11 files changed, 6927 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/16446-8.txt b/16446-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..5e0dc37
--- /dev/null
+++ b/16446-8.txt
@@ -0,0 +1,3126 @@
+The Project Gutenberg EBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Buntong Hininga
+       Mga Tulang Tagalog
+
+Author: Pascual De Leon
+
+Release Date: August 5, 2005 [EBook #16446]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page
+scans provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+=BUNTONG HININ~GA=
+
+MGA TULANG TAGALOG
+
+NI
+
+=PASCUAL DE LEON= _(Pasleo)_
+
+_Mánunulat sa páhayagang "Ang Mithi" ("El Ideal")
+at kasapi sa "Aklatang Bayan"_
+
+UNANG PAGKÁPALIMBÁG=
+
+_Limbagang "LA FRATERNIDAD" Ilaya 672, Tundó_
+
+=_MAYNILA, K.P.--1915._=
+
+
+
+
+PANGBUN~GAD
+
+
+=PANGBUN~GAD=
+
+
+_Pasleo: Pagdamutan ang
+nakayang handog n~g kapatid
+sa kapatid_:
+
+
+  _Tunay at ang mundó'y maginto't mamutya:
+may dunong, may pilak, may ganda, may tuwa,
+may puri, may lahi't may bahay... datapwa,
+ang lalong maran~gál sa ami'y: ang tula_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  _Ako'y hindi siláw sa ningning n~g ginto;
+di takót sa dunong; di gulát sa tayo;
+sa mutya'y di kimi't sa ganda'y di dun~go,
+n~guni't sa dakilang tula'y: yukong-yuko._
+
+       *       *       *       *       *
+
+  _Pano, sa ang tula sa isáng panulat
+ay siyang lahat na: dunong, puri, pilak...
+sa isáng makata ang tula'y: ¡lahát-lahát!_...
+
+       *       *       *       *       *
+
+  _Ayán si Pasleo: ayá't ang namana
+niyáng Diwa't Puso'y ipinababasa...
+Lahát na'y naritó: apóy, tamís, gandá_...
+
+
+=_Pedro Gatmaitan._=
+_Maynila, Sept., 1915_.
+
+
+
+
+I.
+
+BUNTONG HININ~GA
+
+=BUNTONG HININ~GA=...
+
+
+  Ako'y nagtataka!  Aywan ko kung bakit
+nagbabago yaring damdamin ko't isip,
+ganyan na n~ga yata sa silong n~g lan~git
+ang gawang mamuhay sa laot n~g hapis.
+
+  Aywan ko kung bakit!  Sa aki'y pumanaw
+ang lahat n~g tamis nitong kabuhayan,
+sa aki'y nag-iba ang lahat n~g kulay,
+sa aki'y pag-api ang lahat n~g bagay!...
+
+  Talaga n~ga yatang balot n~g hiwaga,
+balot n~g pan~garap at pagdadalita
+ang palad n~g tao kung magkabisala!
+Pawang agam-agam ang laman n~g lupa...!
+
+  Walang kilos na di paghamak sa akin,
+walang bagay na di anyaya n~g lagim,
+walang dulot na di sa aking panin~gi'y
+aninong malungkot n~g m~ga hilahil.
+
+  Aywan ko kung bakit nagbago ang lahat
+sa kabuhayan ko't matimtimang palad;
+Samantalang ako'y inaalapaap
+ay masasabi kong: ¡Lahat ay pan~garap!...
+
+
+
+
+=¡HINAGPIS=.....!
+
+
+I.
+
+  Hindi ka na bago! Dati mo n~g alam
+ang hindi pag-imik kung naguulayaw;
+ako'y pinipipi n~g aking paggalang,
+n~g aking pagsuyong mataos, dalisay.
+
+II.
+
+  Pinunit sa harap upang makilala
+ang alab n~g aking sinimpang pag-sinta,
+diyan masusubok ang mithi ko't pita,
+diyan masisinag ang luksang pag-asa.
+
+III.
+
+  Wala ka n~gang sala...!  Ang kurus n~g hirap
+ay dapat matirik sa dusta kong palad!
+Ako ang pulubing sa tinawag-tawag
+ay lalong inapi... binigyang bagabag...!
+
+IV.
+
+  Di ko akalaing ang lan~git n~g puso
+ay man~gun~gulimlim... biglang maglalaho,
+di ko akalaing sa likod n~g samyo
+n~g m~ga sampaga'y may lihim na suro...!
+
+V.
+
+  Animo'y nagtikom sa gayong sandali
+ang pintong maramot n~g awa't lwalhati,
+sa aki'y para nang ang kahilihiling
+sinag n~g ligaya'y lumubog, napawi...!
+
+VI.
+
+  N~gayo'y pamuli pang umaawit-awit
+sa dilag mong kimkim, gandang maka-Lan~git,
+kung may alinlan~gan sa taghoy, sa hibik,
+ay maging saksi pa ang aking _hinagpis_.
+
+
+
+
+¡DALAMHATI!...
+
+
+I.
+
+  Aninong malungkot noong kahirapan
+ang buhay n~g tao sa Sangsinukuban,
+ang tuwa't ligaya'y hinihiram lamang
+kaya't ulap waring dagling napaparam.
+
+II.
+
+  Ang mabuhay dito'y kapan~gápan~ganib
+sa munting paghakbang ay silo n~g sakit,
+umiibig ka na n~g buong pagibig
+ay ayaw pang dinggin ¡ay himalang lan~git!
+
+III.
+
+  Hindi ka tatamo n~g bahagyang galak
+kundi pa matulog at saka man~garap,
+gayon man, kung minsa'y paos na nanawag
+sa pagkakahimbing ang tinig n~g hirap.
+
+IV.
+
+  Sa paminsanminsan, sa aking gunita
+m~ga pagsisisi yaong tumutudla.
+Bakit pa lumaki't natutong human~ga't
+ang paghan~ga pala'y kapatid n~g luha?
+
+
+
+
+=¡AKO=...!
+
+
+(... estoy enfermo y pálido
+de tanto no dormir...
+ACUÑA.)
+
+  Puso ko'y malungkot!  Malungkot na tila
+Ibong walang laya't lagas na sampaga,
+Sa pasan-pasan kong mabigat na sala'y
+Lason at patalim ang magpapabawa.
+
+  Ang ayos n~g mundo ay isang kabaong,
+Nagtayong kalansay ang puno n~g kahoy,
+Dila n~g halimaw iyang m~ga dahon
+At sigaw n~g api ang in~gay n~g alon.
+
+  ¡Ano't ganito na ang pasan kong hirap!
+¡Ano't ganito na ang aking pan~garap!
+Ang lahat n~g bagay ay napatatawad,
+¿Patawarin kaya ang imbi kong palad?
+
+  Gabi-gabi ako'y hindi matahimik
+Na parang sa aki'y mayrong nagagalit,
+Ang pasan kong _sala'y_ laging umuusig
+Sa kabuhayan kong di man managinip.
+
+
+
+
+=¡ULAP=...!
+
+
+I.
+
+  Sa aking pagdaing, sa aking pagtawag,
+sa sinamo-samo n~g dusta kong palad
+ay palaging dilim at libin~gang ulap
+ang hangang sa n~gayo'y nagiging katapat.
+
+II.
+
+  Lahat na'y nabata n~g aking pag-ibig,
+lahat na'y nasukat nitong pagtitiis,
+lahat na'y napasan sa silong n~g Lan~git
+maging ang parusang pagkalupit-lupit.
+
+III.
+
+  Nagbago ang lahat! Subali't ang sagot
+n~g irog at buhay, sa aking pag-luhog
+ay sadyang hindi pa binabagong lubos,
+waring inu-uri ang aking pag-irog...
+
+IV.
+
+  N~guni't kaylan kaya sa kanya'y papanaw
+ang ulap n~g isang wari'y alinlan~gan?
+at sa akin kaya'y kaylan mabubuksan
+ang pintong may susing katumbas n~g buhay.
+
+V.
+
+  Ang nakakatulad n~g aking pag-giliw
+ay isang pulubing dumadaing-daing
+na sa kanyang taghoy at pananalan~gin
+ay walang maawang maglimos n~g aliw!
+
+VI.
+
+  Kanyang sinusubok ang aking pagsuyo,
+kanyang tinatarok ang luha n~g puso,
+kanyang binabasa sa pamimintuho
+yaong katunayan n~g sinamo-samo.
+
+VII.
+
+  Samantalang ako'y tumatawag-tawag,
+lumuluha-luha sa gitna n~g hirap,
+ay walang kapiling maging sa pan~garap
+liban sa anino n~g m~ga bagabag.
+
+VIII.
+
+  Ulap n~g hinagpis, ulap n~g parusa
+ang nagpapasasang aking dinadama,
+n~guni't kaylan kaya sa aking pagsinta'y
+ang ulap na iya'y magiging ligaya.
+
+
+
+
+=¡ANG LUHA NG HIBANG=.....!
+
+
+  Ayun, tumatan~gis!  Ayun, lumuluha't
+tumataghoy-taghoy na nakaaawa.
+Malasin ang hibang, ang sira ang diwa,
+ang taong nanan~gis sa gabing payapa
+na minsa'y maiyak, at minsa'y matuwa.
+
+  Malasin ang ayos n~g kahabaghabag
+n~g pusong dinusta n~g kanyang pan~garap;
+malasin ang luha, ang luha n~g palad,
+ang luhang nagmula sa kanyang pagliyag
+na pinagkaitan n~g tamis n~g lin~gap.
+
+  Tuman~gis na muli!  At saka humibik
+na mandi'y puputok ang latok na dibdib;
+kanyang ipinukol ang mata sa lan~git
+kasabay ang sabing:--"¿Kailan pa sasapit
+ang mithing ligaya n~g aking pag-ibig"?
+
+  "¡Oh! Diosa n~g aking yaman n~g pag-asa,
+¿kailan mo tutubsin ang puso sa dusa?
+¿kailan papalitan n~g tunay na saya
+ang nagluluksa kong ulilang pagsinta
+na nananambitan...!"--at saka tumawa.
+
+  Ha! ha! ha! oh! irog! Aking paraluman,
+hantun~gan n~g aking buong kabuhayan!
+kung hinihiling mo'y tulang tula lamang
+n~g upang ang dusa'y minsang mabawasan,
+naito't dinggin mo ang tula n~g buhay.
+
+  "Halika! halika! Tangapin mo n~gayon
+ang tula n~g aking pusong lumalan~goy;
+basahing madali't dingging mahinahon
+ang hibik n~g bawa't talatang nanaghoy,
+ang awit n~g palad, ang sigaw, ang tutol.
+
+  "Oh! pusong maramot! Pusong mapang-api,
+walang awang tala sa pagkaduhagi,
+halika! ha! ha! ha! ang dilim n~g gabi,
+ang halík n~g han~gin ay pawa kong saksí
+sa panunumpa kong kita'y kinakasi.
+
+  Halika't sinagin sa luha n~g puso
+ang kulay n~g aking sinimpang pagsamo,
+halika't basahin sa pamimintuho
+ang gintong pan~garap n~g aking pagsuyo
+na nananawagan hanggang masiphayo",
+.  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .
+.  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .
+.  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .
+  Dito na natapos yaóng panambitan,
+dito na naputol ang pananawagan
+n~g sira ang bait, n~g ulól, n~g hibang,
+n~g pusong ginahís at pinagkaitan
+niyang luwalhating katumbas n~g buhay.
+
+  ¡Anóng hirap pala n~g gawang humibik
+sa isang ayaw mang tumugo't makiníg!
+¡Anóng hirap pala n~g gawang umibig
+lalo't aapihín sa silong n~g lan~git
+n~g hiníhibikang pinapanaginip.....!
+
+
+
+
+=¡KURUS AT LIBIN~GAN..!=
+
+(PAMAMANGLAW)
+
+(Irog: Kung ang kalungkutan
+ko'y tinutugon n~g iyong
+damdamin ay pamuli't muling
+basahin mo lamang ang
+awit na ito. At ako'y talagang
+may ugali na _matapang_ sa
+likod, at _duwag_ sa harap.)
+
+
+I.
+
+  Narito't malasin itong kalagayan
+At tutop ang noó sa kapighatian,
+Aking binabakas yaong kasayahang
+Nasulat sa dahon nitong kabuhayan.
+
+II.
+
+  Hindi makakatkat ang m~ga talata
+Na tikóm sa guhit n~g m~ga biyaya,
+At kung mayroon pang tagistis n~g luha
+Ay luhang nanggaling sa pagkariwara.
+
+III.
+
+  Sa aking kalupi, sa aklat n~g palad
+Ay may m~ga bagay na nan~gasusulat,
+Diyan makikita ang mukhang may hirap
+At pusong malaong lunod sa pan~garap.
+
+IV.
+
+  Diyan mamamalas ang isang larawang
+Sipi sa ulila't payapang libin~gan,
+Diyan makikita ang dusta kong buhay
+Na sawang-sawa na sa kawáy n~g hukay.
+
+V.
+
+  Hindi ko matalos itong nangyayari't
+Ang namamalas ko'y dilím na parati,
+Bulo sa pagsuyo, bigo sa pagkasi,
+Kurus sa baunan n~g naduduhagi.
+
+VI.
+
+  Sa pinto n~g puso'y nanawag na lagi
+Ang tinig n~g dusang nakaaaglahi,
+Parang nananadyang sa aki'y bumati
+Ang labi n~g hirap, tinik, dalamhati.
+
+VII.
+
+  Nais kong umibig. N~guni't natatakot
+Na ako'y umibig at saka lumuhog,
+Pagka't nan~gan~gambang sa aki'y matapos
+Ang lahat n~g aliw nitong Sangsinukob.
+
+VIII.
+
+  Wala nang parusang gaya n~g tuman~gis
+Sa harap n~g isang hindi umiibig,
+Wala nang parusang gaya n~g tumitig
+Sa sun~git n~g dilím n~g gabing tahimik.
+
+IX.
+
+  Sukat na sa akin ang ako'y malagak
+Sa pamamangka ko sa ilog n~g hirap,
+Sukat nang masabing lagi kang pan~garap.
+At matitiis na ang pasang bagabag.
+
+X.
+
+  Walang kailan~gang mamatay sa dusa
+Huwag ang bawiin ang pagkikilala,
+Aking katuwaan kung ikaw'y makita
+Sa piling n~g aliw na di magbabawa.
+
+XI.
+
+  Aking matitiis na sarilihin ko
+Ang lahat n~g pait sa buhay na ito
+Kahit ang magtimpi'y halik n~g simbuyó
+Huwag ang abuting ikaw pa'y magtampo.
+
+XII.
+
+  Ipalalagay kong masayang aliwan
+Ang namamalas kong kurus at libin~gan,
+Sapagka't sa aki'y darating ang araw
+At diyan uuwi ang hiram kong buhay.
+
+XIII.
+
+  Di ko pinupukaw ang pagkamapalad
+Niyang iyong buhay na bagong ninikat,
+Ikaw ang bituwing takpan man n~g ulap
+Ay maghahari din ang ningning na in~gat.
+
+XIV.
+
+  Lamang ang han~gad kong iyong mapaglining.
+Ay ang aking lungkot na di nagmamaliw,
+Lungkot na aywan ko kung saan nanggaling
+Kung sa m~ga aklat n~g isang paggiliw.
+
+XV.
+
+  Matapos mabasa ang awit n~g buhay
+Ay limutin mo na ang aking kundiman,
+Sapagka't ayokong mahawa kang tunay
+Sa taglay kong lungkot at kapighatian.
+
+
+
+
+=KUNG AKO'Y SINO=...
+
+
+I.
+
+  Huwàg nang itanong; iyong akalaing
+akong naghahayag n~g maraming lihim
+ay isang binihag n~g m~ga hilahil,
+isang kaluluwang busabos n~g lagim,
+isang nan~gan~garap sa ganda mong kimkim,
+isang tumatan~gis, isang dumadaing,
+isang nagaalay n~g kanyang paggiliw,
+isang umaasang hindi hahabagin.
+
+II.
+
+  At kung ako'y sino? Sukat na n~ga sinta!
+ako ang tutugon sa mithi mo't pita...¡
+Ninanais mo bang ako'y makilala...?
+Kung gayo'y makinig:--Akong sumasamba
+sa iyong larawan sa tuwi-tuwina'y
+pusong laging bihag n~g hirap, n~g dusa,
+ako ang linikhang uhaw sa ginhawa't
+may ulap na lagi ang aking pag-asa.
+
+III.
+
+  At kung ako'y sino? Isang nan~gan~garap
+magtamong biyaya sa iyong paglin~gap...
+Isang umaawit n~g lihim at hayag,
+isang kandong kandong n~g m~ga bagabag,
+isang nasasabik uminom, lumasap
+sa saro n~g buhay n~g tuwa, n~g galak,
+isang binabayo n~g m~ga pahirap,
+isang umiibig sa iyó n~g ganap.
+
+
+
+
+=Si Puring...!=
+
+
+  Sabihin na ninyong ako'y nan~gan~garap
+ó nananaginip sa Sangmaliwanag
+ay di babawiin itong pag-uulat
+sa isang dalagang may magandang palad.
+
+  May tikas-bayani at tindig Sultana,
+may hinhing kaagaw n~g m~ga sampaga,
+may samyong kundimang hindi magbabawa
+datnan ma't panawan n~g gabi't umaga.
+
+  Ang matáng katalo n~g mayuming tala'y
+sapat nang bumihis sa pusong naluha,
+ang n~giting animo'y kaban n~g biyaya'y
+makaliligaya sa m~ga kawawa.
+
+  Si _José Vendido'y_ subukang buhayi't
+sa diwatang ito'y pilit na gigiliw,
+paano'y may gandang batis n~g tulain,
+paano'y may yuming aklat n~g damdamin.
+
+
+
+
+=¡NOON=...!
+
+
+  Noon, ikaw'y aking minamalasmalas
+sa pusod n~g gayong tahimik na gubat,
+ang iyong larawan noo'y nasisinag
+sa linaw n~g batis na awit n~g palad.
+
+  Ikaw'y namimili n~g batong mainam
+at nilalaro mo ang m~ga halaman,
+sa damdam ko baga'y ang bawa't hawakan
+n~g m~ga kamay mo'y nagtataglay buhay.
+
+  Yaong "makahiyang" mahinhi't mayumi
+n~g iyong hawaka'y hindi man nan~gimi,
+paano'y may galing ang iyong daliri't
+ang m~ga kamay mo'y banal, tan~ging tan~gi.
+
+  Sa puso'y tumubo ang isang paghan~ga,
+naguhit sa pitak ang isang diwata,
+aywan ko kung ikaw!  At tila ikaw n~ga!
+Subali't Mayumi, ¿ikaw'y maaawa?
+
+  Magsabi ang aklat na iyong binasa
+kundi ang buhay ko'y siniklot n~g dusa,
+magsabi ang gubat kung hindi natayang
+ang tulog kong puso'y iyong binalisa.
+
+  Mayumi, buhayin ang yumaong araw
+sa tabi n~g batis at lilim n~g parang,
+kung magunita na'y dapat mong malamang
+naririto akong tigib kalumbayan.
+
+
+
+
+=Bagong Taon=...
+
+
+  Hindi ko matalos kung ang aking puso'y
+Magbabagong taón sa pagkasiphayo,
+Ako'y naririto't ikaw ay malayo
+Na animo'y buwang sa aki'y nagtago.
+
+  Inaasahan ko n~g buong pagasa
+Na ikaw sa aki'y sadyang lumimot na,
+Kung magkakagayo'y iyong makikita
+Ang maputlang bangkay sa gitna n~g dusa.
+
+  Ako, sakali mang iniwan sa hirap
+Ay nagsasaya rin kahit sa pan~garap,
+Sapagka't nais ko na iyong mamalas
+Na ako'y marunong magdalá n~g palad.
+
+  At sa pagpasok n~ga n~g bagong taon mo
+Ay pawang ligaya ang hinahan~gad ko
+Na iyong tamuhin sa buhay na ito
+Kahit pan~garap daw ang lahat sa mundo.
+
+
+
+
+KUNDIMAN NG PUSO
+
+¡...............!
+
+
+  Pan~galang sing-ban~go n~g m~ga sampaga,
+laman n~g tulain, hamog sa umaga,
+awitan n~g ibong kahalihalina,
+bulong n~g batisang badha n~g ligaya.
+  Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas,
+upang magkadiwa ang aking panulat,
+sa aki'y sukat na ang ban~go mong in~gat
+upang ikabuhay n~g imbi kong palad.
+  Ikaw ang may sala!  Bulaang makata
+ang hindi sa iyo'y mahibang na kusa,
+bulaang damdamin ang di magtiwala
+sa ganda mong iyan, n~g lahat n~g nasa.
+  Yamang ginulo mo ang aking isipan
+at naging n~giti ka sa aking kundiman,
+bayaan mo n~gayong sa iyo'y ialay
+ang buong palad kong tan~ging iyo lamang.
+  Napakatagal nang ikaw'y natatago
+sa pitak n~g aking lumuluhang puso,
+ang iyong larawa'y talang walang labo
+at siyang handugan n~g aking pagsuyo.
+  Kung nagbabasa ka'y tapunan n~g malay
+ang kabuhayan kong walang kasayahan,
+kung masasamid ka'y iyo nang asahan
+na ikaw ang aking laging gunamgunam.
+  Sa paminsanminsa'y tapunan n~g titig
+ang isang makatang hibang sa pagibig,
+bago ka mahiga'y tumin~gin sa lan~git
+at mababakas mong ako'y umaawit.
+
+
+
+
+=¡ALA-ALA....!=
+
+
+  Huwág mong isiping kita'y linilimot,
+huwag mong asahang ang aking pag-irog
+     ay wala't kupas na
+     sa kimkim mong ganda,
+huwag, aking kasi. Walang pagkatapos
+ang tibok n~g pusong napabubusabos.
+
+  Ikaw'y nagmalaki!  Ako'y di binati
+at parang hindi na kakilalang tan~gi,
+     ganyan n~gang talaga
+     ang taong maganda,
+mapagmalakihin sapagka't may uri
+na lubhang mataas kay sa isang Hari.
+
+  Ako'y linimot mo. Kahit magkakita'y
+hindi man n~gitian, gayong kakilala,
+     hindi ba't diwata
+     ikaw nitong diwa?
+Hindi ba't batisan ikaw n~g pag-asa
+at ikaw'y may ban~gong sipi sa sampaga?
+
+  Tapunan n~g malas ang masayang araw
+na ako'y busabos niyang kagandahang
+     pumukaw na muli
+     sa aking kudyapi,
+doo'y mababakas ang isang larawang
+ako'y nakaluhod at nananambitan.
+
+  Iyan ang larawan n~g isang makata
+na uhaw na uhaw sa kimkim mong awa,
+     Iyan ang umawit
+     sa lahat n~g sakit
+na taglay n~g pusong laging lumuluha
+at sabik na sabik sa iyong kalin~ga.
+
+  N~gayo'y naririto't muling umaawit
+ang iyong makatang inapi't hinapis,
+     habang inaapi'y
+     lalong lumalaki
+sa dilag mong iyan, ang aking pag-ibig
+pagka't ang puso ko'y singlawak n~g lan~git.
+
+
+
+
+=Saksi=...!
+
+
+I.
+
+  Ikaw nga'y dapat kong mahalin nang labis
+at ukulang tan~gi n~g aking pagibig,
+pagka't natunayang ikaw'y isang lan~git
+na di dadalawin n~g m~ga pan~ganib.
+
+II.
+
+  Nananalig akong napakadalisay
+n~g iyong pag-ibig sa ating suyuan,
+kaya't ang puso ko'y nagpapakatibay
+hanggang sa sumapit ang dakilang araw.
+
+III.
+
+  Pagaaralan ko, hanggang makakaya
+na ikaw'y malagak sa tuwa't ginhawa,
+pagiin~gatan kong huwag kang magdusa
+kung na sa sa akin ang iyong ligaya.
+
+IV.
+
+  Kaya't aking irog:  Ikaw'y pumanatag;
+at kung sakali mang tayo'y mabagabag
+ay huwag magtaká sa Sangmaliwanag
+pagka't ang lan~git ma'y nagaalapaap..!
+
+
+
+
+=Kundiman=...!
+
+
+  Dalagang butihin: Huwag kang human~ga
+kung iyong makitang ang mata'y may luha,
+ang kabuhayan ko'y hindi maapula
+sa ikatatamo n~g tan~ging biyaya.
+
+  Ang luha sa mata'y laging bumabalong,
+ang aking damdamin ay linilingatong,
+ang kulay n~g madla'y malamlam na hapon,
+ang ayos n~g lahat ay parang kabaong.
+
+  Sa aking paghiga'y laging nakikita
+ang iyong larawan, dakilang dalaga
+ikaw'y maniwalang ako'y umaasa
+na di aabutin ako n~g umaga.
+
+  Kaya't kung sakaling ikaw'y may paglin~gap
+kung may pagtin~gin ka sa imbi kong palad,
+ay mangyari mo n~gang iligtas sa hirap
+ang kabuhayan kong sawa sa pan~garap.
+
+
+
+
+=Ang iyong pangako=
+
+_Sa iyo, Pitiminí_.
+
+
+Bago ka umalis at naglakbay baya'y
+may naging pan~gakong sa aki'y iniwan
+pan~gakong sa aki'y naging bagong araw
+na nikat sa gitna n~g katanghalian,
+paano'y pan~gakong sa katotohana'y
+nagbukas n~g pinto n~g kaligayahan.
+
+Ikaw'y napalayo.  Ako'y ilinagak
+sa lan~git n~g isang masun~git na palad
+napatulad ako sa kimpal n~g ulap
+na walang bituwing magarang ninikat,
+ang kabuhayan ko'y naging isang dagat
+na di matatawid kahit sa pan~garap.
+
+Pinag-aralan kong luman~goy sa sakit
+at buong lakas ko ang siyang ginamit
+ang iyong pan~gako sa aking pan~ganib
+ay siyang timbulang kawáy n~g pagibig,
+noon ko nalamang ang taglay kong hapis
+ay di magbabawa't singlawak n~g lan~git.
+
+Pinagtiisan kong labanan ang aking
+pasanpasang hirap at m~ga damdamin,
+ang kawikaan ko'y ang gabing malalim
+na napakasun~git ay natatapos din.
+Ang taglay kong dusa kung ako'y palarin
+ay magiging sayáng hindi magmamaliw.
+
+Walang saglit na di ang iyong pan~gako
+ang napapasulat sa aklat n~g puso,
+walang araw na di ang aking pagsuyo
+ay sabik sa tuwang kapintupintuho
+kaya't nangyayaring madalas maligo
+itong aking palad sa luhang nunulo.
+
+Isinulit mo pang sa iyong pagdating
+ang iyong pan~gako'y sadyang tutuparin,
+ang aking pagasang puyapos n~g dilim
+ay kinabakasan n~g bahagyang aliw,
+paano'y umasang iyong tutubusin
+ang kunis n~g buhay sa guhit n~g libing.
+
+Magmula na noo'y naging maliwanag
+ang lan~git n~g pusong nagaalapaap,
+ang kurus na aking laging namamalas
+sa m~ga libin~gan n~g nan~gapahamak,
+sa aking panin~gin ay naging watawat
+na kulay lungtiang kapan~gapan~garap!
+
+Ikaw'y napabalik, at tayo'y nagkita!
+ang lamang palagi nitong alaala'y
+ang iyong pan~gakong hindi magbabawa
+na n~gayo'y ibig kong tuparin mo sana,
+n~gunit hinding hindi.  Ang aking pagasa'y
+iyong ipinako sa kurus n~g dusa.
+
+Sa ganyang paraa'y di kaya manglambot
+ang kabuhayan kong puyapos n~g lungkot?
+At sa pagkabigo'y hindi ba himutok
+ang sa damdamin ko'y minsang maglalagos?
+Ang mukha n~g araw ay biglang lumubog
+sa likod n~g isang mapanglaw na bundok.
+
+Sulyapan mo n~gayon itong kalagaya't
+balisang balisa sa kapighatian,
+at hanggang hindi mo binibigyang tibay
+ang naging pan~gako sa dusta kong buhay
+ang kaluluwa ko'y magiging larawan
+n~g nakalulumong kurus at libin~gan.
+
+
+
+
+¡ANG REYNA ELENA.....!
+
+
+  Ayu't lumalakad. Magarang magarang
+animo'y bituing nahulog sa lupa,
+kung minsa'y nagiging hibang itong diwa
+at kung magkaminsa'y para akong bata,
+paano'y hindi ko masukat sa haka
+ang nararapat kong ihaing paghan~ga.
+
+  Kung kita'y itulad sa dakilang araw
+at ako ang lupa, ang lupang tuntun~gan,
+ay masasabi mong ako'y walang galang
+at ako ay bihag niyong gunam-gunam.
+Subali't butihin! Ang aking tinuran
+ay tibok at utos n~g katotohanan.
+
+  Kung ikaw'y Reyna man sa ganda't ugali,
+naman sa pan~garap, ako'y isang Hari;
+kaya't kung sabihi'y tala kang mayumi,
+hamog sa umaga, ban~gong walang pawi,
+ikaw ay manalig, manalig kang tan~gi
+at ang nagsasabi'y nabatu-balani.
+
+  Hanggang tumataas iyang kalagayan
+nama'y naiingit itong kapalaran,
+ang gunitain ko ay baka mawalay
+sa puso mo't diwa ang aking pan~galan,
+kung magkakagayon, irog ay asahang
+sa aki'y babagsak ang Sangkatauhan.
+
+  Sa iyo'y bagay n~ga yaong pagka-Reyna,
+pagka't sa ayos mo'y isa kang Zenobia,
+may puso kang Judith, may n~giting Ofelia,
+may diwang de Arco't may samyo kang Portia,
+samantalang ako, akong umaasa'y
+isa lamang kawal na lunód sa dusa.
+
+  Sa paminsan-minsa'y maanong kuruing
+wala nang itagal ang aking damdamin,
+kung magdaramot ka, Reyna kong butihin
+at di mahahabag sa pagkahilahil
+ay iyong asahang ang aking paggiliw
+ay magkakalbaryong walang págmamaliw.
