diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 15981-8.txt | 3418 | ||||
| -rw-r--r-- | 15981-8.zip | bin | 0 -> 55378 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 15981-h.zip | bin | 0 -> 59864 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 15981-h/15981-h.htm | 2837 | ||||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
7 files changed, 6271 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/15981-8.txt b/15981-8.txt new file mode 100644 index 0000000..bd0c7ca --- /dev/null +++ b/15981-8.txt @@ -0,0 +1,3418 @@ +The Project Gutenberg EBook of Si Tandang Basio Macunat +by Fray Miguel Lucio y Bustamante + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Si Tandang Basio Macunat + +Author: Fray Miguel Lucio y Bustamante + +Release Date: June 4, 2005 [EBook #15981] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SI TANDANG BASIO MACUNAT *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and +PG Distributed Proofreaders.Special thanks to Elmer +Nocheseda. + + + + + + +Si Tandang Basio Macunat + +Salitang Quinatha ni Fray Miguel Lucio y Bustamante Religiosong +Franciscano... + +May lubos na capahintulutan + +MANILA.----1885 + +Imp. de Amigos del Pais, Calle de Anda, num. 1. + + + + +PAONAUA SA MANGA TAGALOG NA MACABABASA NITONG SALITA. + + +Ang pagcatha co nitong salitang ito,i, naguing parang isang calibangan +co sa aquing sariling buhay; nguni,t, mayroon din acong hinahangad +dito sa aquing salita,t, calibangan. + +Ang aquing hinahangad, ay hindi co sasabihin sa manga bumabasa, ó +naquiquinig nang pagbasa nitong aquing isinulat, cundi sasabihin co +lamang, na ang cahalimbaua nitong quinatha cong salita, ay isang +dayap. + +Anoman ang laqui nang dayap, at maguing ano ang caniyang ganda at +caquinisan nang balat, ay cundi ninyo pigain, ay uala cayong +macucuhang gatas doon cundi amoy lamang at sucat. + +¡Caya bahala ang bumabasa ó naquiquinig, na pumiga nitong salita, cung +ibig nilang cunin ang gatang napapalaman dito! + +Ang totoong bilin co sa manga íniibig cong tagalog, ay houag baga +basahin nila itong salitang ito, na palactao-lactao, na parang +inuugali nilang basahin ang manga _libro_, at cung magcagayo,i, +marahil magcacamali sila, palibhasa,i, ang lamang nitong salita,i, +parang isang usap; caya cailangang paquingan ang magcabilang _parte_, +at pagtimbang-timbangin ang canilang manga catouiran, nang macuha ang +catotohanan. + +Ang isa cong pang bilin sa canila, ay houag magtaca sila sa mga +guinagamit cong uica:--_ama, tatay, amba_,--_ina, nanay, inda_,--sa +pagtotoo nang ama,t, ina; sapagca,t, iyang lahat na manga pangalang +iya,i, para-parang guinagamit sa iba't ibang bayan ó Provincia. + +At sa catapusan ay ipinamamanhic co sa manga tagalog na macagagasa ó +macariringig nitong gaua cong ito, na ipatauad nila sa aquin ang manga +caculangan co sa pagsasalita, sapagca,t, aco,i, hindi tagalog, cundi +castila rin, baga man Padre, na totoong nagmamahal sa canila. + +_Fr. Miguel Lucio y Bustamante._ + + + + + +ADVERTENCIA A LOS NO TAGALOS QUE LEAN U OIGAN LEER ESTE CUENTO + + +Mucho, y hasta interesante, podria decir sobre el idioma tagalog y +sobre otros incidentes de actualidad, que no dejan de relacionarse con +el citado idioma; pero ni la ocasion, ni la pequeña, por no decir +nula, importancia del presente cuento se prestan á ello. + +Po eso he de concretarse á mis lectores no tagalos que, en este mi +insignificante trabajo, hago uso de no pocos términos castellanos; de +unos por ser técnicos, que no admiten sustitucion; de otros, porque +están ya tagalizados, y son de uso comun; y de otros en fin, porque, +aunque pudieran muy bien ser reemplazados por otros propios del, (aun +no bien conocido), idioma tagalog, sería necesario echar mano de mas +palabras, para espresar el sentido. + +Poco é insulto es lo que presento á mis lectores no tagalos, pero aun +asi y todo creo, (y dispenseme esta inmodestia), que no dejarán de +encontrar algo que no les desagrade en este escrito. + +Tambien advierto que en la prosodia y sintaxis me he atenido +frecuentemente á la prosodia y sintaxis españolas. + +Añadiendo por último que el idioma tagalog está en crisis, en esa +crisis, por la que han pasado casi todas las lenguas é idiomas, sobre +cuya circunstancia, echaría yo ahora, de muy buena gana mi parrafito, +mas ó menos estenso, y mas ó menos certado, pero al fin un parrafito; +mas, dadas las condiciones actuales, opino que basta y sobra con lo +dicho, que no dejaran de comprender los que, despues de haber +estudiado con alguna detencion ó atencion el idioma tagalog, esten +ademas al corriente de lo que sucede y pasa...... + +_Fr. Miguel Lucio y Bustamante_ + + + + +SI TANDANG BASIO MACUNAT + + +Sa aquing manga paglacad-lacad, at pagdalao-dalao sa manga bayan-bayan +dito sa Filipinas, ay nacarating aco sa isang bayang ang ngala,i, +Tanay sa Distrito nang Morong. + +Aco,i, napatiguil doon nang dalauang lingo, at dito sa pagtira cong +ito,i, naguing caquilala co ang isang matanda na ang ngala,i, si +Gervasio Macunat, at cung tauaguin doo,i, si Tandang Basio. + +Malaqui ang pagcauili co sa matandang yaon, palibhasa,i, matalinong, +masayahin, at matalas na matalas ang caniyang bait at pagiisip. +Gabi-gabing ualang sala,i, pinaroroonan co siya sa caniyang bahay, at +doon nagsasalitaan cami nang sari-sari, hanggan sa malalim na ang +gabi, at cung minsan ay inuumaga pa cami sa aming pagsasalitaan. + +Dito sa aming manga pagsasalitaan, ay pinag-uusapan din naman ang +iba,t, ibang ugali nang manga tagalog, at aco,i, natotoua nang di +hamac, sa paquiquinig co nang caniyang matitinong catourin at +casagutan sa lahat nang bagay na aming pinag-uusapan. + +Isang gabi, ay tinucso co ang matanda, na ang uica co baga sa caniya: + +Cung cayo po,i, nag-aral sa Maynila nang caunti man lamang; cung cayo, +po, anaquin, ay natuto nang uicang castila man lamang, ay +_segurong-segurong_ cayo,i, naguing directorcillo dito sa inyong +bayan, at macaquiquita, po cayo sa Tribunal nang pagcabuhay ninyo na +ualang malaquing capagurang _paris_ ngayon, na cung ibig, po, ninyong +cumita nang naipacacain sa inyong manga anac at asaua, ay cailangan, +po, na cayo,i, magbangon nang maaga, at humauac nang calabao, at +dumilig muna nang lupa nang inyong pauis, bago, po, cayo,i, macaquita +nang _maisusustento_ sa inyong familia. + +¡Ay ina co! ¡Cáhimanauari houag na acong nag-uica nang ganoong uica! + +Nagalit na di ano lamang ang matanda; at nagbucang bibig nang lintic, +at iba,t, iba pang ganito; na ang isip co baga siya,i, nabalio, ó +napaano caya. Subali,t, pagcamayamaya, at nang lumipas-lipas na ang +caniyang biglang galit, ay nangusap sa aquin nang gayon: + +--Patauarin, pó, ninyo aco; ipatauad, po, ninyo sa aquin ang +pagpapaualang galang co, po, sa inyo. + +--Aco, pó, ang sagot co; aco, pó, ang dapat patauarin ninyo, +sapagca,t, aco,i, siyang nagbigay galit sa inyo, baga man pó,t, hindi +inaabot nang aquing pag-iisip, cung ano,t, anóng iquinagagalit ninyo +sa aquing salita. + +--Houag, pó, ninyo acong cayamutan ang uica ni matandang Basio; houag, +pó, ninyo acong cainipan, at matatastas din, po, ninyo cung baquit +nasira ang aquing loob doon sa sinabi, pó, ninyong tungcol sa +pag-aaral nang uicang castila, at sa pagdidirectorcillo. + +Inyo pong salitain ang uica co, ang balang maguing gusto ninyo, at +malaqui ang toua cong maquinig sa inyo. + +Ang una-unang ibig co pong maalaman ninyo, ay ang naguing buhay cong +magmula sa pagcabata co, na hangan dito sa oras, na hinaharap natin, +at saca,i, sasalaysayon co, pó, sa inyo ang puno at dahilan nang +pagcagalit co sa inyong salita cangina. + +Cayo, pó, ang bahala, ang sagot co. Umupo lamang tayo dito sa papag, +at habaa,t, habaan, po, ninyo ang inyong salita, na hindi co, po, +cayong cayayamutan. + +Cung ganoon, po, aco,i, sasapol na. + + + + +II + + +Aco, po, ang uica nang matandang Basio, ay anac nang taong mahihirap, +na manga maglulupa, manga opahan, subali,t, matatacutin sa Dios. +Maliit na maliit pa aco, na hindi pa halos marunong magusap, ay +pilipilit na, po, acong pumasoc sa escuelahan arao-arao na ualang +falla. + +Ang aquin pong maestro, ay isang mabait na mabait na matanda, na ang +ngala,i, si Gregorio, na cung taunguin naming manga bata,i, cacang +Yoyo. Totoong naibiguin siya sa aming mang escuela, nguni,t, mabagsic, +po, namang siyang totoo, cung cami ay sumasala sa leccion, o sa iba,t, +ibang itinuturo niya sa amin. Uala pong sino sa kaniya; ang may +casalanan ay pinarurusahan nang tapat na parusa, ay siya na; hindi, +po, niya tinitingnan, cung ang batang nacacasala ay anac nang +mayayaman o mahihirap na tauo. Ang caniyang sinusunod ay ang +catampatan; sa macatouid: ang dapat pong parusahan, ay pinarurusahan, +niya, at ang dapat purihin ay pinupuri niya, maguing sino ang +tinatamaan. + +Caya, po, malaqui ang aming tacot sa maestrong yaon, at malaqui, po, +naman aming pag-galang at pag-ibig sa caniya. Dahilan, dito,i, cami +pong manga bata,i, sunod sunuran sa caniya, na ang cadalasan,i, hindi +pa tapos ang caniyang utos sa amin, ay cami patacbo na sa pagsunod +nang ipinag-uutos niya sa amin. + +Yaon pong, matandang yaon ay totoong quinacaibiga,i, guinagalangan +nang buong bayan, baga man hindi siya marunong nang uicang castila, na +paris nitong manga maestrong bagong litao ngayon, na ang pangala,i, +normal, na cahima't, casing-itim co, ó maitim pa sa aquin, ay +nagsosoot nang levita ó cung ano cayang tauag doon sa isinosoot nilang +damit, at naquiquipantay sila sa manga Cápitan, at sa manga Cura pa, +na, (tabi sa di gayon,) tila,i, cung sino silang mahal na tauo. + +Ang naturan cong matandang maestro namin ay ualang sariling calooban, +bagay sa pagtuturo at pangungosiua sa aming manga bata. Hindi siya +cumiquilos; hindi siya nagbibigay nang bagong utos, cundi cumuha siya +muna nang tanong at sanguni sa aming maguinoong Capitan, at +lalong-lalo sa aming cagalang-galang sa Padre Cura. Caya, pó, matanda +at bata ay umaalinsunod sa caniya, palibhasa,i, talastas nang lahat, +na hindi siya mangangahas na mag-utos nang anoman, cundi naalaman muna +nang aming Cura. + +Baca, pó, ang tanong sa aquin ni tandang Basio, pagdating dito sa +lugar na ito nang caniyang salita; maca, po,i, iquinayayamot, pó, +ninyo itong aquing mahabang salita? + +Hindi po, hindi pó, ang aquing sagot sa caniya; caya ituloy pó, +ninyo,t, ituloy ang inyong historia, na cahit anong haba, ay +mamasarapin cong paquingan. + +Salamat, pó, ang uicang ganti nang matanda. Ngayon, pó, aniya, ay +iuurong co nang caunti ang aquing salita, at sasabihin co, pó, sa +inyo, na cung mahigpit ang aquing maestro, ay lalo pa póng mahigpit +ang aquing magulang tingnan, pó, ninyo ang canilang guinagaua. + +Pagdating co, pó, sa bahay na nangaling sa escuelahan, ay sinusulit, +pó, aco nang sinusulit nang aquing manga magulang, na cung ano,t, ano +cayang natutuhan sa arao na yaon; at cung ano,t, anong bilin sa aquin +nang maestro; at cung ano,t, anong guinaua co; at cung ano,t, ano pa, +pó, na lubhang marami. Sa pagsusulit pong ito,i, ang catotohanan, pó, +ang aquing sinasabi at isinasagot, at malaqui póng totoo ang tacot +cong magsabi nang casinungalingan sa aquing magulang. + +Sa dacong gabi, at pagcatapos nang aming hapunan, na ang cadalasan +po,i, canin lamang na ualang ulam, ó mayroon mang ulam, ay caunting +bayabas, ó dulong, ó saguin, ó canduli, ó hipon cayá ay quinacalong +aco nang aquing ama, ó nang aquing ina, at sari-sari, pó, ang +itinuturo nila sa aquin. Mayroon, pó, sa pagdadasal; may sa +pagcocompisal; may sa paquiquinabang, may sa paquiquipagcapoua tauo, +at sa iba,t, iba pang catungculan nang tauong cristiano, ayon sa +inaabot nang canilang pag-iisip, at magandang calooban nila sa aquin. + + +Dito, pó, sa lagay na ito ay lumalacad nang lumalacad ang panahon, at +aco pó,i, macapagcompisal na, at nacapagcomulgar, cung macailan na; at +marunong na, pó, acong bumasa, sumulat at nang caunting _cuenta;_ at +caalam-alam co ay sumapit na aco sa cabagongtauohan. + +Nang magcagayon; aco pó,i, nananaghiling totoo sa capoua cong +bagongtauong naquiquita cong gumagala cung gabi, at lumiligao cung +saansaan, sa pahintulot nang canilang magulang. Caya, pó, minsan, dala +nang aquing capanaghilian, ay nangusap aco sa aquing tatay sa boong +galang nang ganito: + +Tatay, baquit, pó,i, hindi ninyo acong pahintulutan, na manaog at +lumigao-ligao, at sumaaya-saya diyan sa bayan na para bagang +naquiquita cong guinagaua nang capoua cong bagongtauo? + +Nang maringig, pó, nang tatay co itong aquing capamanhican sa caniya, +tila pó,i, natataua-taua, at tila naman namamangot-mangot, nguni,t, +hindi siya nagalit, bagcos sumagot sa aquin nang banayad na banayad +nang gayon: + +Basio, icao,i, anac co; icao ay iisa-isang anac co, na minamahal cong +totoo, at minamabait co pa; subali,t, ica,i, batang bata pa; ica,i, +isang hangal pa, na hindi pa marunong na cumilala nang manga silo at +carayaan nang demonio, nang manga lamang bayan at nang sariling +catauoan caya, inaalaala co, na baca sacali, cung cata,i, +pahintulutang manaog at lumigao diyang paris nga nang guinagaua nang +caramihan nang casingbinata mo, ay lumubog ca sa putican, at +palubuguin mo pati ang magulang mo, at mapahamac nang para-para ang +ating caloloua. Caya houag cang managhili, Basio, sa maling caugalian +nang capoua nating tagalog, na ang sagot nila baga, cung sila,i, +sisihing tungcol sa manga ugaling ito, ay: may bait din, anila, ang +canilang manga anac; at cung itong canilang anac ay nalulubog na sa +guitna nang putican, ay ang quinacatouiran nang magulang ay gayon: +_siyang talaga nang Panginoong