Antonius en Feodosius gewijd, nu
+de beschermheiligen van Kiew geworden, en weldra alom vereerd als de
+vaders van allen, die in Rusland het kloosterleven omhelzen.
+
+Met graszoden belegde en met boomen beplante glooiingen scheiden
+het eerste klooster, dat van Antonius, aan de eene zijde van de oude
+stad, en aan de andere zijde van het klooster van Feodosius. De beide
+groote kloosters, in een edelen stijl gebouwd, behooren wel tot de
+schoonste en statigste bouwgewrochten in oostelijk Europa. Vergulde
+koepels en torens verheffen zich boven ieder heiligdom; de muren zijn
+beschilderd met tafereelen uit de levens der heiligen. De grond zelf is
+hier heilig. Meer dan honderd kluizenaars sluimeren in de katakomben;
+en onder den grond, in al de vele nissen in den donkeren muur, rusten
+heiligen, wier lichamen, naar het zeggen der monniken, onverderfelijk
+zijn. In het klooster van Sint-Antonius toont men u den schedel van
+Sint-Wladimir: dat wil zeggen, een stuk fluweel, waarin zijn hoofd
+gewikkeld is. Men verzekert u, dat de huid nog ongerimpeld, de spieren
+nog veerkrachtig, het geheele hoofd nog ongeschonden en welriekend
+is. Het is natuurlijk voor een vreemdeling niet wel mogelijk, zich
+van de waarheid dezer bewering te overtuigen: hetzij ten aanzien van
+het hoofd van Sint-Wladimir, hetzij ten aanzien der honderde lijken,
+die in de onderaardsche gangen en gewelven worden bewaard. Ge bekomt
+toch niets anders te zien, dan een lijkkist, een fluweelen kleed en
+een opschrift in het Slavonisch; alles hangt dus af van de mate van
+geloof, die gij medebrengt. Vijftig duizend pelgrims, voornamelijk
+Ruthenen uit de volkrijke provinciën Podolië, Kiew en Wolhynië,
+trekken iederen zomer in bedevaart naar deze heilige plaatsen.
+
+Toen Kiew het juk der Tartaren had afgeschud, maakten de wisselvallige
+kansen van den oorlog haar tot eene poolsche stad, in plaats van eene
+moskovische, zooals zij eigenlijk was. Losgerukt van den oostelijken
+tak van den grooten slavischen volksstam, werd zij bij den westelijken
+ingelijfd. Nooit was Kiew russisch geweest, zooals Moskou russisch
+was; eene ruwe, barbaarsche stad, met eene bevolking van handelaars
+en boeren, en de zetel van een half tartaarsch hof; en nu zij dus
+in rechtstreeksche verbinding met het Westen werd gebracht, werd zij
+gaandeweg een tweede Praag. Eeuwen lang kweekte zij in haar schoot de
+kunsten en wetenschappen der westersche beschaving; en toen zij door
+Peter den Groote weder met Rusland werd vereenigd, was zij niet alleen
+de schoonste parel in zijne kroon, maar ook een vereenigingspunt voor
+alle takken en afdeelingen der groote slavische nationaliteit.
+
+Geen andere binnenlandsche stad van Rusland is zoo schilderachtig en
+zoo gunstig gelegen. Van haar hooge heuvelen overziet zij de wijd
+uitgestrekte steppe, en beheerscht zij den statigen, koninklijken
+stroom. Zij is de hoofd- en havenstad van de Ukraine; zij raakt
+Polen met haar rechter-, Rusland met haar linkerhand; zij steunt
+tegen Gallicië en Moldavië, en keert haar aangezicht naar Servië en
+Bulgarije. Zij is, als het ware, een kort begrip der geheele Slavische
+wereld. Haar bevolking bestaat voor een derde uit Moskovieten,
+voor een derde uit Russen, voor een derde uit Polen; zij herbergt in
+haar schoot de belijders der orthodoxe kerk, benevens katholieken en
+Vereenigde-Grieken. Meer dan eenige andere stad in Europa, zou Kiew
+aanspraak hebben op den rang van hoofdstad van het groote Slavische
+rijk, wanneer de droom van het Panslavisme immer voor verwezenlijking
+vatbaar was.