+
+
+
+
+=¡Huwag kang manganib...!=
+
+(SAGOT SA LIHAM MO)
+
+
+I.
+
+  Maasahan mo ang aking pag-ibig,
+ang buong buhay ko hanggang mayrong lan~git,
+hanggang mayrong araw, tala, gubat, batis
+ang iyong pan~gala'y laging na sa isip.
+
+II.
+
+  Huwag kang man~ganib!  Di ko malilimot
+ang ganda mong iyang sipi sa kampupot,
+ang ban~go at tamis n~g isang pag-irog
+ay na sa sa iyo't hindi mauubos.
+
+III.
+
+  Nang matunghayan ko ang padalang liham,
+luha ko'y tumulo sa kapighatian,
+paano'y gumuhit sa aking isipan
+na: _ang tagumpáy ko'y iyong kamatayan_.
+
+IV.
+
+  Di ko akalaing iyong ikahapis
+ang pagtatagumpay n~g ating pag-ibig,
+ang m~ga luha mo'y ulan n~g pasakit,
+ang kalumbayan mo'y pagdilim n~g lan~git.
+
+V.
+
+  Ang pagtiwala'y tibay n~g pagkasi,
+timbulan n~g puso n~g naruruhagi,
+panilo sa m~ga tapat na lalaki,
+pag-asa n~g palad na di mapuputi.
+
+VI.
+
+  Huwag mong isiping ako'y magsasawa
+sa ating suyuang busog sa biyaya,
+ang iyong larawa'y laging na sa diwa't
+ang iyong pan~galan ay aking dambana.
+
+VII.
+
+  Aking natunghayan sa padalang sulat
+ang kalungkutan mo't sinisimpang hirap.
+Kay hirap maghintay n~g masayang bukas!
+Kay hirap sabikin n~g isang pan~garap!
+
+VIII.
+
+  Magtiis ka irog!  Darating ang araw
+na ikaw at ako ay magkakapisan,
+ang ulap sa ati'y biglang mapaparam
+at magliliwanag ang Sangkatauhan.
+
+IX.
+
+  Huwag kang man~ganib!  Darating sa atin
+ang isang sandaling batis n~g paggiliw,
+diyán matataya ang di magmamaliw
+na aking paglin~gap sa pagkabutihin.
+
+X.
+
+  At kung katunayan n~g aking pag-ibig
+ang hinihintay mong sa iyo'y isulit
+ay narito akong gaya mong may hapis
+at isinusumpa ang nunun~gong lan~git.
+
+
+
+
+=¡Lihim ng mga titig!...=
+
+
+  Ibig kong hulaan sa silong n~g Lan~git
+ang lihim na saklaw niyang m~ga titig,
+isang suliraning nagpapahiwatig,
+n~g maraming bagay, n~g luha't pag-ibig.
+
+  Ako'y manghuhula sa bagay na iyan,
+pagka't nababasa, sa hugis, sa galaw
+n~g m~ga titig mong halik n~g kundiman
+ang ibig sabihin at pita n~g buhay.
+
+  Ikaw'y nagtatapon nang minsa'y pagsuyo,
+minsa'y pang-aaba't minsa'y panibugho,
+minsa'y paanyaya sa tibok n~g puso
+nang upang sumamba't sa iyo'y sumamo.
+
+  Ang m~ga titig mo'y may saklaw na lihim,
+at maraming bagay ang ibig sabihin,
+n~guni't sa palad ko'y isang suliraning
+nagkakahulugang ako'y ginigiliw.
+
+
+
+
+¡CHOLENG...!
+
+
+(Tan~ging sinulat upang
+ihandog sa kaarawan mo--
+ika 13 n~g Nov.)
+
+
+I.
+
+  Guhit n~g liwanag, kislap n~g ligaya,
+talutot na ginto n~g isang sampaga,
+kalupi n~g buhay, hamog sa umaga,
+Bathalang ang awa'y hindi magbabawa,
+kaban n~g kundimang sa nan~gun~gulila'y
+halik n~g biyaya't sugo n~g ginhawa,
+timbulan n~g palad sa m~ga parusa,
+tinig na mayumi n~g mahinhing maya.
+
+II.
+
+  Larawang kalasag sa m~ga pasakit,
+tulay n~g lwalhating patun~go sa lan~git,
+halamang magarang sa paligid-ligid
+ay m~ga bulaklak na kaakitakit,
+bundok na palaging sa libis ay batis
+na maiinuman n~g budhing malinis,
+dagat na payapang katapat n~g lan~git
+na minsa'y magban~gong kapan~gapan~ganib.
+
+III.
+
+  Sultana n~g Pasig, mahinhing Makiling,
+sa ganda'y reyna nang dapat pan~garapin,
+isang Sinukuang anang salaysayi'y
+babaing bumihag sa libong damdamin,
+usok n~g kamanyang na di magmamaliw,
+Lan~git na masaya at Buwang butihin,
+Olimpong mayaman sa m~ga awitin,
+buhay na badhaan n~g isang paggiliw.
+
+IV.
+
+  Tahimik na lan~git na nan~gan~ganinag
+ang lamang biyayang tugon sa pan~garap,
+m~ga kayamanang hindi matitinag,
+sampagang sa ban~go'y tulang walang kupas,
+talang nagsasayang may mayuming sinag,
+aklat na talaan n~g aliw n~g palad,
+dahon n~g kaluping yaong nasusulat
+ay kadakilaan n~g damdaming in~gat.
+
+V.
+
+  Tingkad n~g pagasa, tuhog n~g kampupot,
+kudyapi n~g palad, tamis n~g pagirog,
+watawat na sipi sa lalong matayog
+na kaligayahang hindi mauubos,
+haligi n~g buhay na di matutupok
+n~g apoy n~g samang dito'y nagsianod,
+bathala n~g gandang kung siyang magutos
+sa matatakuti'y mawawalang takot.
+
+VI.
+
+  Iyan ang si Choleng na sadyang mayumi't
+laman n~g panulat na kahilihili,
+iyan ang larawang aking binabati
+at isang dalagang hiyas nitong Lahi,
+iyan ang diwatang ang paguugali'y
+mayamang talaan n~g saya't lwalhati,
+iyan ang sampagang ang samyo, ang uri'y
+pawang kapalarang walang pagkapawi.
+
+VII.
+
+  At n~gayo'y araw mo!  N~guni't ano kaya
+ang maiaalay sa isang himala?
+Walang wala Choleng! Hindi m~ga tula,
+ni hindi pan~garap sa gitna n~g tuwa,
+kundi m~ga mithing: _buhay_, _lakás_, _tyaga_,
+ang sa talaan mo ay man~gapatala,
+iyan ang mabuting kalasag na handa
+upang sapitin mo ang inaadhika.
+
+VIII.
+
+  Basahin pa Choleng sa aklat n~g buhay
+ang tingkad n~g aking dalan~ging dalisay;
+"Buhay mo'y maglayag sa kaligayahang
+pan~garap n~g lahat sa Sangkatauhan.
+Isang pagtatapat: Sa lupang ibabaw
+ang palad n~g madla ay isang digmaan,
+ang iyong paglakad ay pakain~gata't
+ang buhay n~g tao'y panaginip lamang.
+
+
+
+
+TINDING...
+
+
+  Magsabi ang Lan~git kundi ikaw'y talang
+Nagbigay sa akin n~g tuwa't biyaya,
+Magsabi ang lahat kung hindi diwata
+Ikaw n~g lalo mang pihikang makata.
+
+  Ikaw'y maniwalang ang musmos kong puso'y
+Natuto sa iyong huma~ga't sumamo,
+Sisihin ang iyong dikit na nagturo
+Sa kabuhayan ko, n~g pamimintuho.
+
+  At sino sa iyo ang hindi hahan~ga?
+Ikaw'y paralumang batis n~g biyaya,
+Pakpak n~g pan~garap at Reyna n~g awa.
+
+  Ang dilim n~g gabi sa aki'y natapos,
+N~gumiti sa tangkay ang m~ga kampupot,
+Gayon ma'y narito't puso ko'y busabos.
+
+
+
+
+Noo'y isang hapon...
+
+(Kay......................)
+
+
+  Noo'y isáng hapon! Ikaw'y nakadun~gaw
+At waring inip na sa lagay n~g araw,
+Ang ayos mo noon ay nakalarawan
+Sa puso kong itong tigíb kalumbayan.
+
+  Anománg gawin ko'y hindi na mapawi
+Ang naging anyo mong pagkayumi-yumi,
+¡Itóng aking pusong nagdadalamhati'y
+Tinuruan mo pang umibig na tan~gi!
+
+  Kung nang unang dako'y hindi ko nasabi
+Sa iyo ang aking tunay na pagkasi
+Ay pagka't ang aking puso ay napipi
+Sa haráp n~g dikít na kawiliwili.
+
+  Sa n~gayo'y naritó at iyong busabos
+Ang aking panulat at aking pag-irog;
+Ang aking panitik: walang pagkapagod,
+Ang aking pag-ibig: walang pagkatapos.
+
+  Kung pan~garapin ko ang lamlam n~g araw
+At nagíng anyo mo sa pagkakadun~gaw
+Ay minsang sumagi sa aking isipang
+"¿Ikaw kaya'y aking magíng Paraluman?"
+
+
+
+
+Daglian...
+
+(Sa iyo rin...)
+
+
+  Kung sa iyong pag-iisá
+O sa iyong pagbabasá
+Ay may matutunghayan ka
+Na tunay na sumisintá,
+Yaón ay wala nang ibá
+Kungdi akong nagbabatá.
+
+  Akin na n~gang naiulat
+sa iyo, ang aking palad,
+N~guni't ang aking panulat
+Ay di makapagsisiwalat
+N~g _layon_ ko at _pan~garap_.
+Kakambal ko kaya'y hirap?
+
+  Tinding: ikaw'y maniwala
+Na ang aking puso't diwa
+Sa iyo'y sangla kong pawa;
+Ang puso ko'y humahan~ga,
+N~guni't umíd itong dila,
+Ito kaya'y malikmata?
+
+  Ang may pagsintang malabis
+Ay umid at nahahapis,
+Ligaya na n~gang masilip
+Yaong kanyang nilalan~git,
+¿Tubsin mo kaya sa sakit
+Ang pagkasi kong malinis?
+
+
+
+
+Unang damdamin!
+
+(Sa iyo.....)
+
+
+I.
+
+  Bathala n~g ganda!  Hindi kailan~gang
+sa aki'y magtaka sakaling alayan
+n~g paos na tinig n~g aking kundiman,
+pagka't alam mo nang diwata kang tunay.
+
+II.
+
+  Ikaw ang pumukaw sa aking panulat
+upang maawit ko ang yumi mong in~gat,
+ikaw ang sa aking kalupi n~g palad
+ay unang nagtitik n~g isang pan~garap.
+
+III.
+
+  Ipagpatawad mong sa iyo'y sabihing
+ikaw ang bathalang pumukaw sa akin,
+ikaw ang nagbukas sa aking damdamin
+n~g lihim at unang pinto n~g paggiliw.
+
+IV.
+
+  Kundi kasalanan ang gawang tuman~gis
+ay ibilang mo nang kita'y iniibig
+at kung ang luhog ko'y iyong ikagalit
+ay ibibilang kong isang panaginip.
+
+
+
+
+¡INFIERNO....!
+
+
+  Tinatakhan mo ba ang aking pag-irog?
+Dinaramdam mo ba ang aking paglimot?
+Huwag kang mamangha't di mo masusubok
+ang kadalisayan n~g aking pagluhog.
+
+  Sa aki'y di sukat ang m~ga babae,
+sa aki'y di sukat ang iyong pagkasi,
+ako'y inianak sa pagkaduhagi
+kaya't magagawa ang minamabuti.
+
+  Ako'y malilimot kung siya mong nais
+at pakasumpain sa silong n~g lan~git,
+ikaw'y may laya pang sa iba'y umibig
+pagka't may ganda kang hiraman n~g awit.
+
+  Subali't alaming... ikaw'y masasayang
+kung mahihilig ka sa ibang kandun~gan,
+sapagka't ang ating nan~gagdaang araw
+ay di malalanta sa iyong isipan!
+
+  Ang lahat sa lupa'y iyong mahahamak
+at maaari kang magbago n~g palad,
+n~guni't susundan ka sa iyong paglakad
+n~g isang anino n~g ating lumipas.
+
+  Iyong magagawa ang ako'y limutin
+at matitiis ko ang pagkahilahil,
+iyo mang isangla ang iyong paggiliw
+sa ibang binata'y... di ko daramdamin!
+
+  Kung tunay mang _lan~git_ ang iyong pagkasi'y
+isang _Infierno_ ring aking masasabi,
+bihira sa m~ga magandang babae
+ang di salawaha't taksil sa lalaki.
+
+  Limutin mo ako kung siya mong nasa't
+saka pa umibig sa ibang binata,
+ang pagtataksil mo'y di ko iluluha
+pagka't ang babae'y taong mahiwaga.
+
+  Ang paglilihim mo'y aking kamatayan,
+ang ginagawa mo'y parusa n~g buhay,
+kundi ka tutupad sa bilin ko't aral
+ay ako'y walin na sa iyong isipan.
+
+  Di ko tinatakhan ang palad n~g tao
+sapagka't ang lahat ay mayrong Kalbaryo
+kung ang aking puso'y iyong _Paraiso_,
+ang iyong pag-ibig ay aking _Infierno_.
+
+
+
+
+¡Kamanyang...!
+
+
+I.
+
+Ang hapong malamlam ay naging tadhana
+n~g bagong panahon sa aklat n~g diwa,
+ang gabing madilim na di nagsasawa
+sa pagmamaramot sa m~ga biyaya
+ay naging umagang sa aking akala'y
+batbat n~g bulaklak na lubhang sagana,
+ang buwang mayuming ayaw magmagara
+ay naging dalagang kaagáw n~g tala.
+
+II.
+
+Ang m~ga aliw-iw n~g palalong tubig
+sa kabuhayan ko'y naging m~ga tinig
+n~g lalong mapalad sa silong n~g lan~git,
+ang kulay n~g hirap na namimiyapis
+ay biglang nagmaliw na di ko malirip,
+ang mundo kong batbat n~g luha at sakit
+ay naging mundo na n~g Haring makisig
+ó isang palásyong malayo sa hapis.
+
+III.
+
+Ang tikóm na labi n~g m~ga sampaga'y
+namukád na bigla't naglabing ligaya,
+ang dilim at ulap n~g aking pagasa'y
+naging bagong araw na di magbabawa,
+ang kukó n~g hirap at, ban~gis n~g dusa'y
+naging m~ga hamog sa dapit umaga,
+ang guhit at ulos n~g m~ga parusa'y
+naging m~ga n~giti n~g bagong Ofelia.
+
+IV.
+
+Huwag kang magtaka, dalagang mayumi
+sakaling sabihing sa aki'y napawi
+ang tinik n~g dusa't m~ga dalamhati,
+sapagka't sa n~gayo'y aking napaglimi
+na iyong pagsilang nang buong lwalhati
+ang m~ga nabagong nadama't nasuri,
+ang m~ga nakita't nabakas sa labi'y
+tanda n~g paghan~ga't sa iyo'y pagbati.
+
+V.
+
+At n~gayo'y araw mo! Darakilang araw
+ang siyang sumaksi sa iyong pagsilang,
+at yamang ganito'y aking katungkulang
+ikaw ay suubin n~g aking kundiman
+bagama't, alam kong ang awit n~g buhay
+ay awit n~g m~ga naaaping tunay
+bagama't talos kong ang "lira" kong tan~gan
+ay hamak na "kurus" sa isang libin~gan.
+
+VI.
+
+Walang kailan~gan! At tila n~ga dapat
+na ika'w batiin n~g aking panulat:
+Dakilang dalaga, ang Sangmaliwanag
+ay busog sa silo at m~ga bagabag,
+tayo'y isinilang upang makilamas
+sa n~gitn~git n~g dilim at sigwa n~g palad,
+matapos batii'y iyong isahagap
+na ang buhay natin ay isang pan~garap.
+
+
+
+
+Ang abaniko mo...
+
+(_Sa isang bulaklak._)
+
+
+  Parang isang pilas n~g lan~git na bughaw
+ang namamalas ko kung ikaw'y magpaypay,
+parang isang "mundo, ang pinagagalaw
+n~g napakaputi't nilalik mong kamay.
+
+  Iyan ang pamaymay na iyong ginamit
+nang ako'y daran~gin n~g dila n~g init,
+diyan napasama ang patak n~g pawis,
+diyan napalipat ang pisn~gi n~g lan~git.
+
+  Anopa't sa aki'y naging malikmata
+ang buhay kong iyong binigyang biyaya,
+nalimot kong minsang ang tao sa lupa
+ay may kamataya't sariling tadhana.
+
+  Ang sun~git n~g gabi, sa aki'y napawi
+at bagong umaga ang siyang naghari,
+ang damdam ko baga'y pawang nanaghili
+sa akin ang m~ga taong mapagsurí.
+
+  Subukang igawad ang Sangkatauhan
+at hindi sasaya itong kabuhayan,
+n~guni't kung ang iyong "abanikong tan~gan,
+patay ma'y baban~go't ikaw'y aawitan.
+
+  Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas
+upang ang lan~git ko'y mawalan n~g ulap,
+ang iyong pamaypay kung siya mong hawak,
+ako'y dinaraíg n~g m~ga pan~garap.
+
+
+
+
+Kung ikaw'y umibig
+
+(_Sa aking Reyna._)
+
+
+  Huwag nang sabihing ang tan~ging Julieta
+n~g isang Romeo'y batis n~g ligaya,
+huwag nang banggitin ang isang Ofelia't
+hindi mapapantay sa irog kong Reyna.
+
+  Subukang buhayin ang lima mang Venus
+at di maiinggit ako sa pagluhog,
+tinatawanan ko si Marteng umirog
+sa isang babaeng lumitaw sa agos.
+
+  Ang pulá n~g labi, ang puti n~g bisig,
+ang kinis n~g noong wari'y walang hapis,
+ang lahat n~g samyo sa silong n~g lan~git
+ay isinangla mo kung ikaw'y umibig.
+
+  Ang lahat sa iyo'y kulay n~g ligaya,
+ang lahat sa aki'y n~giti n~g sampaga,
+kung magkakapisan ang ating pag-asa
+ay magiging mundong walang bahid dusa.
+
+  Hindi mo pansin na ako'y lalaki,
+hindi mo naisip na ikaw'y babae,
+paano'y talagang kung ikaw'y kumasi
+sa tapat na sinta'y nagpapakabuti.
+
+  Gabing maliwanag at batbat n~g tala,
+maligayang Edeng bahay n~g biyaya,
+iyan ang larawang hindi magtitila
+n~g iyong pag-ibig sa balat n~g lupa.
+
+  Ang buhay n~g tao'y hindi panaginip,
+ang mundo'y di mundo n~g hirap at sakit,
+aking mapapasan ang bigat n~g lan~git
+kung sasabihin kong: _Kung ikaw'y umibig_.
+
+
+
+
+Tag-ulan...
+
+
+  May nan~gagsasabing masama ang ulan,
+may nan~gagagalit sa lusak na daan,
+ako ang tanun~gi't... aking isasaysay
+na ang tan~ging _gloria'y_ ang pagtatampisaw.
+
+  Ang m~ga halama'y nan~gananariwa
+sa patak n~g ulang hindi nagtitila,
+ang aking pagkasing ibig mamayapa
+kung ganyang tagula'y nagbabagong diwa.
+
+  Walang kailan~gang sa aki'y magtago
+ang mukha n~g araw na di ko makuro,
+sa aki'y sukat na ang iya'y maglaho
+upang pasayahin ang kimkim kong puso.
+
+  Walang kailan~gang sa Sangmaliwanag
+ay laging maghari ang dilim at ulap,
+ang patak n~g ulan sa imbi kong palad
+ay ban~gong masansang na di man~gun~gupas.
+
+  Kung may mag-uulat na sa kalan~gitan
+ay may unos, baha, at patak n~g ulan,
+ay kunin na ako't hindi mamamanglaw
+pagka't masasama sa kawal n~g banal.
+
+  Ang patak n~g ulan ay awa n~g lan~git,
+lihim na biyaya sa m~ga ninibig,
+laman n~g panulat sa m~ga pag-awit,
+sariwang bulaklak sa pitak n~g isip.
+
+  Kung ang tan~ging Musa'y may tampo sa akin
+at ayaw sumunod sa aking paggiliw,
+ang patak n~g ula'y sukat ang malasin
+upang ang _lira_ ko'y sumuyo't sumaliw.
+
+  Kung sakasakaling ako'y maging bangkay
+at saka ilagak sa isang mapanglaw
+na labi n~g libing... mangyaring ang ula'y
+bayaang tumagos sa aking katawán.
+
+
+
+
+II.
+
+PAGSISISI......
+
+(TULANG MAY ANIM NA BAHAGI.)
+
+_ I.--Nasilaw sa dilím.
+ II.--Ang hamak na palad.
+III.--Gayon man, gayon ma'y...
+ IV.--Ang panghihinayang...
+  V.--Kung ikaw'y binata...
+ VI.--Sa abó baban~gon..._
+
+
+
+
+¡PAGSISISI.....!
+
+Sa iyo
+
+=_Nasilaw sa dilim_=...
+
+
+I.
+
+  Anang m~ga tao: _Ang m~ga makata'y
+Sadyang isinilang upang magsiluha._
+Nang una'y ayokong dito'y maniwala
+Subali't sa n~gayo'y nakita kong tama.
+
+  Ang luha n~g tao ay may m~ga dahil,
+May luhang nagmula sa pagkahilahil,
+May sa pagkaapi sa isang giniliw,
+May sa pagkalayo sa inang butihin.
+
+  Ang luha n~g aking nagsisising puso
+Ay hindi nanggaling sa pagkasiphayo,
+Ni sa pagkaapi n~g aking pagsuyo,
+Ni sa pagkagahis n~g isang palalo.
+
+  Ang luha ko'y buhat sa di pagkataya
+Na ang tao'y mayrong _balon_ n~g parusa,
+Ang pagsisisi ko ay bumabalisa't
+Bumawi sa akin n~g aking ligaya.
+
+  Talagang ang tao'y sadyang walang tigil,
+Namali nang minsa'y ibig pang ulitin,
+Ang tanaw sa _mundo'y mundong_ walang lihim
+At sa _Dios_ ay _Dios_ na di matandain.
+
+  Ang mundo n~ga nama'y batbat n~g paraya't
+Nagkalat ang silo sa balat n~g lupa,
+Dito kung mayron mang sampagang dakila
+Ay may tinik namang pamutol n~g nasa.
+
+  Ang pagkamasakim sa ban~go at puri
+Ang isinasama n~g lalong mabuti,
+Ang pagtin~ging labis sa pagsintang iwi'y
+Siyang pagkabagsak n~g isang lalaki.
+
+  Oh! _ban~gong_ pan~garap n~g uhaw na puso!
+Oh! _puring_ nagbuwal sa lalong maamo!
+Kayo ang _berdugong_ may bihis-pagsuyo
+N~guni't iyang loob ay pagkasiphayo.
+
+  Ang sabik sa ban~go n~g isang sampaga't
+Ang uhaw sa puri n~g isang dalaga'y
+Siyang sumusunog sa kanyang pagasa't
+Siyang nagsasabog niyong m~ga Troya.
+
+  Dakilang bulaklak: Ako'y naniwala
+Na ang nagawa ko'y kahiban~gang pawa,
+N~gayon ko natantong _birhen_ kang dakila,
+May wagas kang puso't banal na akala.
+
+  Ako'y naririto't pinagsisisihan
+Ang aking nagawang m~ga kasalanan,
+Aking babaunin hanggang sa libin~gan
+Ang hinanakit mo't magagandang aral.
+
+  Talagang nalisya ang aking pan~garap,
+Puso ko'y inabot n~g bagyo sa dagat,
+¿Ano't ikaw pa n~ga yaong binagabag
+Gayong ikaw'y isang _anghel_ na mapalad?
+
+  Pawiin sa puso ang m~ga nangyari
+At iyong alaming may ban~go ka't puri,
+Samantalang gayon, ako'y nagsisisi
+At binabawi ko ang m~ga sinabi.
+
+  N~guni't isang tanong: ¿Kaya ang patawad
+Sa namaling puso ay iyong igawad?
+Ang m~ga _luha_ ko'y siyang ihuhugas
+Sa napaligaw ko't nagsisising palad.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+=_Ang hamak na palad_...=
+
+
+II.
+
+  Aywan ko kung ikaw'y magtaglay pang awa
+sa nagsisi ko nang lakad at akala,
+aywan ko kung ikaw'y kulang pang tiwala
+sa m~ga nasayang at natak kong luha.
+
+  Kung natatalos mo ang luhang nasayang
+sa mata ko't pusong laging naglalamay,
+sana'y nasabi mong mayrong katunayan
+ang dinaranas kong m~ga kahirapan.
+
+  Ang hinanakit mo, sumbat at paglait
+ay pawang nakintal sa dila ko't isip,
+at ang ating lihim sa silong n~g lan~git
+ay siyang sa aki'y nakakaligalig.
+
+  Pinag-aralan kong ikaw'y kausapin
+nang upang ihayag ang buo kong lihim,
+lihim n~g sa wari'y nagbigay hilahil
+sa napakabatang puso mo't paggiliw.
+
+  Ang pagtatapat ko'y di mo minarapat
+ang kawikaan mo, ako'y isang hamak,
+ang naging ganti mo sa aking paglin~gap
+ay isang _libin~gan_ at _kurus_ n~g hirap.
+
+  Ang hamak n~ga nama'y hindi naaayos
+umibig sa isang Reyna n~g Kampupot,
+ang _hamak_ na palad ay dapat umirog
+sa kaisa niyang _hamak_ di't _busabos_.
+
+  ¿Maaari kayang ang isang _granada'y_
+maihulog sa di gusto n~g _princesa?_
+¿maaari kayang ang isang sampaga'y
+makuha at sukat n~g taong bala na?
+
+  Kay laki n~g agwat n~g palad ta't uri,
+ikaw'y isang lan~git na kahilihili
+at ako ay isang hamak na pusali,
+ikaw ay sariwa at ako'y unsyami.
+
+  Ang panghihinayang ang siyang nagtulak
+na kita'y mahalin n~g buo kong palad.
+Ang panghihinayang ang siyang nagatas
+na kita'y itala sa aking pan~garap.
+
+  Kung ikaw sa akin ay walang hinayang
+sa aki'y sayang ka at sayang na tunay,
+sabihin na akong kasakimsakiman
+at ikaw sa iba'y di mapapayagan.
+
+  Lalo pang mabuting kanin ka n~g lupa
+kay sa mahulog ka sa ibang binata,
+¿Iba pa ang iyong bibigyang biyaya
+gayong ako'y uhaw sa iyong kalin~ga...?
+
+  Ipinipilit mong tayo'y pupulaan
+kung sa lihim nati'y mayrong makamalay,
+¿at sinong pan~gahas ang pagsasabihan.
+nitong ating lihim sa sangkatauhan?
+
+  Ako'y nagsisisi't nabigyang bagabag
+na naman ang iyong tahimik na palad,
+kundan~ga'y ang iyong ban~gong walang kupas
+sa pagiisa ko'y siyang nasasagap!
+
+  Sa kahilin~gan mo, kita'y lilimutin
+kahit nalalaban sa aking damdamin,
+n~guni't ang samo ko'y iyong idalan~gin
+ang papanaw ko nang ulilang paggiliw.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+=_Gayon man, gayon ma'y _...=
+
+
+III.
+
+  Kung may kasayahan ang tao sa lupa
+naman ay mayron ding pagkabigo't luha.
+Kaya n~ga't ang tao, sa aking akala
+ay laruan lamang n~g kanyang tadhana.
+
+  Yamang walang taong likas na mabuti't
+walang nan~gamaling hindi nan~gagsisi.
+Sa ikasisiya n~g iyong sarili'y
+itatakwil ko na ang aking pagkasi.
+
+  Lulunurin ko na sa hukay n~g puso
+ang aking yayaong nasawing pagsuyo,
+ipagluluksa ko ang pagkasiphayo
+n~g aking pag-ibig na di mo inako.
+
+  Pag-aaralan kong luman~goy sa dagat
+na puno n~g aking sariling bagabag,
+pag-aaralan kong lumaban sa hirap
+yamang siyang takda n~g buhay ko't palad.
+
+  Aking natatantong walang pagkasayang
+sa iyo ang aking maralitang buhay,
+sa iyo'y ligaya ang aking pagpanaw,
+sa iyo'y lwalhati ang _kurus_ ko't _hukay_.
+
+  Kung ikaw ay walang hinayang sa aki't
+wala pang hinayang sa aking paggiliw,
+ay iyong asahang aking sasapitin
+ang ninanasa mong balón n~g hilahil.
+
+  ¿Di mo nalalamang itong umi-ibig
+sa lahat n~g bagay ay di nan~gan~ganib,
+ang kamatayan ma'y kanyang malalait
+kundi na makaya ang taglay na hapis?
+
+  Gayon man, gayon ma'y hindi masisira
+sa akin ang iyong hiling at pithaya,
+gaya n~g hiling mo, ako'y magkukusang
+maghandog n~g iyong ikapapayapa.
+
+  N~guni't manumbalik kaya ang paglin~gap
+sa aking namali't nagsising pan~garap?
+¿manumbalik kaya at hindi kumupas
+ang iyong pagtin~gin sa imbi kong palad?
+
+  Iyan ang isa pang di ko ikatulog
+gayong nagsisi na ang aking pagirog,
+iyan ang sa aki'y nagbibigay takot,
+iyan ang sa n~gayo'y di ko mapag-abot.
+
+  Hinuhulaan kong ang iyong paglin~gap
+ay magbabago na sa imbi kong palad,
+ang kawikaan mo'y ang isang nabasag
+mabuo ma'y mayrong natitirang lamat.
+
+  Sa isang gawi n~ga'y may katotohanan
+kung ganyan ang iyong magiging isipan,
+n~guni't alamin mong malinis na tunay
+ang isang maruming nagbago n~g buhay.