Dios, bago_ bago,i, casalanan nilang +sarili, dahilan sa canilang capabayaan, at dahilan sa capahintulutan +nila sa canilang manga anac na lumagay sa panganib na icalulubog nila. +Houag mong alalahanin, Basio, iyang manga bagay na iyan, sapagca,t, +cung may aua ang Panginoon Dios ay macaquiquita ca rin nang +pacacasalan, di man icao,i, lumigao. + +Pinaquingan co, pong, maigui itong hatol nang tatay co, at baga man, +tila, may cumucutcot at humahalucay sa aquing dibdib, ay umayon aco,t, +umalinsunod sa calooban nang aquing magulang nang puspos at lubos na +pagsunod; At ngayong oras na ito,i, masasabi co, pó, sa inyo, na +aco,i, nagpapasalamat at nagpapasalamat nang maraming-marami sa aquing +namatay na ama, dahilan sa magaling na pagtuturo niya sa aquin. +Seguro, po,i, mahahango na, pó, ninyo dito sa aquing sinalita ang +naguing calagayan co, niyong aco,i, bagong tauo at soltero: subali,t, +gayon man, ay sasalaysayin co, pó, sa inyo, na ualang palico-licong +sabi. + +Ang naguing buhay co, po, niyong panahong yaon, ay ganito. +Pag-umagaumaga na madilim pa, ay guiniguising aco nang aquing tatay, +¡saan di, pó, at aco,i, matuluguin, palibhasa,i, bata pa!, at +pagcabangon, ay nagdadasal cami nang caunting pagpasalamat sa +Panginoon Dios, at inumaga caming buhay pa. Tuloy nagsisimba caming +dalaua nang tatay, co, cung maaga ang Misa, at hangan cami, pó,i, +nasasasimbahan, ay naghahanda ang aquing ina nang ano-anomang +maipacain ó maipainom sa aming magtatay, at masama, pó, rao, ang uica +ni inda, na cami ay pasasa-trabajo na ualang laman ang sicmura. + +Caya pangagaling, pó, namin sa Simbahan ay cumacain po, cami, ó +humuhigop caya nang balang nacayanan ihanda ni ina, at siya na, pó, +yaon na, pó, cami nang tatay sa amin-aming guinagua, na ualang oui sa +bahay cundi nang sangdaling _oras_ sa _pag-aalmorsal_, nang dacong _a +las nueve_, at saca sa pagcain nang tanghaliang pagtugtog nang _a las +doce_, cung sacali,t, hindi, pó, cami pinacacain nang may _patrabajo_ +ó nagpapagaua sa amin. + +Pag-oui, pó, namin cung gabi, na pagcatapos nang aming gaua, ay +pinahahapon co, pó, ang aming manga hayop, ó liniligpit co caya ang +manga casangcapang aming guinamit. Nagpapahinga, pó, cami nang caunti, +at tuloy nagdadasal cami nang santo Rosario, na ualang _capallapalla_ +gabi-gabi, maguing ano ang hirap nang catauoan namin ni tatay. Ang +minamatouid ni Ina, cun cami dumadaing, ay ganoon: _Ang pagdarasal, +aniya, nang santong Rosariong gabi-gabi, ay hindi nagbibigay-pagod, +cundi bagcus isang malaquing caguinhauahan nang caloloua,t, catauoan_. + +Pagcatapos nang dasal namin, cami, po,i, cumacain nang hapunan, at +saca nagsasalitaan cami nang caunting casama nang aming capitbahay at +ibang caquilalang napapa roon sa bahay, at pagtugtug nang _á las +diez_, ay ligpit na caming lahat sa cani-canilang bahay at banig, at +ang minamatouid, pó, nang tatay co, ay masamang totoo, rao, na mapuyat +cung gabi ang tauong nagpapaupa, sapagca,t, cung umaga,i, mag aantoc +at matatamad tuloy. + +Doon, pó, sa buhay at lagay cong yao, ay mayroon acong nararamdamang +isang bagay, na di matatalastas co ang pinangagalingan. Aco, pó,i, +hindi lumiligao; hindi palagala; hindi palapanaog; uala rin sa loob co +ang pag-aasaua; ay, cung baquit, pó, aco,i, guinitian nang pag-ibig sa +isang dalagang capitbahay co, pó, at _casing edad_ co naman. + +Pinaglabanan co póng totoo, at pinangatauoanan cong patayi,t, bunutin +itong minamasama cong binhing tumutubo sa aquing dibdib, at hindi co, +pó, macuhang patayin, cundi bagcus, ang damdam co, po,i, lalo,t, +lalong lumalago at tumataimtim sa aquing puso. Gayon man, ay +pinipiguil cong maigui ang aquing calooban, at hindi aco nagsalita sa +babaying yaon nang isa mang uica lamang tungcol sa humahalungcay nang +loob co. Cami, pó, lamang ay nagbabatian nang ugaling bati nang manga +capitbahay, at siya na, pó. + +Subali,t, sa hindi co, pó, matiis itong nangyayari sa aquin, na +iquinagugulong totoo nang aquing loob at pag-iisip, tulog man, ó +guisin man aco, ay ninanasa cong totoong ipahayag sa nanay co itong +bagay na ito; caya, pó, minsang nagcataong cami ni inda ay nag-iisa sa +bahay, ay binucsan co ang aquing loob cay nanay, at nag-uica aco sa +caniya nang ganon: + +Nanay, mayroon, pó acong ibubulong sa inyo; datapoua,t, houag, pó, +cayong magalit sa aquin, cung sacali,t, mali ang aquing sasabihin. + +Baliu na baliu ca, ang uica sa aquin ni ina. Baquit, aniya, baquit +aco,i, magagalit sa iyo, maguing ano ang ibubulong mo sa aquin? Di +baga sinabi co,t, ipinagbilin sa iyo, na houag mong ilihim sa aquin +ang ano-anomang mangyayari sa iyo, ó nararamdaman mo caya, nang +cata,i, gamutin, cung cailangan mo ang gamot; nang cata,i, aliuin cung +cailangan mo ang aliu; nang cata,i, hatulan, cung cailangan mo ang +matouid na hatol; at nang cata baga,i, _paloi,t,_ parusahan, cung +cailangan mo ang _palo_ at parusa? Caya, magsabi ca na, at houag cang +matacot, at hindi aco magagalit. ¡_Segurong-seguro_, ang dagdag na +uica ni nanay _segurong-seguro_ icao,i, may _novia_, cung caya,i, +palico-lico ang iyong salita! Ay ano, di baga totoo? + +Baga man, pó, nahiya acong totoo dito sa uinica ni nanay, ay +nagpacatapang din aco, at tila,i, nagcaroon nang caunting lacas ang +aquing loob, caya ang sagot co sa aquing ina,i, ganito: + +Nanay, cung sa natuturang _novia,i,_ uala, pó, acong novia; subali,t, +mayroon dito sa ating calapit isang dalaga, na palagui póng sumasagui +sa aquing loob at pag-iisip, dahilan sa minamabait cong totoo siya, at +minamagaling co naman ang caniyang ugali. Di co, pó, mapagpag-pagpag +ang pag-aalaala sa caniya arao,t, gabi. Ano pa, pó? Cung sasabihin co, +pó, ang lahat nasasacalooban co, ay sasabihin co, pó, sa inyo, na ang +ibig at nasa nang aquing loob, ay ang siya lamang at houag ang iba, +ang maguing asaua co, cung baga pahintulutan nang Panginoon Dios, na +aco,i, mag-aasaua. + +At sino, ang tanong sa aquin ni inda, sino cayang ngalan niyang +dalagang sinasabi mo, sapagca,t, dito sa ating calapit ay maraming +dalaga? + +Ang pangalan, pó,i, Ceciliang anac ni Alguacil Juancho Catouiran, ang +sagot co. + +¡_Ay picaro-picaro_!, ang sigao ni ina. ¡Marunong ca palang pumili! At +tuloy niyapos aco, gaua, yata, nang malaquing toua niya, at nag-uica +sa aquin nang gayon: + +Pabayaan mo, Basio, at houag mong alalahanin iyang manga bagay na +iyan, at acong bahala sa tatay mo. + +Pinabayaan co nga, pó, at hindi na acong umimic tungcol sa manga bagay +na yaon; datapoua,t, nang maguing tatlong lingong magmula niyong +pagbubulungan naming mag-ina, at casalucuyan caming mag anac ay +nag-iisa sa bahay, ay nagtanong sa aquin si tatay nang gayon: + +--Ano baga icao, Basio; icao,i, may _edad_ na, _gusto_ mo cayang +mag-asaua na? + +--Aco, pó, ang sagot co, aco pó,i, sunod sunoran sa inyo; cung ano, +pó, ang inyong calooban, ay siya ang calooban co. + +--Icao baga,i, may catipan ó _novia_ caya? Sabihin mo sa aquin ang +totoo. + +--Uala, pó, acong catipan. + +--Ay baquit ang sabi sa aquin nang inda mo, na icao,i, may _gusto_ cay +Siliang (Cecilia) anac ni Alguacil Juancho? + +--Totoo, pó, iyang sinabi sa inyo ni inda, subali,t, uala acong +catipan _ni_ salitaan man cay Silia. + +Ay ano, _gusto_ mo baga, ó hindi mag-asaua cay Silia? + +--Gusto co, pó, cung _gusto_ po, ninyo, cung hindi, ay hindi, po. + +--Cung ganoon, ang uica ni tatay, cung ganoon ay sumalunga ca na bucas +at tumaga ca nang isang limang punong cauayan, at aco nama,i, +magpapacuha nang cugon at ating pag-liguihing icoi-icoi ang manga +casiraan nitong ating bahay. Sapagca,t, ang salitaan namin ni Alguacil +Juancho, ay sa isang sabado, cung may aua ang Panginoon Dios, ay +haharap na cayo ni Silia sa ating Padre Cura, nang cayo,i, matauag na +sa Simbahan, cung baga _gusto_ at calooban ninyong dalaua. Caya +pinagcaisahan namin ni mamang Juancho, na mula ngayon ay ipagsasama +quita gabi-gabi sa caniyang bahay, nang cayo ni Silia,i, magcausap +nang inyong sarili sa aming harap, nang cayo,i, magcaquilalang mabuti, +at nang maalaman din namin ang nasasacalooban ninyo, bago cayo,i, +humarap sa ating mahal na Cura. + +Nagaua, po,t, nasunod yaong lahat na sinabi sa aquin ni ama, at iba,t, +iba pa, datapoua,t, lilisanin co pó, iyang lahat na iyan, at sasabihin +co, pó, sa inyo sa maraling salita na: aua nang Panginoon Dios, cami +ni Silia,i, _nacasal_ din; nag-anac, pó, cami nang marami; at sa +tulong nang mahal na Virgen, ay hindi nasira ang aming capayapaang +magmula niyong cami _casalin_, na hangan ngayong _oras_ na ito. + +Cung anong naquiquita co pong inu-ugali nang aquing ama sa aquing ina, +at cung anong inaasal nang magulang co sa aquin, ay siya co pong +guinayaha,t, inuugali sa aquing asaua at manga anac at sa malaquing +aua nang Poon, ay cami nagcacasundo nang maigui at hindi cami naualan +nang aming canin sa ara-arao, mahirap man caming tauo. + +Naito, pó, ang sulong na salita ni tandang Basio, naito, pó, ang +pitong anac cong nabubuhay. Inyo, pong tingnan, at inyo pong sulitin, +at sila,i, para-parang marurunong na magdasal, bumasa, sumulat at nang +caunting _cuenta_ pa; at bucod dito,i, sila pong lahat babayi at +lalaqui, ay marurunong pang mag-araro, magtanim, umalit, mangahoy, +manahi at mangosina. Datapoua,t, houag, pó, ninyong causapin sila sa +uicang castila, at baual na baual co, pó, sa canilang lahat ang +pag-aaral, at ang pagsambit man lamang nang iisa-isang uicang castila. + +--At baquit, pó, gayon ang inyong gaua,t, utos? ang tanong co sa +matanda. Di baga lalong mabuti, na ang naalaman na nang inyong manga +anac, ay patungan pa,t, dagdagan nang pagcacaalam nang uicang castila? + +--Hindi, pó, hindi, pó, ang biglang sagot ni tandang Basio. Ang +castila, aniya,i, castila, at ang indio ay indio. Ang ongo, ang uica +pa niya, ang ongo,i, sootan man ninyo nang baro at saloual, ay ongo +rin at hindi tauo. + +--Oo nga, pó, ang uica co; subali,t, pacatandaan, pó, ninyo, na ang +carunungan ay hindi nacacahalang sa anoman, cundi bagcus ay +nacatutulong sa atin sa maraming totoong manga bagay-bagay sa +caloloua,t, catauoan dito sa mundo. + +--Tunay, pó, ang inyong sabi, ang ulit nang matanda; subali,t, aniya, +sa naquiquita co, pó, sa namamasdan co; at sa nababalitaan co, pó, sa +buhay cong ito,i, hindi co, pó, ibig na ang manga tagalog, ang mga +indo, alalaon, ay nagaral nang uicang castila. + +Ang pinaniniualaan co, póng totoo at sinusunod co, ay ang casabihan +nang aquing namatay na amá, (¡ingatan nang Panginoon Dios!) na ang +madalas na sabi niya baga, ay ganito: _Ang mga tagalog, ang mga indio +baga, aniya, na humihiualay caya sa calabao, ay ang cadalasa,i, +naguiguing masama at palamarang tauo sa Dios at sa Hari_. + +Cung caya, po,i, sumamá ang loob co, at nagalit pa aco, nang sabihin, +pó, ninyo sa aquin, na cung ano,t, di aco nág-aaral nang uicang +castila. + +Tungcol, pó, sa manga bagay na ito,i, maraming-marami acong sucat +salitain sa inyo. Subali,t, pó, sapagca,t, hating gabi na ngayon, +tayo,i, lumigpit muna, cung baga minamatapat ninyo, at bucas, pó, +cung may aua ang P. Dios, ay sasalaysayin co, pó, sa inyo ang +lahat-lahat na isinasaloob co,t, inaabot nang aquing pag-iisip, bagay +dito sa ating pinag-usapan, at ipaquiquita co pa, pó, sa inyo ang +isang casulatan nang tatay co, na iniingatan co,t, itinatago sa +cailaliman nang aquing caban, tungcol sa nangyari sa isang mag-anac na +tagarito rin sa aquing bayan nang Tanay. + +Nanag maringig co itong salita nang quinacaibigan cong matanda, ay +nagpaalam na aco sa caniya, at ang uica co lamang: + +Maca, pó, cayo,i, nayayamot na sa aquin, dahilan sa pinupuyat co, pó, +cayong palagui? + +--Hindi, pó, ang sagot ni mamang Basio, hindi, pó, aco nayayamot, +bagcus, po,i, malaquing malaqui ang toua cong maquipagsalita sa inyo, +palibhasa,i, cayo po,i, marunong cumilala nang catouiran co, ó nang +hindi caya catouiran, at marunong din, po, cayong humalang sa aquin, +cung baga aco,i, nagcacamali.... + + + + +III + + +Aco,i, umoui na; at nang dumating aco sa aquing tinutuluyang bahay, ay +guinuguni-guni cong palagui, na cung ano caya ang napapalaman sa +casulatang ipaquiquita sa aquing nang caquilala cong si tandang Basio. + +Sari-sari ang napapasaisip co; at baga man pinapagpag co, ay hindi co +rin maitapon sa aquing calooban ang pagalaala nang naturan cong +casulatan; at dahilan dito,i, uala acong catulog-tulog niyong magdamag +na yaon. + +Caya ang ibig co baga, at ang ninanasa cong totoo,i, sumicat na ang +arao, at lumubog tuloy, nang gumabi agad at macaquita aco at macabasa +nang inuulit cong casulatan. At, palibhasa,i, ang panahon ay ualang +catiguiltiguil sa caniyang paglacad, maigui man, ó masama man ang +simoy nang hangin, ó ang singao nang lupa, ay dumating din ang _oras_, +na tinutucoy co sa pagdalao sa aquing quinacaibigang matanda, at +agadagad ay naparoon aco sa caniyang bahay. + +Nang aco,i, dumating sa bahay nang matanda, ay _nagrorosario_ pa +silang mag-anac; caya aco,i, nag-antay, at umupo aco sa liputan nang +bacuran, hangan sa natapos ang canilang _pagdarasal_. + +Pagcatapos nang canilang dasal, ay sumungao si tandang Basio sa +_bintana_, at pagcaquita sa aquin, ay sumigao nang gayon: + +--¡Aba! ¡cayo, po, pala,i, naririyan! Cami, po,i, inyong patatauarin, +at cayo, po,i, pinaantay namin diyan sa hamogan. + +--Uala, pó, ang sagot co, uala, pó, acong sucat na ipatauad sa inyo, +at uala, pó, cayong casalanan, sapagca,t, inaagapan co ang aquing +pagparito. + +--¿At _comusta_, pó, cayo? Cayo, pó, yata,i, naligo cangina sa bucal. + + +--Siya nga, pó, ang aquing sagot, doon aco,i, naligo canginang umaga, +at namaril acong tuloy nang caunting _oras_ sa manga tabing palayan. + +Pagcatapos nitong aming pagbabatia,t, _pagcocomustahan_, ay pumanhic +na aco sa canilang bahay, at capagcaraca,i, sumigao si tandang Basio +nang gayon: ¡Silia! ¡Silia!... cunin mo yaong balutang natatabi sa +loob nang aquing caban, doon sa ilalim nang manga damit. + +Pagca maya-maya,i, ito na si tandang Siliang may taglay ang naturang +balutan na iniabot sa caniyang asaua. Binuclat ni matandang Basio, at +hinango roon ang isang parang _librong_ munti, at ang uica niya sa +aquin: + +--Ito, pó, aniya, ang casulatang sinabi co sa inyo cagabi. Cung +_gusto_, po, ninyong basahin, ay basahin, pó, ninyo, at cung ang +_gusto_ po, ninyo, na aco,i, siyang bumasa, ay babasahin co, pó. + +--Cayo, na, pó, ang aquing sabi cay tandang Basio, cayo na, po, ang +bumasa, at paquiquingan co. + +--Salamat, pó, cung siya ang inyong _gusto_. Subali,t, bago cong +sapulan ang pagbasa nito,i, mayroon, po, acong ipahahayag sa inyo. + +--Cayo, pó, ang bahala; at aco,i, ayunayunan sa inyo. + +--Salamat, pó, ang ulit nang matanda, at tuloy nag-uica sa aquin nang +gayon:--Ito pong casulatan, ay guinaua nang aquing tatay, at +palibhasa,i, siya,i, capoua co ring hangal, ay _segurong-seguro_ po,i, +maraming mapipintasan ninyong salitang hindi matotouid. Datapoua,t, +cung sa laman, pó, ay totoong-totoo ang nalalaman dini; at cung +caya,i, pinatotoohanan co, sapagca,t, inabot co at naquilala co rin +ang lahat nang tauong nasasambit dito sa tinatangnan cong _libro_. + +--Houag, pó, cayong, ang sagot co; houag, po, cayong mag-alaala niyan +at nang anoman, at aco,i, isa ring hangal. Ang ibig co, pó, lamang ay +matalastas co ang laman niyang casulatang hinahauacan ninyo; caya, +cung baga minamatapat, pó, ninyo, ay inyong sapulan na. + +--Cung ganoon, pó, ay inyo, pong paquingan, at aco,i, sasapol na. + +--Pagcasagot nang ganito ni tandang Basio, ay lumapit siya sa ilao, +binuclat niya ang casulatan, pinahiran nang _paño_ ang caniyang mata, +suminga nang caunti, tumic-him pang dahan-dahan, at binasa niyang +tuloy itong manga susunod, na isinalin co dito sa _papel_, na ualang +culang at ualang labis: + + + + + +IV + + +Buhay nang isang mag-anac na tagarito sa Tanay. + +Sa taong sanglibo, ualong daan at labing tatlo,i, mayroon dito sa +bayan nang Tanay isang mag-anac na mayaman at mabait. Aapat silang +catauo: ang ama,t, ina baga, at dalaua nilang anac, bucod ang manga +alila. + +Ang ngalan nang ama ay si D. Andrés Baticot na _Cabezang pasado_, na +cung tauaguin dito,i, si cabezang Dales; ang pangalan nang ina, ay si +D.a Maria Dimaniuala, na cung tauaguin ay si cabezang Angi; at ang +ngalan naman nang canilang dalauang anac, ay si Prospero ang lalaqui, +at si Felicitas ang babayi, na cung tauaguin ay si Proper at si Pili. + +Dito sa boong bayang ito,i, uala cayong ibang mariringig cundi manga +pagpupuri sa naturan cong manga tauo, palibhasa,i, mababanal sila,t, +masimbahin; maauain sa manga _pobre_ at mahihirap na tauo; masusunurin +sa manga utos nang Dios, nang Padre Cura, at nang manga Justicia na +cung sabihin co sa catagang uica at: ualang-ualang sucat ipagpintas sa +canila sa ano pa mang bagay. + +Lumaqui itong dalauang anac ni cabezang Dales, at naguing bagong tauo +at dalaga, at baga man anac sila nang mayayaman, ay sila una-una,i, +gumugusar nang manga catungculan nang bagong tauo at dalaga sa +panahong yaon, sa _pagrorosario_ baga, sa pagsisimba cung sabado, sa +pagdarasal, sa paggamas sa _patio_ nang Simbahan, at sa iba,t, iba +pang ugaling gauin nang manga bagongtauo at dalaga. + +Mahusay sa mahusay ang asal nitong dalauang magcapatid, na si Pili, +baga at si Proper. Marurunong din sila nang manga catungculan nang +tauong cristiano at nang iba pang nauucol sa pagcabuhay, at sa +paquiquipagcapoua tauo. ¿Ano pa?; Ang pananamit nilang magcapatid, at +ang quilos man nang canilang catauoan, ay tapat na tapat, na ualang +cahalong capalaluan ó calibugan. + +¡Ay cung baquit naisipan nang magasaua ni cabezang Dales, na paluasin +ang canilang anac na si Prospero sa Maynila nang mag-aral doon, anila, +nang caunti! + +¡Hindi co maiisip, hindi co naalaman, cung sinong manunucsong tauo,i, +naguudioc sa canila sa gayong bagay! + +Nang mabalitaan ni Felicitas itong manga naisipan nang caniyang +magulang ay nalumbay siyang totoo; at sa malaquing caramdaman nang +caniyang loob, ay nangusap siya sa caniyang tatay nang ganito: + +--¿Totoo, pó, baga, tatay, na paluluasin, po, ninyo si Próspero sa +Maynila? + +--Oo, ang sagot nang caniyang ama. + +--¿At ano,t, paluluasin, pó, ninyo? + +--¡Balio ca! ang sigao ni cabezang Dales, ¡baliu ca!, nang siya,i, +mag-aral-aral sa Maynila nang iba,t ibang hindi mapag-aralan dito sa +atin na para-para tayo,i, manga hañgal, na ualang naalamang iba cundi +cumain at mag-araro. + +--Maano pó, tatay, ay houag, pó, ninyong paluasin si Próspero. + +--¿At baquit? + +--Ayuan co pó; subali,t, masasabi co, pó, sa inyo, na +masamang-masamang totoo ang cotug nang aquing loob, at +malaquing-malaqui, pó ang tacot co, na baca sacali,t, mapahamac ang +aquing capatid, na minamahal at manamabait co póng totoo, cung +paluasin, pó, ninyo siya sa Maynila. + +--Houag cang magbaliu-baliu, Pili, ang sagot ni cabezang Andrés. +¿Baquit, aniya, mapapahamac ang capatid mong si Proper, ganiyang +cabait siya, paluasin co man siya sa Maynila? + +--Hindi, pó, aco macasagot sa inyo; datapoua,t, di baga naquiquita pó +ninyo, ó nabalitaan caya, ang nangyayari sa caramihan nang batang +pinapag-aral sa Maynila, na mababait na mababait sila, nang sila,i, +umalis sa casiping nang canilang magulang, at pag-oui, pó, nila sa +canicanilang bayan, ay iba na ang canilang asal at ugali; na tabi sa +di gayon, ay ualang-uala silang naalaman, cundi lumigao at gumala +oras-oras; magsoot nang matitigas, at lumayao sa catauoan? + +--Di baga naquiquita, pó, ninyo, ó nabalitaan caya, na pangagaling sa +Maynila niyong mañga nasabi cong bata, at cahit ano ang natutuhan nila +doon; ay pagdating, pó, rito sa bayan, ó sa bayang canilang +pinagbubuhatan; ay hindi na sila marurunong gumalang sa matatanda, at +ang pagpupugay man pó, sa mañga puno, at sa mañga Sacerdote ay hindi +na guinagaua? + +Di baga naquiquita, pó, ninyo, ó nabalitaan caya, na ang caramihan +nating mañga tagalog, tabi sa di ganoon, na nag-aaral sa Maynila, ay +ualang ibang natutuhan doon cundi ang dilang capalamarahan sa canilang +capoua tauo? + +Cayo, póng bahala, tatay; cayo rin, pó, ang aming susundin; nguni,t, +ipinamamanhic co póng totoo sa inyo, na bago pó, paluasin ninyo si +Proper, ay cumuha, pó, cayo muna nang tanong at sanguni sa ating mahal +na Padre Cura, ó sa iba cayang nacacaalam; maca, pó, sacali; ang +inyong casasapitan, ay malayong-malayo sa inyong hinahañgad. + +At saca, pó, tatay; ay alalahanin, pó, ninyo, na sa pagcacamit nang +Lañgit, ay hindi cailañgang mag-aral muna nang uicang castila at +_cánones_, ó cung ano pong ñgalan niyong pinag-aaralan nang mañga +_estudiante_ sa Maynila, at madalas naringig co, pó, sa mañga +Confesor, at binasa co pa sa mañga libro, na, cung sa Pañginoon Dios, +ay ualang _castila_, ualang tagalog, ualang _ingles_, ualang _inchic_, +ualang mahirap, ualang mayaman, ualang marunong at ualang hañgal; +tayo,i, para-parang hohocoman niya, at ayong sa ating mañga gaua, ay +ganoon din ang caniyang ganti ó parusa sa atin. + +Baga man ticang-tica nang loob ni cabezang Andrés, na paluluasi,t, +paluluasin sa Maynila ang caniyang anac, na si Próspero, ay +pinaquingan din ang matouid, at malaman, at mainit na salita ni +Felicitas; at baga man hindi sumagot cay Pili, doon sa _oras_ na yaon, +nang isa mang uica, ay nang quinabucasan niyon, ay naparoon si +cabezang Dales sa Convento, hinanap niya ang aming mahal na Padre +Cura, at doon cumuha nang sanguni. + +Ang Cura dito sa amin, niyong panahong yaon, ay baga man castila, +(siya,i, Franciscano na paris nang mañga hinalinhan niya, at nang +mañga humalili sa caniya), baga man castila, anaquin, ay tagalog na +tagalog cung sa pañguñgusap; at palibhasa,i, matagal siyang totoo dito +sa catagaloga,i, naalaman niya ang lahat na mañga asal at ugali naming +mañga _indio_. Caya nang humarap sa caniya si cabezang Dales, at +ipinahayag sa caniya ang talagang isasanguni sa caniya, ay sinagutan +siya nang aming cagalang-galang na Padre Cura nang isang mahaba at +malinao na sagot, na sasaclauin co dito sa maicsing salitang susunod: + +--Mabuting-mabuti ang uica nang Padre Cura, mabuting-mabuti ang +inaacala mo, Andrés; palibhasa,i, maigui ñga na ang tauo,i, mag-aral +nang mag-aral, hangang macacayanan niya, nang mañga bagay-bagay na +carunuñgan, macatutulong sa caniya sa mañga iba,t, ibang calagayan +natin dito sa lupa. Caya, naguing cauicaan nang mañga pantas na +marurunong, na _ang carunuñgan ay hindi nacabibigat, cundi nacagagaan +nang mañga pasan natin dito sa mundo_. Nguni,t, mayroon acong +itatanong sa iyo. + +--Cayo póng bahala, ang uica ni cabezang Dales. + +--Ano caya ang hinahañgad mo, ó hinahabol mo baga sa anac mong si +Próspero, dito sa pagpapaluas mo sa caniya sa Maynila? + +--Uala, po, acong ibang hinahabol at ninanasa sa aquing anac cundi ang +siya,i, matuto nang caunti sa Maynila. + +Ay ano, ang ulit nang Cura, ay ano, di baga siya,i, marunong nang +dasal? + +--Marunong, pó. + +--Di baga siya,i, marunong bumasa, sumulat at nang manga _cuenta_ pa? + +--Aua, pó, nang Pañginoon Dios, ay naalaman nang anac co iyang mañga +bagay na iyan. + +--Di caya maalam si Próspero nang _mag-araro_, mag-alaga nang calabao, +mañgahuy, at nang iba,t, iba pang tungcol sa inyong pagcabuhay, at +nang ucol naman sa mañga catungculan nang tauong cristiano? + +--Iyan póng lahat na iyan ay naalaman din ni Proper. + +--Cung ganoon, ang uica nang Cura, cung ganoon; ano pa ang hinahabol +mo, ó hinahanap mo cay Próspero? + +--Ang ibig co, pó lamang, Amo, ang uica ni Dales, ay ang mag-aral si +Prospero nang caunting paquiquipagcapoua tauo, at natatanto rin, pó +ninyo, na dito sa ating bayan, ay hañgal na hañgal ang tauo, na halos +hindi marunong sumagot, cung causapin ninyo, cundi tanuñgin po, ninyo +silang tungcol sa mañga calabao, mañga palayan, mañga caiñgin ó ibang +ganito. + +--Totoo iyang salita mo, Andrés; subali,t, talastasin mo namang +maigui, na malaquingmalaquing camaliang umasa, na ang isang puno nang +sampaloc ay mamuñga nang bayabas, at isang, puno nang bayabas ay +mamuñga nang sampaloc. At itong camaliang ito,i, nasasainyong lahat +halos, na bihirang-bihira ang hindi nararamay sa camaliang ito. Caya +ang nangyayari sa caramihan ninyong mañga _indio_, maguing tagalog, +maguing visaya, maguing vicol, pangpango, ilocano, etc. etc. etc., ay +gayon: + +Mayroon cayong caunting salapi, at magcaanac cayo nang lalaqui, at +capagcaraca,i, tinutucso cayo nang demonio, ó nang inyong capoua tauo, +ó nang inyong sariling cahunghañgan ó capalaluan, na paluasin baga +ninyo sa Maynila ang inyong anac na lalaqui, nang doon siya,i, +mag-aral; at hindi ninyong sinusubucan muna,t, pinagmamasdan itong +inyong anac, cung mabait baga at matalinong siya, ó matalas caya ó +mapurol ang caniyang ulo, ang caniyang pagiisip, sa macatouid. + +Ang inyong guinagaua lamang sa mañga cataonang ganito, at ang inyong +iniisip at guinugunam-gunam lamang, ay cung quinacaya baga ninyo, ó +hindi quinacaya ang pagbabayad nang pag-aaral at pagtira nang inyong +anac sa Maynila; at cung baga inaacala ninyong nacacayanan din, ay +isinusulong ninyo ang inyong banta,t, calooban, at siya na. + +Dahilan dito sa inyong asal, ang nangyayaring cadalasa,i, natutunao +lamang ang inyong salapi, at ang mañga anac ninyo,i, ualang ibang +pinag-aaralan sa Maynila, cundi mañga _capillohan_, casalauolaan, +capalamarahan, at iba,t, iba pang masasamang ugali. + +Cung dito, ang tuloy na salita nang aming mahal na Padre Cura, cung +dito sa anac mong si Próspero ay masasabi co sa iyo, na minamabait +co,t, minamagaling cong tauo, at inaari co siyang mabuting cristiano +at masunuring anac. Subali,t, cung sa aquing pagtiñgin, cung aquing +pagmamasid sa caniya, ay tila,i, may capurulan ang caniyang ulo, caya +inaalaala co, na baca sacali,t, cung paluasin mo siya sa Maynila, ay +hindi lamang hindi matuto ang inaacala mong matutuhan niya roon, cundi +bagcus ay masira at mauala pa ang caniyang cabaita,t, cagalingan, at +ang humalili dito,i, ang capusuñgan at capalaluhan. + +Caya ang hatol co at ang aquing sagot sa mañga ipinahayag mo at +itinanong mo sa aquin ay gayon: Houag mong paluasin si Próspero sa +Maynila: sapagca,t, ñgayon siya,i, mabait na anac, mahusay na binata, +masunuring cristiano at mabuting cababayan; ñguni,t, cung paluasin mo +siya,i, hindi natin naalaman ang caniyang casasapitan. + +--Salamat, pó, ang ulit ni cabezang Dales,salamat, pó, at co,i, +inaaralan ninyo,t, hina, hatulan nang magagaling; datapoua,t, cundi +icagagalit nang aquing Panginoon, ay mayroon, pó, acong sasabihin sa +inyo. + +--Hindi, ang banayad na sagot nang aming Cura, hindi aco magagalit: +caya magsabi ca nang balang maguing calooban mo, at sasagutin co nang +macacayanan co. + +--Ang aquin pong sasabihing ayon sa inaabot nang mababao cong +pag-iisip, ay ganito: ang uica ni cabezang Dales. Na tila po,i, ang +laman nang mañga sinalita ninyo sa aquin, ay ang houag bagang mag-aral +caming mañga _indio_ nang mañga iba,t, ibang naalama,t, pinag-aaralan +ninyong mañga castila. + +--Hindi at hindi, ang biglang sagot nang Cura, hindi iyan ang +cahulugan nang mañga sinalita co sa iyo. Maling-mali, Andrés, ang +caisipan mo. At cung sa aquin, ay hindi lamang hindi co inaalis, cundi +minamagaling cong totoo, na ang mañga _indio_, mag-aral nang balan +nang