+
+Op dit oogenblik schijnt die verwezenlijking verder verwijderd dan
+ooit. Tot voor korten tijd vormden de panslavistische droomers eene
+afzonderlijke partij in den staat; en nog op dit oogenblik hebben
+zij aan het hof vermogende vrienden. Hun leus is, Panslavonië voor
+de Slavoniërs; of liever, de verschillende stammen van den grooten
+slavischen stam,--één staat, onder één hoofd: de slavische eenheid
+alzoo. Twee jaren geleden, riepen de leiders van deze partij te Moskou
+een congres bijeen, waarop zij in de eerste plaats hunne landgenooten
+uitnoodigden, van de Witte- tot de Zwarte-zee, van den Weichsel tot
+den Amoer; en voorts vertegenwoordigers van alle slavische stammen,
+die onder vreemden schepter leven:--de Czechen van Praag, de Polen
+van Krakau, de Bulgaren van Sjoemla, de Montenegrijnen van Cettinje,
+de Serviërs van Belgrado; maar juist deze algemeene vergadering
+te Moskou deed de oogen van verstandige en gematigde mannen
+opengaan voor de onpraktische en zelfs gevaarlijke zijde van dit
+panslavistisch streven. Op den bodem ligt een diep gewortelde afkeer
+van het eigenlijke russische leven, zooals het in den loop des tijds
+geworden is. Deze droomers zien verlangend uit naar andere vormen,
+die, zooals zij zeggen, door een hooger en edeler nationaal leven
+zullen worden bezield.
+
+Evenals de oud-geloovigen, willen ook de Panslavisten niets weten
+van den keizer, en kennen zij alleen den tsaar. Ook voor hen is
+Peter de Groote de Antichrist, en het welslagen zijner doortastende
+hervormingen beschouwen zij als een tijdelijke zegepraal van den
+booze. Daarom kanten de Panslavisten zich tegen alles wat Peter heeft
+gedaan, en tegen bijna alles wat zijne opvolgers op den troon hebben
+verricht. Zij wenschen alle vreemde elementen uit hun midden weg te
+doen: zij verlangen hunne oude nationale hoofdstad terug; zij vragen
+vrijheid om hunne baarden te laten groeien, om bonte mutsen en hooge
+laarzen te dragen, zonder deswege bespot of gekweld te worden. Zoowel
+de oud-russische als de jong-russische partij verzet zich echter tegen
+het streven dezer panslavistische dweepers, die, terwijl zij breken met
+het verleden van Rusland sedert de laatste anderhalve eeuw, tegelijk
+alle denkbeelden en vorderingen der westersche beschaving hardnekkig
+verwerpen, en een onmogelijke hersenschim najagen, waaraan zij alle
+wezenlijke en praktische verbeteringen en hervormingen opofferen.
+
+
+
+XXI.
+
+ALEXANDER.
+
+
+De Krimoorlog heeft aan het russische volk zijn eigen nationaal leven
+teruggegeven. "Sebastopol!" zeide mij een hoofdofficier, "Sebastopol
+is gevallen, opdat ons land vrij zou zijn." Het tartaarsche rijk,
+door Iwan den Verschrikkelijke gegrondvest, door Peter den Groote
+hervormd, bleef in het wezen der zaak bestaan, ondanks europeesche
+namen en vormen, tot op het oogenblik dat de verbonden legers in de
+Krim landden. Geslagen aan de Alma en te Balaklava, streed dat rijk
+zijn laatsten kamp op de hoogten van Inkermann; naar tartaarsche wijze,
+zond daar het oude Rusland zijne laatste "groote horde" in die vallei
+van Baidar, waar in de holen en rotskloven nog enkele overblijfselen
+der stamgenooten van Batoe-Khan en Timoer huisvestten. Die laatste,
+wanhopige worsteling was beslissend; wat na Inkermann volgde, was
+betrekkelijk bijzaak. Het aziatische Rusland ging op dien bloedigen
+winterdag te gronde; het europeesche Rusland trad in het leven.