+
+  Magpahangga n~gayo'y iyong mawiwika
+na ikaw'y akin pang _sinisintang kusa_,
+magiging totoo ang iyong hinala
+kung ang puso'y muling hagkan n~g paghan~ga.
+
+  Kung muling gumiit ang panghihinayang
+ikaw ay muli kong sisintahing tunay,
+ang isa pa'y iyo namang nalalamang
+ang _pagsisisi_ ko'y _pagbibigay_ lamang!
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+=_Ang panghihinayang_...=
+
+
+IV.
+
+  May ilang araw nang ako'y kalung kalong
+n~g bisig n~g dusa't kamay n~g linggatong
+may ilang araw nang sa mata'y nanalong
+ang pait n~g luhang usbong n~g paglun~goy.
+
+  Nakikita, mo mang ako'y tumatawa
+nama'y tawang pilit at busog sa dusa,
+di lahat n~g n~giti'y lagda n~g ligaya,
+may n~giting singpait n~g luha't parusa.
+
+  Ang nakakatulad nitong aking buhay
+ay mundong ulila sa sikat n~g araw,
+katulad ko'y isang _prinsipeng_ mayaman
+na uhaw at salat sa aliw at layaw.
+
+  Upang pumanatag ang aking pagluha'y
+aking kailan~gan ang lin~gap mo't awa,
+awang magbibigay n~g yutang biyaya,
+awang sa lungkot ko'y tan~ging papayapa.
+
+  Nasabi ko na n~gang nagsisi ang buhay
+sa nais na kita'y mapagbigyan lamang,
+kung susunurin ko itong kalagaya'y
+di ka malilimot hanggang kamatayan.
+
+  ¿Paano ang aking gagawing paglimot
+sa iyong ang ban~go'y higit sa kampupot?
+Sa ganda n~g iyong dibdib, baywang, batok,
+ay sinong banal pa ang hindi iirog?
+
+  ¿Sa puti n~g iyong kamay na nilalik,
+sa m~ga labi mong may pulot at init,
+sa m~ga paa mo't binting makikinis
+ay sinong pihikan ang hindi iibig?
+
+  Kung sinusukat ko ang ganda mong ari,
+puso ko'y ninibok at nananaghili,
+aking nasasabing _Talo ko ang Hari
+kung ako ang iyong mamahál na tan~gi_!
+
+  Ang panghihinayang ang siyang sa aking
+puso'y bumabayo't sumusupilsupil,
+kung ikaw'y bigla ko't buong makakai'y
+kinain na kita nang ikaw'y malihim.
+
+  Huwag mong sabihin na ako'y gahaman
+kung kagahaman n~ga ang layon ko't pakay,
+para ko sabihin ang katotohana'y
+walang taong hindi may _imbot_ sa buhay...
+
+  Sakaling sa aki'y ayaw kang manalig
+ang lahat n~g sumbat sa aki'y ikapit,
+ang m~ga sumbat mo nama'y itititik
+sa dahon n~g aking lagás na pagibig.
+
+  Ikaw'y maniniwalang ang aking pagasa
+sa iyo, kaylan ma'y hindi magbabawa,
+sa iyo sisikat ang isang umaga
+na dala ang aking magiging ligaya.
+
+  Kung walang tiwala sa aking pan~gako'y
+saksi ang halik kong iyong itinago.
+halik na sa iyong pisn~ging maaamo'y
+nakintal na tanda n~g aking pagsuyo.
+
+  Kung kulang ka pa ring tiwala buhay,
+ako'y magtitiis sa kapighatian,
+magtitiis ako, kahit nalalamang
+ang _lungkot_ n~g tao'y isang _karamdaman_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+=_Kung ikaw'y binata_=...
+
+
+V.
+
+  Gaya nang hula ko: ikaw'y untiunting
+nalayo sa aki't nagtatampong wari,
+ikaw'y umilap at nabibighaning
+ako'y pakanin mo n~g dusa't aglahi.
+
+  Panibagong lungkot na naman ang aking
+naragdag sa iyong pihikang damdamin,
+talaga na yatang ang aking paggiliw
+ay di matutubos sa _sala't hilahil_.
+
+  Ninanais ko nang ako'y makaguhit
+n~g bagong palad kong walang bahid dun~gis
+ay kung bakit ako'y lalong nabibin~git
+sa pagkakasala at ikatatan~gis...!
+
+  Hanggang nagiin~gat itong kabuhaya'y
+lalong nabubulid sa kapighatian,
+hanggang ninanais yaong kalinisa'y
+lalong dumurun~gis itong kapalaran...
+
+  Hindi ko malaman itong nangyayari
+sa kabuhayan kong bihag mong parati,
+ang Aklat n~g aking tunay na Pagkasi'y
+puno na n~g aking m~ga pagsisisi.
+
+  Aking nalalamang hindi makukuha
+n~g pagsisisi ko itong m~ga sala,
+n~guni't bayaan mong ang aking pag-asa'y
+mag-abang sa iyo, n~g awa't ligaya.
+
+  Kung ikaw'y hindi ko makatkat sa diwa'y
+sapagka't _lunas_ ka sa aking pagluha,
+ikaw sa _lungkot_ ko'y kamay n~g biyaya,
+ikaw sa _uhaw_ ko'y hamog na mabisa.
+
+  Para ka mawaglit sa aking isipa'y
+kailan~gan ko pa ang isang libin~gan,
+at para maubos ang aking kundima'y
+magbalik ka muna sa pinanggalin~gan.
+
+  Gaya n~g alam mo: kita'y iniibig
+n~g isang pagsintang singlawak n~g lan~git
+n~guni... ano't ikaw'y tila nahahapis
+sa pagmamahal kong wagas at malinis?
+
+  ¿Nalulungkot ka ba? Di ko akalaing
+iyong ikalungkot ang aking paggiliw,
+di ko inasahang _dun~gis_ na ituring
+ang pagmamahal kong may wastong layunin.
+
+  ¿At kung ikaw kaya ang naging lalaki't
+ako ang pinalad na maging babae,
+kung hinahamak ko ang iyong pagkasi
+ay ilang puso mo ang di maruhagi?
+
+  Sana'y nalaman mo, kung ikaw'y binata
+ang hirap sa mundo nang lumuhaluha,
+sana'y natalos mong ang lalong dakila
+ay nagiging taksil sa laki n~g nasa.
+
+  Huwag kang malungkot! Busugin sa layaw
+ang uhaw sa iyong aking kabuhayan,
+sa m~ga labi mo, ako'y nauuhaw,
+sa m~ga pisn~gi mo, ako'y mabubuhay.
+
+  Kung marun~gisan ka n~g aking pagibig
+ay pagibig ko rin ang siyang lilinis,
+at kung nahawa ka sa taglay kong hapis,
+hapis mo't hapis ko ay magiging lan~git.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+=_Sa abo babangon_=...
+
+
+VI.
+
+  Sa huli'y natumpak itong aking puso't
+natutong tumupad sa aral mo't samo
+titiisin ko nang ang aking pagsuyo'y
+malibing sa hukay n~g pagkasiphayo.
+
+  N~gayon ko nalamang ang aking landasi'y
+singdilim n~g iyong tinamong damdamin,
+n~gayon ko natalos na ako'y sinupil
+n~g matinding udyok n~g isang paggiliw.
+
+  Yamang sumikat na sa puso ko't isip
+ang kaliwanagang bumihis sa hapis,
+ay masasabi kong ang aking pagibig
+ay handang lumagak sa pananahimik.
+
+  Magmula sa n~gayon, kita'y igagalang
+sa n~galan n~g ating pagkakapatiran,
+kinikilala ko itong kamalian
+na siyang naglagpak sa aking pan~galan.
+
+  Ituring sa wala ang m~ga nangyari't
+iguhit sa tubig ang m~ga nasabi,
+ang laki at alab n~g aking pagkasi,
+n~gayo'y gawing abo nitong pagsisisi.
+
+  Hindi pagkan~galay n~g aking panitik
+ang naging dahilan n~g pananahimik,
+kung hindi sa nasang huwag maligalig
+ikaw pa n~g aking bulag na pagibig.
+
+  Napagaralan kong ikaw'y isang talang
+kakambal n~g aking damdamin at diwa,
+aking natutuhang tumpak n~ga at tama
+ang m~ga aral mong mahalagang pawa.
+
+  Ang m~ga lungkot mo ay aking damdamin
+at ang damdaming ko ay damdamin mo rin,
+ang _akin_ ay _iyo't_ ang _iyo_ ay _akin_
+at tayong dalawa'y may isang layunin.
+
+  Huwag nang ituring na ako'y kalaban
+pagka't nagbago na ang aking isipan,
+ang puso ko n~gayon ay naliwanagan
+pa kislap n~g iyong mahalagang aral.
+
+  Dapat nang lumaki ang iyong pagasa
+sa pagliliwayway n~g bagong umaga,
+ang daan mo n~gayo'y puno n~g sampaga't
+ang daan ko'y puno n~g tinik at dusa.
+
+  Magkakahiwalay itong ating palad
+na gaya n~g Dilim at Haring Liwanag,
+ikaw'y magtatago't... sa pamamanang
+at may ibayo kang gayuma't pan~garap.
+
+  Samantalang ako'y tan~ging magtatago
+sa utos sa akin n~g Hukóm na Puso,
+sa pagliliwayway ay talang malabo
+ang makakatulad n~g aking pagsuyo.
+
+  Napakapait man sa aking pagibig,
+kita'y iwawalay sa pitak n~g isip,
+sa abo n~g aking papanaw na awit
+ay baban~gon itong buhay kong malinis.
+
+  Kung walang tiwala sa aking sinabi'y
+saksi ko ang bagu't bagong mangyayari,
+kung muling malisya ang aking pagkasi'y
+tugunin n~g _sumpa_ itong pagsisisi.
+
+
+
+
+III.
+
+ALBUM NG DALAGA...
+
+HANDOG:
+
+=_Kay Bb. Concepcion T. Garcia_.=
+
+_San Nikolas, Maynila_.
+
+
+
+
+Album ng Dalaga...
+
+I.
+
+=_Simula_.=
+
+_La princesita está bella_.
+
+Ruben Dario.
+
+  Ipahintulot mo, dalagang mayumi,
+Na ilarawan ko ang ganda mong ari,
+Ipahintulot mong awitin kong lagi
+Ang kagandahan mong makahibang-pari.
+
+  Bulaan ang madlang balitang _Prinsesa_
+Kung sa ganda mo n~ga'y makahihigit pa,
+At para sa akin, ikaw'y siyang _Reyna_
+N~g m~ga kapwa mong masamyong sampaga.
+
+  Ang kaharian mo'y iyang kagandahan,
+Ang m~ga buhok mo't matang mapupun~gay,
+Ang paa't pisn~gi mo ay siya mong yaman.
+
+  Sa dalang ugali, ikaw'y isang birhen,
+Kamia ka sa ban~go't sa pagkabutihin,
+Sa hinhi'y sampaga't sa ganda'y... tulain.
+
+
+
+II.
+
+=Ang mga buhok mo=..._
+
+_Tu pelo es una nube del Oriente_.
+
+Salvador Rueda.
+
+  Ang m~ga buhok mo'y mahahabang ahas
+Kung nakasalalay sa iyong balikat,
+M~ga ulang waring di lupa ang hanap
+Kundi sampagitang humahalimuyak.
+
+  Sa itim ay gabing walang buwa't tala,
+Sa haba ay halos humalik sa lupa,
+Sa lago'y halamang malago't sariwa,
+Sa sinsi'y masinsin at nakahahan~ga.
+
+  Naging katulad ka niyong Penelopeng
+may timtimang pusong miminsang kumasi't
+Ang naging aliwa'y luha't paghahabi.
+
+  Sa haba n~g iyong buhok nakilala
+Ang kadalisayan n~g pagkadalaga
+At ang kahabaan n~g isang pag-asa.
+
+
+
+III.
+
+=_Ang mga mata mo..._=
+
+_Cantar quise tus ojos_.
+
+=Campoamor=.
+
+  Nang ikaw ay bago sumipot sa lupa'y
+Ipinanghiram ka n~g mata sa tala,
+Dalawang bituing sa hinhi'y sagana
+Ang naging mata mong mayaman sa awa.
+
+  Sa m~ga mata mo'y aking nasisilip
+Ang bughaw na pilas n~g nunun~gong lan~git,
+Mababaw na dagat ang nasa sa gilid
+Na ang naglalayag ay pusong malinis.
+
+  Di ayos matalim, ni hugis matapang,
+Ni hindi maliit, ni di kalakihan,
+Ang m~ga mata mo'y maamo't mapun~gay.
+
+  Kahinhina't amo ang nan~gan~ganinag,
+Kalinisa't puri ang namamanaag,
+Umaga ang laging handog mo sa palad.
+
+
+
+
+IV.
+
+=_Ang mga pisngi mo_=.
+
+_Naciente luz te corona_.
+
+Espronceda.
+
+  Ang lahat n~g buti'y natipon na yata
+Sa kabataan mong ilag sa paraya,
+Pati n~g pisn~gi mong pisn~gi niyong saga
+Ay nakahihibang at nakahahan~ga.
+
+ Ang m~ga pisn~gi mo'y malambot, maamo,
+Mayumi, manipis at hindi palalo,
+Ang san~gahang ugat kahit humahalo,
+Ay napapabadha't... di makapagtago.
+
+  Kung ikaw'y hindi ko dating kakilala
+Ako'y mamamangha kung aking makita
+Ang m~ga pisn~gi mong wari'y gumamela.
+
+  Naiinggit ako sa paminsanminsan
+Sa dampi n~g han~ging walang-walang malay,
+Pano'y kanyang-kanya ang lahat n~g bagay..!
+
+
+
+V.
+
+=_Ang mga labi mo_=.
+
+_Los labios del arcangel en sus labios_...
+
+Menendez Pelayo.
+
+  Ang m~ga labi mo ay dalawang lan~git,
+Lan~git-na di bughaw, ni lan~git n~g hapis,
+Labi n~g bulaklak na kapwa ninibig
+Labing mababan~go, sariwa't malinis.
+
+  Labi n~g sampagang may pait at awa,
+Tipunan n~g pulót, tamis at biyaya,
+Sisidlang ang lama'y kaban~guhang pawa,
+Pook na tipanan n~g hamog at diwa.
+
+  Tagapamalita n~g lihim n~g puso,
+May _oo_ at _hindi_, may _tutol_ at _samo_,
+May buhay at palad, may tula't pagsuyo.
+
+  An~g m~ga labi mo'y may pulót na tan~gi
+Kung iyan ang aking pagkaing palagi'y
+Talo ko ang lahat, talo ko ang Hari.
+
+
+
+
+VI.
+
+=_Ang mga kamay mo_=.
+
+_Pudiera yo tu mano de azucena
+Besar solo una vez_..!
+
+Heine.
+
+  Aywan kung mayron pang hihigit sa kinis
+Sa m~ga kamay mong biluga't nilalik,
+Garing na mistula sa puti at linis,
+Sa lambot ay bulak, sa ganda'y pagibig.
+
+  Ang m~ga daliring yaman mo't biyaya
+Ay di hugis tikin, ni hubog kandila;
+Ang ayos at hugis ay bagay at tama
+Sa sutla mong palad na laman n~g diwa.
+
+  Ang makakandong mo't maaalagaan,
+Ang mahahaplos mo't mahihiranghirang,
+Ang kahit patay na'y muling mabubuhay.
+
+  Mahagkan ko lamang ang iyong daliri,
+Sa kapwa makata, ako'y matatan~gi
+At marahil ako'y isa na ring Hari.
+
+
+
+
+VII.
+
+=_¡Ang mga paa mo..!_=
+
+_Tus pequeños pies
+Son tropos
+Para mis piropos_.
+
+Machado.
+
+  Takpan ma't ipikit ang m~ga mata ko
+Ay naguguhit din ang m~ga paá mo,
+Paang mapuputing nakababalino
+Sa isip at buhay n~g payapang tao.
+
+  Paáng makikinis at makaulul-palad,
+Ang hubog ay bagay sa laki mo't sukat,
+Ang m~ga sakong mo'y may pulang banayad,
+Ang m~ga paá mo'y singlambot n~g bulak.
+
+  Parang m~ga paá n~g nababalitang
+Cleopatra at Leda n~g panahong luma,
+Pano'y m~ga paáng sa ganda'y bihira.
+
+  Naiinggit ako sa bawa't yapaka't
+siyang nagsasawa sa paá mong hirang,
+¿Ano't di pa ako ang maging tuntun~gan?
+
+
+
+
+VIII.
+
+=_Wakas..._=
+
+_Tan dulce, tan bella,
+tan tierna, tan pura._
+
+J. de dios Peza.
+
+  Talagang natipon ang lahat n~g buti
+Sa kabataan mong di pa kumakasi,
+Ang lahat n~g yaman n~g isang babae
+Ay nasa sa iyong sariwang parati.
+
+  Nasa sa iyo n~ga ang lahat n~g bagay,
+Ang ban~go, ang tamis, ang kasariwaan,
+Ang yumi, ang awit, ang uri, ang kulay
+Ang hamog, ang sinag, ang tuwa't ang buhay.
+
+  Ikaw'y pagpalain, dalagang mapalad,
+Ang kagandahan mo'y aking ikakalat
+Sa silong n~g lan~git, sa Sangmaliwanag.
+
+  Kung may naghahanap sa bukang liwayway
+Sa kabataan mo ay matatagpuan,
+¡Di ko malilimot ang ganda mong iyan!
+
+
+
+
+ANG PANYO...
+
+
+I.
+
+Pamahid n~g luha kung ginigiyagis
+    n~g masidhing panglaw,
+pamawi n~g luhang sadyang tumitigis
+    sa pusong luhaan,
+isáng kasangkapang ipinananakíp
+    sa mukhang may lumbay,
+isáng mahiwagang tagapaghiwatig
+    n~g lihim na saklaw
+n~g pusong sapupo n~g isáng pag-ibig
+    sa gitna n~g buhay.
+
+II.
+
+Panakíp sa bibig kung may simpang hiya
+    sa kinákaharáp,
+isáng kagamitáng kung walang tiwala'y
+    pangbalot n~g sulat,
+at páunang saksing minsang lumilikha
+    n~g lúbusang galák,
+na mandi'y nánabi n~g masuyong wikang
+    tugon sa pan~garap:--
+_Sa inyong ibiga'y ang unang magdaya'y
+    pan~gan~ganlang sukáb_.
+
+III.
+
+Isáng kasangkapang ang nagkakalayo'y
+    pinapaglalapít
+kung binabalaan at sinisiphayo
+    n~g _isáng_ may galit;
+tagapamalitang may giliw at suyo
+    kung naghihiwatig
+sa nagkakalayo't nagtitipáng puso
+    dahil sa pag-ibig.
+Iyán ang halagá at bisa n~g panyo
+    sa silong n~g Lan~git.
+
+IV.
+
+Ang panyo'y pamahid sa luhaáng matá
+    n~g lahát at lahát,
+ang panyó ay piping nakapagbabadya
+    n~g bawa't máhan~gád,
+ang lahat n~g galáw na inyong makita'y
+    may lihim na sangkap,
+katugón n~g mithi n~g m~ga ninintang
+    hindi magkáusap;
+may lihim na uring kalakip ang dusa
+    at maging n~g galák.
+
+V.
+
+Ang panyong idampi sa labi, sa bibíg,
+    ay may kahulugáng:--
+_kitá'y sinisinta, kitá'y iniibig
+    hanggang sa libin~gan;_
+at sakasakaling sa matá ipahid:--
+    _ako'y namamanglaw
+kung di ka makita, kung di ka masilip
+    n~g dusta kong buhay;_
+at sakasakaling ihaplos sa dibdib:--
+    _ako'y mamamatáy_.
+
+VI.
+
+May tan~ging halagá at tagláy na galíng
+    ang lahat n~g panyo,
+kaya't minimithing halos na agawin
+    n~g m~ga nunuyo,
+minsang magpatibók sa m~ga damdaming
+    patáy sa pagsamo,
+malimit lumikha n~g isang paggiliw
+    at pamimintuho't
+madalas tumubos sa piping pagdaing
+    n~g luhaáng puso.
+
+
+
+
+¡Ang Pamaypay!
+
+
+  Ang lahat at lahat sa Sangkatauhan
+ay may kanya-kanyang uri't kalagayan,
+may ibig sabihin ang lahat n~g bagay
+na abot ó hindi n~g damdam at malay,
+ang panyo'y may lihim sa nagiibigan
+gaya n~g bulaklak at m~ga halaman,
+itong abaniko'y isang kasangkapang
+pangdagdag sa puso n~g init at buhay.
+
+  Sa Aklat n~g Puso't Aklat n~g Paggiliw
+yaong abaniko'y may ibig sabihin,
+may sariling uri't sariling tuntunin
+may sariling layon at sariling lihim,
+sa Talatin~gigan n~g m~ga Damdamin
+ang wikang Pamaypay ay tuwa't hilahil,
+palad at tagumpay, at kung kukurui'y
+taga pamalita niyong bukas natin.
+
+  Kalihim n~g Puso't Patnubay n~g Palad,
+n~giti n~g liwayway sa likod n~g ulap,
+sa gitna n~g buhay ay "isang watawat
+na kulay lungtiang pakpak n~g pan~garap,
+sagisag n~g hinhin n~g m~ga mapalad,
+baluti n~g m~ga babaeng banayad,
+kublihan n~g mukhang maramot maglagak
+n~g masayang n~giting yaman n~g panulat.
+
+  Isang kasangkapang gamit n~g babae
+at kung magkaminsa'y pati n~g lalaki,
+bibig na malayang nakapagsasabi
+n~g _oo_ at _hindi_ n~g _sama_ at _buti_,
+isang kasangkapang sa nagsisikasi'y
+papel at panulat, gayuma't buhawi,
+sangla n~g pag-ibig, na namamayani
+sa lahat n~g pusong bihag na parati.
+
+  Ang bawa't ikilos n~g isang pamaypay
+ay may isang wika, uri t kahulugan,
+parang isang aklat na nagsasalaysay
+n~g hirap at tuwa, n~g aliw at panglaw;
+kung iyong dalasin ang m~ga paggalaw
+ang ibig sabihin: _Kita'y minamahal_;
+kung biglang isara: _Ako'y nasusuklam,
+huwag nang lumapit at nang di magdamdam_.
+
+  Yaong abanikong idampi sa labi,
+ang ibig sabihi'y _Ikaw ang lwalhati_,
+kung minsang itago'y _Hindi maaari
+ang iyong pagkasi't ang sa pusong susi'y
+hawak na n~g isang pan~garap kong lagi_,
+at kung pisil-pisil n~g m~ga daliri'y:
+_inaantay kita't ang ama kong Hari'y
+wala at sa monte'y nagbakasakali_.
+
+  Kung kagat ang borlas--_Ako'y nahahapis
+dahil sa ginawang sa ati'y paglait_,
+kung buksang marahan--_Huwag kang man~ganib
+at ang ating ulap ay magiging lan~git_,
+kung buksang pabigla--_Sila'y nagagalit
+dahil sa sulat mong kanilang nalirip_,
+kung biglang ilaglag--_Si Kulasa'y bwisit
+at siyang nagsumbong nang tayo'y magniig_.
+
+  Idampi sa pisn~gi--_Huwág kang matulog
+at sa sine Luna, kami ay papasok_,
+idampi sa dibdib--_Ako'y nagseselos
+dahil sa kasamang tila lumuluhog_,
+kung biglang ipukol--_Sa iba ibuhos
+ang iyong pagsinta. Ikaw'y pahinuhod_!
+.  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .
+Itong abaniko'y Dila sa Pag-irog,
+Talatang may dusa, kamanyang, kampupot.
+
+
+
+
+IV.
+
+ANG ALBUM NI INA ...
+
+(_Ala-ala sa aking inang pumanaw: Rosa San
+Miguel ni de Leon, tagá Samal, Bataan at namatáy
+sa Tundo, Maynila, noong taong 1902_.)
+
+
+
+I.
+
+=_Ang aking Ina_=.
+
+
+  Gaya rin n~g iba, ang ina kong giliw
+Ay inang mayumi't lubhang maramdamin,
+Inang hindi yuko sa m~ga hilahil,
+Inang mapagbata at siya kong virgen.
+
+  Mayrong isang Diyos na kinikilala,
+May isang dakilang pananampalataya,
+Sa kanya ang madla'y kulay n~g umaga,
+Ang galit ay awa't sa poot ay tawa.
+
+  Siya ang dakilang Batas sa tahanan,
+Kamay na masipag, Kampana n~g buhay,
+Susi n~g pag-ibig na kagalanggalang.
+
+  Sa kanya ang lahat ay pawang mabuti,
+Ang dukha't mayaman ay kapuripuri
+Palibhasa'y inang may puso't pagkasi.
+
+
+
+II.
+
+=_Pag-ibig ni Ina_=.
+
+
+  Ang puso ni ina'y kaban n~g paglin~gap,
+May dalawang tibok na karapat-dapat,
+Ang isa'y kay ama, kay amang mapalad
+At ang isa nama'y sa amin nalagak.
+
+  Noong nabubuhay ang ina kong irog
+Ang kanyang pagkasi'y samyo n~g kampupot,
+Ang lakas n~g puso'y parang nag-uutos
+Na ako, kaylan ma'y huwag matatakot...
+
+  Pagibig ni ina ang siyang yumari
+N~g magandang bahay na kahilihili,
+At nawag sa palad na katan~gitan~gi.
+
+  Timtimang umirog! Hanggang sa libin~ga'y
+Dala ang pagkasing malinis, dalisay,
+Dala ang damdaming kabanalbanalan.
+
+
+
+
+III.
+
+=_Ang halik ni Ina_=.
+
+  Ang mata ni ina'y bukalan n~g luha
+Kung may dala-dalang damdamin at awa,
+Ang lahi ni ina'y sampagang sariwa
+Na may laging laang halik at kalin~ga.
+
+  Sa halik ni Ina ay doon nalagas
+Ang tinik at bulo n~g musmos kong palad,
+Sa halik ni ina'y aking napagmalas
+Na ako'y _tao_ na't dapat makilamas.
+
+  Ang bibig ni inang bibig n~g sampaga'y
+Bibig na sinipi kina Clara't Sisa
+Kaya't mayrong bisang kahalihalina.
+
+  Ang halik n~g ina'y apoy sa pagsuyo,
+Hamog sa bulaklak, Pag-asa sa puso't
+Liwanag sa m~ga isipang malabo.
+
+
+
+IV.
+
+=_Ugali ni Ina_=.
+
+
+  Kung mamamana ko lamang ang ugali
+Ni inang sa aki'y nagpala't nag-ari'y
+Marami sa akin ang mananaghili't
+Sa aki'y tatan~ga lamang yaong Hari.
+
+  Ang asal ni ina'y aklat n~g paglin~gap,
+Salaming malinaw, ban~gong walang kupas,
+Suhay n~g mahinhin, sulo n~g mapalad,
+Mundong walang gabi, gabi n~g walang ulap.
+
+  Ang salitang damot ay di kakilala,
+Ang kamay ay lahad, hanggang nakakaya't
+Tan~ging kayamanan ang pakikisama.
+Sa kanya ay Diyos ang m~ga pulubi,
+Ang dukha ay Hari't Kristo ang duhagi,
+Iyan ang ugali n~g ina kong kasi.
+
+
+
+V.
+
+=_Ang awit ni Ina_=.
+
+
+  Nang buhay si ina't ako'y kilik-kilik
+ako'y pinagsawa sa alo at awit,
+malaki na ako't may sapat n~g isip
+ay inaalo pa nang buong pag-ibig.
+
+  Ang musmos na patak n~g nulo kong luha
+sa kanya'y kundima't awiting dakila,
+makarinig lamang n~g iyak n~g bata
+sa aki'y lalapit at maguusisa.
+
+  Ako'y kakalun~gin at ipaghehele,
+ang awit-tagalog ay mamamayani
+hanggang sa magsawa't ako'y mapabuti.
+
+  Ang awit ni ina'y laging yumayakap,
+sa m~ga awitin n~g aking panulat
+kaya't ang awit ko'y mayumi't banayad.
+
+
+
+VI.
+
+=_Libingan ni Ina_=.
+
+
+  Ang buhay n~g tao'y parang isang araw
+Na kung mayrong bago'y mayrong nan~gan~galay,
+Ang palad ni ina'y di na nakalaban
+Kaya't napatalo sa tawag n~g hukay.
+
+  Ang buhay ni inang inutang sa lupa'y
+Sa lupa rin namang nabayad na kusa,
+Ang m~ga mata kong maramot sa luha
+Noo'y naging dagat na kahan~gahan~ga.
+
+  ¡Wala na si ina! Ang lahat sa amin
+Ay n~giti n~g dusa't kaway n~g hilahil,
+Lubog na ang araw na kagiliwgiliw.
+
+  Nagtaglay si ina n~g dalawang hukay:
+Ang isa'y sa lupang sanglaan n~g buhay,
+Ang isa'y sa aking pusong gumagalang.
+
+
+
+
+VII.
+
+=_Ang aral ni Ina_=.
+
+
+  Ang tan~ging pamanang sa aki'y naiwan
+Ay malaking gusi n~g mayamang aral:
+--Anak ko: hanapin iyang karunun~gan,
+Ang dunong ay pilak, ang aklat ay buhay.
+  --Sa harap n~g bait, ay silaw ang lakas,
+Sa harap n~g matwid ay yuko ang lahat,
+Ang mundo'y niyari n~g paham at pantas,
+Ang babae'y tinik n~g isang bulaklak.
+  --Ang palalong tao'y halakhak n~g han~gin,
+Ang aping mabait ay dapat lin~gapin
+At pagkailagan iyang sinun~galing.
+  --Huwag kakayahin ang hindi mo kaya,
+Nang ikaw'y malayo sa pula at tawa,
+Umibig sa baya't magpakabait ka".
+
+
+
+VIII.
+
+=_Bulaklak kay Ina_=.
+
+
+  Wala na si ina! Gayon ma'y naiwan
+sa akin ang kanyang mahalagang aral,
+aral na sa ningning ay ningning n~g araw,
+aral na sa buti'y palad, diwa't yaman.