carunuñgan maguing sa _pagmemedico_, maguing sa _pagmamaestro_, +maguing sa _pagpapare_, maguing sa _pag-aabogado_, ó iba,t, iba cayang +mañga _oficio_ at calagayan natin dito sa mundo. + +Baquit aco,i, magsasaloob nang ganiyan, at mayroon acong +naquiquilalang mañga _Pare_, mañga _Médico_, mañga _Abogado_, na +para-parang mañga _indio_, na mahusay na mahusay sila sa cani-canilang +catungculan, at naguing uliran pa sila nang ibang mañga _Pare_, mañga +_Médico_ at mañga _Abogado_? Ang ipinipintas co lamang sa inyo: +pacatandaan mong maigui, Andrés; ang ipinipintas co lamang sa inyong +mañga _indio_, at ang minamasamang totoo nang aquing calooban, ay ang +ualang casinghamac na ugali ninyo, na pag nagcacaroon cayo nang +caunting _cuarta_, cung mayroon cayong mañga anac na lalaqui ay +agadagad paluluasin ninyo sa Maynila itong inyong mañga anac, nang +mag-aral doon, aninyo, cahit casingtigas nang batobalani ang canilang +ulo, at uala silang cabait-bait. + +Caya, ang uica co sa iyo cañgina, at inuulit co ñgayon, at uulitin +cong magpacailan man, na, ang caramihan, sa macatouid baga, na sa +sanglibong _indiong_ nag-aaral sa Maynila, ay ang siam na raan at +limang puo,i, ualang ibang natutuhan doon cundi mañga capalaluan, +mañga casalbahian, mañga casalauolaan, mañga calayauan nang catauoan +at ibang ganganito, at tinutunao pa nila ang salapi nang canilang +magugulang. + +Dito rin sa ating bayan ay mayroong maipaghalimbaua aco sa iyo: + +Ano caya ang naalaman ni Basteng anac nang nasirang _Maestrong +Sensio_, ganoong catagal siya sa Maynila, na cung sa aquing balita,i, +mayroong ualo ó siam na taon siya roon? + +Ay ualang-ualang iba, cung sa naquiquita co at pinagmamasdan, cundi +ang pagsosoot nang matitigas; ang pagmamarunong; ang pagpapaquialam +min sa lahat nang bagay; ang pambababayi; ang pagbabañgon nang usap sa +mañga ualang casaysayan, at ang pagpapalalo sa lahat. At saca hindi +sila nagcocompisal sa panahon nang _Santa Cuaresma_, at magsimba man +sila, cung _Domingo_ at _Fiestang_ pañgilin, ay hindi guinagaua nila +ito alangalang sa pagsunod sa utos nang santa Iglesia, cundi nang +sila,i, maquita, at sila nama,i, macaquita. At bucod dito,i, +hinihicayat pa nila ang ibang tauo sa paggaua nang canilang guinagaua. + +Di baga totoo ito, Andrés? Icao rin ang magsabi, at mayroon canamang +mata, tayiñga at pag-iisip na paris co. Di baga totoo itong aquing +sinasalita sa iyo? + +--Houag, pó, ang sagot ni cabezang Dales, houag póng maguing casiraan +nang puri nang capoua tauo; datapoua,t, ay totoong-totoo ang inyong +sinasalita, at siyang naquiquita co, at naquiquita nating lahat dito +sa bayan. + +--Cung gayon, ang uica nang Cura, cung gayo,i, acalain mo, Andrés, ó +hugutin mo caya dito sa nangyari at sa nangyayari cay Isco, cay Julian +at cay Baste, acalain mo, anaquin, cung ano ang mangyayari sa anac +mong si Próspero, cung paluasin mo siya sa Maynila. + +--Salamat, pó, ang uinica ni cabezang Dales sa Cura, salamat, pó, nang +maraming-marami, at cung sana sa bulag, ay pinamumulat, pó, ninyo ang +aquing mata. Aco, po,i, nagpapaalam na sa inyo, cung uala, pó, cayong +ipag-uutos sa aquin. + +--_Adios_, Andrés, ang uica nang Cura, _adios_, Andrés, at houag mong +pahamacan itong hatol ó pañgañgaral co sa iyo, sapagca,t, hindi +nangagaling sa isang biglang sompong, cundi sa isang matagal at +sadyang pagmamasid co nang inyong mañga ugali at paquiquipagcapoua +tauo.... + +Yumaon na si cabezang Dales sa Convento, at nagtuloy sa caniyang +bahay, at palibhasa,i, balisa ang loob ni Felicitas, ay sinalubong +niya sa pinto ang caniyang ama, at inosisa sa caniya, cung ano caya +ang naguing hatol sa caniya nang Padre Cura, at ang sagot nang +caniyang tatay ay ganoon: + +--Ang hatol sa aquin nang ating Cura ay paris din nang hatol mo, na +houag co bagang paluasin si Proper, na baca sacali, aniya,i, +mapahamac. Datapoua,t, isipin co ma,t, isipin, ay hindi co +matatalastas, cung baquit mapapahamac itong anac co, cung papag-aralin +co siya nang caunti sa Maynila. + +--Tatay, ang maamong uica ni Pili; tatay, maano, po,i, sundin, pó, +ninyo ang hatol nang ating mahal na Cura, sapagca,t, siya ang ama nang +ating caloloua, at _segurong-seguro_, po,i, hindi ihahatol niya sa +inyo nang gayon, cundi talastas niya, na siyang matouid at tapat sa +cagaliñgan natin. + +--Siya ñga, ang uica ni Dales, siya ñga, ñguni,t, tila nagugulo ang +aquing pag-iisip, at ang loob co,i, catua, sapagca,t, hindi co +matantong maigui ang tunay na cahulugan nang mañga quinacatouiran sa +aquin nang ating cagalang-galang na Padre Cura. + +--Pabayaan, pó, ninyo, tatay, ang ulit ni Pili, pabayaan, pó, ninyo, +tatay, iyang pag-iisip na iyan, at houag, pó, ninyong alalahanin iyang +mañga bagay na iyan. Cung ano, pó, ang hatol sa inyo nang ating mahal +na Padre Cura, ay siya pó, ang inyong sundin, at hindi, pó, cayo +magcacasala sa ating Panginoong Dios. + +Pagcasalita nang gayon ni Felicitas ay umalis na ang caniyang ama at +nagtuloy sa mañga pag-gaua niya sa buquid; at buhat niyo,i, hindi +pinag-uusapan nila itong mañga bagay na ito; caya lagay na lagay ang +loob ni Pili, at ang boong acala niya,i, hindi na paluluasin si +Próspero sa Maynila. + +Datapoua,t, nang maguing tatlong lingong magmula nang pagharap ni +Dales sa aming Cura, at casalucuyang pinaguusapan nang mag-ina ni +Felicitas itong di pagluas ni Próspero sa Maynila, at casalsalang +ipinahahayag ni Pili sa caniyang ina ang malaquing toua niya dahilan +sa hindi pag-alis nang capatid, ay siyang pagdating ni cabezang +Andrés, at capagcara,i, tinauag niya ang mag-ina, at iniutos sa canila +nang isang masiquip na utos, na agad-agad, ang uica, ay bumili sila +nang cáyo at gumaua sila nang maraming baro at salaual cat Proper, at +maghanda pa sila nang mañga _paño_, _chapin_, _chinelas_, _talla_ at +nang balang cailangan; at sa isang lingo, aniya, ay paluluasin co si +Proper sa Maynila, at papag-aralin co doon nang caunti. + +¡Catacot-tacot ang pag-iyac ni Felicitas nang mariñgig niya itong utos +nang caniyang amba! Di mapalagay-lagay ang caniyang loob, at +sari-saring paraan at capamanhican ang guinaua niya, nang houag baga +matuloy ang gayong banta nang caniyang tatay. Ñguni,t, +nagbiñgi-biñgihan si don Andrés sa mañga caraiñgan at sa mañga luha +nang caniyang anac na si Pili, at inulit nang inulit niya ang utos, na +gauing madali nilang mag-ina ang ipinagaua sa canila. + +Hangan ñgayon _oras_ na ito, na itinatala co sa _papel_ ang nangyari +sa mag-anac na don Andrés Baticot, ay hindi co maisip-isip, hindi aco +macapag-aacala man lamang, cung sino caya ang nag-odyoc ó humicayat sa +naturang Dales, sa pagsouay sa matouid na hatol nang cagalang-galang +na Padre Cura namin. + +Cung sa aquing sarili, ay uala na acong ibang sucat na pagbintañgan at +paghinalaan, cundi ang _mismong Demonio_, o cung dili caya, ay ang +pinacacatouan nang _Demonio_ dito sa bayan. + +Houag magalit ang sino manga babasa nitong aquing casulatan, dahilan +sa mañga sinasalita co sa unahan nito, sapagca,t, maquiquilala rin +niya, dito sa itinutuloy cong historia, ang aquing catouiran. + +Sa di macuha ni Felicitas sa mañga capamanhica,t, caraiñgan, ang +ninanasa nang caniyang loob, ang houag bagang paluasin si Proper sa +Maynila, ay tumahimic na, at tumulong na siya sa caniyang inda sa +paghahanda nang mañga ipinahahanda sa canila ni cabezang Andrés. + +Pagcahanda na ang lahat, at nang dumating ang _oras_ na tucoy, ay +nagpaalam na ang mag-ama ni Próspero sa mag-ina ni Felicitas; at doon +na, ang pag-iiyacan nilang lahat; doon na, ang paghahatulan nang +isa,t, isa; doon na, ang pagbibilinan nang sari-saring bilin; doon na, +ang pagdadalamhatian nang loob nang nañga-aalis at nang nañgaiiuan. + +Bago magcaganito; sa macatouid baga; bago dumating ang arao na tinucoy +ni cabezang Dales sa pagluas nilang mag-ama ni Proper, ay si +Felicitas, na hindi lamang mabanal na mabanal na dalaga, cundi pa +nama,i, matalas na matalas ang caniyang bait at pag-iisip, ay tinauag +niya sa lihim ang caniyang capatid na si Próspero, at pinañgaralan +niya, nang mahabang oras, nang madlang bagay tungcol sa maguiguing +bagong calagayan niya. + +Pinaquingan ni Proper ang mañga aral sa caniya nang caniyang _ala_ ó +_caca_, (si Felicitas ang pañganay), at ipinañgaco niya cay Pili, na +susundi,t, susundin niya ang lahat na mañga hatol na yaon, at ang tica +nang caniyang loob, ani Próspero, ay houag sumala sa ano pa mang bagay +at ang uica pa, na hindi niya,i, iaacsaya ang panahon, cundi bagcus ay +mag-aaral at mag-aaral siya sa caniyang macacayanan, ayon sa _gusto_ +at calooban nang caniyang magulang. + +Yumaon na ang mag-ama ni Próspero, at nagtuloy sa Maynila; at nang +umoui na si cabezang Dales na mangaling sa Maynila, ¡ay ina co! +sinalubong siya ni cabezang Angi at ni Felicitas doon pa sa _calzada_, +linapitan siya,t, linibutan, at quinusot pa nila ang caniyang damit +nang cacacalvit sa caniya, na halos hindi pinatutuloy siya sa bahay, +hangang di sumagot sa mañga susong-susong tanong na guinaua nilang +mag-ina. + +--¿Comusta si Proper?, ang tanong ni cabezang Angi. + +--¿Ano, po, ang lagay ni Próspero?, ang tanong ni Pili. + +--¿Mabuti, baga, ang bahay na quinatitirahan?, ang ulit ni cabezang +Maria. + +--¿Hindi, pó, caya natatacot siya sa Maynila?, ang bagong tanong ni +Felicitas. + +--¡Maca, pó, siya,i, magcasaquit doon sa quinatitirahan! + +--¿Nacausap mo, baga, ang caniyang _Catedrático_? + +--¿Inosisa, pó, ninyo ang ugali nang caniyang _casera_? + +Ito at iba pang lubhang maraming mañga tanong na pauang bigla at +patong-patong, ang guinaua nang mag-ina ni Pili sa canilang asaua,t, +ama, na si cabezang Dales baga, nang itong si Dales ay doroon pa sa +_calzada_. + +Sinagutan ni don Andrés ang lahat na mañga tinuran cong tanong nang +mag-ina ni Pili; at polus na maigui, at polus na caaliu-aliu ang +isinagot at ibinalita sa canilang tungcol cay Próspero, at ang uica pa +ni Dales sa canila:--Houag ninyong alalahanin si Proper, at +mabuting-mabuti ang caniyang lagay. + +Malaqui ang toua ni cabezang Angi nang mariñgig ang sinasalita nang +caniyang asaua; datapoua,t, ang loob ni Felicitas ay hindi +mapalagay-lagay. + +At saan di magcacagayon? Binasa niya sa mañga libro, na ang mañga +anac, na malayo sa mata nang magugulang ay ang cadalasa,i, napapahamac +at nauaualan nang cabaitan, at itong bagay na ito,i, siyang inaalaala +niyang palagui arao at gabi; at siyang pinañgañgarap niya sa pagtulog, +na hindi maalis-alis sa caniyang calooban itong pag-aalaalang ito. + +Caya, magmula nang lumuas si Próspero, ay dinagdagan niya,t, +dinagdagan ang caniyang mañga dating panalañgin, at ang hinihiñgi niya +sa Pañginoon Dios, ay iligtas at iadiya niya ang caniyang capatid sa +dilang masasama. + +Nang maguing dalauang buang buhat nang pag-alis ni Próspero dito sa +bayan, ay may dumating sa Tribunal isang sulat, na galing sa _correo_, +at ang nababasa sa _sobre_, o sa taquip, baga, nang sulat ay +ganito:--Distrito de Morong--A la señorita doña Felicitas Baticot en +el pueblo de Tanay. + +Nagtauanang di hamac doon sa Tribunal ang mañga _oficiales_, ang mañga +bantay, ang mañga _cuadrillero_, at ang iba,t, ibang tauong naroroon +sa Tribunal, pagcabasa ni _testigong_ Carlos, (iñgatan nang Pañginoong +Dios), ang _sobre_ nang naturang sulat, at ang uica nang isa,t isa: + +--¿Sino, caya, itong señoritang bagong litao dito sa ating bayan? + +--¿Sino, baga, itong mahal na Princesang natatago dito sa atin? + +--¡Tayo pala, ang sigao nang isang matanda na _Capitang_ pasado, na +ang ñgala,i, Pedrong Ilag, tayo pala,i, mahal ding tauo, at mayroon +tayong mañga cababayan na mañga señorita!" + +At itong mañga salitang ito,i, sinundan pa nang marami at sari-saring +casistihan at capusoñgang di co sasabihin, palibhasa,i, +mapag-uauari-uari rin nang capoua cong tagalog, at nang sinomang +nacaquiquilala nang mañga ugali at asal naming mañga tagalog. + +Nang macalipas-lipas na ang canilang pagtatauanan at pagsisistihan, ay +ipinadala nang _Alguacil mayor_, na si Gabriel ang pañgalan, ang +nasabing sulat doon sa pinadadalhan. + +Si cabezang Dales ang pinag-abutan nang bantay nang inulit na sulat; +at nang basahin ni Dales ang nasusulat sa _sobre_, ay agad-agad +iniabot cay Felicitas, ang uica,t, sigao:--¡Pili! ¡Pili!; parini ca; +cunin mo; itong sulat ay para sa iyo: madali ca at basahin mo, at +_seguro,i_, sulat nang capatid mo. + +Nang mabasa ni Felicitas ang natatala sa taquip nang sulat, nang +mabasa niya, anaquin, ang uicang: _Señorita_:--ay sumamang lalo sa +dati ang caniyang calooban; nguni,t, hindi ipinahalata niya sa +caniyang magugulang; cundi binuclat niya ang sulat at binasa sa harap +nila. Ang laman nang sulat ay ganito: + +Pagcabasa ni tandang Basio itong mañga sinusundan na salita, ay +tiniclop niya ang casulatan, at ang uica niya sa aquin: + +--Ito póng mañga sulat ni Próspero at ni Felicitas na naquiquintal +dito, at aquing babasahin, ay tunay na tunay na mañga sulat nang +naturang magcapatid, na isinalin dito nang tatay co, na ualang culang +at ualang labis. At nang cayo, po,i, maniuala dito sa aquing +sinasalita, ay sasabihin co, pó, sa inyo, na si Felicitas ay pamanquin +sa pinsang boo nang tatay co; na sa macatouid, baga, si cabezang Angi +ay pinsang boo nang aquing ama; at palibhasa,i, silang dalaua nang +tatay co at ni Felicitas, ay nagkakaisang caloobang tungcol sa +pagpapaluas ni cabezang Andrés cay Próspero sa Maynila; ay +ipinaquiquita ni Felicitas cay tatay ang balang isinusulat niya cay +Proper, at sa caniya. Caya, pó, ualang ibang guinaua ang tatay co +dito, cundi magsalin nang magsalin nang nasabing mañga sulat, ñg +ipaquita