+
+Hoewel nu en dan, door vreemde invloeden, verzacht en gekleurd, nu
+eens door fraai klinkende woorden, dan weder door een zeker mystiek
+patriotismus, bleef het oude tartaarsche stelsel van kracht tot op
+de tegenwoordige regeering. In dit stelsel was de monarch alles,
+het volk niets; het leger was een horde, de adel eene verzameling
+van ambtenaren en officiëele personen, de kerk een afdeeling van het
+departement van politie, de massa des volks een troep slaven.
+
+Nikolaas was aan dat stelsel gehecht, en met zijn vast karakter
+en doortastende energie paste hij het toe, in eene mate en met
+eene volharding als sinds de dagen van Peter den Groote niet was
+gezien. Maar hierin verschilde hij van zijn voorganger, dat hij geen
+voorliefde gevoelde voor de kunsten en wetenschappen der westersche
+beschaving; hij had een hekel aan spoorwegen, en gevoelde een diepe
+minachting voor de dagbladpers. Zijn hof geleek op een kamp; hij wilde
+dat de studenten een uniform zouden dragen; de opvoeding was in zijne
+oogen niet anders dan eene militaire africhtingsmethode. Hij zelf,
+hij alleen, was de staat, de kerk, het leger, alles te zamen. Daar
+hij zijn rijk wilde afsluiten, zooals de Khans van Khiwa en Bokhara
+hunne staten afsluiten, had hij langs zijne grenzen een cordon van
+troepen en wachters getrokken, die het den vreemdeling bijna even
+moeielijk maakten in Rusland te komen, als den inboorling om daaruit te
+ontsnappen; en zoolang hij regeerde, was zijn rijk voor het overige
+der beschaafde wereld bijna een onbekend land, in geheimzinnige
+nevelen gehuld. Die onbekendheid kweekte wantrouwen: want men is
+steeds geneigd te vreezen hetgeen men niet kent; en Europa stond tot
+dezen monarch bijna in dezelfde verhouding, als weleer Moskou stond
+tegenover Timoer-Beg. Het russische regeeringsstelsel was mongoolsch,
+niet slavisch; en de machtige autokraat, die dit stelsel handhaafde
+en er mede te gronde ging, zal later in de geschiedenis bekend staan
+als de laatste aziatische keizer en de laatste europeesche Khan.
+
+In welken toestand verkeerde het rijk, toen Alexander II den troon
+beklom? Zijne macht was gebroken; de geallieerde legers stonden in zijn
+land; zijne havens waren gesloten; zijne vloten waren in de diepte
+der zee verzonken; zijne legers keer op keer geslagen. Van de Newa
+tot den Theems zag hij geen enkelen vriend of bondgenoot, van wien
+hij hulp en krachtige ondersteuning kon verwachten. Rusland had toch
+een millioen soldaten onder de wapenen. Waarom kon deze ontzaglijke
+krijgsmacht den vaderlandschen bodem niet beschermen? Zij waren in
+hun eigen land, dat zij kenden, aan welks klimaat en eigenaardige
+luchtsgesteldheid zij gewend waren. Zij vochten bovendien voor hetgeen
+den mensch boven alles dierbaar pleegt te zijn. Vanwaar dan, dat zij
+onvermogend waren zich te handhaven tegenover den minder talrijken
+vijand, die op vreemden bodem streed, en wiens soldaten door geen
+andere motieven dan de soldij en roemzucht gedreven werden?