+
+  Larawang larawan lamang ang nalagak
+sa akin n~g siya'y pumanaw at sukat,
+larawan ni inang yaman n~g panulat,
+larawang kakambal n~g aking pan~garap.
+
+  Darakilang ina: ang iyong libin~ga'y
+sinasabugan ko n~g tala't kundiman,
+n~g awit na siyang bulaklak n~g buhay.
+
+  Sa harap n~g iyong larawang dakila
+ay may nagninin~gas na isang kandila
+panulat n~g iyong anak na naluha.
+
+
+
+
+MGA PAPURI'T PARAN~GAL
+
+SA KUMATHA NITO
+
+
+Pagkatapos tunghayan...
+
+_Sa makatang_
+_Pascual de León_
+
+Bulaklak, bulaklak, bulaklak sa bun~gad,
+Bulaklak sa gitna't sa dulo'y bulaklak,
+Ito'y halamanang mayaman sa lahat,
+Mayaman sa tamís, sa tuwa't pan~garap.
+
+Sa m~ga talulot nito'y sumusun~gaw
+Ang diwa n~g isang apó ni Baltazar,
+At sa m~ga dahong sariwa't makulay
+Ay napapatitik ang kanyang tagumpáy.
+
+Malungkot kung minsan, kung minsa'y masayá,
+N~guni't kadalasa'y uhaw sa pag-asa;
+Sa han~gad ay labis, at labis sa kaya,
+Subali't sa tuwa'y ulilang-ulila.
+
+Makatang Pasleo: Ang aking _Bulaklak_
+Ay narito't handog sa una mong aklát.
+
+BENIGNO R. RAMOS (_Ben Ruben_)
+
+Bulakan, Bul., 1915.
+
+
+
+Ramo de Laurel
+
+_Para el poeta vernacular_,
+  _=Pascual de Leon=_.
+
+  Para tu jóven frente de tagalo poeta,
+De poeta que entona sus versos de pasión,
+Ofrezco una corona de flores de violeta
+Y entónate mi lira su mágica canción.
+
+  Es tu canto armonioso inspiración de ondinas,
+Es tu verbo potente como el brillo del sol,
+Y tus musas son todas dalagas filipinas
+Que habitan en las ondas azules del pansol.
+
+  Tu lira multiforme con sus cuerdas de oro
+Tiene cantos dolientes, tiene ayes de lloro,
+Tiene dulces lamentos y suspiros de miel.
+
+  Tiene versos de rosa que disipan tristezas
+De las bellas morenas filipinas princesas
+Que te ofrecen sonrientes un _ramo de laurel_.
+
+=_Octavio C. Madrid_=.
+
+Septiembre 18, 1915.
+
+
+
+
+PANUOB...
+
+_Sa katotong makatang_
+  _=Pascual de Leon=_.
+
+  Hayan ang makata. Haya't umaawit
+n~g m~ga kundimang pang-lupa't pang-lan~git,
+hawak ang kudyaping malambing ang tinig
+at pinangsasaliw sa ligaya't sakit.
+
+  ¿Kung siya ay sino? Iyan ang makatang
+ang tula't tulain ay matalinghaga,
+m~ga lungkot, dusa, daing, hirap, luha,
+Galit, sumpa't lambing ang puso at diwa.
+
+  Ang kanyang tulai'y sing-lambot, sing-linaw
+n~g tubig sa wawa, sa sapa't batisang
+Balana'y sumimsim sa tamis na taglay.
+
+  Hayan ang makata. Kayó ang magsabi
+Kundi siya'y dapat na _Dan~gal at Puri_
+at maging _putong_ pa n~g Wikang sarili.
+
+HERMÓGENES T. REYES.
+
+(Sa _Ilaw at Panitik_)
+
+Tundó, Set., 1915.
+
+
+
+
+¡Bulalakaw...!
+
+_Sa Katotong_
+  _=Pascual de Leon=_.
+
+  Sa harap n~g iyong magarang pagsikat
+ay pinaglaho mo ang aking liwanag.
+Araw kang nagban~gon sa himlayang palad
+at kinasilawan n~g aking banaag.
+
+  Sa lan~git mo, ako ay balan~gáw lamang,
+sa ilaw mo, akó ang aninong tunay...
+Diwa mo sa aking diwa ay isilay
+at aawitin ko ang iyong pan~galan.
+
+  Tulóy!... Hanggang ako'y di pa nagsasawang
+umawit sa lihim n~g m~ga hiwaga,
+ako'y kasama mong hahanap n~g pala.
+
+  Sa iyong hantun~gang lan~git n~g pagasa
+ay doón nároon ang m~ga sampaga...
+Pupulin mo't yao'y sa WIKA mong mana!
+
+CIRIO H. PAÑGANIBAN.
+
+(Sa _Ilaw at Panitik_)
+
+Bukawe, Bul., 1915.
+
+
+
+Mga mali sa pagkakalimbag
+
+Nababasa           Dapat basahin          Dahon
+
+luwalhati          _lwahati_              10
+mayroong           _mayrong_              12
+liyaga             _ligaya_               15
+hangtun~gan        _hantun~gan_           15
+kalika't           _halika't_             16
+magalak            _malagak_              19
+Sukat na sinta!    _Sukat na n~ga sinta_! 21
+sigaw              _sigwa_                51
+maamo              _maaamo_               67
+virgen             _birhen_               75
+pagkabutihin       _sa pagkabutihin_      75
+nu ve              _nube_                 75
+Paano              _Pano_                 77
+Besarlo            _Besar solo_           78
+Tagpan             _Takpan_               79
+Naiingit           _Naiinggit_            79
+Paano'y            _Pano'y_               79
+Tu dulce           _Tan dulce_            79
+magpatibook        _magpatibok_           82
+nagbabakasakali    _nagbakasakali_        84
+
+
+_Basahin ang =Martir del Golgota=, isang mainam
+na aklat na nahahati sa dalawang toma_.
+
+_Ipinagbibili sa lahat n~g Aklatan_.
+
+[Patalastas: Ideal Studio, Chineleria "Katipiran"]
+
+[Patalastas: Manuel De Leos Sastre]
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA ***
+
+***** This file should be named 16446-8.txt or 16446-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/4/4/16446/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page
+scans provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/16446-8.zip b/16446-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..f7181e0
--- /dev/null
+++ b/16446-8.zip
diff --git a/16446-h.zip b/16446-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..93b442c
--- /dev/null
+++ b/16446-h.zip
diff --git a/16446-h/16446-h.htm b/16446-h/16446-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..324e3b1
--- /dev/null
+++ b/16446-h/16446-h.htm
@@ -0,0 +1,3785 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+    <title>
+      The Project Gutenberg eBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon.
+    </title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    p {  text-indent: 1em;
+         margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         margin-left: 20%;
+         margin-right: 20%;}
+    .right {text-align: right;}
+    .noind {text-indent: 0em;}
+    .floatl {float: left;}
+    .ind   {text-indent: 1em;}
+    .curs  {font-style: italic;}
+
+    h1,h2,h3,h4,h5,h6 {
+         text-align: center;
+         clear: both;}
+
+    hr { margin-top: 2em;
+	 margin-bottom: 2em;
+         margin-left: auto;
+         margin-right: auto;
+         clear: both;}
+    .narrow {margin-top: 1em;
+             margin-bottom: 1em;}
+
+    .coverfont {font-size: 0.5em;}
+
+    .pquote {margin-left: 40%;
+             margin-right: 30%;
+             text-align: justify; }
+    .quote  {margin-left: 30%;
+             margin-right: 30%;
+             text-align: justify;}
+    .indexquot {margin-left: 25%;
+                margin-right: 25%;}
+    ol {text-align: left;
+        margin-left: 40%;
+        font-style: italic;
+        list-style-type: upper-roman;}
+    ul {list-style-type: none;}
+
+    table {margin-left: auto; margin-right: auto;}
+
+    body{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+         font-family: Times New Roman, Times, serif;}
+
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: center;}
+
+    .center   {text-align: center;}
+
+    .figcenter   {margin: auto; text-align: center;}
+    a img { border: 0; }
+
+    .poem             {margin-left:30%; margin-right:15%; text-align: left;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .i2         {display: block; margin-left: 2em;}
+    .i3         {display: block; margin-left: 3em;}
+    .verseind   {text-indent: 1em;
+                 margin-top: 0em;
+                 margin-bottom: 0em;}
+    .verse      {margin: 0em;
+                padding-left: 3em;
+                text-indent: -3em;
+                margin-top: 0em;
+                margin-bottom: 0em;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Buntong Hininga
+       Mga Tulang Tagalog
+
+Author: Pascual De Leon
+
+Release Date: August 5, 2005 [EBook #16446]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page
+scans provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<div class="figcenter">
+<a href="images/cover_big.jpg">
+<img src="images/cover_thumb.jpg" alt="Cover" title="Cover" /></a>
+</div>
+<hr style="width: 30%;" />
+<h1>BUNTONG HINING&#771;A</h1>
+
+<h3>MGA TULANG TAGALOG</h3>
+
+<h4>NI</h4>
+
+<h2>PASCUAL DE LEON <span class="coverfont">(<i>Pasleo</i>)<br/>
+<i>M&aacute;nunulat sa p&aacute;hayagang "Ang Mithi"</i> (<i>"El Ideal"</i>)<br/>
+<i>at kasapi sa "Aklatang Bayan"</i></span></h2>
+
+<p><br/></p>
+
+<h4>UNANG PAGK&Aacute;PALIMB&Aacute;G</h4>
+
+<p><br/></p>
+
+<h4><i>Limbagang "LA FRATERNIDAD" Ilaya 672, Tund&oacute;</i></h4>
+
+<h3><i>MAYNILA, K.P.&mdash;1915.</i></h3>
+
+
+<hr style="width: 40%;" />
+<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2>
+<div class="indexquot">
+<ul>
+<li><a href="#pangbungad">PANGBUNG&#771;AD</a></li>
+<li><a href="#buntong">BUNTONG HINING&#771;A</a></li>
+<li><a href="#pagsisisi">PAGSISISI......</a></li>
+<li><a href="#dalaga">ALBUM NG DALAGA...</a></li>
+<li><a href="#ina">ANG ALBUM NI INA...</a></li>
+<li><a href="#papurit">MGA PAPURI'T PARANG&#771;AL SA KUMATHA NITO</a></li>
+</ul>
+</div>
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="pangbungad" id="pangbungad"></a>PANGBUNG&#771;AD</h2>
+
+<hr style="width: 40%;" />
+
+<h3>PANGBUNG&#771;AD</h3>
+
+<div class="pquote ind curs">
+Pasleo: Pagdamutan ang
+nakayang handog ng&#771; kapatid
+sa kapatid:</div>
+
+<div class="poem curs">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tunay at ang mund&oacute;'y maginto't mamutya:</div>
+<div class="verse">may dunong, may pilak, may ganda, may tuwa,</div>
+<div class="verse">may puri, may lahi't may bahay... datapwa,</div>
+<div class="verse">ang lalong marang&#771;&aacute;l sa ami'y: ang tula.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem curs">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y hindi sil&aacute;w sa ningning ng&#771; ginto;</div>
+<div class="verse">di tak&oacute;t sa dunong; di gul&aacute;t sa tayo;</div>
+<div class="verse">sa mutya'y di kimi't sa ganda'y di dung&#771;o,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't sa dakilang tula'y: yukong-yuko.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem curs">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pano, sa ang tula sa is&aacute;ng panulat</div>
+<div class="verse">ay siyang lahat na: dunong, puri, pilak...</div>
+<div class="verse">sa is&aacute;ng makata ang tula'y: &iexcl;lah&aacute;t-lah&aacute;t!...</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem curs">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ay&aacute;n si Pasleo: ay&aacute;'t ang namana</div>
+<div class="verse">niy&aacute;ng Diwa't Puso'y ipinababasa...</div>
+<div class="verse">Lah&aacute;t na'y narit&oacute;: ap&oacute;y, tam&iacute;s, gand&aacute;...</div>
+</div>
+<div class="right"><b><i>Pedro Gatmaitan.</i></b></div>
+</div>
+<div class="quote"><i>Maynila, Sept., 1915.</i></div>
+
+
+
+<hr style='width: 60%;' />
+
+<h2><a name="buntong" id="buntong"></a>I.</h2>
+
+<h2>BUNTONG HINING&#771;A</h2>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">P&aacute;hin&aacute; 9</a></span></div>
+
+<h3>BUNTONG HINING&#771;A...</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y nagtataka!  Aywan ko kung bakit</div>
+<div class="verse">nagbabago yaring damdamin ko't isip,</div>
+<div class="verse">ganyan na ng&#771;a yata sa silong ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ang gawang mamuhay sa laot ng&#771; hapis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aywan ko kung bakit!  Sa aki'y pumanaw</div>
+<div class="verse">ang lahat ng&#771; tamis nitong kabuhayan,</div>
+<div class="verse">sa aki'y nag-iba ang lahat ng&#771; kulay,</div>
+<div class="verse">sa aki'y pag-api ang lahat ng&#771; bagay!...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Talaga ng&#771;a yatang balot ng&#771; hiwaga,</div>
+<div class="verse">balot ng&#771; pang&#771;arap at pagdadalita</div>
+<div class="verse">ang palad ng&#771; tao kung magkabisala!</div>
+<div class="verse">Pawang agam-agam ang laman ng&#771; lupa...!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Walang kilos na di paghamak sa akin,</div>
+<div class="verse">walang bagay na di anyaya ng&#771; lagim,</div>
+<div class="verse">walang dulot na di sa aking paning&#771;i'y</div>
+<div class="verse">aninong malungkot ng&#771; mg&#771;a hilahil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aywan ko kung bakit nagbago ang lahat</div>
+<div class="verse">sa kabuhayan ko't matimtimang palad;</div>
+<div class="verse">Samantalang ako'y inaalapaap</div>
+<div class="verse">ay masasabi kong: &iexcl;Lahat ay pang&#771;arap!...</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">P&aacute;hin&aacute; 10</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;HINAGPIS.....!</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ka na bago! Dati mo ng&#771; alam</div>
+<div class="verse">ang hindi pag-imik kung naguulayaw;</div>
+<div class="verse">ako'y pinipipi ng&#771; aking paggalang,</div>
+<div class="verse">ng&#771; aking pagsuyong mataos, dalisay.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pinunit sa harap upang makilala</div>
+<div class="verse">ang alab ng&#771; aking sinimpang pag-sinta,</div>
+<div class="verse">diyan masusubok ang mithi ko't pita,</div>
+<div class="verse">diyan masisinag ang luksang pag-asa.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Wala ka ng&#771;ang sala...!  Ang kurus ng&#771; hirap</div>
+<div class="verse">ay dapat matirik sa dusta kong palad!</div>
+<div class="verse">Ako ang pulubing sa tinawag-tawag</div>
+<div class="verse">ay lalong inapi... binigyang bagabag...!</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ko akalaing ang lang&#771;it ng&#771; puso</div>
+<div class="verse">ay mang&#771;ung&#771;ulimlim... biglang maglalaho,</div>
+<div class="verse">di ko akalaing sa likod ng&#771; samyo</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a sampaga'y may lihim na suro...!</div>
+</div></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Animo'y nagtikom sa gayong sandali</div>
+<div class="verse">ang pintong maramot ng&#771; awa't lwalhati,</div>
+<div class="verse">sa aki'y para nang ang kahilihiling</div>
+<div class="verse">sinag ng&#771; ligaya'y lumubog, napawi...!</div>
+</div></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;ayo'y pamuli pang umaawit-awit</div>
+<div class="verse">sa dilag mong kimkim, gandang maka-Lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">kung may alinlang&#771;an sa taghoy, sa hibik,</div>
+<div class="verse">ay maging saksi pa ang aking <i>hinagpis</i>.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">P&aacute;hin&aacute; 11</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;DALAMHATI!...</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Aninong malungkot noong kahirapan</div>
+<div class="verse">ang buhay ng&#771; tao sa Sangsinukuban,</div>
+<div class="verse">ang tuwa't ligaya'y hinihiram lamang</div>
+<div class="verse">kaya't ulap waring dagling napaparam.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mabuhay dito'y kapang&#771;&aacute;pang&#771;anib</div>
+<div class="verse">sa munting paghakbang ay silo ng&#771; sakit,</div>
+<div class="verse">umiibig ka na ng&#771; buong pagibig</div>
+<div class="verse">ay ayaw pang dinggin &iexcl;ay himalang lang&#771;it!</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ka tatamo ng&#771; bahagyang galak</div>
+<div class="verse">kundi pa matulog at saka mang&#771;arap,</div>
+<div class="verse">gayon man, kung minsa'y paos na nanawag</div>
+<div class="verse">sa pagkakahimbing ang tinig ng&#771; hirap.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa paminsanminsan, sa aking gunita</div>
+<div class="verse">mg&#771;a pagsisisi yaong tumutudla.</div>
+<div class="verse">Bakit pa lumaki't natutong humang&#771;a't</div>
+<div class="verse">ang paghang&#771;a pala'y kapatid ng&#771; luha?</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">P&aacute;hin&aacute; 12</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;AKO...!</h3>
+
+<div class="pquote">(... estoy enfermo y p&aacute;lido
+de tanto no dormir...
+<div class="right">ACU&Ntilde;A.)</div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Puso ko'y malungkot!  Malungkot na tila</div>
+<div class="verse">Ibong walang laya't lagas na sampaga,</div>
+<div class="verse">Sa pasan-pasan kong mabigat na sala'y</div>
+<div class="verse">Lason at patalim ang magpapabawa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ayos ng&#771; mundo ay isang kabaong,</div>
+<div class="verse">Nagtayong kalansay ang puno ng&#771; kahoy,</div>
+<div class="verse">Dila ng&#771; halimaw iyang mg&#771;a dahon</div>
+<div class="verse">At sigaw ng&#771; api ang ing&#771;ay ng&#771; alon.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Ano't ganito na ang pasan kong hirap!</div>
+<div class="verse">&iexcl;Ano't ganito na ang aking pang&#771;arap!</div>
+<div class="verse">Ang lahat ng&#771; bagay ay napatatawad,</div>
+<div class="verse">&iquest;Patawarin kaya ang imbi kong palad?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Gabi-gabi ako'y hindi matahimik</div>
+<div class="verse">Na parang sa aki'y mayrong nagagalit,</div>
+<div class="verse">Ang pasan kong <i>sala'y</i> laging umuusig</div>
+<div class="verse">Sa kabuhayan kong di man managinip.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">P&aacute;hin&aacute; 13</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;ULAP...!</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aking pagdaing, sa aking pagtawag,</div>
+<div class="verse">sa sinamo-samo ng&#771; dusta kong palad</div>
+<div class="verse">ay palaging dilim at libing&#771;ang ulap</div>
+<div class="verse">ang hangang sa ng&#771;ayo'y nagiging katapat.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Lahat na'y nabata ng&#771; aking pag-ibig,</div>
+<div class="verse">lahat na'y nasukat nitong pagtitiis,</div>
+<div class="verse">lahat na'y napasan sa silong ng&#771; Lang&#771;it</div>
+<div class="verse">maging ang parusang pagkalupit-lupit.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagbago ang lahat! Subali't ang sagot</div>
+<div class="verse">ng&#771; irog at buhay, sa aking pag-luhog</div>
+<div class="verse">ay sadyang hindi pa binabagong lubos,</div>
+<div class="verse">waring inu-uri ang aking pag-irog...</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't kaylan kaya sa kanya'y papanaw</div>
+<div class="verse">ang ulap ng&#771; isang wari'y alinlang&#771;an?</div>
+<div class="verse">at sa akin kaya'y kaylan mabubuksan</div>
+<div class="verse">ang pintong may susing katumbas ng&#771; buhay.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">P&aacute;hin&aacute; 14</a></span></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang nakakatulad ng&#771; aking pag-giliw</div>
+<div class="verse">ay isang pulubing dumadaing-daing</div>
+<div class="verse">na sa kanyang taghoy at pananalang&#771;in</div>
+<div class="verse">ay walang maawang maglimos ng&#771; aliw!</div>
+</div></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kanyang sinusubok ang aking pagsuyo,</div>
+<div class="verse">kanyang tinatarok ang luha ng&#771; puso,</div>
+<div class="verse">kanyang binabasa sa pamimintuho</div>
+<div class="verse">yaong katunayan ng&#771; sinamo-samo.</div>
+</div></div>
+<h4>VII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Samantalang ako'y tumatawag-tawag,</div>
+<div class="verse">lumuluha-luha sa gitna ng&#771; hirap,</div>
+<div class="verse">ay walang kapiling maging sa pang&#771;arap</div>
+<div class="verse">liban sa anino ng&#771; mg&#771;a bagabag.</div>
+</div></div>
+<h4>VIII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ulap ng&#771; hinagpis, ulap ng&#771; parusa</div>
+<div class="verse">ang nagpapasasang aking dinadama,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kaylan kaya sa aking pagsinta'y</div>
+<div class="verse">ang ulap na iya'y magiging ligaya.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">P&aacute;hin&aacute; 15</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;ANG LUHA NG HIBANG.....!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ayun, tumatang&#771;is!  Ayun, lumuluha't</div>
+<div class="verse">tumataghoy-taghoy na nakaaawa.</div>
+<div class="verse">Malasin ang hibang, ang sira ang diwa,</div>
+<div class="verse">ang taong nanang&#771;is sa gabing payapa</div>
+<div class="verse">na minsa'y maiyak, at minsa'y matuwa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Malasin ang ayos ng&#771; kahabaghabag</div>
+<div class="verse">ng&#771; pusong dinusta ng&#771; kanyang pang&#771;arap;</div>
+<div class="verse">malasin ang luha, ang luha ng&#771; palad,</div>
+<div class="verse">ang luhang nagmula sa kanyang pagliyag</div>
+<div class="verse">na pinagkaitan ng&#771; tamis ng&#771; ling&#771;ap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tumang&#771;is na muli!  At saka humibik</div>
+<div class="verse">na mandi'y puputok ang latok na dibdib;</div>
+<div class="verse">kanyang ipinukol ang mata sa lang&#771;it</div>
+<div class="verse">kasabay ang sabing:&mdash;"&iquest;Kailan pa sasapit</div>
+<div class="verse">ang mithing ligaya ng&#771; aking pag-ibig"?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">"&iexcl;Oh! Diosa ng&#771; aking yaman ng&#771; pag-asa,</div>
+<div class="verse">&iquest;kailan mo tutubsin ang puso sa dusa?</div>
+<div class="verse">&iquest;kailan papalitan ng&#771; tunay na saya</div>
+<div class="verse">ang nagluluksa kong ulilang pagsinta</div>
+<div class="verse">na nananambitan...!"&mdash;at saka tumawa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ha! ha! ha! oh! irog! Aking paraluman,</div>
+<div class="verse">hantung&#771;an ng&#771; aking buong kabuhayan!</div>
+<div class="verse">kung hinihiling mo'y tulang tula lamang</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">P&aacute;hin&aacute; 16</a></span>
+<div class="verse">ng&#771; upang ang dusa'y minsang mabawasan,</div>
+<div class="verse">naito't dinggin mo ang tula ng&#771; buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">"Halika! halika! Tangapin mo ng&#771;ayon</div>
+<div class="verse">ang tula ng&#771; aking pusong lumalang&#771;oy;</div>
+<div class="verse">basahing madali't dingging mahinahon</div>
+<div class="verse">ang hibik ng&#771; bawa't talatang nanaghoy,</div>
+<div class="verse">ang awit ng&#771; palad, ang sigaw, ang tutol.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">"Oh! pusong maramot! Pusong mapang-api,</div>
+<div class="verse">walang awang tala sa pagkaduhagi,</div>
+<div class="verse">halika! ha! ha! ha! ang dilim ng&#771; gabi,</div>
+<div class="verse">ang hal&iacute;k ng&#771; hang&#771;in ay pawa kong saks&iacute;</div>
+<div class="verse">sa panunumpa kong kita'y kinakasi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Halika't sinagin sa luha ng&#771; puso</div>
+<div class="verse">ang kulay ng&#771; aking sinimpang pagsamo,</div>
+<div class="verse">halika't basahin sa pamimintuho</div>
+<div class="verse">ang gintong pang&#771;arap ng&#771; aking pagsuyo</div>
+<div class="verse">na nananawagan hanggang masiphayo",</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div>
+<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div>
+<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito na natapos ya&oacute;ng panambitan,</div>
+<div class="verse">dito na naputol ang pananawagan</div>
+<div class="verse">ng&#771; sira ang bait, ng&#771; ul&oacute;l, ng&#771; hibang,</div>
+<div class="verse">ng&#771; pusong ginah&iacute;s at pinagkaitan</div>
+<div class="verse">niyang luwalhating katumbas ng&#771; buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;An&oacute;ng hirap pala ng&#771; gawang humibik</div>
+<div class="verse">sa isang ayaw mang tumugo't makin&iacute;g!</div>
+<div class="verse">&iexcl;An&oacute;ng hirap pala ng&#771; gawang umibig</div>
+<div class="verse">lalo't aapih&iacute;n sa silong ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ng&#771; hin&iacute;hibikang pinapanaginip.....!</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">P&aacute;hin&aacute; 17</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;KURUS AT LIBING&#771;AN..!</h3>
+
+<h5>(PAMAMANGLAW)</h5>
+
+<div class="pquote ind">(Irog: Kung ang kalungkutan
+ko'y tinutugon ng&#771; iyong
+damdamin ay pamuli't muling
+basahin mo lamang ang
+awit na ito. At ako'y talagang
+may ugali na <i>matapang</i> sa
+likod, at <i>duwag</i> sa harap.)