sa caniya ni Pili. + +At cung caya naalaman din nang aquin póng tatay ang laman nang sulat +ni cabezang Angi, at ang casagutan sa caniya ni Proper, (na dito rin +babasahin co); sapagca,t, ipinaquita naman ni Pili sa tatay co, niyong +ipagbili ni cabezang Angi ang lahat na mañga pag-aari nilang mag-ina, +na dito ring sinasalaysay. + +--¡_Demasiado_, pó, cayong _delicado_!, ang sagot co cay tandang Basio +sa uicang castila,t, tagalog: ¡Demasiado, pó, cayong _delicado_! Cayo, +po,i, bumasa nang bumasa, at malaqui, pong, totoo ang nasa cong +maalaman ang caouian niyang _historiang_ binasa ninyo. + +Itutuloy co, pó, ñgayon din, ang uica nang matanda. At cung caya +aniya, sinaysay co, pó, sa inyo itong mañga bagay na ito, ay maca +sacali,t, ang isip, pó, ninyo, na pauang casinuñgaliñgan ang aquing +binabasa, bago-bago,i, pulos na catotohanan ang nalalaman dito, at aco +rin ang sacsi nang lahat. + +--Ituloy, pó, ninyo, ang utos co sa aquing caibigang matanda, ituloy, +pó, ninyo ang pagbasa niyan, at para-parang pinaniniualaan co ang +lahat na nasasaclao riyan. + +--Salamat, pó, ang ganting uica sa aquin ni tandang Basio: at itinuloy +niya ang caniyang binabasa, na ganito baga: + +--Ang laman, pó, nang nasabing sulat ni Próspero ay yari: + + + +=_UNANG SULAT NI PROSPERO_= + +Minamahal, na ualang casing mahal na capatid cong Pili. Ayon sa +pañgaco co sa iyo, ay sumusulat aco ñgayon sa iyo, nang matalastas mo +ang aquing calagayan, at ang paquiquiramdam co dini sa Maynila. + +Bagay sa calagayan co,i, maiguing-maigui ang aquing lagay. Tatlo +caming magcacasamang _estudiante_ ang natitira dito sa bahay na ito: +ang isa,i, taga Paco, ang isa nama,i, taga Bulacan, at saca aco; na +cung pagmasdan mo cami ay tila cami mañga tunay na magcacapatid. Cung +ano ang _gusto_ nang isa,i, siyang gusto naming lahat, na sa +macatouid: ayon-ayonan cami sa lahat nang bagay. + +Pangagáling namin sa _clase_, ay lumalayao-layao cami nang caunting +oras sa mañga _calzada_ at sa mañga _paseo_; at cung minsan ay +napaparoon cami sa mañga pagsasayauang bahay, na dito sa Maynila,i, +marami. + +Ang aming casera,i, mabait na mabait, at maamong-maamo, at +bihirang-bihirang nagagalit. Umaayon siyang palagui sa _cagustuhan_ +naming tatlo, at cung sacali,t, cami ay cagalitan nang caniyang +_santulon_ na asaua, ay siya ang aming tagapagtangol. + +Bagay naman sa aquing paquiquiramdam dito, ¡ay caguilio-guilio cong +capatid! Ang masasabi co sa iyo, na ang damdam co,i, aco ay isang +_pobreng_ bulag, na ñgayon, ngayon lamang nacamulat nang mata. + +Caya, nang aco,i, bago pa dito sa Maynila,i, pinagtatauanan acong +parati nang aquing mañga casama, sapagca,t, palaguing aco,i, namamañga +sa aquing paglacad. ¡Uala acong di pinagtatachan, uala acong di +quinatitilihan! ¡Ang mañga _almacen_, ang mañga _tindahan_; ang mañga +_castila_, na sari-sari ang soot at pañguñgusap; at sa catagang uica, +ang lahat-lahat na mañga bagay-bagay, na naquiquita co,t, napapanood +co dito,i, para-parang pinagtatac-han co! + +Datapoua,t, ñgayon, ay iba na ang aquing caisipan, at iba naman ang +calagayan nang aquing loob. Ñgayo,i, naquiquita co, na dito sa +Maynila,i, naririto ang _civilizacion_. Ñgayo,i, naquiquilala co, na +ang ating mañga ugali diyan sa ating bayan, ay malayong-malayo sa +mañga ugali nang tauong _civilizado_. Caya ang pananamit, ang +pañguñgusap, ang paqiquipagcapouatauo, ang mañga quilos, at ang iba,t, +iba pang asal nang mañga tagarito,i, malayong-malayo sa naquiquita +nati,t, inaasal diyan sa canitang bayan. Ano, pa,t, cung sa aquing +pagcatalastas ñgayon, ay añgat na añgat tayo sa mañga dapat asalin +nang tauo dito sa lupa. + +Houag cang magalit, Pili, dahilan dito mañga sinasalita co sa iyo. +Cung icao sana,i, macaluluas, at macapagmamasid ca nang mañga asal +nang mañga tauong taga rito sa Maynila, ay segurong-segurong sasabihin +mo, na ang lahat na ipinamamalita co sa iyo, at catotohanan at hindi +casinoñgaliñgan. + +Inaantay co ang casagutan mo. Cung sa ganang aquin, ay ipinañgañgaco +co sa iyo na maalaman mo rin sa mañga sulat co, ang aquing isinasaloob +na lahat. + +Comusta nang maraming-marami si tatay at si nanay, pati ibang mañga +camag-anac natin. Ipagpacomusta mo aco naman cay Doni anac ni Capitang +Valer, at mag-utos ca nang balang maguing calooban mo dito sa +cababa-babaan mong capatid, na si Prospero Baticot. + + + +Malaquing-malaqui; malaqui, na di ganoon lamang, ang toua,t, saya nang +mag-asaua ni cabezang Dales, nang mariñgig nila ang napapalaman sa +sulat nang canilang anac na si Próspero. Minamariquit nilang totoo ang +mga sinasalita roon ni Proper; at ang isip nila baga,i, nacarating na +ang canilang anac sa cataluctucan nang carunuñgan. Caya, habang +binabasa ni Felicitas ang naturang sulat, ay ualang lagot ang agos +nang canilang luha at ang tulo nang canilang lauay, gaua nang +malaquing toua nang canilang puso, at lalong-lalong lumaqui ang buhos +nang canilang luha at lauay, nang basahin ni Pili yaong mañga uicang +_civilizacion, civilizado_ at iba pang mañga uicang castilang nahahalo +roon sa sulat. + +Tumutulo ring di hamac ang luha ni Felicitas habang binabasa niya ang +sulat nang caniyang capatid; datapoua,t, itong luha ni Pili ay hindi +galing sa toua, cundi sa malaquing calumbaya,t, capighatian nang +caniyang loob. + +Ay baquit caya ganoon?, ang itatanong sa aquin marahil nang mañga +bumabasa nitong casulatan. Baquit caya ang iquinatotoua nang magulang +ni Próspero, ay siyang icalulumbay nang caniyang capatid? + +Sasaysayin co, sa aquing macacayanan, itong mañga bagay na ito. + +Ang mag-asaua ni cabezang Dales, baga man mababait na tauo, at +mabubuting cristiano, na parang sinasabi co sa itaas, ay capagsabata +nila,i, ualang ibang guinaua, cundi magsimba nang madalas; +_magcompisal_ sa panahon nang _Santong cuaresma, magrosario_ na +gabi-gabi sa canilang pamamahay; at ang ibang oras at arao ay +tinutucoy nila,t, sinasamantala sa _pagtatrabajo_ at sa paghanap nang +pagcabuhay. At liban dito,i, uala na. + +Hindi sila bumabasa-basa nang mañga _libro_; hindi sila palamasid sa +tauo; hindi sila marurunong na maghihinala sa capoua tauo: at +paniualain silang totoo. Ano pa,t, hindi marunong na cumutcot at +humanap sa ilalim nang manga salita nang tunay na cahulugang natatago +sa licod nang manga paimbabaong uica. Ang balat lamang ang canilang +tinitingnan, at hindi nila inuusisa ang nasacailaliman. At nang +sabihin co sa catagang uica: ang mag-asaua ni cabezang Andrés ay sila +ang tunay na cahalimbaua nang tinatauag naming manga tagalog na manga +_tauosa una_. + +Caya, nang mariñgig nila ang laman nang sulat ni Próspero, ay lubos na +lubos ang canilang paniniuala, na ang canilang anac ay nacapag-aral na +nang marami sa Maynila, at hindi mandin dumaan sa canilang pag-iisip +ang paghihinala ó ang pagdidili-dili man lamang, na maca sacali,t, +sumama ang asal ni Próspero doon sa Maynila. + +Subali,t, si Felicitas, na bucod sa cabanalan, ay pinagcalooban din +nang Pañginoon Dios nang isang matouid at matalinong isip, at nang +isang matalas na pag-iisip, ay naquilala niyang capagcaraca, at +hinañgo niyang agad doon sa mañga salisalita ni Próspero sa caniyang +sulat, na ang caniyang capatid ay lumilihis na sa matouid na daan, ó +cung sana sa lumalacad, ay tumutungtong sa mañga lanay ó cumanoy. At +baga man pinaglalabanan ni Pili at iniuauacsi itong masamang cutog +nang caniyang loob, ay hindi rin mapagpag-pagpag niya. + +Dahilan dito,i, umiiyac siyang palagui, at hindi macacain nang +mahusay, at hindi macatulog nang mahimbing, caya yumayat siya,t, +namutla nang di hamac; at sa di matiis na niya itong gulo nang +caniyang isip at loob, ay naparoon siya sa aming Padre Cura. + +Itong si Felicitas ay mahal na totoo sa aming Cura, hindi alang-alang +sa cagandahan nang catauoan ni Pili, (si Felicitas ay hindi maganda, +bagcus may capañgitan), at hindi naman alang-alang sa ano pa mang +bagay, na may cahalong paquinabang, cundi alang-alang lamang sa +cabutiha,t, cagaliñgan nang caniyang caloloua. Caya, nang matanao nang +aming Cura si Felicitas, at nang mapagmasdan ang caniyang catuang +anyo, ay sinalubong siya sa cabahayan nang convento, at binati nang +gayon: + +--Ano, baga, iyan, Pili? Ano,t, icao,i, namumutla at nañgañgalumata? +Icao baga,i, nagcasaquit? + +--Uala, pó; ang sagot ni Felicitas uala, pó, acong anomang caramdaman, +aua nang Pañginoon Dios; at cung caya, pó, aco,i, naparito sa inyo, +sapagca,t, mayroon, pó, acong ipaquiquita sa inyong isang sulat ni +Próspero. + +--Sumulat na pala sa inyo iyan layas na iyan? ang masayang tanong nang +Cura. + +--Oo, pó. + +--At ano ang laman nang sulat? + +--Iba,t, iba, pó; at cung caya ipinaquiquita co po, sa inyo,i, nang +maalaman co sa inyo póng mahal na labi ang totoong cahulugan nang +mañga sinasalita ni Próspero. Ito, pó, ang sulat; inyo, pong básahin. + +Dinampot nang aming Cura ang sulat sa iniabot sa caniya ni Felicitas, +binuclat niyang tuloy, binasa nang dahandahan at tiniclop uli; at bago +siya macapag-uica nang anoman, ay tinanong siya ni Felicitas nang +gayon. + +--Ano, pó, ang inyong tiñgin diyan? Ano, pó, ang inyong sapantaha +diyan sa sulat na iyan? Ipinamanhic co, pó, at ipinag-aamo-amo co póng +totoo sa inyo; na cung mangyayari sa inyo póng mahal na calooban, ay +sabihin, pó, ninyo sa aquin ang tunay na cahulugan nang laman niyang +sulat na iyan, na nacagugulong totoo sa aquing loob at bait, buhat +nang dumating sa aquing camay at basahin co. + +--Umupo ca muna, ang uica nang Cura, umopo ca muna, Pili, dini sa +_banco_, sasabihin co sa iyo ang aquing sinasapantaha dito sa sulat na +ito. + +Naupo na si Felicitas sa _bancong_ itinuro sa caniya, at tuloy +nag-uica ang aming Cura nang ganoon: + +--Itong sulat na ito nang capatid mong si Próspero, ay cung basahin +nang paimbabao; ó basahin caya nang mañga hindi nacacaalam nang mañga +ugali ninyong mag-ama at magcapatid; ó basahin baga nang mañga hindi +nacapagmasid nang asal nang mañga tagalog; ó basahin caya nang mañga +tauong ualang sariling pag-iisip; ay _segurong-segurong_ sasabihin +nila, na itong sulat na ito,i, mariquit at matino, at ualang ibang +cahulogan cundi ang magbalita si Próspero sa inyo nang caniyang +calagayan sa Maynila. Datapoua,t, cung sa canita ay iba na ang +cahulogan, at malayong-malayo sa sucat acalain nang ibang tauo. + +Cung sa ganang aquing, ang tuloy na uica nang Cura; cung sa ganang +aquing, ay sasabihin co sa iyo, na malaquing-malaqui, at +masamang-masama ang cahulogan nitong sulat na ito. Gaya, sumamá man +ang loob mo, ay di co ililihim sa iyo, Pili, ang napasaloob co nang +basahin co; at cung caya, gayon ang aquing gaua, ay maca sacali,t, +bucas ó macalaua,i, sisihin aco nang ating Pañginoon Dios, dahilan sa +di co pagsasabi sa iyo nang totoong nasasacalooban co, nang icao,i, +cumucuhang tanong sa aquin. + +Ang hinahañgo cong lamán sa ilalim nang mañga salisalita nang capatid +mo dito sa caniyang sulat, ay ang siya,i, nahuli capagdaca sa silong +iniumang sa caniya nang demonio, at caya, ang dating minamaitim niya, +ay minamaputi niya ñgayon; at ang dating minamaputi niya,i, +minamaitim niya ñgayon... ¡Cahimanauari, magcamali aco dito sa aquing +sapantaha ó paghihinala! ñguni,t, acala co,i, hindi aco lumalayo sa +catotoohanan. + +Habang nagsasalita nang ganito ang aming mahal na Padre Cura, ay +uma-agos ang luha sa mata ni Felicitas, caya inosisa nang Cura sa +caniya ang bagay at dahilan nang caniyang pag-iiyac, at ang sagot ni +Felicitas ay ganoon: + +--Paano, pó, hindi aco iiyac, at iyang din, póng sinasalita ninyo, ay +siyang cumacalicot na palagui sa loob co? + +--Itiguil mo iyang pag-iiyac mo, Pili, at uala cang ibang macacamtan +sa pag-iiyac, cundi saquit lamang nang catauoan. Ipanalañgin mo si +Próspero sa Pañginoon Dios, nang siya,i, amponin at iligtas sa dilang +masasama.... + +--Siya, pó, ang aquing guinagauang parati: datapoua,t, ibig co pong +maalaman sa inyo, cung ano cayang mabuting isagot co cay Próspero +diyan sa caniyang sulat. + +--Cung sa natuturang pagsagot, ay marami ang maisasagot mo sa caniya; +subali,t, dito sa lagay nang capatid mo, tila,i, mauaualang halaga ang +lahat nang casagutan mo, maguing ano ang iyong sabihin sa caniya. + +--Baquit, pó, amo,i, gayon ang inyong uica? + +--Caya gayon ang aquing salita, sapagca,t, ang lagay ni Próspero sa +Maynila, ay siyang-siya nang lagay nang isang olila sa ama,t, ina, at +capatid at camag anac pa, na ualang macapipiguil sa caniya, at uala +naman siyang quinaaalang-alañganan. Ganoon man, ay sabihin mo sa +caniya, na houag baga limutin niya ang mañga pagtuturo nang magulang +mo sa caniya; nahouag mauili sa mañga lamang bayan at sa maririquit na +salita nang mañga quinacasama niya; na houag maparahio sa mañga +cagandahan nang mundo; at iba,t, iba pang ganito, na mamatapatin mong +isagot. + +Napaiyac nang panibago si Felicitas nang mariñgig itong sagot at hatol +nang aming Cura, at pagcamaya-maya,i, nagpasalamat siya sa Cura, +humalic-nang camay at nagpaalam na. Nang dumating siya sa caniyang +bahay, ay sumulat cay Próspero nang ganito: + + + +=_SULAT NI FELICITAS_= + +Caguilio-guilio cong capatid: tinanggap co ang minamahal cong sulat +mo, ay cung baquit, pagcabasa co,i, napaiyac acong totoo. + +Hindi co masaysay nang maigui ang dahilan nitong aquing pag-iiyac, +subali,t, tila aco,i, nagcagayon, sapagca,t, ang sapantaha co sa +aquing loob na mag-isa, ay icao,i, iba na ñgayon sa dati.... At acala +co,i, may catotoohanan itong aquing sinasapantaha, palibhasa,i, ang +hinuhugot cong lamán sa sulat mo, ay maraming bagay-bagay ang +minamasama mo ñgayon, na dati-dati ay minamaigui mo, at