+
+Keizer Nikolaas bekende, eer hij stierf, de waarheid: zij verscheen
+hem in onmiskenbare trekken, bij het schijnsel zijner brandende steden,
+bij zijne vluchtende legers, zijn machteloos kanonvuur. Hij begreep dat
+hij niet enkel met vijandelijke soldaten te doen had; dat de publieke
+opinie in geheel Europa tegen hem was, en dat het volk van lijfeigenen,
+hetwelk hij met zoo strenge hand regeerde, niet vóór hem was. Rusland
+was niet met hem. Hier lag de geheime oorzaak zijner ongeneeslijke
+zwakheid. De lijfeigenen, de Oud-geloovigen, al de sectarissen van
+wat naam ook, waren al te gader tegen hem; in hunne oogen was zijn
+regeeringsstelsel iets anti-nationaals, ja bijna iets demonisch; en
+nacht en dag rees hun gebed dat het uur der verlossing van deze booze
+macht weldra mocht slaan. De ontdekking dat het volk hem, in zijn
+strijd tegen de westersche mogendheden, met zijn leger alleen liet
+staan, brak zijn hart. Toen zijn trots gebroken was, heeft Nikolaas,
+naar men zegt, aan Alexander de oorzaken van zijn nederlaag, zooals
+die zich voor hem ontsluierden, aangewezen, en heeft de stervende
+keizer zijn opvolger vermaand een anderen en meer vrijzinnigen weg
+in te slaan. Wie zal zeggen of dit verhaal waarheid behelst? Wie zal
+de geheimen van dat sombere, tragische sterfbed openbaren?
+
+Wat hiervan zij, het is zeker dat de nieuwe souverein handelt alsof
+hij zulk eene waarschuwing ontvangen heeft. Hij begon zijne regeering
+met eene daad van barmhartigheid: de poorten van honderden kerkers
+werden geopend; duizenden ballingen werd de terugkeer vergund. Met
+de westersche mogendheden werd een eervolle vrede gesloten, en het
+droombeeld van de inneming van Konstantinopel terzijdegesteld. Een
+rijk van zeventig millioen inwoners mocht ook zonder dat sterk genoeg
+geacht worden, om zijne positie te handhaven.
+
+Na aldus zich met het buitenland te hebben verzoend, keerde Alexander
+zich naar het volk, aan zijne hoede toevertrouwd. De groote meerderheid
+zijner onderdanen bestond uit lijfeigenen; nauwelijks een van de tien
+kon lezen; nauwelijks een van de vijftig zijn naam teekenen. Een zeer
+groot aantal hield zich buiten alle gemeenschap met de officiëele
+kerk. De lijfeigenen werden verdrukt door de edelen; de Oud-geloovigen
+werden geplaagd en vervolgd door de monniken: en toch vormden deze
+twee klassen de eigenlijke kern en kracht des lands, toch waren zij
+de natie zelve. Indien hij buiten het leger en buiten de officiëele
+wereld, die den ondergang van het oude stelsel niet hadden kunnen
+keeren, een steunpunt zocht, waar elders kon de keizer het vinden
+dan bij de lijfeigenen ten platten lande, bij de Oud-geloovigen in
+de steden? Maar hoe zou hij deze millioenen, verbitterd door lijden
+en verdrukking, bezield door godsdiensthaat, met het rijk verzoenen,
+en hunne sympathie voor zich winnen?
+
+De keizer wilde zelf en van nabij het volk leeren kennen, over hetwelk
+hij geroepen was te regeeren; hij bezocht hunne steden en hunne dorpen;
+hij mengde zich onder hen, en trok van de IJszee naar de Kaspische-zee,
+van de Weichsel naar den Oeral; hij knielde nevens hen te Solowetsk en
+te Troïtza; hij onderhield zich met hen op de openbare wegen en aan de
+oevers der meren; hij sloeg hen gade in de wouden en mijnen: tot hij
+zich overtuigd had dat hij beter bekend was met het russische land en
+het russische volk dan een enkele zijner staatsdienaars. Met de aldus
+verkregen kennis toegerust, ondernam hij de oplossing van het groote
+vraagstuk der lijfeigenschap, en bracht die groote hervorming tot
+stand, in spijt van de tegenwerking zijner ministers en raadslieden.
+
+Terzelfder tijd ondernam Alexander de hervorming van het leger. Hij
+schafte den knoet af, en verbood het toedienen van stokslagen; hij
+richtte scholen in de kazernen op, stelde ook voor niet-adellijken
+ruimere gelegenheid tot bevordering open, en deed wat hij kon,
+om, zoowel in een physiek als in een moreel opzicht, den soldaat
+te verheffen.