+</div>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Narito't malasin itong kalagayan</div>
+<div class="verse">At tutop ang no&oacute; sa kapighatian,</div>
+<div class="verse">Aking binabakas yaong kasayahang</div>
+<div class="verse">Nasulat sa dahon nitong kabuhayan.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi makakatkat ang mg&#771;a talata</div>
+<div class="verse">Na tik&oacute;m sa guhit ng&#771; mg&#771;a biyaya,</div>
+<div class="verse">At kung mayroon pang tagistis ng&#771; luha</div>
+<div class="verse">Ay luhang nanggaling sa pagkariwara.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aking kalupi, sa aklat ng&#771; palad</div>
+<div class="verse">Ay may mg&#771;a bagay na nang&#771;asusulat,</div>
+<div class="verse">Diyan makikita ang mukhang may hirap</div>
+<div class="verse">At pusong malaong lunod sa pang&#771;arap.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">P&aacute;hin&aacute; 18</a></span></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Diyan mamamalas ang isang larawang</div>
+<div class="verse">Sipi sa ulila't payapang libing&#771;an,</div>
+<div class="verse">Diyan makikita ang dusta kong buhay</div>
+<div class="verse">Na sawang-sawa na sa kaw&aacute;y ng&#771; hukay.</div>
+</div></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ko matalos itong nangyayari't</div>
+<div class="verse">Ang namamalas ko'y dil&iacute;m na parati,</div>
+<div class="verse">Bulo sa pagsuyo, bigo sa pagkasi,</div>
+<div class="verse">Kurus sa baunan ng&#771; naduduhagi.</div>
+</div></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa pinto ng&#771; puso'y nanawag na lagi</div>
+<div class="verse">Ang tinig ng&#771; dusang nakaaaglahi,</div>
+<div class="verse">Parang nananadyang sa aki'y bumati</div>
+<div class="verse">Ang labi ng&#771; hirap, tinik, dalamhati.</div>
+</div></div>
+<h4>VII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nais kong umibig. Ng&#771;uni't natatakot</div>
+<div class="verse">Na ako'y umibig at saka lumuhog,</div>
+<div class="verse">Pagka't nang&#771;ang&#771;ambang sa aki'y matapos</div>
+<div class="verse">Ang lahat ng&#771; aliw nitong Sangsinukob.</div>
+</div></div>
+<h4>VIII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Wala nang parusang gaya ng&#771; tumang&#771;is</div>
+<div class="verse">Sa harap ng&#771; isang hindi umiibig,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">P&aacute;hin&aacute; 19</a></span>
+<div class="verse">Wala nang parusang gaya ng&#771; tumitig</div>
+<div class="verse">Sa sung&#771;it ng&#771; dil&iacute;m ng&#771; gabing tahimik.</div>
+</div></div>
+<h4>IX.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sukat na sa akin ang ako'y malagak</div>
+<div class="verse">Sa pamamangka ko sa ilog ng&#771; hirap,</div>
+<div class="verse">Sukat nang masabing lagi kang pang&#771;arap.</div>
+<div class="verse">At matitiis na ang pasang bagabag.</div>
+</div></div>
+<h4>X.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Walang kailang&#771;ang mamatay sa dusa</div>
+<div class="verse">Huwag ang bawiin ang pagkikilala,</div>
+<div class="verse">Aking katuwaan kung ikaw'y makita</div>
+<div class="verse">Sa piling ng&#771; aliw na di magbabawa.</div>
+</div></div>
+<h4>XI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking matitiis na sarilihin ko</div>
+<div class="verse">Ang lahat ng&#771; pait sa buhay na ito</div>
+<div class="verse">Kahit ang magtimpi'y halik ng&#771; simbuy&oacute;</div>
+<div class="verse">Huwag ang abuting ikaw pa'y magtampo.</div>
+</div></div>
+<h4>XII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipalalagay kong masayang aliwan</div>
+<div class="verse">Ang namamalas kong kurus at libing&#771;an,</div>
+<div class="verse">Sapagka't sa aki'y darating ang araw</div>
+<div class="verse">At diyan uuwi ang hiram kong buhay.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">P&aacute;hin&aacute; 20</a></span></div>
+<h4>XIII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ko pinupukaw ang pagkamapalad</div>
+<div class="verse">Niyang iyong buhay na bagong ninikat,</div>
+<div class="verse">Ikaw ang bituwing takpan man ng&#771; ulap</div>
+<div class="verse">Ay maghahari din ang ningning na ing&#771;at.</div>
+</div></div>
+<h4>XIV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Lamang ang hang&#771;ad kong iyong mapaglining.</div>
+<div class="verse">Ay ang aking lungkot na di nagmamaliw,</div>
+<div class="verse">Lungkot na aywan ko kung saan nanggaling</div>
+<div class="verse">Kung sa mg&#771;a aklat ng&#771; isang paggiliw.</div>
+</div></div>
+<h4>XV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Matapos mabasa ang awit ng&#771; buhay</div>
+<div class="verse">Ay limutin mo na ang aking kundiman,</div>
+<div class="verse">Sapagka't ayokong mahawa kang tunay</div>
+<div class="verse">Sa taglay kong lungkot at kapighatian.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">P&aacute;hin&aacute; 21</a></span></div>
+
+<h3>KUNG AKO'Y SINO...</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huw&agrave;g nang itanong; iyong akalaing</div>
+<div class="verse">akong naghahayag ng&#771; maraming lihim</div>
+<div class="verse">ay isang binihag ng&#771; mg&#771;a hilahil,</div>
+<div class="verse">isang kaluluwang busabos ng&#771; lagim,</div>
+<div class="verse">isang nang&#771;ang&#771;arap sa ganda mong kimkim,</div>
+<div class="verse">isang tumatang&#771;is, isang dumadaing,</div>
+<div class="verse">isang nagaalay ng&#771; kanyang paggiliw,</div>
+<div class="verse">isang umaasang hindi hahabagin.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kung ako'y sino? Sukat na ng&#771;a sinta!</div>
+<div class="verse">ako ang tutugon sa mithi mo't pita...&iexcl;</div>
+<div class="verse">Ninanais mo bang ako'y makilala...?</div>
+<div class="verse">Kung gayo'y makinig:&mdash;Akong sumasamba</div>
+<div class="verse">sa iyong larawan sa tuwi-tuwina'y</div>
+<div class="verse">pusong laging bihag ng&#771; hirap, ng&#771; dusa,</div>
+<div class="verse">ako ang linikhang uhaw sa ginhawa't</div>
+<div class="verse">may ulap na lagi ang aking pag-asa.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kung ako'y sino? Isang nang&#771;ang&#771;arap</div>
+<div class="verse">magtamong biyaya sa iyong pagling&#771;ap...</div>
+<div class="verse">Isang umaawit ng&#771; lihim at hayag,</div>
+<div class="verse">isang kandong kandong ng&#771; mg&#771;a bagabag,</div>
+<div class="verse">isang nasasabik uminom, lumasap</div>
+<div class="verse">sa saro ng&#771; buhay ng&#771; tuwa, ng&#771; galak,</div>
+<div class="verse">isang binabayo ng&#771; mg&#771;a pahirap,</div>
+<div class="verse">isang umiibig sa iy&oacute; ng&#771; ganap.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">P&aacute;hin&aacute; 22</a></span></div>
+
+<h3>Si Puring...!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sabihin na ninyong ako'y nang&#771;ang&#771;arap</div>
+<div class="verse">&oacute; nananaginip sa Sangmaliwanag</div>
+<div class="verse">ay di babawiin itong pag-uulat</div>
+<div class="verse">sa isang dalagang may magandang palad.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">May tikas-bayani at tindig Sultana,</div>
+<div class="verse">may hinhing kaagaw ng&#771; mg&#771;a sampaga,</div>
+<div class="verse">may samyong kundimang hindi magbabawa</div>
+<div class="verse">datnan ma't panawan ng&#771; gabi't umaga.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mat&aacute;ng katalo ng&#771; mayuming tala'y</div>
+<div class="verse">sapat nang bumihis sa pusong naluha,</div>
+<div class="verse">ang ng&#771;iting animo'y kaban ng&#771; biyaya'y</div>
+<div class="verse">makaliligaya sa mg&#771;a kawawa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Si <i>Jos&eacute; Vendido'y</i> subukang buhayi't</div>
+<div class="verse">sa diwatang ito'y pilit na gigiliw,</div>
+<div class="verse">paano'y may gandang batis ng&#771; tulain,</div>
+<div class="verse">paano'y may yuming aklat ng&#771; damdamin.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">P&aacute;hin&aacute; 23</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;NOON...!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Noon, ikaw'y aking minamalasmalas</div>
+<div class="verse">sa pusod ng&#771; gayong tahimik na gubat,</div>
+<div class="verse">ang iyong larawan noo'y nasisinag</div>
+<div class="verse">sa linaw ng&#771; batis na awit ng&#771; palad.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw'y namimili ng&#771; batong mainam</div>
+<div class="verse">at nilalaro mo ang mg&#771;a halaman,</div>
+<div class="verse">sa damdam ko baga'y ang bawa't hawakan</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a kamay mo'y nagtataglay buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Yaong "makahiyang" mahinhi't mayumi</div>
+<div class="verse">ng&#771; iyong hawaka'y hindi man nang&#771;imi,</div>
+<div class="verse">paano'y may galing ang iyong daliri't</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a kamay mo'y banal, tang&#771;ing tang&#771;i.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa puso'y tumubo ang isang paghang&#771;a,</div>
+<div class="verse">naguhit sa pitak ang isang diwata,</div>
+<div class="verse">aywan ko kung ikaw!  At tila ikaw ng&#771;a!</div>
+<div class="verse">Subali't Mayumi, &iquest;ikaw'y maaawa?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Magsabi ang aklat na iyong binasa</div>
+<div class="verse">kundi ang buhay ko'y siniklot ng&#771; dusa,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">P&aacute;hin&aacute; 24</a></span>
+<div class="verse">magsabi ang gubat kung hindi natayang</div>
+<div class="verse">ang tulog kong puso'y iyong binalisa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Mayumi, buhayin ang yumaong araw</div>
+<div class="verse">sa tabi ng&#771; batis at lilim ng&#771; parang,</div>
+<div class="verse">kung magunita na'y dapat mong malamang</div>
+<div class="verse">naririto akong tigib kalumbayan.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">P&aacute;hin&aacute; 25</a></span></div>
+
+<h3>Bagong Taon...</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ko matalos kung ang aking puso'y</div>
+<div class="verse">Magbabagong ta&oacute;n sa pagkasiphayo,</div>
+<div class="verse">Ako'y naririto't ikaw ay malayo</div>
+<div class="verse">Na animo'y buwang sa aki'y nagtago.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Inaasahan ko ng&#771; buong pagasa</div>
+<div class="verse">Na ikaw sa aki'y sadyang lumimot na,</div>
+<div class="verse">Kung magkakagayo'y iyong makikita</div>
+<div class="verse">Ang maputlang bangkay sa gitna ng&#771; dusa.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako, sakali mang iniwan sa hirap</div>
+<div class="verse">Ay nagsasaya rin kahit sa pang&#771;arap,</div>
+<div class="verse">Sapagka't nais ko na iyong mamalas</div>
+<div class="verse">Na ako'y marunong magdal&aacute; ng&#771; palad.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa pagpasok ng&#771;a ng&#771; bagong taon mo</div>
+<div class="verse">Ay pawang ligaya ang hinahang&#771;ad ko</div>
+<div class="verse">Na iyong tamuhin sa buhay na ito</div>
+<div class="verse">Kahit pang&#771;arap daw ang lahat sa mundo.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">P&aacute;hin&aacute; 26</a></span></div>
+
+<h4>KUNDIMAN NG PUSO</h4>
+
+<h3>&iexcl;...............!</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pang&#771;alang sing-bang&#771;o ng&#771; mg&#771;a sampaga,</div>
+<div class="verse">laman ng&#771; tulain, hamog sa umaga,</div>
+<div class="verse">awitan ng&#771; ibong kahalihalina,</div>
+<div class="verse">bulong ng&#771; batisang badha ng&#771; ligaya.</div>
+<div class="verseind">Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas,</div>
+<div class="verse">upang magkadiwa ang aking panulat,</div>
+<div class="verse">sa aki'y sukat na ang bang&#771;o mong ing&#771;at</div>
+<div class="verse">upang ikabuhay ng&#771; imbi kong palad.</div>
+<div class="verseind">Ikaw ang may sala!  Bulaang makata</div>
+<div class="verse">ang hindi sa iyo'y mahibang na kusa,</div>
+<div class="verse">bulaang damdamin ang di magtiwala</div>
+<div class="verse">sa ganda mong iyan, ng&#771; lahat ng&#771; nasa.</div>
+<div class="verseind">Yamang ginulo mo ang aking isipan</div>
+<div class="verse">at naging ng&#771;iti ka sa aking kundiman,</div>
+<div class="verse">bayaan mo ng&#771;ayong sa iyo'y ialay</div>
+<div class="verse">ang buong palad kong tang&#771;ing iyo lamang.</div>
+<div class="verseind">Napakatagal nang ikaw'y natatago</div>
+<div class="verse">sa pitak ng&#771; aking lumuluhang puso,</div>
+<div class="verse">ang iyong larawa'y talang walang labo</div>
+<div class="verse">at siyang handugan ng&#771; aking pagsuyo.</div>
+<div class="verseind">Kung nagbabasa ka'y tapunan ng&#771; malay</div>
+<div class="verse">ang kabuhayan kong walang kasayahan,</div>
+<div class="verse">kung masasamid ka'y iyo nang asahan</div>
+<div class="verse">na ikaw ang aking laging gunamgunam.</div>
+<div class="verseind">Sa paminsanminsa'y tapunan ng&#771; titig</div>
+<div class="verse">ang isang makatang hibang sa pagibig,</div>
+<div class="verse">bago ka mahiga'y tuming&#771;in sa lang&#771;it</div>
+<div class="verse">at mababakas mong ako'y umaawit.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">P&aacute;hin&aacute; 27</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;ALA-ALA....!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huw&aacute;g mong isiping kita'y linilimot,</div>
+<div class="verse">huwag mong asahang ang aking pag-irog</div>
+<div class="i3">ay wala't kupas na</div>
+<div class="i3">sa kimkim mong ganda,</div>
+<div class="verse">huwag, aking kasi. Walang pagkatapos</div>
+<div class="verse">ang tibok ng&#771; pusong napabubusabos.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw'y nagmalaki!  Ako'y di binati</div>
+<div class="verse">at parang hindi na kakilalang tang&#771;i,</div>
+<div class="i3">ganyan ng&#771;ang talaga</div>
+<div class="i3">ang taong maganda,</div>
+<div class="verse">mapagmalakihin sapagka't may uri</div>
+<div class="verse">na lubhang mataas kay sa isang Hari.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y linimot mo. Kahit magkakita'y</div>
+<div class="verse">hindi man ng&#771;itian, gayong kakilala,</div>
+<div class="i3">hindi ba't diwata</div>
+<div class="i3">ikaw nitong diwa?</div>
+<div class="verse">Hindi ba't batisan ikaw ng&#771; pag-asa</div>
+<div class="verse">at ikaw'y may bang&#771;ong sipi sa sampaga?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tapunan ng&#771; malas ang masayang araw</div>
+<div class="verse">na ako'y busabos niyang kagandahang</div>
+<div class="i3">pumukaw na muli</div>
+<div class="i3">sa aking kudyapi,</div>
+<div class="verse">doo'y mababakas ang isang larawang</div>
+<div class="verse">ako'y nakaluhod at nananambitan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">P&aacute;hin&aacute; 28</a></span>
+<div class="verse">Iyan ang larawan ng&#771; isang makata</div>
+<div class="verse">na uhaw na uhaw sa kimkim mong awa,</div>
+<div class="i3">Iyan ang umawit</div>
+<div class="i3">sa lahat ng&#771; sakit</div>
+<div class="verse">na taglay ng&#771; pusong laging lumuluha</div>
+<div class="verse">at sabik na sabik sa iyong kaling&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;ayo'y naririto't muling umaawit</div>
+<div class="verse">ang iyong makatang inapi't hinapis,</div>
+<div class="i3">habang inaapi'y</div>
+<div class="i3">lalong lumalaki</div>
+<div class="verse">sa dilag mong iyan, ang aking pag-ibig</div>
+<div class="verse">pagka't ang puso ko'y singlawak ng&#771; lang&#771;it.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">P&aacute;hin&aacute; 29</a></span></div>
+
+<h3>Saksi...!</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw nga'y dapat kong mahalin nang labis</div>
+<div class="verse">at ukulang tang&#771;i ng&#771; aking pagibig,</div>
+<div class="verse">pagka't natunayang ikaw'y isang lang&#771;it</div>
+<div class="verse">na di dadalawin ng&#771; mg&#771;a pang&#771;anib.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nananalig akong napakadalisay</div>
+<div class="verse">ng&#771; iyong pag-ibig sa ating suyuan,</div>
+<div class="verse">kaya't ang puso ko'y nagpapakatibay</div>
+<div class="verse">hanggang sa sumapit ang dakilang araw.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagaaralan ko, hanggang makakaya</div>
+<div class="verse">na ikaw'y malagak sa tuwa't ginhawa,</div>
+<div class="verse">pagiing&#771;atan kong huwag kang magdusa</div>
+<div class="verse">kung na sa sa akin ang iyong ligaya.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't aking irog:  Ikaw'y pumanatag;</div>
+<div class="verse">at kung sakali mang tayo'y mabagabag</div>
+<div class="verse">ay huwag magtak&aacute; sa Sangmaliwanag</div>
+<div class="verse">pagka't ang lang&#771;it ma'y nagaalapaap..!</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">P&aacute;hin&aacute; 30</a></span></div>
+
+<h3>Kundiman...!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dalagang butihin: Huwag kang humang&#771;a</div>
+<div class="verse">kung iyong makitang ang mata'y may luha,</div>
+<div class="verse">ang kabuhayan ko'y hindi maapula</div>
+<div class="verse">sa ikatatamo ng&#771; tang&#771;ing biyaya.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang luha sa mata'y laging bumabalong,</div>
+<div class="verse">ang aking damdamin ay linilingatong,</div>
+<div class="verse">ang kulay ng&#771; madla'y malamlam na hapon,</div>
+<div class="verse">ang ayos ng&#771; lahat ay parang kabaong.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aking paghiga'y laging nakikita</div>
+<div class="verse">ang iyong larawan, dakilang dalaga</div>
+<div class="verse">ikaw'y maniwalang ako'y umaasa</div>
+<div class="verse">na di aabutin ako ng&#771; umaga.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't kung sakaling ikaw'y may pagling&#771;ap</div>
+<div class="verse">kung may pagting&#771;in ka sa imbi kong palad,</div>
+<div class="verse">ay mangyari mo ng&#771;ang iligtas sa hirap</div>
+<div class="verse">ang kabuhayan kong sawa sa pang&#771;arap.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">P&aacute;hin&aacute; 31</a></span></div>
+
+<h3>Ang iyong pangako</h3>
+
+<div class="pquote right"><i>Sa iyo, Pitimin&iacute;.</i></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Bago ka umalis at naglakbay baya'y</div>
+<div class="verse">may naging pang&#771;akong sa aki'y iniwan</div>
+<div class="verse">pang&#771;akong sa aki'y naging bagong araw</div>
+<div class="verse">na nikat sa gitna ng&#771; katanghalian,</div>
+<div class="verse">paano'y pang&#771;akong sa katotohana'y</div>
+<div class="verse">nagbukas ng&#771; pinto ng&#771; kaligayahan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Ikaw'y napalayo.  Ako'y ilinagak</div>
+<div class="verse">sa lang&#771;it ng&#771; isang masung&#771;it na palad</div>
+<div class="verse">napatulad ako sa kimpal ng&#771; ulap</div>
+<div class="verse">na walang bituwing magarang ninikat,</div>
+<div class="verse">ang kabuhayan ko'y naging isang dagat</div>
+<div class="verse">na di matatawid kahit sa pang&#771;arap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Pinag-aralan kong lumang&#771;oy sa sakit</div>
+<div class="verse">at buong lakas ko ang siyang ginamit</div>
+<div class="verse">ang iyong pang&#771;ako sa aking pang&#771;anib</div>
+<div class="verse">ay siyang timbulang kaw&aacute;y ng&#771; pagibig,</div>
+<div class="verse">noon ko nalamang ang taglay kong hapis</div>
+<div class="verse">ay di magbabawa't singlawak ng&#771; lang&#771;it.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Pinagtiisan kong labanan ang aking</div>
+<div class="verse">pasanpasang hirap at mg&#771;a damdamin,</div>
+<div class="verse">ang kawikaan ko'y ang gabing malalim</div>
+<div class="verse">na napakasung&#771;it ay natatapos din.</div>
+<div class="verse">Ang taglay kong dusa kung ako'y palarin</div>
+<div class="verse">ay magiging say&aacute;ng hindi magmamaliw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Walang saglit na di ang iyong pang&#771;ako</div>
+<div class="verse">ang napapasulat sa aklat ng&#771; puso,</div>
+<div class="verse">walang araw na di ang aking pagsuyo</div>
+<div class="verse">ay sabik sa tuwang kapintupintuho</div>
+<div class="verse">kaya't nangyayaring madalas maligo</div>
+<div class="verse">itong aking palad sa luhang nunulo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">P&aacute;hin&aacute; 32</a></span>
+<div class="verse">Isinulit mo pang sa iyong pagdating</div>
+<div class="verse">ang iyong pang&#771;ako'y sadyang tutuparin,</div>
+<div class="verse">ang aking pagasang puyapos ng&#771; dilim</div>
+<div class="verse">ay kinabakasan ng&#771; bahagyang aliw,</div>
+<div class="verse">paano'y umasang iyong tutubusin</div>
+<div class="verse">ang kunis ng&#771; buhay sa guhit ng&#771; libing.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Magmula na noo'y naging maliwanag</div>
+<div class="verse">ang lang&#771;it ng&#771; pusong nagaalapaap,</div>
+<div class="verse">ang kurus na aking laging namamalas</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a libing&#771;an ng&#771; nang&#771;apahamak,</div>
+<div class="verse">sa aking paning&#771;in ay naging watawat</div>
+<div class="verse">na kulay lungtiang kapang&#771;apang&#771;arap!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Ikaw'y napabalik, at tayo'y nagkita!</div>
+<div class="verse">ang lamang palagi nitong alaala'y</div>
+<div class="verse">ang iyong pang&#771;akong hindi magbabawa</div>
+<div class="verse">na ng&#771;ayo'y ibig kong tuparin mo sana,</div>
+<div class="verse">ng&#771;unit hinding hindi.  Ang aking pagasa'y</div>
+<div class="verse">iyong ipinako sa kurus ng&#771; dusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Sa ganyang paraa'y di kaya manglambot</div>
+<div class="verse">ang kabuhayan kong puyapos ng&#771; lungkot?</div>
+<div class="verse">At sa pagkabigo'y hindi ba himutok</div>
+<div class="verse">ang sa damdamin ko'y minsang maglalagos?</div>
+<div class="verse">Ang mukha ng&#771; araw ay biglang lumubog</div>
+<div class="verse">sa likod ng&#771; isang mapanglaw na bundok.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Sulyapan mo ng&#771;ayon itong kalagaya't</div>
+<div class="verse">balisang balisa sa kapighatian,</div>
+<div class="verse">at hanggang hindi mo binibigyang tibay</div>
+<div class="verse">ang naging pang&#771;ako sa dusta kong buhay</div>
+<div class="verse">ang kaluluwa ko'y magiging larawan</div>
+<div class="verse">ng&#771; nakalulumong kurus at libing&#771;an.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">P&aacute;hin&aacute; 33</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;ANG REYNA ELENA.....!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ayu't lumalakad. Magarang magarang</div>
+<div class="verse">animo'y bituing nahulog sa lupa,</div>
+<div class="verse">kung minsa'y nagiging hibang itong diwa</div>
+<div class="verse">at kung magkaminsa'y para akong bata,</div>
+<div class="verse">paano'y hindi ko masukat sa haka</div>
+<div class="verse">ang nararapat kong ihaing paghang&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung kita'y itulad sa dakilang araw</div>
+<div class="verse">at ako ang lupa, ang lupang tuntung&#771;an,</div>
+<div class="verse">ay masasabi mong ako'y walang galang</div>
+<div class="verse">at ako ay bihag niyong gunam-gunam.</div>
+<div class="verse">Subali't butihin! Ang aking tinuran</div>
+<div class="verse">ay tibok at utos ng&#771; katotohanan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ikaw'y Reyna man sa ganda't ugali,</div>
+<div class="verse">naman sa pang&#771;arap, ako'y isang Hari;</div>
+<div class="verse">kaya't kung sabihi'y tala kang mayumi,</div>
+<div class="verse">hamog sa umaga, bang&#771;ong walang pawi,</div>
+<div class="verse">ikaw ay manalig, manalig kang tang&#771;i</div>
+<div class="verse">at ang nagsasabi'y nabatu-balani.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hanggang tumataas iyang kalagayan</div>
+<div class="verse">nama'y naiingit itong kapalaran,</div>
+<div class="verse">ang gunitain ko ay baka mawalay</div>
+<div class="verse">sa puso mo't diwa ang aking pang&#771;alan,</div>
+<div class="verse">kung magkakagayon, irog ay asahang</div>
+<div class="verse">sa aki'y babagsak ang Sangkatauhan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">P&aacute;hin&aacute; 34</a></span>
+<div class="verse">Sa iyo'y bagay ng&#771;a yaong pagka-Reyna,</div>
+<div class="verse">pagka't sa ayos mo'y isa kang Zenobia,</div>
+<div class="verse">may puso kang Judith, may ng&#771;iting Ofelia,</div>
+<div class="verse">may diwang de Arco't may samyo kang Portia,</div>
+<div class="verse">samantalang ako, akong umaasa'y</div>
+<div class="verse">isa lamang kawal na lun&oacute;d sa dusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa paminsan-minsa'y maanong kuruing</div>
+<div class="verse">wala nang itagal ang aking damdamin,</div>
+<div class="verse">kung magdaramot ka, Reyna kong butihin</div>
+<div class="verse">at di mahahabag sa pagkahilahil</div>
+<div class="verse">ay iyong asahang ang aking paggiliw</div>
+<div class="verse">ay magkakalbaryong walang p&aacute;gmamaliw.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">P&aacute;hin&aacute; 35</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;Huwag kang manganib...!</h3>
+
+<h4>(SAGOT SA LIHAM MO)</h4>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Maasahan mo ang aking pag-ibig,</div>
+<div class="verse">ang buong buhay ko hanggang mayrong lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">hanggang mayrong araw, tala, gubat, batis</div>
+<div class="verse">ang iyong pang&#771;ala'y laging na sa isip.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag kang mang&#771;anib!  Di ko malilimot</div>
+<div class="verse">ang ganda mong iyang sipi sa kampupot,</div>
+<div class="verse">ang bang&#771;o at tamis ng&#771; isang pag-irog</div>
+<div class="verse">ay na sa sa iyo't hindi mauubos.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang matunghayan ko ang padalang liham,</div>
+<div class="verse">luha ko'y tumulo sa kapighatian,</div>
+<div class="verse">paano'y gumuhit sa aking isipan</div>
+<div class="verse">na: <i>ang tagump&aacute;y ko'y iyong kamatayan</i>.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ko akalaing iyong ikahapis</div>
+<div class="verse">ang pagtatagumpay ng&#771; ating pag-ibig,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">P&aacute;hin&aacute; 36</a></span>
+<div class="verse">ang mg&#771;a luha mo'y ulan ng&#771; pasakit,</div>
+<div class="verse">ang kalumbayan mo'y pagdilim ng&#771; lang&#771;it.</div>
+</div></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pagtiwala'y tibay ng&#771; pagkasi,</div>
+<div class="verse">timbulan ng&#771; puso ng&#771; naruruhagi,</div>
+<div class="verse">panilo sa mg&#771;a tapat na lalaki,</div>
+<div class="verse">pag-asa ng&#771; palad na di mapuputi.</div>
+</div></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag mong isiping ako'y magsasawa</div>
+<div class="verse">sa ating suyuang busog sa biyaya,</div>
+<div class="verse">ang iyong larawa'y laging na sa diwa't</div>
+<div class="verse">ang iyong pang&#771;alan ay aking dambana.</div>
+</div></div>
+<h4>VII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking natunghayan sa padalang sulat</div>
+<div class="verse">ang kalungkutan mo't sinisimpang hirap.</div>
+<div class="verse">Kay hirap maghintay ng&#771; masayang bukas!</div>
+<div class="verse">Kay hirap sabikin ng&#771; isang pang&#771;arap!</div>
+</div></div>
+<h4>VIII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Magtiis ka irog!  Darating ang araw</div>
+<div class="verse">na ikaw at ako ay magkakapisan,</div>
+<div class="verse">ang ulap sa ati'y biglang mapaparam</div>
+<div class="verse">at magliliwanag ang Sangkatauhan.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">P&aacute;hin&aacute; 37</a></span></div>
+<h4>IX.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag kang mang&#771;anib!  Darating sa atin</div>
+<div class="verse">ang isang sandaling batis ng&#771; paggiliw,</div>
+<div class="verse">diy&aacute;n matataya ang di magmamaliw</div>
+<div class="verse">na aking pagling&#771;ap sa pagkabutihin.</div>
+</div></div>
+<h4>X.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kung katunayan ng&#771; aking pag-ibig</div>
+<div class="verse">ang hinihintay mong sa iyo'y isulit</div>
+<div class="verse">ay narito akong gaya mong may hapis</div>
+<div class="verse">at isinusumpa ang nunung&#771;ong lang&#771;it.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">P&aacute;hin&aacute; 38</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;Lihim ng mga titig!...</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ibig kong hulaan sa silong ng&#771; Lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ang lihim na saklaw niyang mg&#771;a titig,</div>
+<div class="verse">isang suliraning nagpapahiwatig,</div>
+<div class="verse">ng&#771; maraming bagay, ng&#771; luha't pag-ibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y manghuhula sa bagay na iyan,</div>
+<div class="verse">pagka't nababasa, sa hugis, sa galaw</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a titig mong halik ng&#771; kundiman</div>
+<div class="verse">ang ibig sabihin at pita ng&#771; buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw'y nagtatapon nang minsa'y pagsuyo,</div>
+<div class="verse">minsa'y pang-aaba't minsa'y panibugho,</div>
+<div class="verse">minsa'y paanyaya sa tibok ng&#771; puso</div>
+<div class="verse">nang upang sumamba't sa iyo'y sumamo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a titig mo'y may saklaw na lihim,</div>
+<div class="verse">at maraming bagay ang ibig sabihin,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't sa palad ko'y isang suliraning</div>
+<div class="verse">nagkakahulugang ako'y ginigiliw.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">P&aacute;hin&aacute; 39</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;CHOLENG...!</h3>
+
+<div class="pquote ind">(Tang&#771;ing sinulat upang
+ihandog sa kaarawan mo&mdash;<br/>
+ika 13 ng&#771; Nov.)