balictad, +marami ang minamaigui mo ñgayon, na dati-dati ay hindi minamagaling +mo. + +Dahilan dito,i, nagugulong totoo ang aquing bait, na ang uica co baga +sa aquing loob na sarili ay ganito: cung si Próspero,i, nasacatouiran, +aco,i, uala, at cung aco,i, siyang nasacatouiran, si Próspero,i, +malayo. + +Caya aco,i, nagtanong at nagtanong sa mañga nacacaalam, at inosisa co +pa, sa mañga sucat cong paniualaan, itong bagay na ito, at ayon sa +canilang aral sa aquin, ay masasabi co sa iyo, na tila icao, ñga,i, +siyang nagcacamali, at tumutongtong sa madulas na tungtuñgan, gaua, +yata, nang cahañgalan mo. + +Houag cang magalit sa aquin, Proper, dahilan dito sa mañga sinasalita +co, at uala acong ibang hinahañgad dito sa mañga sabi cong ito, cundi +ang cagaliñgan nang caloloua mo. Caya mayroon pa acong itatanong sa +iyo. + +Baquit icao,i, mauiuili ñgayon sa mañga sayauan, at naalaman mong dati +na ito,i, baual na baual sa atin nang ating cagalang-galang na Padre +Cura? Ano,t, pinupuri mo ñgayon ang mañga quilos-quilos, at ang mañga +pananamit na dati-dati ay pinipintasan mo? Ano,t, minamasama mo ñgayon +ang mañga mapapayapang ugali natin dito sa bayan, at minamabuti mo ang +mañga maliligalig na asal nang taga riyan sa Maynila? + +¡Ay caibig-ibig cong capatid! ¡Houag cang maparaya sa demonio, na cung +saan-saan iniuumang niya ang mañga silo, at binabalutan pa niya nang +sari-saring maririquit, nang macahuli siyang madali nang mañga +caloloua nang tauo, at maihatid niya sa infierno! + +Houag cang mauili, Proper; houag cang mauili, at houag cang maniuala +sa mañga iba,t, ibinabalita sa iyo, cundi mo natatanto muna, na ang +nagbabalita,i, mabait na tauo, at ang ibinabalita,i, totoo at +magaling. + +Alalahanin mong palagui, na, cung minsa,i, sa ilalim nang mababañgong +bulaclac, at maririquit na damo, ay may nagtatagong ahas, na mabisa +ang camandag. + +Icao,t, icao,i, siyang inaalaala cong palagui, baca gaua nang cabataan +mo,i, icao ay mapahamac. + +Si tatay at si nanay, at gayon din ang mañga camag-anac natin ay +nagpapacumusta sa iyo nang maraming-marami. Aua nang Pañginoon Dios, +ay mabuti at ualang saquit caming lahat. + +Ipinagtatagubilin cong totoo sa iyo, Proper, ang pagdarasal nang Santo +Rosario gabi-gabi, nang icao,i, tuluñgan at ampunin nang mahal na +Virgen sa lahat na mañga pañganib. + +Ang Pañginoon Dios ang mag-iñgat sa iyo at sa ating lahat, at mag-utos +ca, nang balang maguing calooban mo, sa iyong caauaauang capatid, na +si, Felicitas Baticot. + + + +Tinangap ni Próspero itong sulat nang caniyang capatid, at baga man +minamahal niyang totoo, sa caniyang loob na sarili, ang mañga +pañgañgaral ni Felicitas sa caniya; subali,t, palibhasa,i, iba na sa +dati ang carunuñga,t, caasalang umuusbong at tumutubo sa caniyang bait +at calooban, ay ipinaquita niya ang sulat ni Felicitas sa caniyang +dalauang casamang estudiante, na ang uica niya baga: + +--Tingnan ninyo itong sulat nang capatid cong dalaga; inyong basahin, +at cung mangyayari sa inyong loob, ay sabihin ninyo sa aquin, cung ano +cayang mabuting isagot co riyan. + +Binuclat at binasa nang taga Paco, na ang ñgala,i, Julio, at nang taga +Bulacan, na ang ñgala,i, Francisco, ang naturang sulat, at sabi ni +Julio cay Próspero sa uicang parian ay ganito: + +--_Seguro este hermana de Vd. demasiado beata tambien_. + +At ang uica naman nang taga Bulacan na si Francisco: + +--Tila,i, _santulon_ na totoo ang capatid mo. + +--Siya ñga, ang sagot ni Próspero. + +--Maano,i, punitin mo, Proper, iyang sulat na iyan, ang sigao nang +_estudianteng_ taga Paco. Ganoon, ang tuloy na uica niya, ganoon ang +ugali nang mañga _beata-beatang_ taga rito man, at taga bundoc. Cundi +mo sila,i, parisan sa pagdadasal nang marami; cundi mo sila,i, gayahan +sa pagsosoot nang carmin, nang correa, nang cordon; cundi mo gauin ang +ibang mañga cabaliuang guinagaua nila,i, masama ca nang tauo. Sabihin +mo riyan sa capatid mo iyan, na siya,i, magdasal nang marami; +_magcolacion_ arao-arao; magsoot nang _cilisiong_ mula sa paa, na +hangang sa ulo, at houag maquialam siya sa iyo.... + +--Houag naman, Proper, ang biglang uica ni Francisco; houag cang +sumagot nang ganoon sa capatid mo. ¡Ito naman si Julio,i, labis na +magsasalita! Sumulat ca sa capatid mo, at sabihin mo lamang natanto mo +ang láman nang caniyang sulat, at susundin mo nang lubos na pagsunod. +Cung ganito ang sagot mo; acala co,i, matotoua siya, at hindi ica,i, +paghihinalaan nang ano pa man. + +Ito at ibang mañga ganito ang pinag-uusapan niyong tatlong +magcacasamang _estudiante_; at baga man masaquit sa loob ni Próspero +ang mañga salita nang caniyang mañga casama, lalong-lalo ang mañga +uinica ni Julio; at cahima,t, pinaglalabanan pa nang caniyang bait ang +pagtangap niyong mañga bucang bibig na yaon, ay tinangap din niya, at +umayon sa masasamang sumbong sa caniya nang caniyang mañga casunong +estudiante, at alinsunod sa gayong sumbong, ay gumanti siya sa sulat +ni Felicitas nang ganito: + + + +=_ICALAUANG SULAT NI PROSPERO_= + +Caibig-ibig cong capatid na si Felicitas. Natatanto co ang lamán nang +iyong mahal na sulat, at susundin co, na aquing macacayanan, ang mañga +aral at bilin mo sa aquin subali,t, aco,i, napatacang totoo doon sa +mañga salita mo, na ang uica mo baga; na tila aco,i, iba na ñgayon sa +dati; na di umano, ang sabi mo pa, ay minamaigui co ñgayon ang dati +cong minamasama, at minamasama co ñgayon ang dati cong minamamaigui: +na acala mo,i, tumutungtong aco ñgayon sa madulas na tungtuñgan. + +Saan di aco,i, magcacaganito, capatid cong guilio? Di baga sinabi co +sa iyo sa nauna cong sulat, na, cung sana sa bulag, ay ñgayon lamang +nacamulat aco, nang mata, at nacaquiquita nang maliuanang? Caya houag +cang magalit sa aquin, Pili, cung iba ñgayon sa dati ang mañga +catouiran at caugalian co, sapagca,t, ñgayong lamang luminao ang +aquing pagtiñgin, na dati-dati ay malabo. + +At cung ipahahayag co sa iyo ang totoong-totoong nasasacalooban co +ñgayong oras na ito,i, sasabihin co sa iyo na hindi lamang hindi aco +tumutongtong sa madulas na tungtuñgan, cundi bagcus uiuicain co sa +iyo, na aco,i, nasasacatuoiran, at icao,i, uala. + +Acala co,i, cung caya gayon ang salita mo ay sapagca,t, hindi icao,i, +nacaaalis-alis diyan sa ating bayan; hindi icao,i, nacaquita-quita +nang asal nang caramihang tauo; hindi icao,i, nacariñgig diñgig nang +mañga bali-balita nang mañga bagay-bagay na nangyayari dito sa mundong +ito. Caya minamasama mo ang mañga tauong hindi nagsisimba arao-arao, +at hindi nagdadasal nang marami, ó hindi caya gumagaua nang mañga +_devosiong_ inuugali mong gauin; ñguni,t, hindi mo iniisip, na ang +tauo,i, namamatay sa capighatian nang loob, cundi siya,i, +lumayao-layao na miminsan-minsan sa mañga catouaan at casayahan. + +Cung sa iyo, ay ituloy mo,t, ituloy ang iyong dating caugalian, +datapoua,t, houag mo acong paghihinalaan sa anomang bagay, at marunong +na acong cumilala ñgayon nang magaling at nang masama. + +Houag mong masamain, Pili, itong aquing mañga salita, na hindi ñga +masasama, baga man hindi mo pa rin natatalastas na maigui, gaua nang +caquitiran at caiclian nang mañga itinuturo sa atin diyan sa canitang +bayan. + +Ibig co sanang dumating agad ang panahon nang _pagvavacasion_ namin, +nang aco,i, macapagsaysay sa iyo, nang maliuanag na maliuanag, nitong +mañga bagay na ito, na, _segurong-seguro,i,_ minamasama mong totoo +ñgayon. + +Cung may aua ang Pañginoon Dios, ay darating din ang tadhanang arao na +ninanasang totoo nang loob co at saca tayo,i, macapagsasalita, at +macapag-uusap nang balang nasasaloob natin. + +Ipagcumusta mo aco cay tatay at cay nanay at sa lahat na, at sabihin +mo cay nanay, na malacas ang pagtaba co,t, palagui dito sa Maynila. +Ipagcomusta mo naman aco cay Doni, at mag-utos ca nang balang +macacayanan nang mababa mong capatid na si, Próspero Baticot. + + + +¡Sabihin pa ninyo, mañga bumabasa nitong _historiang_ ito, ang +pagnanañgis ni Felicitas, nang matanto niya ang napapalaman dini sa +sulat na ito! Dibdib niya,i, ibig pumutoc sa malaquing capighatiang +nasisilid doon; ang luha niya,i, ualang lagot; ang caniyang hicbi ay +suson-suson; at uala siyang ibang sucat busan nang loob, cundi ang +caniyang Cura at Confesor, ay doon ñga naparoon nang quinabucasan +niyong pagtangap niya nang sulat ni Próspero. + +Totoo ñga, na si Pili ay may ama at ina, subali,t, itong caniyang +magulang, ay parang baliu ang tayo. Namamañga sila sa paquiquinig nang +mañga minamariquit nilang salita ni Próspero sa caniyang mañga sulat, +at hindi lamang hindi nila masabi, cung yaong mañga salitang yao,i, +mabuti ó masama, cundi, ang masid ni Felicitas, ay minamaigui nila ang +lahat, at doon ang quiling nang canilang loob, caya hindi siya +sumanguni sa caniyang magulang. + +Naparoon, anaquin, si Felicitas sa convento, at halos hindi pa +nagbigay siya nang magandang arao sa aming mahal na Padre Cura, ay +napaiyac siya at napasigao nang catacot-tacot. + +Nagulat ang aming Cura, at agad-agad inusisa niya cay Pili ang bagay +at dahilan nang caniyang pag-iiyac at pagsigao; at sa di macasagot at +macapañgusap itong si Felicitas, gaua nang pananaghoy, na ga +nacahahalang at nacasasara nang caniyang lalamunan, ay iniabut niya sa +Cura ang sulat ni Próspero, na taglay niya. + +Dinampot nang Cura ang naturang sulat, binuclat niya,t, binasa, at +capagcaraca,i, naquita niya ang mabisang camandag na nagtatago sa +ilalim nang mañga salita ni Próspero sa caniyang sulat; at tuloy +nag-uica cay Felicitas nang ganito: + +--Itiguil mo iyang pag-iiyac mo, Pili, at sinabi co na sa iyo, na, +uala cang ibang masasapit diyan sa pag-iiyac mo, cundi isang mabigat +na saquit. + +Talastas co ñga, na ang lagay nang capatid mo,i, sucat icasindac at +icaiyac mo, sapagca,t, masamang totoo ang caniyang tayo. Subali,t, +pacacatantoiun mo naman, na ang gamot na quinacailañgan ni Próspero, +ay hindi mo macucuha sa pag-iiyac. + +Ang cahalimbaua nang capatid mo, ay isang puno nang cahuy, ó isang +_macetas_ caya, na itinatanim sa masama,t, pacat na lupa, na diliguin +mo ma,t, diliguin maya,t, maya, ay hindi lumalago, at di man nanariua, +cundi bagcus nalalanta, at tila,i, naghihimatay, at camatayan ding +ualang sala ang caniyang casasapitan, cundi mo isalin, ang naturang +cahoy ó _macetas_, sa ibang matabang lupa, na cahiyang niya. + +Iyan din, pó, ang imic ni Felicitas, iyang din, pó, ang nasasaaquing +calooban; subali,t, pó,i, mahirap na mahirap ipatalastas sa magulang +co itong bagay na ito; palibhasa,i, ang boong acala at ang boong asa +nila,i, si Próspero ay umiigui,t, umiigui, at hindi sumasama sa +caniyang dating lagay nang caloloua,t, catauoan. Caya, pó, +ipinamamanhic co sa inyo, na, cung baga,i, mangyayari sa inyo póng +loob, ay pañgaralan, pó ninyo ang tatay at ang nanay co, at sabihin, +pó, ninyo sa canila, paouiin na nila dito si Próspero. + +--Oo, ang sagot nang Cura, oo, gagauin co,t, sasabihin co sa magulang +mo iyang lahat nang iyan; ñguni,t, hindi co maipañgaco sa iyo, na +macacamtan natin ang ating hinahabol, sapagca,t, ang damdam co,i, +matigas na totoo ang loob nang tatay mo tungcol sa bagay na ito. + +--Ang damdam co, pó,i, ang lalong mahirap na pabaliquin loob ñgayon, +ay si nanay; at caya, pó, ganoon ang aquing salita,i, sapagca,t, ang +pagmamasid co, po,i, natotoua nang labis na toua ang aquing nanay, +nang basahin co ang mañga sulat ni Próspero, na iniñgatan niya, at +pinababasa sa aquin nang madalas. + +--Ating atuhan, ang uica nang Cura, ating atuhan. Ñgayo,i, umoui ca +na, at houag cang umiyac, at houag mo namang alalahanin itong mañga +bagay na ito. Sundin mo lamang ang una cong hatol sa iyo, na sa +macatouid: ipanalañgin mo sa ating Pañginoon Dios ang capatid mong si +Próspero nang siya,i, iadiya,t, iligtas sa dilang masasama, at ang +Panginoon Dios na ang bahala. + +Nagpaalam na si Felicitas, at nang dacong hapon niyong ding arao na +yao,i, nagpasial ang aming Cura, at naparaan sa tapat nang bahay nina +cabezang Dales. + +Nang magdaan ang aming Cura sa _calzada_ ni _cabezang_ Andrés, ay +nagcatong gumagaua-gaua ang mag-asaua ni _cabezang_ Angi sa silong +nang canilang bahay, at pagcatanao nila sa Cura, ay lumabas ang +mag-asaua sa _calzada_, sinalubong ang Cura, hinalican nang camay, at +pinaraan pa siya sa canilang bahay. Pinasalamatan sila nang Cura, at +nagdahilan, na siya,i, maglalacad-lacad pa; subali,t, tumiguil siya, +at nagcocono-conouari siya,i, nanonood nang mañga bulaclac na +tumutubo sa loob nang bacuran nang canilang _solar_, at nagtanong sa +naturang mag-asaua nang iba,t, ibang tungcol sa mañga bulaclac at +ibang mañga pananim, na natanao doon; at caalam-alam nila,i, ang uica +nang aming Cura: + +--¡_Seguro,i,_ si Próspero ang nagtanim niyang mga halaman na iyan! + +--Siya ñga, pó, ang sagot ni cabezang Angi, siya ñga pó; sila póng +dalauang magcapatid ni Pili ang nagtanim niyang lahat na mañga halaman +na iyan. + +--At ano caya, ang malamán na tanong nang Cura, ano caya ang lagay ni +Próspero sa Maynila? + +--Mabuti, pó, ang bigla,t, sabay na sagot nang mag-asaua ni Dales, +mabuti, pó, aua nang Pañginoon Dios. + +--¿Ay ano baga, hindi caya sumamá roon ang caniyang dating mabuting +ugali? + +--Ang damdam, pó, namin, ang sagot ni cabezang Angi, ang damdam, pó, +namin, ay hindi siya sumasamá, cundi umiigui pa, pó, sa dati. + +--Salamat, cung ganoon, ang uica nang Cura, salamat, cung ganoon, +subali,t, iba ang aquing balita. + +--¿Ano, pó, ang iyong balita? ang tanong nang mag-asaua. + +--Ang balita co,i, masama na ñgayon ang caniyang ugali. + +--¡_Segurong-seguro_, pó, ang sigao ni cabezang Angi, +_segurong-seguro_, pó,i, ang nagbalita sa