+
+Ook de universiteiten ondergingen eene herschepping: de studenten
+legden hunne zwaarden en uniformen af, en de bijzondere privilegiën,
+aan hun korps toegekend, werden afgeschaft. Het universitair onderwijs
+verloor den stempel der militaire dressuur; de leerstoelen werden
+ingenomen door burgerlijke hoogleeraren; en de jonge lieden die de
+colleges volgden, werden geheel gelijkgesteld met hunne medeburgers,
+onderworpen aan dezelfde overheid en aan dezelfde wet. De hoogescholen
+werden vrij, en de studenten werden niet langer gevreesd als "dienaars
+van den tsaar."
+
+Deze hervorming werd gevolgd door eene andere, van nog veel grooter
+gewicht voor het algemeen en dieper ingrijpende in het nationale
+leven: die van het rechtswezen. De rechtspraak werd aan de politie
+ontnomen, en uitsluitend aan de rechtbanken toegekend, die voortaan
+alleen bevoegd zouden zijn, van alle overtredingen en misdaden
+kennis te nemen en de schuldigen te vonnissen. In plaats van de
+willekeur van een dikwijls omkoopbaren beambte, vond de aangeklaagde
+nu de onpartijdigheid van een jury, bijgestaan door een met de wet
+vertrouwden, wel onderwezen rechter.
+
+Ter zelfder tijd werden die plaatselijke parlementen ingesteld,
+districts-vergaderingen en provinciale vergaderingen: die uitmuntende
+leerscholen, waar de burgers leeren denken en spreken; de gronden voor
+en tegen eene zaak overwegen en dienovereenkomstig beslissen; waar
+vooral ook de groote kunst onderwezen wordt om afwijkende meeningen te
+eerbiedigen en te waardeeren, en zich te oefenen in die eigenaardige
+deugden van matiging en zelfbeheersching en praktischen zin, die voor
+een gezond openbaar leven onmisbaar zijn.
+
+Eene groote, alles beheerschende vraag, meer dan eenige andere het
+harte des volks rakende, bleef nog over. De bij uitnemendheid teedere
+kerkelijke kwestie moest nog worden opgelost: de verhouding tusschen
+de zwarte of reguliere en de witte of wereldlijke geestelijkheid;
+de betrekking van de orthodoxe kerk met de Oud-geloovigen; van de
+Heilige-Synode met de dissenters, en tevens de invloed, dien de kerk
+rechtmatig over het onderwijs en de opvoeding behoort uit te oefenen,
+en de verhouding van de kanonieke wet tot de burgerlijke.
+
+Men zou meenen dat in een land als Rusland elk dezer hervormingen op
+zichzelf meer dan voldoende zou zijn om geheel een menschenleven te
+vorderen; toch werden zij door dezen kloekmoedigen en edeldenkenden
+monarch allen te zamen ter hand genomen. Ondanks den tegenstand van
+de drie machtigste partijen in het rijk--de zwarte geestelijkheid,
+die het gezag aan hare handen voelt ontglippen; de oude legerhoofden,
+die vasthouden aan het denkbeeld dat de soldaten met den stok moeten
+worden geregeerd; de spilzieke edelen, die aan het verblijf te Homburg
+of te Parijs de voorkeur geven boven het eentonige leven op hunne
+goederen;--ondanks dien tegenstand, zet de keizer, met onbezweken
+volharding, zijne groote taak voort. Wat wonder dat hij aangebeden
+wordt door de boeren, de burgers, de lagere geestelijkheid, door allen,
+in één woord, die in vrede wenschen te leven, hun akker te bebouwen,
+hunne zaken te behartigen en hunne gebeden op te zeggen.
+
+Inmiddels gaat de keizerlijke hervormer ongestoord zijn weg, alleen,
+door zorgen gedrukt, door huiselijke rampen gebogen, in zijn openbaar
+leven met allerlei tegenwerking kampende.