+</div>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Guhit ng&#771; liwanag, kislap ng&#771; ligaya,</div>
+<div class="verse">talutot na ginto ng&#771; isang sampaga,</div>
+<div class="verse">kalupi ng&#771; buhay, hamog sa umaga,</div>
+<div class="verse">Bathalang ang awa'y hindi magbabawa,</div>
+<div class="verse">kaban ng&#771; kundimang sa nang&#771;ung&#771;ulila'y</div>
+<div class="verse">halik ng&#771; biyaya't sugo ng&#771; ginhawa,</div>
+<div class="verse">timbulan ng&#771; palad sa mg&#771;a parusa,</div>
+<div class="verse">tinig na mayumi ng&#771; mahinhing maya.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Larawang kalasag sa mg&#771;a pasakit,</div>
+<div class="verse">tulay ng&#771; lwalhating patung&#771;o sa lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">halamang magarang sa paligid-ligid</div>
+<div class="verse">ay mg&#771;a bulaklak na kaakitakit,</div>
+<div class="verse">bundok na palaging sa libis ay batis</div>
+<div class="verse">na maiinuman ng&#771; budhing malinis,</div>
+<div class="verse">dagat na payapang katapat ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">na minsa'y magbang&#771;ong kapang&#771;apang&#771;anib.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">P&aacute;hin&aacute; 40</a></span></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sultana ng&#771; Pasig, mahinhing Makiling,</div>
+<div class="verse">sa ganda'y reyna nang dapat pang&#771;arapin,</div>
+<div class="verse">isang Sinukuang anang salaysayi'y</div>
+<div class="verse">babaing bumihag sa libong damdamin,</div>
+<div class="verse">usok ng&#771; kamanyang na di magmamaliw,</div>
+<div class="verse">Lang&#771;it na masaya at Buwang butihin,</div>
+<div class="verse">Olimpong mayaman sa mg&#771;a awitin,</div>
+<div class="verse">buhay na badhaan ng&#771; isang paggiliw.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tahimik na lang&#771;it na nang&#771;ang&#771;aninag</div>
+<div class="verse">ang lamang biyayang tugon sa pang&#771;arap,</div>
+<div class="verse">mg&#771;a kayamanang hindi matitinag,</div>
+<div class="verse">sampagang sa bang&#771;o'y tulang walang kupas,</div>
+<div class="verse">talang nagsasayang may mayuming sinag,</div>
+<div class="verse">aklat na talaan ng&#771; aliw ng&#771; palad,</div>
+<div class="verse">dahon ng&#771; kaluping yaong nasusulat</div>
+<div class="verse">ay kadakilaan ng&#771; damdaming ing&#771;at.</div>
+</div></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tingkad ng&#771; pagasa, tuhog ng&#771; kampupot,</div>
+<div class="verse">kudyapi ng&#771; palad, tamis ng&#771; pagirog,</div>
+<div class="verse">watawat na sipi sa lalong matayog</div>
+<div class="verse">na kaligayahang hindi mauubos,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">P&aacute;hin&aacute; 41</a></span>
+<div class="verse">haligi ng&#771; buhay na di matutupok</div>
+<div class="verse">ng&#771; apoy ng&#771; samang dito'y nagsianod,</div>
+<div class="verse">bathala ng&#771; gandang kung siyang magutos</div>
+<div class="verse">sa matatakuti'y mawawalang takot.</div>
+</div></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ang si Choleng na sadyang mayumi't</div>
+<div class="verse">laman ng&#771; panulat na kahilihili,</div>
+<div class="verse">iyan ang larawang aking binabati</div>
+<div class="verse">at isang dalagang hiyas nitong Lahi,</div>
+<div class="verse">iyan ang diwatang ang paguugali'y</div>
+<div class="verse">mayamang talaan ng&#771; saya't lwalhati,</div>
+<div class="verse">iyan ang sampagang ang samyo, ang uri'y</div>
+<div class="verse">pawang kapalarang walang pagkapawi.</div>
+</div></div>
+<h4>VII.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At ng&#771;ayo'y araw mo!  Ng&#771;uni't ano kaya</div>
+<div class="verse">ang maiaalay sa isang himala?</div>
+<div class="verse">Walang wala Choleng! Hindi mg&#771;a tula,</div>
+<div class="verse">ni hindi pang&#771;arap sa gitna ng&#771; tuwa,</div>
+<div class="verse">kundi mg&#771;a mithing: <i>buhay</i>, <i>lak&aacute;s</i>, <i>tyaga</i>,</div>
+<div class="verse">ang sa talaan mo ay mang&#771;apatala,</div>
+<div class="verse">iyan ang mabuting kalasag na handa</div>
+<div class="verse">upang sapitin mo ang inaadhika.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">P&aacute;hin&aacute; 42</a></span></div>
+<h4>VIII.</h4>
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Basahin pa Choleng sa aklat ng&#771; buhay</div>
+<div class="verse">ang tingkad ng&#771; aking dalang&#771;ing dalisay;</div>
+<div class="verse">"Buhay mo'y maglayag sa kaligayahang</div>
+<div class="verse">pang&#771;arap ng&#771; lahat sa Sangkatauhan.</div>
+<div class="verse">Isang pagtatapat: Sa lupang ibabaw</div>
+<div class="verse">ang palad ng&#771; madla ay isang digmaan,</div>
+<div class="verse">ang iyong paglakad ay pakaing&#771;ata't</div>
+<div class="verse">ang buhay ng&#771; tao'y panaginip lamang.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">P&aacute;hin&aacute; 43</a></span></div>
+
+<h3>TINDING...</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Magsabi ang Lang&#771;it kundi ikaw'y talang</div>
+<div class="verse">Nagbigay sa akin ng&#771; tuwa't biyaya,</div>
+<div class="verse">Magsabi ang lahat kung hindi diwata</div>
+<div class="verse">Ikaw ng&#771; lalo mang pihikang makata.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw'y maniwalang ang musmos kong puso'y</div>
+<div class="verse">Natuto sa iyong humag&#771;a't sumamo,</div>
+<div class="verse">Sisihin ang iyong dikit na nagturo</div>
+<div class="verse">Sa kabuhayan ko, ng&#771; pamimintuho.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At sino sa iyo ang hindi hahang&#771;a?</div>
+<div class="verse">Ikaw'y paralumang batis ng&#771; biyaya,</div>
+<div class="verse">Pakpak ng&#771; pang&#771;arap at Reyna ng&#771; awa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang dilim ng&#771; gabi sa aki'y natapos,</div>
+<div class="verse">Ng&#771;umiti sa tangkay ang mg&#771;a kampupot,</div>
+<div class="verse">Gayon ma'y narito't puso ko'y busabos.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">P&aacute;hin&aacute; 44</a></span></div>
+
+<h3>Noo'y isang hapon...</h3>
+
+<div class="pquote ind">(Kay......................)</div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Noo'y is&aacute;ng hapon! Ikaw'y nakadung&#771;aw</div>
+<div class="verse">At waring inip na sa lagay ng&#771; araw,</div>
+<div class="verse">Ang ayos mo noon ay nakalarawan</div>
+<div class="verse">Sa puso kong itong tig&iacute;b kalumbayan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Anom&aacute;ng gawin ko'y hindi na mapawi</div>
+<div class="verse">Ang naging anyo mong pagkayumi-yumi,</div>
+<div class="verse">&iexcl;It&oacute;ng aking pusong nagdadalamhati'y</div>
+<div class="verse">Tinuruan mo pang umibig na tang&#771;i!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung nang unang dako'y hindi ko nasabi</div>
+<div class="verse">Sa iyo ang aking tunay na pagkasi</div>
+<div class="verse">Ay pagka't ang aking puso ay napipi</div>
+<div class="verse">Sa har&aacute;p ng&#771; dik&iacute;t na kawiliwili.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa ng&#771;ayo'y narit&oacute; at iyong busabos</div>
+<div class="verse">Ang aking panulat at aking pag-irog;</div>
+<div class="verse">Ang aking panitik: walang pagkapagod,</div>
+<div class="verse">Ang aking pag-ibig: walang pagkatapos.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung pang&#771;arapin ko ang lamlam ng&#771; araw</div>
+<div class="verse">At nag&iacute;ng anyo mo sa pagkakadung&#771;aw</div>
+<div class="verse">Ay minsang sumagi sa aking isipang</div>
+<div class="verse">"&iquest;Ikaw kaya'y aking mag&iacute;ng Paraluman?"</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">P&aacute;hin&aacute; 45</a></span></div>
+
+<h3>Daglian...</h3>
+
+<div class="pquote ind">(Sa iyo rin...)</div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung sa iyong pag-iis&aacute;</div>
+<div class="verse">O sa iyong pagbabas&aacute;</div>
+<div class="verse">Ay may matutunghayan ka</div>
+<div class="verse">Na tunay na sumisint&aacute;,</div>
+<div class="verse">Ya&oacute;n ay wala nang ib&aacute;</div>
+<div class="verse">Kungdi akong nagbabat&aacute;.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Akin na ng&#771;ang naiulat</div>
+<div class="verse">sa iyo, ang aking palad,</div>
+<div class="verse">Ng&#771;uni't ang aking panulat</div>
+<div class="verse">Ay di makapagsisiwalat</div>
+<div class="verse">Ng&#771; <i>layon</i> ko at <i>pang&#771;arap</i>.</div>
+<div class="verse">Kakambal ko kaya'y hirap?</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tinding: ikaw'y maniwala</div>
+<div class="verse">Na ang aking puso't diwa</div>
+<div class="verse">Sa iyo'y sangla kong pawa;</div>
+<div class="verse">Ang puso ko'y humahang&#771;a,</div>
+<div class="verse">Ng&#771;uni't um&iacute;d itong dila,</div>
+<div class="verse">Ito kaya'y malikmata?</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang may pagsintang malabis</div>
+<div class="verse">Ay umid at nahahapis,</div>
+<div class="verse">Ligaya na ng&#771;ang masilip</div>
+<div class="verse">Yaong kanyang nilalang&#771;it,</div>
+<div class="verse">&iquest;Tubsin mo kaya sa sakit</div>
+<div class="verse">Ang pagkasi kong malinis?</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">P&aacute;hin&aacute; 46</a></span></div>
+
+<h3>Unang damdamin!</h3>
+
+<div class="pquote ind">(Sa iyo.....)</div>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Bathala ng&#771; ganda!  Hindi kailang&#771;ang</div>
+<div class="verse">sa aki'y magtaka sakaling alayan</div>
+<div class="verse">ng&#771; paos na tinig ng&#771; aking kundiman,</div>
+<div class="verse">pagka't alam mo nang diwata kang tunay.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw ang pumukaw sa aking panulat</div>
+<div class="verse">upang maawit ko ang yumi mong ing&#771;at,</div>
+<div class="verse">ikaw ang sa aking kalupi ng&#771; palad</div>
+<div class="verse">ay unang nagtitik ng&#771; isang pang&#771;arap.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipagpatawad mong sa iyo'y sabihing</div>
+<div class="verse">ikaw ang bathalang pumukaw sa akin,</div>
+<div class="verse">ikaw ang nagbukas sa aking damdamin</div>
+<div class="verse">ng&#771; lihim at unang pinto ng&#771; paggiliw.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kundi kasalanan ang gawang tumang&#771;is</div>
+<div class="verse">ay ibilang mo nang kita'y iniibig</div>
+<div class="verse">at kung ang luhog ko'y iyong ikagalit</div>
+<div class="verse">ay ibibilang kong isang panaginip.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">P&aacute;hin&aacute; 47</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;INFIERNO....!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tinatakhan mo ba ang aking pag-irog?</div>
+<div class="verse">Dinaramdam mo ba ang aking paglimot?</div>
+<div class="verse">Huwag kang mamangha't di mo masusubok</div>
+<div class="verse">ang kadalisayan ng&#771; aking pagluhog.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aki'y di sukat ang mg&#771;a babae,</div>
+<div class="verse">sa aki'y di sukat ang iyong pagkasi,</div>
+<div class="verse">ako'y inianak sa pagkaduhagi</div>
+<div class="verse">kaya't magagawa ang minamabuti.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y malilimot kung siya mong nais</div>
+<div class="verse">at pakasumpain sa silong ng&#771; lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">ikaw'y may laya pang sa iba'y umibig</div>
+<div class="verse">pagka't may ganda kang hiraman ng&#771; awit.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Subali't alaming... ikaw'y masasayang</div>
+<div class="verse">kung mahihilig ka sa ibang kandung&#771;an,</div>
+<div class="verse">sapagka't ang ating nang&#771;agdaang araw</div>
+<div class="verse">ay di malalanta sa iyong isipan!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lahat sa lupa'y iyong mahahamak</div>
+<div class="verse">at maaari kang magbago ng&#771; palad,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't susundan ka sa iyong paglakad</div>
+<div class="verse">ng&#771; isang anino ng&#771; ating lumipas.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyong magagawa ang ako'y limutin</div>
+<div class="verse">at matitiis ko ang pagkahilahil,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">P&aacute;hin&aacute; 48</a></span>
+<div class="verse">iyo mang isangla ang iyong paggiliw</div>
+<div class="verse">sa ibang binata'y... di ko daramdamin!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung tunay mang <i>lang&#771;it</i> ang iyong pagkasi'y</div>
+<div class="verse">isang <i>Infierno</i> ring aking masasabi,</div>
+<div class="verse">bihira sa mg&#771;a magandang babae</div>
+<div class="verse">ang di salawaha't taksil sa lalaki.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Limutin mo ako kung siya mong nasa't</div>
+<div class="verse">saka pa umibig sa ibang binata,</div>
+<div class="verse">ang pagtataksil mo'y di ko iluluha</div>
+<div class="verse">pagka't ang babae'y taong mahiwaga.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang paglilihim mo'y aking kamatayan,</div>
+<div class="verse">ang ginagawa mo'y parusa ng&#771; buhay,</div>
+<div class="verse">kundi ka tutupad sa bilin ko't aral</div>
+<div class="verse">ay ako'y walin na sa iyong isipan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ko tinatakhan ang palad ng&#771; tao</div>
+<div class="verse">sapagka't ang lahat ay mayrong Kalbaryo</div>
+<div class="verse">kung ang aking puso'y iyong <i>Paraiso</i>,</div>
+<div class="verse">ang iyong pag-ibig ay aking <i>Infierno</i>.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">P&aacute;hin&aacute; 49</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;Kamanyang...!</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Ang hapong malamlam ay naging tadhana</div>
+<div class="verse">ng&#771; bagong panahon sa aklat ng&#771; diwa,</div>
+<div class="verse">ang gabing madilim na di nagsasawa</div>
+<div class="verse">sa pagmamaramot sa mg&#771;a biyaya</div>
+<div class="verse">ay naging umagang sa aking akala'y</div>
+<div class="verse">batbat ng&#771; bulaklak na lubhang sagana,</div>
+<div class="verse">ang buwang mayuming ayaw magmagara</div>
+<div class="verse">ay naging dalagang kaag&aacute;w ng&#771; tala.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Ang mg&#771;a aliw-iw ng&#771; palalong tubig</div>
+<div class="verse">sa kabuhayan ko'y naging mg&#771;a tinig</div>
+<div class="verse">ng&#771; lalong mapalad sa silong ng&#771; lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">ang kulay ng&#771; hirap na namimiyapis</div>
+<div class="verse">ay biglang nagmaliw na di ko malirip,</div>
+<div class="verse">ang mundo kong batbat ng&#771; luha at sakit</div>
+<div class="verse">ay naging mundo na ng&#771; Haring makisig</div>
+<div class="verse">&oacute; isang pal&aacute;syong malayo sa hapis.</div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Ang tik&oacute;m na labi ng&#771; mg&#771;a sampaga'y</div>
+<div class="verse">namuk&aacute;d na bigla't naglabing ligaya,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">P&aacute;hin&aacute; 50</a></span>
+<div class="verse">ang dilim at ulap ng&#771; aking pagasa'y</div>
+<div class="verse">naging bagong araw na di magbabawa,</div>
+<div class="verse">ang kuk&oacute; ng&#771; hirap at, bang&#771;is ng&#771; dusa'y</div>
+<div class="verse">naging mg&#771;a hamog sa dapit umaga,</div>
+<div class="verse">ang guhit at ulos ng&#771; mg&#771;a parusa'y</div>
+<div class="verse">naging mg&#771;a ng&#771;iti ng&#771; bagong Ofelia.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Huwag kang magtaka, dalagang mayumi</div>
+<div class="verse">sakaling sabihing sa aki'y napawi</div>
+<div class="verse">ang tinik ng&#771; dusa't mg&#771;a dalamhati,</div>
+<div class="verse">sapagka't sa ng&#771;ayo'y aking napaglimi</div>
+<div class="verse">na iyong pagsilang nang buong lwalhati</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a nabagong nadama't nasuri,</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a nakita't nabakas sa labi'y</div>
+<div class="verse">tanda ng&#771; paghang&#771;a't sa iyo'y pagbati.</div>
+</div></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">At ng&#771;ayo'y araw mo! Darakilang araw</div>
+<div class="verse">ang siyang sumaksi sa iyong pagsilang,</div>
+<div class="verse">at yamang ganito'y aking katungkulang</div>
+<div class="verse">ikaw ay suubin ng&#771; aking kundiman</div>
+<div class="verse">bagama't, alam kong ang awit ng&#771; buhay</div>
+<div class="verse">ay awit ng&#771; mg&#771;a naaaping tunay</div>
+<div class="verse">bagama't talos kong ang "lira" kong tang&#771;an</div>
+<div class="verse">ay hamak na "kurus" sa isang libing&#771;an.</div>
+</div></div>
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">P&aacute;hin&aacute; 51</a></span></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Walang kailang&#771;an! At tila ng&#771;a dapat</div>
+<div class="verse">na ika'w batiin ng&#771; aking panulat:</div>
+<div class="verse">Dakilang dalaga, ang Sangmaliwanag</div>
+<div class="verse">ay busog sa silo at mg&#771;a bagabag,</div>
+<div class="verse">tayo'y isinilang upang makilamas</div>
+<div class="verse">sa ng&#771;itng&#771;it ng&#771; dilim at sigwa ng&#771; palad,</div>
+<div class="verse">matapos batii'y iyong isahagap</div>
+<div class="verse">na ang buhay natin ay isang pang&#771;arap.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">P&aacute;hin&aacute; 52</a></span></div>
+
+<h3>Ang abaniko mo...</h3>
+
+<div class="pquote ind">(<i>Sa isang bulaklak.</i>)</div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Parang isang pilas ng&#771; lang&#771;it na bughaw</div>
+<div class="verse">ang namamalas ko kung ikaw'y magpaypay,</div>
+<div class="verse">parang isang "mundo, ang pinagagalaw</div>
+<div class="verse">ng&#771; napakaputi't nilalik mong kamay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ang pamaymay na iyong ginamit</div>
+<div class="verse">nang ako'y darang&#771;in ng&#771; dila ng&#771; init,</div>
+<div class="verse">diyan napasama ang patak ng&#771; pawis,</div>
+<div class="verse">diyan napalipat ang pisng&#771;i ng&#771; lang&#771;it.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Anopa't sa aki'y naging malikmata</div>
+<div class="verse">ang buhay kong iyong binigyang biyaya,</div>
+<div class="verse">nalimot kong minsang ang tao sa lupa</div>
+<div class="verse">ay may kamataya't sariling tadhana.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sung&#771;it ng&#771; gabi, sa aki'y napawi</div>
+<div class="verse">at bagong umaga ang siyang naghari,</div>
+<div class="verse">ang damdam ko baga'y pawang nanaghili</div>
+<div class="verse">sa akin ang mg&#771;a taong mapagsur&iacute;.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Subukang igawad ang Sangkatauhan</div>
+<div class="verse">at hindi sasaya itong kabuhayan,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kung ang iyong "abanikong tang&#771;an,</div>
+<div class="verse">patay ma'y babang&#771;o't ikaw'y aawitan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas</div>
+<div class="verse">upang ang lang&#771;it ko'y mawalan ng&#771; ulap,</div>
+<div class="verse">ang iyong pamaypay kung siya mong hawak,</div>
+<div class="verse">ako'y dinara&iacute;g ng&#771; mg&#771;a pang&#771;arap.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">P&aacute;hin&aacute; 53</a></span></div>
+
+<h3>Kung ikaw'y umibig</h3>
+
+<div class="pquote ind">(<i>Sa aking Reyna.</i>)</div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag nang sabihing ang tang&#771;ing Julieta</div>
+<div class="verse">ng&#771; isang Romeo'y batis ng&#771; ligaya,</div>
+<div class="verse">huwag nang banggitin ang isang Ofelia't</div>
+<div class="verse">hindi mapapantay sa irog kong Reyna.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Subukang buhayin ang lima mang Venus</div>
+<div class="verse">at di maiinggit ako sa pagluhog,</div>
+<div class="verse">tinatawanan ko si Marteng umirog</div>
+<div class="verse">sa isang babaeng lumitaw sa agos.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pul&aacute; ng&#771; labi, ang puti ng&#771; bisig,</div>
+<div class="verse">ang kinis ng&#771; noong wari'y walang hapis,</div>
+<div class="verse">ang lahat ng&#771; samyo sa silong ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ay isinangla mo kung ikaw'y umibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lahat sa iyo'y kulay ng&#771; ligaya,</div>
+<div class="verse">ang lahat sa aki'y ng&#771;iti ng&#771; sampaga,</div>
+<div class="verse">kung magkakapisan ang ating pag-asa</div>
+<div class="verse">ay magiging mundong walang bahid dusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi mo pansin na ako'y lalaki,</div>
+<div class="verse">hindi mo naisip na ikaw'y babae,</div>
+<div class="verse">paano'y talagang kung ikaw'y kumasi</div>
+<div class="verse">sa tapat na sinta'y nagpapakabuti.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">P&aacute;hin&aacute; 54</a></span>
+<div class="verseind">Gabing maliwanag at batbat ng&#771; tala,</div>
+<div class="verse">maligayang Edeng bahay ng&#771; biyaya,</div>
+<div class="verse">iyan ang larawang hindi magtitila</div>
+<div class="verse">ng&#771; iyong pag-ibig sa balat ng&#771; lupa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang buhay ng&#771; tao'y hindi panaginip,</div>
+<div class="verse">ang mundo'y di mundo ng&#771; hirap at sakit,</div>
+<div class="verse">aking mapapasan ang bigat ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">kung sasabihin kong: <i>Kung ikaw'y umibig</i>.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">P&aacute;hin&aacute; 55</a></span></div>
+
+<h3>Tag-ulan...</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">May nang&#771;agsasabing masama ang ulan,</div>
+<div class="verse">may nang&#771;agagalit sa lusak na daan,</div>
+<div class="verse">ako ang tanung&#771;i't... aking isasaysay</div>
+<div class="verse">na ang tang&#771;ing <i>gloria'y</i> ang pagtatampisaw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a halama'y nang&#771;ananariwa</div>
+<div class="verse">sa patak ng&#771; ulang hindi nagtitila,</div>
+<div class="verse">ang aking pagkasing ibig mamayapa</div>
+<div class="verse">kung ganyang tagula'y nagbabagong diwa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Walang kailang&#771;ang sa aki'y magtago</div>
+<div class="verse">ang mukha ng&#771; araw na di ko makuro,</div>
+<div class="verse">sa aki'y sukat na ang iya'y maglaho</div>
+<div class="verse">upang pasayahin ang kimkim kong puso.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Walang kailang&#771;ang sa Sangmaliwanag</div>
+<div class="verse">ay laging maghari ang dilim at ulap,</div>
+<div class="verse">ang patak ng&#771; ulan sa imbi kong palad</div>
+<div class="verse">ay bang&#771;ong masansang na di mang&#771;ung&#771;upas.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung may mag-uulat na sa kalang&#771;itan</div>
+<div class="verse">ay may unos, baha, at patak ng&#771; ulan,</div>
+<div class="verse">ay kunin na ako't hindi mamamanglaw</div>
+<div class="verse">pagka't masasama sa kawal ng&#771; banal.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang patak ng&#771; ulan ay awa ng&#771; lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">lihim na biyaya sa mg&#771;a ninibig,</div>
+<div class="verse">laman ng&#771; panulat sa mg&#771;a pag-awit,</div>
+<div class="verse">sariwang bulaklak sa pitak ng&#771; isip.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ang tang&#771;ing Musa'y may tampo sa akin</div>
+<div class="verse">at ayaw sumunod sa aking paggiliw,</div>
+<div class="verse">ang patak ng&#771; ula'y sukat ang malasin</div>
+<div class="verse">upang ang <i>lira</i> ko'y sumuyo't sumaliw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung sakasakaling ako'y maging bangkay</div>
+<div class="verse">at saka ilagak sa isang mapanglaw</div>
+<div class="verse">na labi ng&#771; libing... mangyaring ang ula'y</div>
+<div class="verse">bayaang tumagos sa aking kataw&aacute;n.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a name="pagsisisi" id="pagsisisi"></a>II.</h2>
+
+<h2>PAGSISISI......</h2>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<h4>(TULANG MAY ANIM NA BAHAGI.)</h4>
+
+<div class="curs">
+<ol>
+<li>&mdash;<a href="#pagsisisi_1">Nasilaw sa dil&iacute;m.</a></li>
+<li>&mdash;<a href="#pagsisisi_2">Ang hamak na palad.</a></li>
+<li>&mdash;<a href="#pagsisisi_3">Gayon man, gayon ma'y...</a></li>
+<li>&mdash;<a href="#pagsisisi_4">Ang panghihinayang...</a></li>
+<li>&mdash;<a href="#pagsisisi_5">Kung ikaw'y binata...</a></li>
+<li>&mdash;<a href="#pagsisisi_6">Sa ab&oacute; babang&#771;on...</a></li>
+</ol>
+</div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">P&aacute;hin&aacute; 59</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;PAGSISISI.....!</h3>
+
+<div class="pquote ind">Sa iyo...</div>
+
+<p><a name="pagsisisi_1" id="pagsisisi_1"></a><b><i>Nasilaw sa dilim...</i></b></p>
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Anang mg&#771;a tao: <i>Ang mg&#771;a makata'y</i></div>
+<div class="verse"><i>Sadyang isinilang upang magsiluha.</i></div>
+<div class="verse">Nang una'y ayokong dito'y maniwala</div>
+<div class="verse">Subali't sa ng&#771;ayo'y nakita kong tama.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang luha ng&#771; tao ay may mg&#771;a dahil,</div>
+<div class="verse">May luhang nagmula sa pagkahilahil,</div>
+<div class="verse">May sa pagkaapi sa isang giniliw,</div>
+<div class="verse">May sa pagkalayo sa inang butihin.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang luha ng&#771; aking nagsisising puso</div>
+<div class="verse">Ay hindi nanggaling sa pagkasiphayo,</div>
+<div class="verse">Ni sa pagkaapi ng&#771; aking pagsuyo,</div>
+<div class="verse">Ni sa pagkagahis ng&#771; isang palalo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang luha ko'y buhat sa di pagkataya</div>
+<div class="verse">Na ang tao'y mayrong <i>balon</i> ng&#771; parusa,</div>
+<div class="verse">Ang pagsisisi ko ay bumabalisa't</div>
+<div class="verse">Bumawi sa akin ng&#771; aking ligaya.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Talagang ang tao'y sadyang walang tigil,</div>
+<div class="verse">Namali nang minsa'y ibig pang ulitin,</div>
+<div class="verse">Ang tanaw sa <i>mundo'y mundong</i> walang lihim</div>
+<div class="verse">At sa <i>Dios</i> ay <i>Dios</i> na di matandain.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">P&aacute;hin&aacute; 60</a></span>
+<div class="verseind">Ang mundo ng&#771;a nama'y batbat ng&#771; paraya't</div>
+<div class="verse">Nagkalat ang silo sa balat ng&#771; lupa,</div>
+<div class="verse">Dito kung mayron mang sampagang dakila</div>
+<div class="verse">Ay may tinik namang pamutol ng&#771; nasa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pagkamasakim sa bang&#771;o at puri</div>
+<div class="verse">Ang isinasama ng&#771; lalong mabuti,</div>
+<div class="verse">Ang pagting&#771;ing labis sa pagsintang iwi'y</div>
+<div class="verse">Siyang pagkabagsak ng&#771; isang lalaki.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Oh! <i>bang&#771;ong</i> pang&#771;arap ng&#771; uhaw na puso!</div>
+<div class="verse">Oh! <i>puring</i> nagbuwal sa lalong maamo!</div>
+<div class="verse">Kayo ang <i>berdugong</i> may bihis-pagsuyo</div>
+<div class="verse">Ng&#771;uni't iyang loob ay pagkasiphayo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sabik sa bang&#771;o ng&#771; isang sampaga't</div>
+<div class="verse">Ang uhaw sa puri ng&#771; isang dalaga'y</div>
+<div class="verse">Siyang sumusunog sa kanyang pagasa't</div>
+<div class="verse">Siyang nagsasabog niyong mg&#771;a Troya.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dakilang bulaklak: Ako'y naniwala</div>
+<div class="verse">Na ang nagawa ko'y kahibang&#771;ang pawa,</div>
+<div class="verse">Ng&#771;ayon ko natantong <i>birhen</i> kang dakila,</div>
+<div class="verse">May wagas kang puso't banal na akala.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y naririto't pinagsisisihan</div>
+<div class="verse">Ang aking nagawang mg&#771;a kasalanan,</div>
+<div class="verse">Aking babaunin hanggang sa libing&#771;an</div>
+<div class="verse">Ang hinanakit mo't magagandang aral.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Talagang nalisya ang aking pang&#771;arap,</div>
+<div class="verse">Puso ko'y inabot ng&#771; bagyo sa dagat,</div>
+<div class="verse">&iquest;Ano't ikaw pa ng&#771;a yaong binagabag</div>
+<div class="verse">Gayong ikaw'y isang <i>anghel</i> na mapalad?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">P&aacute;hin&aacute; 61</a></span>
+<div class="verseind">Pawiin sa puso ang mg&#771;a nangyari</div>
+<div class="verse">At iyong alaming may bang&#771;o ka't puri,</div>
+<div class="verse">Samantalang gayon, ako'y nagsisisi</div>
+<div class="verse">At binabawi ko ang mg&#771;a sinabi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't isang tanong: &iquest;Kaya ang patawad</div>
+<div class="verse">Sa namaling puso ay iyong igawad?</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a <i>luha</i> ko'y siyang ihuhugas</div>
+<div class="verse">Sa napaligaw ko't nagsisising palad.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<p><a name="pagsisisi_2" id="pagsisisi_2"></a><b><i>Ang hamak na palad...</i></b></p>
+
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Aywan ko kung ikaw'y magtaglay pang awa</div>
+<div class="verse">sa nagsisi ko nang lakad at akala,</div>
+<div class="verse">aywan ko kung ikaw'y kulang pang tiwala</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a nasayang at natak kong luha.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung natatalos mo ang luhang nasayang</div>
+<div class="verse">sa mata ko't pusong laging naglalamay,</div>
+<div class="verse">sana'y nasabi mong mayrong katunayan</div>
+<div class="verse">ang dinaranas kong mg&#771;a kahirapan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang hinanakit mo, sumbat at paglait</div>
+<div class="verse">ay pawang nakintal sa dila ko't isip,</div>