+
+
+
+Op een somberen Decemberdag, omstreeks den avond, stappen twee
+vreemdelingen in eene boot aan de kaai der Newa, en varen snel,
+tusschen de drijvende ijsschotsen door, naar de dreigende citadel van
+Sint-Petrus-en-Sint-Paulus, waar behoudens eene enkele uitzondering,
+al de keizers en keizerinnen, die na Peter den Groote over
+Rusland geregeerd hebben onder de marmeren zerken en gouden kruisen
+rusten. Eensklaps laten de roeiers hunne riemen rusten en nemen hunne
+mutsen af; opziende, ontwaren de vreemdelingen den keizerlijken gondel,
+door twintig roeiers gevoerd, dicht in hunne nabijheid. De keizer
+zit in die boot: slechts een enkel officier staat nevens hem. Bij
+het voorbijvaren beantwoordt hij den groet der reizigers, springt
+aan land, wikkelt zich in zijn wijden grijzen mantel, en richt zich
+met haastige schreden naar de kerk. Niemand vergezelt hem. De zes of
+acht voorbijgangers, die hij ontmoet, ontblooten hun hoofd, en treden
+eerbiedig ter zijde om hem voorbij te laten gaan. De hoofdingang der
+sombere kerk is gesloten; met zekere overhaasting richt de tsaar zich
+naar eene zijdeur, waar hij een kerkbewaarder in burgerkleeding ziet,
+dien hij wenkt naderbij te komen. De deur wordt haastig ontsloten,
+en de onbeperkte gebieder over meer dan zeventig millioenen menschen
+treedt in de kerk, waar ook hij eenmaal rusten zal. De vreemde
+bezoekers zijn inmiddels naderbij gekomen. "Wacht een oogenblik,"
+zegt de bewaarder; "de keizer is daar binnen." Dan voegt hij er bij:
+"Gij kunt wel in het portaal gaan; zijne majesteit zal u niet lang
+ophouden."--Dat portaal is slechts door glazen deuren van de kerk
+gescheiden, zoodat de reizigers het inwendige van het gebouw kunnen
+overzien. Zij zien statige zuilenrijen, die de breede schepen van
+elkander scheiden. Langs de wanden hangen vaandels en banieren: de
+zegeteekenen, op honderd slagvelden, aan Zweden en Franschen, Polen,
+Perzen en Turken ontnomen: hier en daar brandt een zilveren lamp voor
+het portret van een heilige. Tusschen de zuilen verheffen zich de
+witte keizerlijke tomben: eene lange rij, fantastisch verlicht door
+het rosse licht dier wemelende lampen.
+
+Alleen, de muts diep over het voorhoofd getrokken, in zijn grijzen
+mantel gewikkeld, gaat de keizer van de eene tombe naar de andere;
+nu een oogenblik stilstaande, als om het opschrift op den steen te
+lezen; dan, in gebogen, peinzende houding, het schip doorgaande;
+hier voor een poos in de diepe schemering verloren, elders als
+eene schaduw voortglijdende langs de sombere zijbeuken. Hij is
+te midden der dooden: Peter, Catharina, Paul, ruwe krijgslieden,
+teedere vrouwen, onschuldige kinderen, en daar boven zijn hoofd
+hangen de verkleurde zegeteekenen van honderd oorlogen.--Wat voert,
+in dezen kouden winteravond, den tsaar hierheen? Drukt hem de
+last des levens? Verlangt hij naar den dood? Zie, hij staat stil,
+ontbloot het hoofd, knielt voor een graf:--dat zijner moeder! Een
+weinig verder, staat hij nogmaals stil en buigt wederom de knieën;
+langen tijd blijft hij geknield, in gebed verzonken; dan, opstaande,
+drukt hij een kus op het gouden kruis. Daar rust zijn oudste zoon!
+
+Een oogenblik later is hij vertrokken.
+
+
+
+AANTEEKENING
+
+
+[1] Wij verwijzen de lezers voor de nadere kennismaking met deze
+vier russische secten naar de zeer belangrijke bijzonderheden, op
+bladz. 308 en volg. van den jaargang 1870 der _Aarde_ medegedeeld. Het
+daar gezegde ontslaat ons van de verplichting, ditzelfde onderwerp
+thans nog eenmaal te behandelen.
+
+
+
+
+                     DE KATHEDRAAL TE PUY.
+
+
+Schilderachtig ligt de oude stad Puy-en-Velay, de tegenwoordige
+hoofdstad van het departement der Haute-Loire, in haar krans van
+bergen, met hare amphiteatersgewijze oprijzende huizen, gekroond
+en beheerscht door hare indrukwekkende kathedraal. Deze laatste,
+waarvan de ommestaande plaat u eene afbeelding te aanschouwen geeft,
+behoort zeker tot de merkwaardigste kerkgebouwen van Frankrijk. Reeds
+door hare ligging op eene hooge rots, aan den rand van een afgrond,
+maakt zij een machtigen indruk: maar vooral ook door haar strengen,
+ernstigen gevel van witten en gekleurde steen, die onwillekeurig aan
+noordsche monumenten denken doet. Ook die groote, in schemerdonker
+gehulde zuilenhal, met haar zonderling, half koepelvormig gewelf,
+maakt, als ge binnentreedt, een diepen indruk, die nog verhoogd wordt
+door de soberheid en betrekkelijke armoede van den bouwtrant en het
+gemis van ornamentatie.
+
+Doch behalve deze eigenaardigheden, die iederen beschouwer
+treffen, is deze kerk merkwaardig in het oog van alle bouwkundigen
+en beoefenaars van de geschiedenis der architectuur, door de
+karakteristieke bijzonderheden en afwijkingen, die zij in haar
+bouwstijl vertoont. Hoewel door geheel haar aanleg tot den romaanschen
+stijl behoorende, draagt zij den stempel dier eigenaardige richting
+in de oud-middeleeuwsche architectuur van zuidelijk Frankrijk, die
+de school van Perigueux wordt genoemd, en zich onder den invloed van
+byzantijnsche denkbeelden en kunstregelen heeft ontwikkeld:--een
+hoogst merkwaardig verschijnsel, wellicht in aard en oorsprong,
+nog niet voldoende opgehelderd. De kathedraal van Puy vertoont in
+haar min of meer onbeholpen constructie duidelijk de sporen van een
+overgangstijdperk, waarin de nieuwe kunst, die straks in de gothiek
+hare heerlijkste uitdrukking zou vinden, aanving de stroeve vormen
+der oude romaansche en byzantijnsche architectuur te doordringen
+en te herscheppen. Ook als historisch monument is zij dus van zeer
+groot gewicht.
+
+
+
+
+                     TWEE RUSTIGE PLEKJES.
+
+
+
+I. SCHAFFHAUSEN.
+
+
+Wat schilderachtig stadsgezichtje, dat oude Schaffhausen met zijne
+zonderlinge huizen, zoo grillig en fantastisch van bouworde; zoo
+bont geschakeerd langs de rivier, aan den voet van den heuvel,
+waarop het kasteel troont. Onwillekeurig roept dit tafreeltjen u
+de middeleeuwen voor den geest: op den berg de adellijke burcht;
+daar beneden, de kerk, die haar slanke spits hoog ten hemel heft;
+en om die beiden gegroept de huizen der eerzame poorters, door zoo
+menigen band aan burcht en kerk verbonden, in hun leven en streven,
+hun werken en denken zoo vaak, deels gewillig, deels gedwongen, de
+leiding volgende, die van beiden uitgaat. En, mits die leiding goed
+zij, wat steekt daar vernederends of onteerends in? Behoeft de schare
+geen leidslieden; en is het niet goed dat er zijn, die, door geboorte
+en levensbestemming en traditie meer dan anderen tot die taak bekwaam,
+zich daar ook geheel aan wijden kunnen? Heeft, zouden wij bijna vragen,
+het verbreken van dien natuurlijken, organischen band wel altijd heil
+aangebracht? Maar wij mogen ons hier niet in zulke vragen verdiepen,
+en willen dat ook niet doen. Genieten wij alleen het schilderachtig
+tafreeltjen, zonder al te zeer de bijzonderheden te ontleden, die ons
+wellicht menige onttoovering zouden berokkenen. En--wie weet?--wellicht
+dat de tijd, waarvan deze muurwerken getuigen, van te nabij gezien,
+ook iets zou verliezen van dien onbeschrijfelijk bekoorlijken glans,
+die hem nu voor ons, van verre staande, omstraalt!