+<div class="verse">at ang ating lihim sa silong ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ay siyang sa aki'y nakakaligalig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pinag-aralan kong ikaw'y kausapin</div>
+<div class="verse">nang upang ihayag ang buo kong lihim,</div>
+<div class="verse">lihim ng&#771; sa wari'y nagbigay hilahil</div>
+<div class="verse">sa napakabatang puso mo't paggiliw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">P&aacute;hin&aacute; 62</a></span>
+<div class="verseind">Ang pagtatapat ko'y di mo minarapat</div>
+<div class="verse">ang kawikaan mo, ako'y isang hamak,</div>
+<div class="verse">ang naging ganti mo sa aking pagling&#771;ap</div>
+<div class="verse">ay isang <i>libing&#771;an</i> at <i>kurus</i> ng&#771; hirap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang hamak ng&#771;a nama'y hindi naaayos</div>
+<div class="verse">umibig sa isang Reyna ng&#771; Kampupot,</div>
+<div class="verse">ang <i>hamak</i> na palad ay dapat umirog</div>
+<div class="verse">sa kaisa niyang <i>hamak</i> di't <i>busabos</i>.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Maaari kayang ang isang <i>granada'y</i></div>
+<div class="verse">maihulog sa di gusto ng&#771; <i>princesa?</i></div>
+<div class="verse">&iquest;maaari kayang ang isang sampaga'y</div>
+<div class="verse">makuha at sukat ng&#771; taong bala na?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kay laki ng&#771; agwat ng&#771; palad ta't uri,</div>
+<div class="verse">ikaw'y isang lang&#771;it na kahilihili</div>
+<div class="verse">at ako ay isang hamak na pusali,</div>
+<div class="verse">ikaw ay sariwa at ako'y unsyami.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang panghihinayang ang siyang nagtulak</div>
+<div class="verse">na kita'y mahalin ng&#771; buo kong palad.</div>
+<div class="verse">Ang panghihinayang ang siyang nagatas</div>
+<div class="verse">na kita'y itala sa aking pang&#771;arap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ikaw sa akin ay walang hinayang</div>
+<div class="verse">sa aki'y sayang ka at sayang na tunay,</div>
+<div class="verse">sabihin na akong kasakimsakiman</div>
+<div class="verse">at ikaw sa iba'y di mapapayagan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalo pang mabuting kanin ka ng&#771; lupa</div>
+<div class="verse">kay sa mahulog ka sa ibang binata,</div>
+<div class="verse">&iquest;Iba pa ang iyong bibigyang biyaya</div>
+<div class="verse">gayong ako'y uhaw sa iyong kaling&#771;a...?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">P&aacute;hin&aacute; 63</a></span>
+<div class="verseind">Ipinipilit mong tayo'y pupulaan</div>
+<div class="verse">kung sa lihim nati'y mayrong makamalay,</div>
+<div class="verse">&iquest;at sinong pang&#771;ahas ang pagsasabihan.</div>
+<div class="verse">nitong ating lihim sa sangkatauhan?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y nagsisisi't nabigyang bagabag</div>
+<div class="verse">na naman ang iyong tahimik na palad,</div>
+<div class="verse">kundang&#771;a'y ang iyong bang&#771;ong walang kupas</div>
+<div class="verse">sa pagiisa ko'y siyang nasasagap!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa kahiling&#771;an mo, kita'y lilimutin</div>
+<div class="verse">kahit nalalaban sa aking damdamin,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't ang samo ko'y iyong idalang&#771;in</div>
+<div class="verse">ang papanaw ko nang ulilang paggiliw.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<p><a name="pagsisisi_3" id="pagsisisi_3"></a><b><i>Gayon man, gayon ma'y...</i></b></p>
+
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung may kasayahan ang tao sa lupa</div>
+<div class="verse">naman ay mayron ding pagkabigo't luha.</div>
+<div class="verse">Kaya ng&#771;a't ang tao, sa aking akala</div>
+<div class="verse">ay laruan lamang ng&#771; kanyang tadhana.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Yamang walang taong likas na mabuti't</div>
+<div class="verse">walang nang&#771;amaling hindi nang&#771;agsisi.</div>
+<div class="verse">Sa ikasisiya ng&#771; iyong sarili'y</div>
+<div class="verse">itatakwil ko na ang aking pagkasi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Lulunurin ko na sa hukay ng&#771; puso</div>
+<div class="verse">ang aking yayaong nasawing pagsuyo,</div>
+<div class="verse">ipagluluksa ko ang pagkasiphayo</div>
+<div class="verse">ng&#771; aking pag-ibig na di mo inako.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">P&aacute;hin&aacute; 64</a></span>
+<div class="verseind">Pag-aaralan kong lumang&#771;oy sa dagat</div>
+<div class="verse">na puno ng&#771; aking sariling bagabag,</div>
+<div class="verse">pag-aaralan kong lumaban sa hirap</div>
+<div class="verse">yamang siyang takda ng&#771; buhay ko't palad.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking natatantong walang pagkasayang</div>
+<div class="verse">sa iyo ang aking maralitang buhay,</div>
+<div class="verse">sa iyo'y ligaya ang aking pagpanaw,</div>
+<div class="verse">sa iyo'y lwalhati ang <i>kurus</i> ko't <i>hukay</i>.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ikaw ay walang hinayang sa aki't</div>
+<div class="verse">wala pang hinayang sa aking paggiliw,</div>
+<div class="verse">ay iyong asahang aking sasapitin</div>
+<div class="verse">ang ninanasa mong bal&oacute;n ng&#771; hilahil.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Di mo nalalamang itong umi-ibig</div>
+<div class="verse">sa lahat ng&#771; bagay ay di nang&#771;ang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">ang kamatayan ma'y kanyang malalait</div>
+<div class="verse">kundi na makaya ang taglay na hapis?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Gayon man, gayon ma'y hindi masisira</div>
+<div class="verse">sa akin ang iyong hiling at pithaya,</div>
+<div class="verse">gaya ng&#771; hiling mo, ako'y magkukusang</div>
+<div class="verse">maghandog ng&#771; iyong ikapapayapa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't manumbalik kaya ang pagling&#771;ap</div>
+<div class="verse">sa aking namali't nagsising pang&#771;arap?</div>
+<div class="verse">&iquest;manumbalik kaya at hindi kumupas</div>
+<div class="verse">ang iyong pagting&#771;in sa imbi kong palad?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ang isa pang di ko ikatulog</div>
+<div class="verse">gayong nagsisi na ang aking pagirog,</div>
+<div class="verse">iyan ang sa aki'y nagbibigay takot,</div>
+<div class="verse">iyan ang sa ng&#771;ayo'y di ko mapag-abot.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">P&aacute;hin&aacute; 65</a></span>
+<div class="verseind">Hinuhulaan kong ang iyong pagling&#771;ap</div>
+<div class="verse">ay magbabago na sa imbi kong palad,</div>
+<div class="verse">ang kawikaan mo'y ang isang nabasag</div>
+<div class="verse">mabuo ma'y mayrong natitirang lamat.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa isang gawi ng&#771;a'y may katotohanan</div>
+<div class="verse">kung ganyan ang iyong magiging isipan,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't alamin mong malinis na tunay</div>
+<div class="verse">ang isang maruming nagbago ng&#771; buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Magpahangga ng&#771;ayo'y iyong mawiwika</div>
+<div class="verse">na ikaw'y akin pang <i>sinisintang kusa</i>,</div>
+<div class="verse">magiging totoo ang iyong hinala</div>
+<div class="verse">kung ang puso'y muling hagkan ng&#771; paghang&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung muling gumiit ang panghihinayang</div>
+<div class="verse">ikaw ay muli kong sisintahing tunay,</div>
+<div class="verse">ang isa pa'y iyo namang nalalamang</div>
+<div class="verse">ang <i>pagsisisi</i> ko'y <i>pagbibigay</i> lamang!</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<p><a name="pagsisisi_4" id="pagsisisi_4"></a><b><i>Ang panghihinayang...</i></b></p>
+
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">May ilang araw nang ako'y kalung kalong</div>
+<div class="verse">ng&#771; bisig ng&#771; dusa't kamay ng&#771; linggatong</div>
+<div class="verse">may ilang araw nang sa mata'y nanalong</div>
+<div class="verse">ang pait ng&#771; luhang usbong ng&#771; paglung&#771;oy.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nakikita, mo mang ako'y tumatawa</div>
+<div class="verse">nama'y tawang pilit at busog sa dusa,</div>
+<div class="verse">di lahat ng&#771; ng&#771;iti'y lagda ng&#771; ligaya,</div>
+<div class="verse">may ng&#771;iting singpait ng&#771; luha't parusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">P&aacute;hin&aacute; 66</a></span>
+<div class="verseind">Ang nakakatulad nitong aking buhay</div>
+<div class="verse">ay mundong ulila sa sikat ng&#771; araw,</div>
+<div class="verse">katulad ko'y isang <i>prinsipeng</i> mayaman</div>
+<div class="verse">na uhaw at salat sa aliw at layaw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Upang pumanatag ang aking pagluha'y</div>
+<div class="verse">aking kailang&#771;an ang ling&#771;ap mo't awa,</div>
+<div class="verse">awang magbibigay ng&#771; yutang biyaya,</div>
+<div class="verse">awang sa lungkot ko'y tang&#771;ing papayapa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nasabi ko na ng&#771;ang nagsisi ang buhay</div>
+<div class="verse">sa nais na kita'y mapagbigyan lamang,</div>
+<div class="verse">kung susunurin ko itong kalagaya'y</div>
+<div class="verse">di ka malilimot hanggang kamatayan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Paano ang aking gagawing paglimot</div>
+<div class="verse">sa iyong ang bang&#771;o'y higit sa kampupot?</div>
+<div class="verse">Sa ganda ng&#771; iyong dibdib, baywang, batok,</div>
+<div class="verse">ay sinong banal pa ang hindi iirog?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Sa puti ng&#771; iyong kamay na nilalik,</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a labi mong may pulot at init,</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a paa mo't binting makikinis</div>
+<div class="verse">ay sinong pihikan ang hindi iibig?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung sinusukat ko ang ganda mong ari,</div>
+<div class="verse">puso ko'y ninibok at nananaghili,</div>
+<div class="verse">aking nasasabing <i>Talo ko ang Hari</i></div>
+<div class="verse"><i>kung ako ang iyong mamah&aacute;l na tang&#771;i</i>!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang panghihinayang ang siyang sa aking</div>
+<div class="verse">puso'y bumabayo't sumusupilsupil,</div>
+<div class="verse">kung ikaw'y bigla ko't buong makakai'y</div>
+<div class="verse">kinain na kita nang ikaw'y malihim.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">P&aacute;hin&aacute; 67</a></span>
+<div class="verseind">Huwag mong sabihin na ako'y gahaman</div>
+<div class="verse">kung kagahaman ng&#771;a ang layon ko't pakay,</div>
+<div class="verse">para ko sabihin ang katotohana'y</div>
+<div class="verse">walang taong hindi may <i>imbot</i> sa buhay...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sakaling sa aki'y ayaw kang manalig</div>
+<div class="verse">ang lahat ng&#771; sumbat sa aki'y ikapit,</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a sumbat mo nama'y itititik</div>
+<div class="verse">sa dahon ng&#771; aking lag&aacute;s na pagibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw'y maniniwalang ang aking pagasa</div>
+<div class="verse">sa iyo, kaylan ma'y hindi magbabawa,</div>
+<div class="verse">sa iyo sisikat ang isang umaga</div>
+<div class="verse">na dala ang aking magiging ligaya.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung walang tiwala sa aking pang&#771;ako'y</div>
+<div class="verse">saksi ang halik kong iyong itinago.</div>
+<div class="verse">halik na sa iyong pisng&#771;ing maaamo'y</div>
+<div class="verse">nakintal na tanda ng&#771; aking pagsuyo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung kulang ka pa ring tiwala buhay,</div>
+<div class="verse">ako'y magtitiis sa kapighatian,</div>
+<div class="verse">magtitiis ako, kahit nalalamang</div>
+<div class="verse">ang <i>lungkot</i> ng&#771; tao'y isang <i>karamdaman</i>.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<p><a name="pagsisisi_5" id="pagsisisi_5"></a><b><i>Kung ikaw'y binata...</i></b></p>
+
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Gaya nang hula ko: ikaw'y untiunting</div>
+<div class="verse">nalayo sa aki't nagtatampong wari,</div>
+<div class="verse">ikaw'y umilap at nabibighaning</div>
+<div class="verse">ako'y pakanin mo ng&#771; dusa't aglahi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">P&aacute;hin&aacute; 68</a></span>
+<div class="verseind">Panibagong lungkot na naman ang aking</div>
+<div class="verse">naragdag sa iyong pihikang damdamin,</div>
+<div class="verse">talaga na yatang ang aking paggiliw</div>
+<div class="verse">ay di matutubos sa <i>sala't hilahil</i>.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ninanais ko nang ako'y makaguhit</div>
+<div class="verse">ng&#771; bagong palad kong walang bahid dung&#771;is</div>
+<div class="verse">ay kung bakit ako'y lalong nabibing&#771;it</div>
+<div class="verse">sa pagkakasala at ikatatang&#771;is...!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hanggang nagiing&#771;at itong kabuhaya'y</div>
+<div class="verse">lalong nabubulid sa kapighatian,</div>
+<div class="verse">hanggang ninanais yaong kalinisa'y</div>
+<div class="verse">lalong dumurung&#771;is itong kapalaran...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ko malaman itong nangyayari</div>
+<div class="verse">sa kabuhayan kong bihag mong parati,</div>
+<div class="verse">ang Aklat ng&#771; aking tunay na Pagkasi'y</div>
+<div class="verse">puno na ng&#771; aking mg&#771;a pagsisisi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking nalalamang hindi makukuha</div>
+<div class="verse">ng&#771; pagsisisi ko itong mg&#771;a sala,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't bayaan mong ang aking pag-asa'y</div>
+<div class="verse">mag-abang sa iyo, ng&#771; awa't ligaya.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ikaw'y hindi ko makatkat sa diwa'y</div>
+<div class="verse">sapagka't <i>lunas</i> ka sa aking pagluha,</div>
+<div class="verse">ikaw sa <i>lungkot</i> ko'y kamay ng&#771; biyaya,</div>
+<div class="verse">ikaw sa <i>uhaw</i> ko'y hamog na mabisa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Para ka mawaglit sa aking isipa'y</div>
+<div class="verse">kailang&#771;an ko pa ang isang libing&#771;an,</div>
+<div class="verse">at para maubos ang aking kundima'y</div>
+<div class="verse">magbalik ka muna sa pinanggaling&#771;an.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">P&aacute;hin&aacute; 69</a></span>
+<div class="verseind">Gaya ng&#771; alam mo: kita'y iniibig</div>
+<div class="verse">ng&#771; isang pagsintang singlawak ng&#771; lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni... ano't ikaw'y tila nahahapis</div>
+<div class="verse">sa pagmamahal kong wagas at malinis?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Nalulungkot ka ba? Di ko akalaing</div>
+<div class="verse">iyong ikalungkot ang aking paggiliw,</div>
+<div class="verse">di ko inasahang <i>dung&#771;is</i> na ituring</div>
+<div class="verse">ang pagmamahal kong may wastong layunin.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;At kung ikaw kaya ang naging lalaki't</div>
+<div class="verse">ako ang pinalad na maging babae,</div>
+<div class="verse">kung hinahamak ko ang iyong pagkasi</div>
+<div class="verse">ay ilang puso mo ang di maruhagi?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sana'y nalaman mo, kung ikaw'y binata</div>
+<div class="verse">ang hirap sa mundo nang lumuhaluha,</div>
+<div class="verse">sana'y natalos mong ang lalong dakila</div>
+<div class="verse">ay nagiging taksil sa laki ng&#771; nasa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag kang malungkot! Busugin sa layaw</div>
+<div class="verse">ang uhaw sa iyong aking kabuhayan,</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a labi mo, ako'y nauuhaw,</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a pisng&#771;i mo, ako'y mabubuhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung marung&#771;isan ka ng&#771; aking pagibig</div>
+<div class="verse">ay pagibig ko rin ang siyang lilinis,</div>
+<div class="verse">at kung nahawa ka sa taglay kong hapis,</div>
+<div class="verse">hapis mo't hapis ko ay magiging lang&#771;it.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">P&aacute;hin&aacute; 70</a></span></div>
+
+<p><a name="pagsisisi_6" id="pagsisisi_6"></a><b><i>Sa abo babangon...</i></b></p>
+
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa huli'y natumpak itong aking puso't</div>
+<div class="verse">natutong tumupad sa aral mo't samo</div>
+<div class="verse">titiisin ko nang ang aking pagsuyo'y</div>
+<div class="verse">malibing sa hukay ng&#771; pagkasiphayo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;ayon ko nalamang ang aking landasi'y</div>
+<div class="verse">singdilim ng&#771; iyong tinamong damdamin,</div>
+<div class="verse">ng&#771;ayon ko natalos na ako'y sinupil</div>
+<div class="verse">ng&#771; matinding udyok ng&#771; isang paggiliw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Yamang sumikat na sa puso ko't isip</div>
+<div class="verse">ang kaliwanagang bumihis sa hapis,</div>
+<div class="verse">ay masasabi kong ang aking pagibig</div>
+<div class="verse">ay handang lumagak sa pananahimik.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Magmula sa ng&#771;ayon, kita'y igagalang</div>
+<div class="verse">sa ng&#771;alan ng&#771; ating pagkakapatiran,</div>
+<div class="verse">kinikilala ko itong kamalian</div>
+<div class="verse">na siyang naglagpak sa aking pang&#771;alan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ituring sa wala ang mg&#771;a nangyari't</div>
+<div class="verse">iguhit sa tubig ang mg&#771;a nasabi,</div>
+<div class="verse">ang laki at alab ng&#771; aking pagkasi,</div>
+<div class="verse">ng&#771;ayo'y gawing abo nitong pagsisisi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi pagkang&#771;alay ng&#771; aking panitik</div>
+<div class="verse">ang naging dahilan ng&#771; pananahimik,</div>
+<div class="verse">kung hindi sa nasang huwag maligalig</div>
+<div class="verse">ikaw pa ng&#771; aking bulag na pagibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Napagaralan kong ikaw'y isang talang</div>
+<div class="verse">kakambal ng&#771; aking damdamin at diwa,</div>
+<div class="verse">aking natutuhang tumpak ng&#771;a at tama</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a aral mong mahalagang pawa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">P&aacute;hin&aacute; 71</a></span>
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a lungkot mo ay aking damdamin</div>
+<div class="verse">at ang damdaming ko ay damdamin mo rin,</div>
+<div class="verse">ang <i>akin</i> ay <i>iyo't</i> ang <i>iyo</i> ay <i>akin</i></div>
+<div class="verse">at tayong dalawa'y may isang layunin.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag nang ituring na ako'y kalaban</div>
+<div class="verse">pagka't nagbago na ang aking isipan,</div>
+<div class="verse">ang puso ko ng&#771;ayon ay naliwanagan</div>
+<div class="verse">pa kislap ng&#771; iyong mahalagang aral.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapat nang lumaki ang iyong pagasa</div>
+<div class="verse">sa pagliliwayway ng&#771; bagong umaga,</div>
+<div class="verse">ang daan mo ng&#771;ayo'y puno ng&#771; sampaga't</div>
+<div class="verse">ang daan ko'y puno ng&#771; tinik at dusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Magkakahiwalay itong ating palad</div>
+<div class="verse">na gaya ng&#771; Dilim at Haring Liwanag,</div>
+<div class="verse">ikaw'y magtatago't... sa pamamanang</div>
+<div class="verse">at may ibayo kang gayuma't pang&#771;arap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Samantalang ako'y tang&#771;ing magtatago</div>
+<div class="verse">sa utos sa akin ng&#771; Huk&oacute;m na Puso,</div>
+<div class="verse">sa pagliliwayway ay talang malabo</div>
+<div class="verse">ang makakatulad ng&#771; aking pagsuyo.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Napakapait man sa aking pagibig,</div>
+<div class="verse">kita'y iwawalay sa pitak ng&#771; isip,</div>
+<div class="verse">sa abo ng&#771; aking papanaw na awit</div>
+<div class="verse">ay babang&#771;on itong buhay kong malinis.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung walang tiwala sa aking sinabi'y</div>
+<div class="verse">saksi ko ang bagu't bagong mangyayari,</div>
+<div class="verse">kung muling malisya ang aking pagkasi'y</div>
+<div class="verse">tugunin ng&#771; <i>sumpa</i> itong pagsisisi.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a name="dalaga" id="dalaga"></a>III.</h2>
+
+<h2>ALBUM NG DALAGA...</h2>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div class="quote"><h3>HANDOG:</h3>
+<h4><i>Kay Bb. Concepcion T. Garcia.</i></h4>
+<div class="right"><i>San Nikolas, Maynila.</i></div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">P&aacute;hin&aacute; 75</a></span></div>
+
+<h3>Album ng Dalaga...</h3>
+
+<h4>I.</h4>
+
+<h4><i>Simula.</i></h4>
+
+<div class="pquote"><i>La princesita est&aacute; bella.</i>
+<div class="right"><b>Ruben Dario.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipahintulot mo, dalagang mayumi,</div>
+<div class="verse">Na ilarawan ko ang ganda mong ari,</div>
+<div class="verse">Ipahintulot mong awitin kong lagi</div>
+<div class="verse">Ang kagandahan mong makahibang-pari.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Bulaan ang madlang balitang <i>Prinsesa</i></div>
+<div class="verse">Kung sa ganda mo ng&#771;a'y makahihigit pa,</div>
+<div class="verse">At para sa akin, ikaw'y siyang <i>Reyna</i></div>
+<div class="verse">Ng&#771; mg&#771;a kapwa mong masamyong sampaga.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang kaharian mo'y iyang kagandahan,</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a buhok mo't matang mapupung&#771;ay,</div>
+<div class="verse">Ang paa't pisng&#771;i mo ay siya mong yaman.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa dalang ugali, ikaw'y isang birhen,</div>
+<div class="verse">Kamia ka sa bang&#771;o't sa pagkabutihin,</div>
+<div class="verse">Sa hinhi'y sampaga't sa ganda'y... tulain.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<h4>II.</h4>
+
+<h4><i>Ang mga buhok mo...</i></h4>
+
+<div class="pquote">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><i>Tu pelo es una</i></div>
+<div class="verse"><i>nube del Oriente.</i></div>
+</div>
+<div class="right"><b>Salvador Rueda.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a buhok mo'y mahahabang ahas</div>
+<div class="verse">Kung nakasalalay sa iyong balikat,</div>
+<div class="verse">Mg&#771;a ulang waring di lupa ang hanap</div>
+<div class="verse">Kundi sampagitang humahalimuyak.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">P&aacute;hin&aacute; 76</a></span>
+<div class="verse">Sa itim ay gabing walang buwa't tala,</div>
+<div class="verse">Sa haba ay halos humalik sa lupa,</div>
+<div class="verse">Sa lago'y halamang malago't sariwa,</div>
+<div class="verse">Sa sinsi'y masinsin at nakahahang&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Naging katulad ka niyong Penelopeng</div>
+<div class="verse">may timtimang pusong miminsang kumasi't</div>
+<div class="verse">Ang naging aliwa'y luha't paghahabi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa haba ng&#771; iyong buhok nakilala</div>
+<div class="verse">Ang kadalisayan ng&#771; pagkadalaga</div>
+<div class="verse">At ang kahabaan ng&#771; isang pag-asa.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<h4>III.</h4>
+
+<h4><i>Ang mga mata mo...</i></h4>
+
+<div class="pquote"><i>Cantar quise tus ojos.</i>
+<div class="right"><b>Campoamor.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang ikaw ay bago sumipot sa lupa'y</div>
+<div class="verse">Ipinanghiram ka ng&#771; mata sa tala,</div>
+<div class="verse">Dalawang bituing sa hinhi'y sagana</div>
+<div class="verse">Ang naging mata mong mayaman sa awa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa mg&#771;a mata mo'y aking nasisilip</div>
+<div class="verse">Ang bughaw na pilas ng&#771; nunung&#771;ong lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">Mababaw na dagat ang nasa sa gilid</div>
+<div class="verse">Na ang naglalayag ay pusong malinis.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ayos matalim, ni hugis matapang,</div>
+<div class="verse">Ni hindi maliit, ni di kalakihan,</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a mata mo'y maamo't mapung&#771;ay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kahinhina't amo ang nang&#771;ang&#771;aninag,</div>
+<div class="verse">Kalinisa't puri ang namamanaag,</div>
+<div class="verse">Umaga ang laging handog mo sa palad.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">P&aacute;hin&aacute; 77</a></span></div>
+
+<h4>IV.</h4>
+
+<h4><i>Ang mga pisngi mo.</i></h4>
+
+<div class="pquote"><i>Naciente luz te corona.</i>
+<div class="right"><b>Espronceda.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lahat ng&#771; buti'y natipon na yata</div>
+<div class="verse">Sa kabataan mong ilag sa paraya,</div>
+<div class="verse">Pati ng&#771; pisng&#771;i mong pisng&#771;i niyong saga</div>
+<div class="verse">Ay nakahihibang at nakahahang&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a pisng&#771;i mo'y malambot, maamo,</div>
+<div class="verse">Mayumi, manipis at hindi palalo,</div>
+<div class="verse">Ang sang&#771;ahang ugat kahit humahalo,</div>
+<div class="verse">Ay napapabadha't... di makapagtago.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ikaw'y hindi ko dating kakilala</div>
+<div class="verse">Ako'y mamamangha kung aking makita</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a pisng&#771;i mong wari'y gumamela.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Naiinggit ako sa paminsanminsan</div>
+<div class="verse">Sa dampi ng&#771; hang&#771;ing walang-walang malay,</div>
+<div class="verse">Pano'y kanyang-kanya ang lahat ng&#771; bagay..!</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<h4>V.</h4>
+
+<h4><i>Ang mga labi mo.</i></h4>
+
+<div class="pquote">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><i>Los labios del arcangel</i></div>
+<div class="verse"><i>en sus labios...</i></div>
+</div>
+<div class="right"><b>Menendez Pelayo.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a labi mo ay dalawang lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">Lang&#771;it-na di bughaw, ni lang&#771;it ng&#771; hapis,</div>
+<div class="verse">Labi ng&#771; bulaklak na kapwa ninibig</div>
+<div class="verse">Labing mababang&#771;o, sariwa't malinis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_78" id="Page_78">P&aacute;hin&aacute; 78</a></span>
+<div class="verse">Labi ng&#771; sampagang may pait at awa,</div>
+<div class="verse">Tipunan ng&#771; pul&oacute;t, tamis at biyaya,</div>
+<div class="verse">Sisidlang ang lama'y kabang&#771;uhang pawa,</div>
+<div class="verse">Pook na tipanan ng&#771; hamog at diwa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tagapamalita ng&#771; lihim ng&#771; puso,</div>
+<div class="verse">May <i>oo</i> at <i>hindi</i>, may <i>tutol</i> at <i>samo</i>,</div>
+<div class="verse">May buhay at palad, may tula't pagsuyo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang&#771; mg&#771;a labi mo'y may pul&oacute;t na tang&#771;i</div>
+<div class="verse">Kung iyan ang aking pagkaing palagi'y</div>
+<div class="verse">Talo ko ang lahat, talo ko ang Hari.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<h4>VI.</h4>
+
+<h4><i>Ang mga kamay mo.</i></h4>
+
+<div class="pquote">
+<div class="stanza">
+<div class="verse"><i>Pudiera yo tu mano de azucena</i></div>
+<div class="verseind"><i>Besar solo una vez..!</i></div>
+</div>
+<div class="right"><b>Heine.</b></div></div>
+
+<div class="poem"
+><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aywan kung mayron pang hihigit sa kinis</div>
+<div class="verse">Sa mg&#771;a kamay mong biluga't nilalik,</div>
+<div class="verse">Garing na mistula sa puti at linis,</div>
+<div class="verse">Sa lambot ay bulak, sa ganda'y pagibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mg&#771;a daliring yaman mo't biyaya</div>
+<div class="verse">Ay di hugis tikin, ni hubog kandila;</div>
+<div class="verse">Ang ayos at hugis ay bagay at tama</div>
+<div class="verse">Sa sutla mong palad na laman ng&#771; diwa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang makakandong mo't maaalagaan,</div>
+<div class="verse">Ang mahahaplos mo't mahihiranghirang,</div>
+<div class="verse">Ang kahit patay na'y muling mabubuhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Mahagkan ko lamang ang iyong daliri,</div>
+<div class="verse">Sa kapwa makata, ako'y matatang&#771;i</div>
+<div class="verse">At marahil ako'y isa na ring Hari.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_79" id="Page_79">P&aacute;hin&aacute; 79</a></span></div>
+
+<h4>VII.</h4>
+
+<h4><i>&iexcl;Ang mga paa mo..!</i></h4>
+
+<div class="pquote">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><i>Tus peque&ntilde;os pies</i></div>
+<div class="verse"><i>Son tropos</i></div>
+<div class="verse"><i>Para mis piropos.</i></div>
+</div>
+<div class="right"><b>Machado.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Takpan ma't ipikit ang mg&#771;a mata ko</div>
+<div class="verse">Ay naguguhit din ang mg&#771;a pa&aacute; mo,</div>
+<div class="verse">Paang mapuputing nakababalino</div>
+<div class="verse">Sa isip at buhay ng&#771; payapang tao.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pa&aacute;ng makikinis at makaulul-palad,</div>
+<div class="verse">Ang hubog ay bagay sa laki mo't sukat,</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a sakong mo'y may pulang banayad,</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a pa&aacute; mo'y singlambot ng&#771; bulak.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Parang mg&#771;a pa&aacute; ng&#771; nababalitang</div>
+<div class="verse">Cleopatra at Leda ng&#771; panahong luma,</div>