+
+
+
+II. GEROLDSAU.
+
+
+Drie malen heb ik mij nedergezet onder de koele lommer dier groote
+boomen, aan den oever dier heldere, murmelende wateren, bij den
+waterval van Geroldsau.
+
+De eerste maal was ik diep ongelukkig: een zware slag had mij getroffen
+en mij den lust en het licht mijns levens geroofd.... De eenzaamheid
+zoekende, vond ik, in eene kleine vallei, tusschen groene heuvelen,
+die beek, die, rustig voortkabbelende, eensklaps in haar loop gestuit,
+met groot gerucht in de diepte stort. Ach, was zij geen beeld van
+mijn leven, ook zoo plotseling verstoord, verbroken, vernield? Was
+dat klagend geluid, die doordringend weemoedige toon der vallende
+wateren, niet als een echo mijner eigene ziel? Ik stond stil, en zette
+mij neder aan den oever, luisterend naar de stemme, die al dieper
+en dieper in mijn gemoed doordrong. En het was of die stem steeds
+minder van smart en vertwijfeling, steeds meer van rust en kalmte en
+ernstig streven sprak, steeds duidelijker getuigde van het blijvende
+te midden van al wat verandert. En ik zag, hoe de beek, op korten
+afstand, haar rustigen loop hernam, als hadde niets haar gestoord:
+en de hoop herleefde, flauwelijk nog, in mijne geschokte ziel.
+
+Toen ik haar wederzag, de schoone cascade, was ik niet ongelukkig, maar
+langdurige, inspannende, vermoeiende arbeid had mijn geest uitgeput:
+eene dofheid was over mij gekomen, die mij afleiding in reizen zoeken
+deed. Weer voerde mijn weg mij naar den waterval bij Baden. En toen
+ik daar nederzat, en naar die muziek der ruischende wateren hoorde,
+was het alsof eene stemme mij toeriep; frischheid en leven, ook
+voor den geest, ze zijn te vinden in de vrije, heerlijke natuur,
+aan de borst van Gods schoone schepping, vanwaar kracht en bezieling
+uitgaan. Is het gloeiend hoofd moe gepeinsd, naar buiten dan in het
+vrije veld, in de lommer der bosschen, aan den oever der wateren, op
+den top der bergen--daar slaat de geest op nieuw de matte wieken uit,
+en verheft zich tot hooger sfeer.
+
+En toen ik haar ten derden male weder zag, de cascade van Geroldsau,
+toen was ik blijde en gelukkig en vol frisschen levenslust: want een
+ster was opgegaan over mijn pad, en lieve handen strooiden bloemen
+op mijn weg. En de stem der natuur klonk mij in de ooren als een
+jubellied, als een triomfzang van het eeuwig bloeiende leven, vol
+frischheid en jeugd.... Is zij iets anders, de natuur, dan de spiegel
+onzer eigene indrukken? Of heeft hare stem voor ons zoo wondere kracht,
+omdat de geest, die uit haar spreekt, ook fluistert in ons eigen hart?
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND ***
+
+***** This file should be named 18339-8.txt or 18339-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/3/3/18339/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/2006-05-07-18339-8.zip b/old/2006-05-07-18339-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..16f9498
--- /dev/null
+++ b/old/2006-05-07-18339-8.zip
diff --git a/old/2006-05-07-18339-h.zip b/old/2006-05-07-18339-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..aa720a9
--- /dev/null
+++ b/old/2006-05-07-18339-h.zip