+<div class="verse">Pano'y mg&#771;a pa&aacute;ng sa ganda'y bihira.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Naiinggit ako sa bawa't yapaka't</div>
+<div class="verse">siyang nagsasawa sa pa&aacute; mong hirang,</div>
+<div class="verse">&iquest;Ano't di pa ako ang maging tuntung&#771;an?</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 20%;' />
+
+
+<h4>VIII.</h4>
+
+<h4><i>Wakas...</i></h4>
+
+<div class="pquote">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><i>Tan dulce, tan bella,</i></div>
+<div class="verse"><i>tan tierna, tan pura.</i></div>
+</div>
+<div class="right"><b>J. de Dios Peza.</b></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Talagang natipon ang lahat ng&#771; buti</div>
+<div class="verse">Sa kabataan mong di pa kumakasi,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_80" id="Page_80">P&aacute;hin&aacute; 80</a></span>
+<div class="verse">Ang lahat ng&#771; yaman ng&#771; isang babae</div>
+<div class="verse">Ay nasa sa iyong sariwang parati.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nasa sa iyo ng&#771;a ang lahat ng&#771; bagay,</div>
+<div class="verse">Ang bang&#771;o, ang tamis, ang kasariwaan,</div>
+<div class="verse">Ang yumi, ang awit, ang uri, ang kulay</div>
+<div class="verse">Ang hamog, ang sinag, ang tuwa't ang buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ikaw'y pagpalain, dalagang mapalad,</div>
+<div class="verse">Ang kagandahan mo'y aking ikakalat</div>
+<div class="verse">Sa silong ng&#771; lang&#771;it, sa Sangmaliwanag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung may naghahanap sa bukang liwayway</div>
+<div class="verse">Sa kabataan mo ay matatagpuan,</div>
+<div class="verse">&iexcl;Di ko malilimot ang ganda mong iyan!</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_81" id="Page_81">P&aacute;hin&aacute; 81</a></span></div>
+
+<h3>ANG PANYO...</h3>
+
+
+<h4>I.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pamahid ng&#771; luha kung ginigiyagis</div>
+<div class="i2">ng&#771; masidhing panglaw,</div>
+<div class="verse">pamawi ng&#771; luhang sadyang tumitigis</div>
+<div class="i2">sa pusong luhaan,</div>
+<div class="verse">is&aacute;ng kasangkapang ipinananak&iacute;p</div>
+<div class="i2">sa mukhang may lumbay,</div>
+<div class="verse">is&aacute;ng mahiwagang tagapaghiwatig</div>
+<div class="i2">ng&#771; lihim na saklaw</div>
+<div class="verse">ng&#771; pusong sapupo ng&#771; is&aacute;ng pag-ibig</div>
+<div class="i2">sa gitna ng&#771; buhay.</div>
+</div></div>
+<h4>II.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Panak&iacute;p sa bibig kung may simpang hiya</div>
+<div class="i2">sa kin&aacute;kahar&aacute;p,</div>
+<div class="verse">is&aacute;ng kagamit&aacute;ng kung walang tiwala'y</div>
+<div class="i2">pangbalot ng&#771; sulat,</div>
+<div class="verse">at p&aacute;unang saksing minsang lumilikha</div>
+<div class="i2">ng&#771; l&uacute;busang gal&aacute;k,</div>
+<div class="verse">na mandi'y n&aacute;nabi ng&#771; masuyong wikang</div>
+<div class="i2">tugon sa pang&#771;arap:&mdash;</div>
+<div class="verse"><i>Sa inyong ibiga'y ang unang magdaya'y</i></div>
+<div class="i2"><i>pang&#771;ang&#771;anlang suk&aacute;b.</i></div>
+</div></div>
+<h4>III.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Is&aacute;ng kasangkapang ang nagkakalayo'y</div>
+<div class="i2">pinapaglalap&iacute;t</div>
+<div class="verse">kung binabalaan at sinisiphayo</div>
+<div class="i2">ng&#771; <i>is&aacute;ng</i> may galit;</div>
+<div class="verse">tagapamalitang may giliw at suyo</div>
+<div class="i2">kung naghihiwatig</div>
+<div class="verse">sa nagkakalayo't nagtitip&aacute;ng puso</div>
+<div class="i2">dahil sa pag-ibig.</div>
+<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div>
+<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_82" id="Page_82">P&aacute;hin&aacute; 82</a></span>
+<div class="verse">Iy&aacute;n ang halag&aacute; at bisa ng&#771; panyo</div>
+<div class="i2">sa silong ng&#771; Lang&#771;it.</div>
+</div></div>
+<h4>IV.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang panyo'y pamahid sa luha&aacute;ng mat&aacute;</div>
+<div class="i2">ng&#771; lah&aacute;t at lah&aacute;t,</div>
+<div class="verse">ang pany&oacute; ay piping nakapagbabadya</div>
+<div class="i2">ng&#771; bawa't m&aacute;hang&#771;&aacute;d,</div>
+<div class="verse">ang lahat ng&#771; gal&aacute;w na inyong makita'y</div>
+<div class="i2">may lihim na sangkap,</div>
+<div class="verse">katug&oacute;n ng&#771; mithi ng&#771; mg&#771;a ninintang</div>
+<div class="i2">hindi magk&aacute;usap;</div>
+<div class="verse">may lihim na uring kalakip ang dusa</div>
+<div class="i2">at maging ng&#771; gal&aacute;k.</div>
+</div></div>
+<h4>V.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang panyong idampi sa labi, sa bib&iacute;g,</div>
+<div class="i2">ay may kahulug&aacute;ng:&mdash;</div>
+<div class="verse"><i>kit&aacute;'y sinisinta, kit&aacute;'y iniibig</i></div>
+<div class="i2"><i>hanggang sa libing&#771;an;</i></div>
+<div class="verse">at sakasakaling sa mat&aacute; ipahid:&mdash;</div>
+<div class="i2"><i>ako'y namamanglaw</i></div>
+<div class="verse"><i>kung di ka makita, kung di ka masilip</i></div>
+<div class="i2"><i>ng&#771; dusta kong buhay;</i></div>
+<div class="verse">at sakasakaling ihaplos sa dibdib:&mdash;</div>
+<div class="i2"><i>ako'y mamamat&aacute;y</i>.</div>
+</div></div>
+<h4>VI.</h4>
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">May tang&#771;ing halag&aacute; at tagl&aacute;y na gal&iacute;ng</div>
+<div class="i2">ang lahat ng&#771; panyo,</div>
+<div class="verse">kaya't minimithing halos na agawin</div>
+<div class="i2">ng&#771; mg&#771;a nunuyo,</div>
+<div class="verse">minsang magpatib&oacute;k sa mg&#771;a damdaming</div>
+<div class="i2">pat&aacute;y sa pagsamo,</div>
+<div class="verse">malimit lumikha ng&#771; isang paggiliw</div>
+<div class="i2">at pamimintuho't</div>
+<div class="verse">madalas tumubos sa piping pagdaing</div>
+<div class="i2">ng&#771; luha&aacute;ng puso.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_83" id="Page_83">P&aacute;hin&aacute; 83</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;Ang Pamaypay!</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lahat at lahat sa Sangkatauhan</div>
+<div class="verse">ay may kanya-kanyang uri't kalagayan,</div>
+<div class="verse">may ibig sabihin ang lahat ng&#771; bagay</div>
+<div class="verse">na abot &oacute; hindi ng&#771; damdam at malay,</div>
+<div class="verse">ang panyo'y may lihim sa nagiibigan</div>
+<div class="verse">gaya ng&#771; bulaklak at mg&#771;a halaman,</div>
+<div class="verse">itong abaniko'y isang kasangkapang</div>
+<div class="verse">pangdagdag sa puso ng&#771; init at buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa Aklat ng&#771; Puso't Aklat ng&#771; Paggiliw</div>
+<div class="verse">yaong abaniko'y may ibig sabihin,</div>
+<div class="verse">may sariling uri't sariling tuntunin</div>
+<div class="verse">may sariling layon at sariling lihim,</div>
+<div class="verse">sa Talating&#771;igan ng&#771; mg&#771;a Damdamin</div>
+<div class="verse">ang wikang Pamaypay ay tuwa't hilahil,</div>
+<div class="verse">palad at tagumpay, at kung kukurui'y</div>
+<div class="verse">taga pamalita niyong bukas natin.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kalihim ng&#771; Puso't Patnubay ng&#771; Palad,</div>
+<div class="verse">ng&#771;iti ng&#771; liwayway sa likod ng&#771; ulap,</div>
+<div class="verse">sa gitna ng&#771; buhay ay "isang watawat</div>
+<div class="verse">na kulay lungtiang pakpak ng&#771; pang&#771;arap,</div>
+<div class="verse">sagisag ng&#771; hinhin ng&#771; mg&#771;a mapalad,</div>
+<div class="verse">baluti ng&#771; mg&#771;a babaeng banayad,</div>
+<div class="verse">kublihan ng&#771; mukhang maramot maglagak</div>
+<div class="verse">ng&#771; masayang ng&#771;iting yaman ng&#771; panulat.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Isang kasangkapang gamit ng&#771; babae</div>
+<div class="verse">at kung magkaminsa'y pati ng&#771; lalaki,</div>
+<div class="verse">bibig na malayang nakapagsasabi</div>
+<div class="verse">ng&#771; <i>oo</i> at <i>hindi</i> ng&#771; <i>sama</i> at <i>buti</i>,</div>
+<div class="verse">isang kasangkapang sa nagsisikasi'y</div>
+<div class="verse">papel at panulat, gayuma't buhawi,</div>
+<div class="verse">sangla ng&#771; pag-ibig, na namamayani</div>
+<div class="verse">sa lahat ng&#771; pusong bihag na parati.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<span class="pagenum"><a name="Page_84" id="Page_84">P&aacute;hin&aacute; 84</a></span>
+<div class="verseind">Ang bawa't ikilos ng&#771; isang pamaypay</div>
+<div class="verse">ay may isang wika, uri t kahulugan,</div>
+<div class="verse">parang isang aklat na nagsasalaysay</div>
+<div class="verse">ng&#771; hirap at tuwa, ng&#771; aliw at panglaw;</div>
+<div class="verse">kung iyong dalasin ang mg&#771;a paggalaw</div>
+<div class="verse">ang ibig sabihin: <i>Kita'y minamahal</i>;</div>
+<div class="verse">kung biglang isara: <i>Ako'y nasusuklam,</i></div>
+<div class="verse"><i>huwag nang lumapit at nang di magdamdam</i>.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Yaong abanikong idampi sa labi,</div>
+<div class="verse">ang ibig sabihi'y <i>Ikaw ang lwalhati</i>,</div>
+<div class="verse">kung minsang itago'y <i>Hindi maaari</i></div>
+<div class="verse"><i>ang iyong pagkasi't ang sa pusong susi'y</i></div>
+<div class="verse"><i>hawak na ng&#771; isang pang&#771;arap kong lagi</i>,</div>
+<div class="verse">at kung pisil-pisil ng&#771; mg&#771;a daliri'y:</div>
+<div class="verse"><i>inaantay kita't ang ama kong Hari'y</i></div>
+<div class="verse"><i>wala at sa monte'y nagbakasakali</i>.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung kagat ang borlas&mdash;<i>Ako'y nahahapis</i></div>
+<div class="verse"><i>dahil sa ginawang sa ati'y paglait</i>,</div>
+<div class="verse">kung buksang marahan&mdash;<i>Huwag kang mang&#771;anib</i></div>
+<div class="verse"><i>at ang ating ulap ay magiging lang&#771;it</i>,</div>
+<div class="verse">kung buksang pabigla&mdash;<i>Sila'y nagagalit</i></div>
+<div class="verse"><i>dahil sa sulat mong kanilang nalirip</i>,</div>
+<div class="verse">kung biglang ilaglag&mdash;<i>Si Kulasa'y bwisit</i></div>
+<div class="verse"><i>at siyang nagsumbong nang tayo'y magniig</i>.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Idampi sa pisng&#771;i&mdash;<i>Huw&aacute;g kang matulog</i></div>
+<div class="verse"><i>at sa sine Luna, kami ay papasok</i>,</div>
+<div class="verse">idampi sa dibdib&mdash;<i>Ako'y nagseselos</i></div>
+<div class="verse"><i>dahil sa kasamang tila lumuluhog</i>,</div>
+<div class="verse">kung biglang ipukol&mdash;<i>Sa iba ibuhos</i></div>
+<div class="verse"><i>ang iyong pagsinta. Ikaw'y pahinuhod</i>!</div>
+<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div>
+<div class="verse">Itong abaniko'y Dila sa Pag-irog,</div>
+<div class="verse">Talatang may dusa, kamanyang, kampupot.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a name="ina" id="ina"></a>IV.</h2>
+
+<h2>ANG ALBUM NI INA...</h2>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div class="quote ind">(<i>Ala-ala sa aking inang pumanaw: Rosa San
+Miguel ni de Leon, tag&aacute; Samal, Bataan at namat&aacute;y
+sa Tundo, Maynila, noong taong 1902.</i>)</div>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_87" id="Page_87">P&aacute;hin&aacute; 87</a></span></div>
+
+<h3>I.</h3>
+
+<h3><i>Ang aking Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Gaya rin ng&#771; iba, ang ina kong giliw</div>
+<div class="verse">Ay inang mayumi't lubhang maramdamin,</div>
+<div class="verse">Inang hindi yuko sa mg&#771;a hilahil,</div>
+<div class="verse">Inang mapagbata at siya kong virgen.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Mayrong isang Diyos na kinikilala,</div>
+<div class="verse">May isang dakilang pananampalataya,</div>
+<div class="verse">Sa kanya ang madla'y kulay ng&#771; umaga,</div>
+<div class="verse">Ang galit ay awa't sa poot ay tawa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya ang dakilang Batas sa tahanan,</div>
+<div class="verse">Kamay na masipag, Kampana ng&#771; buhay,</div>
+<div class="verse">Susi ng&#771; pag-ibig na kagalanggalang.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa kanya ang lahat ay pawang mabuti,</div>
+<div class="verse">Ang dukha't mayaman ay kapuripuri</div>
+<div class="verse">Palibhasa'y inang may puso't pagkasi.</div>
+</div></div>
+
+
+
+<h3>II.</h3>
+
+<h3><i>Pag-ibig ni Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang puso ni ina'y kaban ng&#771; pagling&#771;ap,</div>
+<div class="verse">May dalawang tibok na karapat-dapat,</div>
+<div class="verse">Ang isa'y kay ama, kay amang mapalad</div>
+<div class="verse">At ang isa nama'y sa amin nalagak.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Noong nabubuhay ang ina kong irog</div>
+<div class="verse">Ang kanyang pagkasi'y samyo ng&#771; kampupot,</div>
+<div class="verse">Ang lakas ng&#771; puso'y parang nag-uutos</div>
+<div class="verse">Na ako, kaylan ma'y huwag matatakot...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagibig ni ina ang siyang yumari</div>
+<div class="verse">Ng&#771; magandang bahay na kahilihili,</div>
+<div class="verse">At nawag sa palad na katang&#771;itang&#771;i.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Timtimang umirog! Hanggang sa libing&#771;a'y</div>
+<div class="verse">Dala ang pagkasing malinis, dalisay,</div>
+<div class="verse">Dala ang damdaming kabanalbanalan.</div>
+</div></div>
+
+
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_88" id="Page_88">P&aacute;hin&aacute; 88</a></span></div>
+
+<h3>III.</h3>
+
+<h3><i>Ang halik ni Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mata ni ina'y bukalan ng&#771; luha</div>
+<div class="verse">Kung may dala-dalang damdamin at awa,</div>
+<div class="verse">Ang lahi ni ina'y sampagang sariwa</div>
+<div class="verse">Na may laging laang halik at kaling&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa halik ni Ina ay doon nalagas</div>
+<div class="verse">Ang tinik at bulo ng&#771; musmos kong palad,</div>
+<div class="verse">Sa halik ni ina'y aking napagmalas</div>
+<div class="verse">Na ako'y <i>tao</i> na't dapat makilamas.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bibig ni inang bibig ng&#771; sampaga'y</div>
+<div class="verse">Bibig na sinipi kina Clara't Sisa</div>
+<div class="verse">Kaya't mayrong bisang kahalihalina.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang halik ng&#771; ina'y apoy sa pagsuyo,</div>
+<div class="verse">Hamog sa bulaklak, Pag-asa sa puso't</div>
+<div class="verse">Liwanag sa mg&#771;a isipang malabo.</div>
+</div></div>
+
+
+
+<h3>IV.</h3>
+
+<h3><i>Ugali ni Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung mamamana ko lamang ang ugali</div>
+<div class="verse">Ni inang sa aki'y nagpala't nag-ari'y</div>
+<div class="verse">Marami sa akin ang mananaghili't</div>
+<div class="verse">Sa aki'y tatang&#771;a lamang yaong Hari.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang asal ni ina'y aklat ng&#771; pagling&#771;ap,</div>
+<div class="verse">Salaming malinaw, bang&#771;ong walang kupas,</div>
+<div class="verse">Suhay ng&#771; mahinhin, sulo ng&#771; mapalad,</div>
+<div class="verse">Mundong walang gabi, gabi ng&#771; walang ulap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang salitang damot ay di kakilala,</div>
+<div class="verse">Ang kamay ay lahad, hanggang nakakaya't</div>
+<div class="verse">Tang&#771;ing kayamanan ang pakikisama.</div>
+<div class="verse">Sa kanya ay Diyos ang mg&#771;a pulubi,</div>
+<div class="verse">Ang dukha ay Hari't Kristo ang duhagi,</div>
+<div class="verse">Iyan ang ugali ng&#771; ina kong kasi.</div>
+</div></div>
+
+
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_89" id="Page_89">P&aacute;hin&aacute; 89</a></span></div>
+
+<h3>V.</h3>
+
+<h3><i>Ang awit ni Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang buhay si ina't ako'y kilik-kilik</div>
+<div class="verse">ako'y pinagsawa sa alo at awit,</div>
+<div class="verse">malaki na ako't may sapat ng&#771; isip</div>
+<div class="verse">ay inaalo pa nang buong pag-ibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang musmos na patak ng&#771; nulo kong luha</div>
+<div class="verse">sa kanya'y kundima't awiting dakila,</div>
+<div class="verse">makarinig lamang ng&#771; iyak ng&#771; bata</div>
+<div class="verse">sa aki'y lalapit at maguusisa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ako'y kakalung&#771;in at ipaghehele,</div>
+<div class="verse">ang awit-tagalog ay mamamayani</div>
+<div class="verse">hanggang sa magsawa't ako'y mapabuti.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang awit ni ina'y laging yumayakap,</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a awitin ng&#771; aking panulat</div>
+<div class="verse">kaya't ang awit ko'y mayumi't banayad.</div>
+</div></div>
+
+
+<h3>VI.</h3>
+
+<h3><i>Libingan ni Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang buhay ng&#771; tao'y parang isang araw</div>
+<div class="verse">Na kung mayrong bago'y mayrong nang&#771;ang&#771;alay,</div>
+<div class="verse">Ang palad ni ina'y di na nakalaban</div>
+<div class="verse">Kaya't napatalo sa tawag ng&#771; hukay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang buhay ni inang inutang sa lupa'y</div>
+<div class="verse">Sa lupa rin namang nabayad na kusa,</div>
+<div class="verse">Ang mg&#771;a mata kong maramot sa luha</div>
+<div class="verse">Noo'y naging dagat na kahang&#771;ahang&#771;a.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Wala na si ina! Ang lahat sa amin</div>
+<div class="verse">Ay ng&#771;iti ng&#771; dusa't kaway ng&#771; hilahil,</div>
+<div class="verse">Lubog na ang araw na kagiliwgiliw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagtaglay si ina ng&#771; dalawang hukay:</div>
+<div class="verse">Ang isa'y sa lupang sanglaan ng&#771; buhay,</div>
+<div class="verse">Ang isa'y sa aking pusong gumagalang.</div>
+</div></div>
+
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_90" id="Page_90">P&aacute;hin&aacute; 90</a></span></div>
+
+<h3>VII.</h3>
+
+<h3><i>Ang aral ni Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tang&#771;ing pamanang sa aki'y naiwan</div>
+<div class="verse">Ay malaking gusi ng&#771; mayamang aral:</div>
+<div class="verse">&mdash;Anak ko: hanapin iyang karunung&#771;an,</div>
+<div class="verse">Ang dunong ay pilak, ang aklat ay buhay.</div>
+<div class="verse">&mdash;Sa harap ng&#771; bait, ay silaw ang lakas,</div>
+<div class="verse">Sa harap ng&#771; matwid ay yuko ang lahat,</div>
+<div class="verse">Ang mundo'y niyari ng&#771; paham at pantas,</div>
+<div class="verse">Ang babae'y tinik ng&#771; isang bulaklak.</div>
+<div class="verse">&mdash;Ang palalong tao'y halakhak ng&#771; hang&#771;in,</div>
+<div class="verse">Ang aping mabait ay dapat ling&#771;apin</div>
+<div class="verse">At pagkailagan iyang sinung&#771;aling.</div>
+<div class="verse">&mdash;Huwag kakayahin ang hindi mo kaya,</div>
+<div class="verse">Nang ikaw'y malayo sa pula at tawa,</div>
+<div class="verse">Umibig sa baya't magpakabait ka".</div>
+</div></div>
+
+
+<h3>VIII.</h3>
+
+<h3><i>Bulaklak kay Ina.</i></h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Wala na si ina! Gayon ma'y naiwan</div>
+<div class="verse">sa akin ang kanyang mahalagang aral,</div>
+<div class="verse">aral na sa ningning ay ningning ng&#771; araw,</div>
+<div class="verse">aral na sa buti'y palad, diwa't yaman.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Larawang larawan lamang ang nalagak</div>
+<div class="verse">sa akin ng&#771; siya'y pumanaw at sukat,</div>
+<div class="verse">larawan ni inang yaman ng&#771; panulat,</div>
+<div class="verse">larawang kakambal ng&#771; aking pang&#771;arap.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Darakilang ina: ang iyong libing&#771;a'y</div>
+<div class="verse">sinasabugan ko ng&#771; tala't kundiman,</div>
+<div class="verse">ng&#771; awit na siyang bulaklak ng&#771; buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa harap ng&#771; iyong larawang dakila</div>
+<div class="verse">ay may nagnining&#771;as na isang kandila</div>
+<div class="verse">panulat ng&#771; iyong anak na naluha.</div>
+</div></div>
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a name="papurit" id="papurit"></a>MGA PAPURI'T PARANG&#771;AL</h2>
+
+<h3>SA KUMATHA NITO</h3>
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_93" id="Page_93">P&aacute;hin&aacute; 93</a></span></div>
+
+<h3>Pagkatapos tunghayan...</h3>
+
+<div class="pquote"><i>Sa makatang</i>
+<div class="right"><i>Pascual de Le&oacute;n</i></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Bulaklak, bulaklak, bulaklak sa bung&#771;ad,</div>
+<div class="verse">Bulaklak sa gitna't sa dulo'y bulaklak,</div>
+<div class="verse">Ito'y halamanang mayaman sa lahat,</div>
+<div class="verse">Mayaman sa tam&iacute;s, sa tuwa't pang&#771;arap.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa mg&#771;a talulot nito'y sumusung&#771;aw</div>
+<div class="verse">Ang diwa ng&#771; isang ap&oacute; ni Baltazar,</div>
+<div class="verse">At sa mg&#771;a dahong sariwa't makulay</div>
+<div class="verse">Ay napapatitik ang kanyang tagump&aacute;y.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Malungkot kung minsan, kung minsa'y masay&aacute;,</div>
+<div class="verse">Ng&#771;uni't kadalasa'y uhaw sa pag-asa;</div>
+<div class="verse">Sa hang&#771;ad ay labis, at labis sa kaya,</div>
+<div class="verse">Subali't sa tuwa'y ulilang-ulila.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Makatang Pasleo: Ang aking <i>Bulaklak</i></div>
+<div class="verse">Ay narito't handog sa una mong akl&aacute;t.</div>
+</div>
+
+<div class="right">BENIGNO R. RAMOS (<i>Ben Ruben</i>)</div>
+</div>
+
+<p>Bulakan, Bul., 1915.</p>
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_94" id="Page_94">P&aacute;hin&aacute; 94</a></span></div>
+
+<h3>Ramo de Laurel</h3>
+
+<div class="pquote"><i>Para el poeta vernacular</i>,
+<div class="right"><i><b>Pascual de Leon.</b></i></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Para tu j&oacute;ven frente de tagalo poeta,</div>
+<div class="verse">De poeta que entona sus versos de pasi&oacute;n,</div>
+<div class="verse">Ofrezco una corona de flores de violeta</div>
+<div class="verse">Y ent&oacute;nate mi lira su m&aacute;gica canci&oacute;n.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Es tu canto armonioso inspiraci&oacute;n de ondinas,</div>
+<div class="verse">Es tu verbo potente como el brillo del sol,</div>
+<div class="verse">Y tus musas son todas dalagas filipinas</div>
+<div class="verse">Que habitan en las ondas azules del pansol.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tu lira multiforme con sus cuerdas de oro</div>
+<div class="verse">Tiene cantos dolientes, tiene ayes de lloro,</div>
+<div class="verse">Tiene dulces lamentos y suspiros de miel.</div>
+</div></div>
+<hr class="narrow" style='width: 10%;' />
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tiene versos de rosa que disipan tristezas</div>
+<div class="verse">De las bellas morenas filipinas princesas</div>
+<div class="verse">Que te ofrecen sonrientes un <i>ramo de laurel</i>.</div>
+</div>
+
+<div class="right"><b><i>Octavio C. Madrid.</i></b></div>
+</div>
+<p>Septiembre 18, 1915.</p>
+
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_95" id="Page_95">P&aacute;hin&aacute; 95</a></span></div>
+
+<h3>PANUOB...</h3>
+
+<div class="pquote"><i>Sa katotong makatang</i>
+<div class="right"><i><b>Pascual de Leon.</b></i></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hayan ang makata. Haya't umaawit</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a kundimang pang-lupa't pang-lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">hawak ang kudyaping malambing ang tinig</div>
+<div class="verse">at pinangsasaliw sa ligaya't sakit.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Kung siya ay sino? Iyan ang makatang</div>
+<div class="verse">ang tula't tulain ay matalinghaga,</div>
+<div class="verse">mg&#771;a lungkot, dusa, daing, hirap, luha,</div>
+<div class="verse">Galit, sumpa't lambing ang puso at diwa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang kanyang tulai'y sing-lambot, sing-linaw</div>
+<div class="verse">ng&#771; tubig sa wawa, sa sapa't batisang</div>
+<div class="verse">Balana'y sumimsim sa tamis na taglay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hayan ang makata. Kay&oacute; ang magsabi</div>
+<div class="verse">Kundi siya'y dapat na <i>Dang&#771;al at Puri</i></div>
+<div class="verse">at maging <i>putong</i> pa ng&#771; Wikang sarili.</div>
+</div>
+
+<div class="right">HERM&Oacute;GENES T. REYES.<br/>
+(Sa <i>Ilaw at Panitik</i>)</div>
+</div>
+
+<p>Tund&oacute;, Set., 1915.</p>
+
+
+<hr style='width: 40%;' />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_96" id="Page_96">P&aacute;hin&aacute; 96</a></span></div>
+
+<h3>&iexcl;Bulalakaw...!</h3>
+
+<div class="pquote"><i>Sa Katotong</i>
+<div class="right"><i><b>Pascual de Leon.</b></i></div></div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa harap ng&#771; iyong magarang pagsikat</div>
+<div class="verse">ay pinaglaho mo ang aking liwanag.</div>
+<div class="verse">Araw kang nagbang&#771;on sa himlayang palad</div>
+<div class="verse">at kinasilawan ng&#771; aking banaag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa lang&#771;it mo, ako ay balang&#771;&aacute;w lamang,</div>
+<div class="verse">sa ilaw mo, ak&oacute; ang aninong tunay...</div>
+<div class="verse">Diwa mo sa aking diwa ay isilay</div>
+<div class="verse">at aawitin ko ang iyong pang&#771;alan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tul&oacute;y!... Hanggang ako'y di pa nagsasawang</div>
+<div class="verse">umawit sa lihim ng&#771; mg&#771;a hiwaga,</div>
+<div class="verse">ako'y kasama mong hahanap ng&#771; pala.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa iyong hantung&#771;ang lang&#771;it ng&#771; pagasa</div>
+<div class="verse">ay do&oacute;n n&aacute;roon ang mg&#771;a sampaga...</div>
+<div class="verse">Pupulin mo't yao'y sa WIKA mong mana!</div>
+</div>
+
+<div class="right">CIRIO H. PA&Ntilde;GANIBAN.<br/>
+(Sa <i>Ilaw at Panitik</i>)</div>
+</div>
+
+<p>Bukawe, Bul., 1915.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2>Mga mali sa pagkakalimbag</h2>
+
+
+<div class='center'>
+<table border="0" cellpadding="4" cellspacing="2" summary="errata">
+<tr><td align='center'>Nababasa</td><td align='center'>Dapat basahin</td><td align='center'>Dahon</td></tr>
+<tr><td align='left'>luwalhati</td><td align='left'><i>lwahati</i></td><td align='left'>10</td></tr>
+<tr><td align='left'>mayroong</td><td align='left'><i>mayrong</i></td><td align='left'>12</td></tr>
+<tr><td align='left'>liyaga</td><td align='left'><i>ligaya</i></td><td align='left'>15</td></tr>
+<tr><td align='left'>hangtung&#771;an</td><td align='left'><i>hantung&#771;an</i></td><td align='left'>15</td></tr>
+<tr><td align='left'>kalika't</td><td align='left'><i>halika't</i></td><td align='left'>16</td></tr>
+<tr><td align='left'>magalak</td><td align='left'><i>malagak</i></td><td align='left'>19</td></tr>
+<tr><td align='left'>Sukat na sinta!</td><td align='left'><i>Sukat na ng&#771;a sinta!</i></td><td align='left'>21</td></tr>
+<tr><td align='left'>sigaw</td><td align='left'><i>sigwa</i></td><td align='left'>51</td></tr>
+<tr><td align='left'>maamo</td><td align='left'><i>maaamo</i></td><td align='left'>67</td></tr>
+<tr><td align='left'>virgen</td><td align='left'><i>birhen</i></td><td align='left'>75</td></tr>
+<tr><td align='left'>pagkabutihin</td><td align='left'><i>sa pagkabutihin</i></td><td align='left'>75</td></tr>
+<tr><td align='left'>nu ve</td><td align='left'><i>nube</i></td><td align='left'>75</td></tr>
+<tr><td align='left'>Paano</td><td align='left'><i>Pano</i></td><td align='left'>77</td></tr>
+<tr><td align='left'>Besarlo</td><td align='left'><i>Besar solo</i></td><td align='left'>78</td></tr>
+<tr><td align='left'>Tagpan</td><td align='left'><i>Takpan</i></td><td align='left'>79</td></tr>
+<tr><td align='left'>Naiingit</td><td align='left'><i>Naiinggit</i></td><td align='left'>79</td></tr>
+<tr><td align='left'>Paano'y</td><td align='left'><i>Pano'y</i></td><td align='left'>79</td></tr>
+<tr><td align='left'>Tu dulce</td><td align='left'><i>Tan dulce</i></td><td align='left'>79</td></tr>
+<tr><td align='left'>magpatibook</td><td align='left'><i>magpatibok</i></td><td align='left'>82</td></tr>
+<tr><td align='left'>nagbabakasakali</td><td align='left'><i>nagbakasakali</i></td><td align='left'>84</td></tr>
+<tr><td align='left'></td></tr>
+</table></div>
+
+
+<p><i>Basahin ang <b>Martir del Golgota</b>, isang mainam
+na aklat na nahahati sa dalawang toma.</i></p>
+
+<div class="quote"><i>Ipinagbibili sa lahat ng&#771; Aklatan.</i></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter">
+<img src="images/adds1.jpg" alt="Advertisement" title="Advertisement" />
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter">
+<img src="images/adds2.jpg" alt="Advertisement" title="Advertisement" />
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA ***
+
+***** This file should be named 16446-h.htm or 16446-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/4/4/16446/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page
+scans provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/16446-h/images/adds1.jpg b/16446-h/images/adds1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2fe9525
--- /dev/null
+++ b/16446-h/images/adds1.jpg
diff --git a/16446-h/images/adds2.jpg b/16446-h/images/adds2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ee0ae35
--- /dev/null
+++ b/16446-h/images/adds2.jpg
diff --git a/16446-h/images/cover_big.jpg b/16446-h/images/cover_big.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c75e89e
--- /dev/null
+++ b/16446-h/images/cover_big.jpg
diff --git a/16446-h/images/cover_thumb.jpg b/16446-h/images/cover_thumb.jpg
new file mode 100644
index 0000000..15736a1
--- /dev/null
+++ b/16446-h/images/cover_thumb.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..fe764d8
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #16446 (https://www.gutenberg.org/ebooks/16446)