inyo niyan ay ang amin pong +Felicitas! + +--Masasabi co, ang tugon nang Cura, masasabi co ang mañga nariñgig +cong balita; datapoua,t, hindi co dapat ituro, cung sino-sino ang +aquing quinaringgan. At nang sabihin co sa inyo ang totoo, ay +pacatantoin ninyo, na masamang-masama ang tayo ni Próspero. Narahio +siya capagdaca sa mañga hibo nang mundo at nang Demonio, at cundi +ninyo paalisin, pacatalastasin ninyong maigui, cundi ninyo paalisin +agad-agad siya sa Maynila, at paouiin dito, ay masama ang casasapitan +niya, at masama naman ang casasapitan ninyo. Hindi aco manhuhula; +subali,t, tila,i, hindi aco nagcacamali sa panghuhula cong ito. + +Nang nariñgig nang mag-asaua ni Dales itong salita nang aming Cura, ay +napaiyac sila capoua, at pagcamayamaya,i, nag-uica si cabezang Andrés +nang ganito: + +--Maca, pó amo, iyang mañga balitang iyang dumating sa inyo,i, hindi +totoo; at talastas, pó, ninyo, na, cung minsan, ang gangabutil nang +palay, ay ginagaua nang mañga bibigang tauo na casinglaqui nang +_latore_ nang ating Simbahan. + +--Totoo iyang sinasabi mo, Andrés, at siya ñga ang caraniua,t, +cadalasang nangyayari dito sa _mundong_ ito: subali,t, cung sa ganang +aquing, ay masasabi co sa inyo, na ang lahat na mañga ibinabalita co +sa inyong tungcol cay Próspero, ay hinañgo co,t, sinimot sa +mistula,t, tunay na bucal. Caya, cayo nang bahalang sumunod ó sumuay +sa hatol co sa inyo, na paouiin ninyo baga, at patirahin dito sa bayan +ang inyong anac. + +--Baquit, pó, hindi, ang sagot ni cabezang Andrés, baquit, pó, hindi +namin susundin ang inyong hatol? Asahan, pó, ninyo, na cung totoo ang +ipinamalita, pó, ninyo sa amin, ay agad-agad cucunin co si Próspero sa +Maynila, at ipagsasama co, pó, rito. + +Nagpaalam na ang Cura, at ang uica,i, siya,i, maglalacad-lacad pa. +Humalic uli nang camay si Dales at si Angi, at yumaon na ang Cura.... + +Dito, pó, ang uica ni tandang Basio sa aquin, dito, pó, sa binabasa co +ñgayon, ay mayroong isang _nota_. + +--Inyo póng basahin, ang sagot co. + +--Ang _nota_ pong sinulat nang tatay co,i, ganito: + +Marami ang sucat cong ipagpuri sa tinuran cong Padre Cura namin; +ñguni,t, ang iquinatotoua cong totoo sa nasabing Padre, ay ang +caniyang ugali, na magsabi sa sangnaliuanag, at ualang palico-licong +salita, nang totoong nasasacalooban niya, ó inaabot nang caniyang +pag-iisip, na ualang binubucod siyang tauo. + +Cunan ninyo siya nang sanguni sa ano pa mang bagay, at capagcaraca,i, +sasabihin niya sa inyo, na yaong isinasanguni ninyo sa caniya,i, +mabuti ó masama, ó cung dili caya, ay uiuicain sa inyo, na hindi +quinacaya nang caniyang pagiisip ang paghatol sa inyo nang mabuti at +matouid, tungcol doon sa bagay na isinasanguni ninyo sa caniya. At +dito sa mañga paghatol niyang ito,i, hindi inaalumana niya, cung +yao,i, icagagalit ninyo, ó icasasama nang loob ninyo sa caniya. Na sa +macatouid; ang totoo at tapat ang inihahatol niya sa inyo, na ualang +caalang-alañganan _ni_ sa inyo, _ni_ sa ca niya _ni_ sa canino man. + +--Hangan dito, pó, ang _nota_, ang sabi ni tandang Basio. Ñgayon, pó, +aniya, ñgayon, po,i, cung _gusto_ ninyo, ay itutuloy co, pó, ang +aquing binabasang salita nang tatay co. + +--Ituloy, pó, ninyo, ang aquing sagot. + +Nang umalis ang aming Cura, at maiuan nang mag-isa ang naturang +mag-asaua, ay nag-uica si cabezang Angi sa caniyang asaua nang ganito: + +--¿Ano baga, Dales? Totoo caya ang ipinamalita sa atin nang ating +Cura? + +--Ayauan co baga; subali,t, ang ating Cura ay hindi nagpapatotoo nang +hindi natatanto niyang totoo. Ito lamang ang masasabi co sa iyo. + +--¿Ay ano caya ang mabuti nating gauin, dito sa ating lagay? + +--Ayauan co, ang sagot ni cabezang Andrés, ayauan co sa iyo. Icao ang +bahalang mag-isip, cung ano caya ang mabuti diyan. + +--Ang naisipan co, ang uica ni cabezang Angi, ang naisipan co,i, +sumulat sa lihim cay Proper, at mag-usisa sa caniya, cung totoo, ó +hindi totoo itong balitang dumating sa atin, at doon sa caniyang +sagot, ay mahahañgo na natin ang dapat nating paniualaa,t, gauin. + +--Ay siya, ang sagot ni Dales, ay siya, magpasulat ca na cay Pili, +nang matanto nating madali itong mañga bagay na ito. + +--¡E, é!, ang sigao ni Angi, ¡é, é!, hindi co ipagagaua cay Pili ang +sulat na naisipan co. + +--¿At ano?, ang tanong ni Andrés. + +--Sapagca,t, ang damdam co,i, ang ating Pili ay caayon nang Cura, at +ang Cura,i, caayon ni Pili, tungcol dito sa mañga _locong_ balitang +ito. + +--Cung ganoon, ay icao ang bahalang magpagaua sa canino man niyang +sulat na iyan. + +--Aco na ñga ang bahala, ang sagot ni Angi; houag cang mag-alaala. + +Hindi co inusisa, at hindi co rin nabalitaan, cung sino caya ang +sinuyo ni cabezang Angi, ó inupahan niya baga, sa paggaua nang +caniyang sulat; datapoua,t, naalaman co, palibhasa,i, binasa co rin, +naalaman co, anaquin, na ang laman nang nasabing sulat ay ganito: + + + +=_SULAT NI CABEZANG ANGI_= + +Caibig-ibig na ualang casing ibig cong anac. Cahimanauari datnan ca +nitong aquing sulat, na ualang sacunang anoman sa caloloua,t, +catauoan; cami naman dito, aua nang Pañginoon Dios, ay mabuti caming +lahat. + +Ang bagay at dahilan nang pagsulat co sa iyo, iniirog cong anac, ay +nang maalaman co sa iyo rin, cung totoo, ó dili caya ang balitang +dumating sa amin nang tatay mo; na di umano,i, icao ay panoo,t +paganoon; na icao ay iba na sa dati; na ang ugali mo ñgayon ay +malayong-malayo sa inuugali mo rito, at iba,t, iba pa. + +Houag mong ilihim sa aquin, anac cong guilio, ang totoong asal at tayo +mo riyan. Ipaquita mo, at ipahayag mo sa aquin ang balang iniisip mo, +ang balang nasasacalooban mo, ang balang ginagaua mo, nang maalaman co +ang totoong calagayan nang caloloua,t, catauoan mo, nang cata,i, +gamutin ó hatulan nang matouid, cung baga,i, quinacailañgan mo ang +hatol ó gamot. + +Inaasahan namin nang tatay mo ang casagutan mo dito sa aquing sulat; +subali,t, houag mong ilagay sa taquip nang sulat mo ang pañgalan ni +Pili, cundi ang pañgalan co, ó ang pañgalan nang tatay mo. + +_Y no mas_. Ang ating Pañginoon Dios,ang mag-iñgat sa iyo. Sumagot ca +nang madali sa masintahin mong ina, na si Maria Dimaniuala. + + + +Hindi aco marunong; hindi aco nag-aaral sa Maynila nang anoman; uala +acong naalaman cundi bumasa at sumulat nang caunti; ang calabao ay +siya ang aquing quinacasamang palagui; ñguni,t, gayon man, ay sa +inaabot lamang nang aquing caunting pag-iisip, ay talastas co na cung +ang tauong may casalanan, ay siya mong tanuñgin tungcol sa caniyang +casalanan, ay itatatua niyang agad, (at siyang caraniuang naquiquita +natin); ó cung dili caya, ay babauasan niyang ualang sala ang caniyang +caculañgan. + +At ito ñga ang nangyari cay Próspero. Inoosisa ni cabezang Angi sa +caniya ring anac, cung totoo ó hindi totoo, na siya,i, (si Próspero +baga), macasalanang tauo, at ang sagot ni Próspero, na siya,i, hindi +macasalanang tauo. + +¡Pagcalaqui-laquing camalian nina cabezang Angi dito sa pag-uusisang +ito! + +Ang pagcaalam co,i, na cung dito sa mañga cataonang ito,i, hindi dapat +tanuñgin ang may catauoan, cundi ang ibang tauong may tapat na loob. + +Itutuloy co uli ang pagsasalita nang mañga nangyari sa mag-anac ni +cabezang Dales. + +Tinanggap ni Próspero ang sulat nang caniyang ina; binasa niyang +minsan, macalaua, macaitlo pa; guinunamgunam niyang maigui ang +nañgapapalaman doon; at natulig siyang tuloy. At sa di maisip niya, +cung ano cayá mabuting sagot sa caniyang ina, ay isinanguni naman niya +itong bagay na ito sa caniyang mañga casamang _estudiante_. + +Binasa ni _estudianteng_ Francisco ang sulat ni cabezang Angi, at +inabot niyang tuloy cay Julio, at pagcabasa nitong si Julio ang +naturang sulat, ay nagtauataua siya, at ang uica cay Próspero. + +--¡Mahirap ang tayo mo Proper! + +--¿At ano? ang tanong ni Próspero. + +--Sapagca,t, ang damdam co,i, marami ang nanunuboc at nagbabantay sa +iyo. Subali,t, cung ibig mong sundin ang ihahatol co sa iyo, ay.... + +--Susundin co, ang biglang uica ni Próspero susundin co nang lubos na +pagsunod, cung baga,i, matouid at tapat ang hatol mo sa aquin. + +--Cung ganoon, ang ulit ni Julio, cung ganoon ay ito na,t, paquingan +mo ang talaga cong sasabihin sa iyo. Ang pagcatalastas co, aniya diyan +sa mga sulat nang nanay mo at nang capatid mong dalaga, ay ang sila,i, +mañga _beata-beatahan_ na hindi nila naalaman cung alin caya ang +canilang canang camay, at para-parang natatacot sila, na maca icao,i, +mapahamac dito sa Maynila, sapagca,t, ica,i, malayo sa canila, at +hindi icao,i, naqui-quita nila. Dahilan dito,i, ang ano-anomang +balitang dumarating sa canila tungcol sa iyo, ay cahima,t, gangabutil +nang bigas lamang, ay guinagaua nilang ganga calabao nang laqui.... + +--¿Ay ano, ang tanong ni Próspero, ay ano caya ang dapat cong isagot +sa canila? + +--¡_Apurado_ ca naman! ang sigao nang taga Pacong _estudiante, +¡apurado_ ca naman!, hindi pa tapos ang aquing sinasalita, at +nagtatanong ca na. Paquingan mo, hombre, ang tuloy na salita ni Julio; +paquingan mo, _hombre_. Diyan sa mañga sulat nang nanay mo, at nang +capatid mo, ay hinahañgo co,t, ga naquiquita co, na sila,i, ualang +_malisia_ at paniualaing totoo, caya ang hatol co sa iyo,i, +ganito:--Sumulat ca sa canila, at sabihin mo lamang, na ang ugali mo +ñgayo,i, mabuti at mabuting-mabuti pa sa dati; at asahan mo, na +sila,i, maniniuala sa iyong sabi, at matutoua pa sila nang di +biro-biro. + +¡_Tusong-tuso_, ang uica nang _estudianteng_ taga-Bulacan, +_tusong-tuso_ itong si Julio! Sundin mo ñga, Proper, ang caniyang +hatol, na acala co,i, maigui; at bucod dito,i, cung ganoon ang sagot +mo sa canila, ay hindi icao,i, paghihinalaan nang mañga nanay mo. + +Umayon mandin si Prósper sa hatol nang mañga casama niya; at sumulat +cay cabezang Angi nang ganito: + + + +=_ICATLONG SULAT NI PROSPERO_= + +Caibig-ibig at cagalang-galang cong ina: Tinangap co, pó ang +minamatamis cong sulat ninyo, at nang aquing pong basahin, ay nalumbay +na totoo ang aquing calooban. + +Guinugunam-gunam co, póng maigui ang laman nang inyong sulat, at +pinagbubulay-bulay co, po, cung ano,t, anong guinagaua co rito sa +Maynila; at sa uala acong naalamang masamang guinagaua co rito, ay +iniisip co, pó, cung sino caya ang baliu ó maopasalang tauong nacasira +nang inyo póng mahal na capayapaan nang loob, nang pagbabalita sa inyo +nang mañga sinoñgalin at maling balita, at uala rin, pó, acong maisip, +na sucat cong pagbingtañgan; caya, po, ang totoo ang sasabihin co sa +inyo. + +Aco, pó, nanay, ay ualang guinagaua ditong masama, at ang ugali co, +pó, ñgayo,i, hindi masama sa dati, cundi, acala co,i, maigui pa, pó, +sa roon, palibhasa, pó,i, ñgayon, ay tumatalas-talas ang aquing +pag-iisip, at lumilinao-linao ang aquin pong bait, at naquiquilala co, +pó, ñgayon ang magaling at ang masama, na dati-dati di co, pó, +nababatid. + +Ang pag-aaral ay siya co póng pinagsisipagan, at uala, pó, acong ibang +calibañgan, cundi ang paglacadlacad, na maminsan-minsan, sa mañga +_paseo_ at sa mañga _calzada_, pagcatapus nang aquing mañga +_obligacion_. + +Caya, pó, ipinamamanhic co, pó, sa inyo, nanay, na houag baga maniuala +cayo sa mañga sabi-sabi nang mañga tauo, na ang cadalasan pó,i, +naninira sila nang puri nang capoua tauo, gaua lamang nang canilang +capanaghilian, ó casamaan nang ugali, ó nang canilang cahañgalan caya. + +Ipagpacomusta, pó, ninyo aco cay tatay at cay Pili, at sa lahat nang +camaganac at caquilala natin, at mag-utos, pó, cayo nang balang nasa +inyong mababang lincod at masintahing anac, na si Próspero Baticot. + + + +Di masaysay ang toua,t, saya ni cabezang Angi nang mapagtalastas niya +ang cahulugan nitong sulat nang caniyang anac. + +Tingnan mo, tingnan mo, ang uica niya sa caniyang asaua, tingnan mo +Andrés, itong sulat ni Proper, at diyan maalaman mo ang totoong +calagayan nang anac ta. Diyan lamang aco,i, naniniuala, sapagca,t, ang +ating anac na iyan, ay hindi magbubulaan sa aquin. Caya sa maniuala +ca,t, sa dili, ay sasabihin co sa iyo, na ang lahat na ibinabalita sa +canita nang ating Cura, ay _purong_ cagagauan ni Pili, na ang isip +niya baga,i, tayo,i, para-parang masasama, at siya lamang ang +maigui.... + +--Tiguilan mo iyang balita mong iyan, Angi, ang biglang sagot ni +cabezang Dales, na tila,i, may cahalong galit; tiguilan mo iyang +salita mong iyan, Angi, at houag mong pagbintañgan si Pili at houag mo +siyang siraan nang puri. Ang ating Pili, ay hindi marunong +magsinungaling, hindi marunong magbintang sa capoua tauo, hindi +marunong mag-upasala; at cung baga sacali,t, siya,i, nagsalita sa iyo +nang anomang bagay tungcol cay Proper, ay asahan mo, na iyan, ay hindi +gaua nang casamaan nang loob ni Pili, cundi gaua lamang nang +cahigpitan nang caniyang _conciencia_, ó gaua caya nang catalasan nang +caniyang pag-iisip, na umabot sa hindi ta maabutan. ¡Salamat nang +maraming-marami sa ating Pañginoon Dios, cung ang lagay nang +caloloua,t, catauoan ni Proper ay maigui na para nang ninanasa mo,t, +ninanasa co naman!, subali,t, houag mong paguicaan si Pili nang caunti +mang uicang masama. ¡Marahil siya,i, nasa catouiran, at cata,i, +malayo! + +Pagcariñgig ni cabezang Angi nitong mainit na salita nang caniyang +asaua, ay tumicom na siya, at mula noon, ay hindi pinag-usapan nila si +Próspero, at hindi man sinambit nila ang caniyang pañgalan. + +Ñguni,t, lumacad ang panahon, at sumapit ang arao na tadhana nang +_pagvavacacion_; at ito na si Próspero, na dumating dito sa bayang +sacay sa isang maganda at mariquit na _cabayong_ may _paso_, na +ipinasalubong sa caniya ni cabezang Angi doon sa Cainta. Uahi ang +bohoc, quiling ang _sombrero_, mapuñgay ang tiñgin, maputi at matigas +ang salaual at baro, _botitos_ ay maquintab at maquipot, at +pinañguñgusapan pa niya ang _cabayo_ sa uicang _castila_. + +Nagtatanuñgan sa _plaza_, cung sino caya yaong lalaquing dumaan doong +matigas ang soot, at mabilis na parang quidlat ang tacbo nang +_cabayong_ sinasaquiyan niya; at ang mañga dalagang taga rito sa +Tanay, na may _pagcaosiosa_ nang labis, ay silang una-unang +nagtatanuñgan at nagsasagutan. + +--Iyan, pó, ang uica nang isa, ay ang anac ní cabezang Angi. + +--Iyan, pó,i, si Proper, na taga Ilaya, ang sagot nang iba. + +--Iyan, pó, ang sagot nang caramihan, iyan, pó,i, ang _estudianteng_ +anac ni cabezang Dales. + +--Iyan, pó, ang capatid ni Pili, ang sigao nang iba. + +--Iyan, pó, ang uica naman nang isang _dalaguitang_ naroroon sa +_plaza_, iyan, pó,i, si "Batícot na cabanal-banalan", cung tauaguin +naming mañga bata doon sa ilaya. + +Pababayaan co itong mañga salitang ito, at sasabihin co lamang, na ang +toua ni cabezang Angi ay lumalo nang di hamac sa dati, nang maquita +niya ang anyo at quilos nang caniyang anac. Ualang di iquinatotoua +niya cay Próspero. Ang caniyang lacad; ang pagsasalita; ang +pagcudunday-cunday, at ang cabutingtiñgan pa sa pananamit, ay +para-parang minamahal at pinupuri ni cabezang Angi. Caya pagpanaog ni +Próspero sa bahay, ay tinatanao at tinatanao nang caniyang ina na +hangan sa inaabot nang caniyang mata. + +Subali,t, iba,t, iba ang lagay nang calooban nang isa,t, isa sa bahay +ni Dales, at siya cong sasalitain ñgayon. + +Ang tayo nang loob nang mag-anac ni cabezang Dales sa panahong yao,i, +ganito: + +Si cabezang Andrés ay nagmamasid na totoo cay Prospero, datapoua,t, +namamalisa siya,t, hindi natututong mamintas ó magpuri caya sa ugali +niya. + +Ang puso ni cabezang Angi ay gaibig pumutoc, gaua nang malaquing toua +niya, at ualang-ualang di ipinupuri niya sa caniyang anac. + +Ang totoong caaua-aua,i, si Felicitas, at caya ganoon, sapagca,t, +ñgayo,i, naquiquita na nang caniyang mata, at naririñgig nang caniyang +taiñga, ang dati-dati ay sinasapantaha niya lamang at pinaghihinala. +Caya ang cadalamhatian nang caniyang loob, ay lubhang mabigat. At saan +di magcacagayon? Pinagmamasdan niya ang mañga ugali,t, asal ni +Próspero, ay naquiquita niya, na pagcaguising nang caniyang capatid +cung umaga, ay naghihilamus siya nang mahabang _oras_, linilinis niya +ang caniyang ñgipin, sinusuclay ang buhoc at pinapahiran pa nang mañga +_pomada_, sinasabon ang camay nang mababañgong sabong caniyang dala, +at pagcatapos, ay magbibihis nang bago, cahima,t, malinis at matigas +pa ang damit nasacaniyang catauoan, at tuloy nananaog, at gagalagala +cung saan-saan, hangan sa siya,i, nagugutom. Pagcacain ay sulong na +naman, na hindi siya tumitiguil sa bahay, cundi sa _oras_ nang +pagcain, at hindi sisipot cung gabi, cundi hating gabi na, at hindi +_maquiquipagrosario_, at hindi naman tumutulong siya nang caunti man +lamang sa caniyang ama, at hindi man naquiquialam ó nagtatanong-tanong +tungcol sa pamamahay ó pagcabuhay nang magulang, na ualang-uala siyang +guinagaua, cundi lumigao arao,t, gabi sa mañga dalagang nababalitaang +maganda dito sa bayan, at siya na. + +Saan di, anaquin, magcacagayon si Felicitas, at bucód sa mañga +sinasalita co na, ay naquiquita rin niya, na ang pagsisimba man nang +caniyang capatid, cung Domingo at piestang pañgilin, ay catua? + +At totoo ñga. Cung magsimba si Prospero sa mañga lingo at mañga +piesta, at tatayo-tayo siya sa pinto nang simbahan, (na siyang huling +pumasoc at unang lumabas); at sinisilip-silip niya ang mañga dalagang +dumaraan sa caniyang harap, at sinasabugan pa niya nang mañga uicang +bulaclac, na cahalay-halay paquingan saan man, at lalong-lalo na sa +mañga _lugar_ na yaon. + +At hindi lamang ito, cundi, pa naman, sa pagsasalitaan nilang dalauang +magcapatid, ay hinañgo ni Felicitas na malinao na malinao, na mali at +sinsay sa catouiran ang pag-iisip ni Próspero tungcol sa maraming +bagay na ucol sa caloloua. + +Itong lahat na ito, inuulit cong sabihin, ay naquiquita at +pinagmamasdan ni Pili, at siyang iquinalulumbay na totoo nang caniyang +loob, at iquinasisiquip nang caniyang dibdib. + +Pagcatapos nang _pagvavacasion_ ni Próspero, ay lumuas siyang uli sa +Maynila, nang maituloy ang pag-aaral. Subali,t, hindi na +pinañgatauoanan niya ang pag-aaral, cundi ang pagligao lamang, ang +pagsusoot nang maririquit, at ang paglayao niya sa mañga catouaan dito +sa mundo. + +Dahilan dito sa mañga inougali ni Próspero doon sa Maynila, ay +nagcautang siya nang marami, at nang dumating ang arao nang +_pag-eeksamen_, ay nagkaroon siya nang _nota_ nang _reprobado_. + +Ñguni,t, itong lahat na mañga bagay na ito,i, inililihim niya,t, +ipinagcacaila sa caniyang magulang; at nang siya baga,i, macabayad +nang ibang mañga utang niya, ay sari-saring idinadaing at +ipinagdadahilan sa caniyang ina sa mañga lihim na sulat, nang siya,i, +padalhan nang caunting salapi. + +Pinaquiquingan ni cabezang Angi ang mañga caraiñgan nang caniyang +anac, at dala nang aua, (nang isang falsong aua), ay pinadadalhan din +si Próspero nang caniyang ina nang salaping hinihiñging pagtago sa +caniyang asaua at cay Felicitas; at dahilan dito sa falsong aua ni +cabezang Angi sa caniyang anac, ay lalong-lalong nagmamalaqui si +Próspero at nagmamayaman doon sa Maynila, at lalong-lalong nañgañgahas +siya, at lalong-lalong nalulubog siya sa lanay, na dati niyang +quinatutungtuñgan. + +Hindi co iisaisahing salitain ang lahat nang cabañgauang guinaua ni +Próspero doon sa Maynila, at mapapacahabang totoo itong aquing +casulatan, caya lalactauan co ang marami, at sasabihin co lamang na si +Próspero,i, nagtumira nang apat na taon sa Maynila, at liban sa +naunang taon, ay uala na sa caniyang loob ang pag-aaral, cundi ang +pagmamalibog: na hindi man pinaquiquingan niya ang pañgañgaral at +pagbabala sa caniya nang caniyang _catedrático_, at cung caya +nagcaroon siya nang _nota_ nang _reprobado_ na tatlong taong +sunod-sunod. At bucod dito,i, nagcautang siya nang maraming +calapastañganan, na linilisan cong talaga. Ñguni,t, itong mañga +casalanan niya, ay hindi lamang hindi pinamamalayan niya sa caniyang +magulang at mañga camaganac, cundi bagcus ay sari-saring paraan at +susong-suson na cabulaana,t, casinoñgalingan ang caniyang guinamit, +nang houag baga mahalata nila ang masama at cahabag-habag na calagayan +niya. At gayon din ang caniyang guinaua, nang houag siyang cagalitan +nang magulang dahilan sa hindi _pagvavacasion_ niya dito sa Tanay nang +dalauang tauong magcasunod. + +Datapoua,t, palibhasa,i, sa ating Pañginoon Dios ay ualang sino, at +palibhasa nama,i, ang lahat na mañga bagay-bagay dito sa mundong +maraya,i, may catapusan; ay dumating din cay Próspero ang tadhanang +arao, at dinaquip siya nang Justicia, at piniit sa bilangoan, dahilan +sa mañga utang, at iba,t, ibang mañga cabaliuang guinaua niya sa +Maynila. + +Itong lahat nang ito,i, nagcataon sa catapusan nang icapat na taong +magmula nang si Prospero,i, nag-aaral sa Maynila at casalucuyang +siya,i, inaantay nang caniyang magulang dito sa Tanay, alinsunod sa +caniyang pangaco, na siya,i, paririto at _magvavacasion_ dini sa +caniyang bayan. + +Calumbay-lumbay ang nangyari sa mag-anac ni cabezang Dales dahilan +dito. Tinangap nila ang isang sulat ni Próspero, at doon itinutucoy +niya ang arao nang pag-alis niya sa Maynila, na patuñgo rito. + +Malaqui ang toua nilang lahat nang mabalitaan nang ganoon, subali,t, +ang toua ni cabezang Angi, nang matanto niya ang napalaman sa sulat ni +Próspero, ay lumalo na di hamac sa lahat, palibhasa,i, mayroon nang +tatlong taong di nasisilip-silip niya ang muc-ha nang caniyang +caibig-ibig na anac, at _gustong-gusto_ niyang maquita. Caya dala nang +malaquing toua niya,t, nasang maquita ang caniyang anac, ay +pinasalubuñgan niya si Próspero nang isang matuling at mariquit na +cabayo doon sa Cainta, niyon ding arao na itinucoy ni Próspero sa +caniyang sulat. + +Nang magcaganito,i, nag-aantay ang magasaua ni cabezang Andrés, pati +ni Felicitas nang pagdating nang canilang anac at capatid, at handa na +ang caniyang pagcain pati bihisan. At sa di dumarating-dating nang +_macaanimas_ na, ay namamalisa silang lahat, at pinag-uusap-usapan +nila ang dahilan nang gayong pagcaluat, at ang uica nang isa. + +--¡Baca, nahulog si Próspero sa cabayo! + +--¡Baca, hindi nacaquita siya nang bangca! ang sagot nang isa. + +--¡_Seguro_,i, guinabi siya sa Taytay ó sa Binañgunan caya, at doon na +siya,i, matutulog, at mag-aantay nang sicat nang liuayuay, ang uica +naman nang isa. + +Ganoon nang ganoon ang pinagsasalitaan at pinag uusapan nilang +mag-anac, na hindi nagcacaisa ang canilang caisipan at narito na ang +isang _oficiales_, na nangagaling sa Tribunal, at may tañgang isang +_oficiong_ sulat nang _Sr. Alcalde mayor_ sa Maynila, na ang lamán ay +ganito: cung sa uicang tagalog: + +Gobernadorcillo sa Tanay.--Pagtangap ninyo nitong _órden_ ó cautusan, +ay papaharapin ninyo dito sa _Alcaldia mayor_ ang dalauang catauo, na +si D. Andrés Baticot at si doña Maria Dimaniuala ang mañga ñgalan, +nang sila,i, macasagot sa _sumariang_ guinagaua dito sa _Juzgado_, +_contra_ sa canilang anac na si Próspero Baticot dahilan sa mañga +utang at ibang mañga capañgahasan.--Tuparin ninyo agad itong utos na +ito at ipatanto sa aquin ang catuparan.--_Alcaldia mayor_ sa.... sa +icatlong arao nang buan na Junio nang taong 18...--Erizo. + +Catacot-tacot ang pag-iiyacan at caguluhan nilang lahat nang matanto +nila ang cahulugan niyong sulat nang _Sr. Alcalde mayor_. Ualang +naalaman gauin, ualang naalaman sabihin. + +Dinaluhan sila nang capitbahay at nang ibang tauong nacariñgig nang +mañga sigauan nila, at hindi mapalagay-lagay ang canilang loob, +pañgaralan man sila nang mañga uicang caalio-alio. + +Di tuloy cumain nang hapunan, at di nahiga sila nang caunting _oras_ +man lamang niyong magdamag na yaon. At nang quinabucasan nito ay +ipinagtagubilin ni cabezang Andrés ang caniyang pamamahay at ang +caniyang anac na si Felicitas sa isang capatid niya, na si Juez na +Godio ang ñgalan, at lumacad na silang mag-asaua, na patuñgo sa +Maynila. + +Di co man sabihin, acala co,i, mapaguauari rin nang sino mang bumabasa +nitong aquing casulatan ang cadalamhatian nang loob at casicpan nang +dibdib nang mag-asaua ni Dales sa canilang paglacad. Uala silang ibang +nasa, cundi ang macarating silang agad sa Maynila, nang maquita nang +canilang sariling mata, nang mariñgig nang canilang sariling taiñga, +sa catagang uica: nang maalam nila ang totoong calagayan at ang mañga +bagay-bagay na casalanan nang canilang anac na si Próspero. Caya uala +sa canilang loob ang gutom at ang pagod. Sila,i, nagugutom nga,t, +napapagod pa, ñguni,t, hindi nila inaalumana itong mañga hirap na ito, +at ga hindi nila dinadamdam. Isa lamang ang iquinaiinip nila, ang +calayuan baga nang linalacaran nilang daan; sapagca,t, gaua nang +malaquing pagnanasa nilang dumating sa Maynila, ay minamalayo nilang +totoo ang dati-dati ay minamalapit nila. + +Cung sasaysayin co ang lahat na nangyari sa naturang mag-asaua doon sa +Maynila, at ang lahat na naisipan nila, at ang lahat na dinamdam at +iquinahirap nang canilang calooban, ¡Ay ina co! hindi matatapos-tapos +itong aquing salita. Subali,t, palibhasa,t, ang naguing ugali co sa +aquing mañga pagsasalita, ay houag gumamit nang maraming uica cung +isasaclao co rin lamang sa caunti; at palibhasa,i, masama rin naman, +cundi co salitain ang nangyari sa mag-asaua ni Angi doon sa Maynila, +ay ito na ang talaga cong sasabihin sa tipid na uica: + +Nang humarap ang mag-asaua ni cabezang Andrés sa Hocom, sa _Sr. +Alcalde mayor_ baga; at nang nariñgig nila sa bibig nang nasabing _Sr. +Alcalde_, ang dami nang pinagcacautañgan ni Próspero; at ang capal +nang salaping caniyang inutang, sampon nang ibang cabalia,t, +capañgahasang guinaua niya, ay natilihan silang totoo, at +caunting-caunting naboual at nanhimatay na capoua. + +Datapoua,t, palibhasa,i, magulang ay nagpacatibay sila nang loob; at +nang houag bagang mapahamac na lalo ang canilang anac, cahima,t, +macasalana,t, palamara; ay nañgaco sila sa _Sr. Alcalde_, na sila,i, +magbabayad nang lahat nang utang nang canilang anac pati nang mañga +_perjuiciong_ guinaua niya. + +Naglagay sila nang fianzang hinihingi sa canila nang _Sr. Alcalde_, at +hinañgo nila tuloy sa cárcel si Próspero, at capagcaraca,i, ipinagsama +nila sa bangca, at sumuba silang tatlo dito sa Tanay. + +Nang maguing dalauang lingong magmula nang pagharap nina Dales sa _Sr. +Alcalde_, ay may dumating dito sa Tribunal, ang isang mahigpit na +órden sa Maguinoong Capitan, na ang iniuutos baga doon, ay pacatantoin +niya sa magulang ni Próspero Baticot, na sila,i, magdala ó magpadala, +agad agad, sa _Juzgado_ sa _Maynila_ nang ganoong salapi, (hindi co +maalaala ñgayong oras na ito, cung magcano ang lahat, subali,t, +matatandaan cong maigui, na macapal na totoo,) at cung sacali,t, hindi +sila magbayad ó macabayad nang nasabing _cantidad_, ay gapusin nang +Maguinoong Capitan ang mag-asaua ni Dales, pati anac nila na si +Próspero at ipaluas niya sa Maynila casama nang isang _oficiales_ at +mañga _cuadrillero_. At nang houag anang utos, magcacahalang ang +anomang cataonan, ay _embargohin_ niya capagdaca ang lahat nang +pag-aari ni don Andrés Baticot pati nang sa caniyang asaua na si doña +Maria Dimaniuala. + +Ipinatanto nang Maguinoong Capitan cay cabezang Dales itong utos na +ito, at hindi cumibo si Andrés, cundi itinuñgo ang ulo, at ang uica,i, +siya,i, sunod-sunuran sa utos nang mañga Puno. Subali,t, nang aalis +na ang aming Maguinoong Capitan, ay ipinamanhic ni cabezang Andrés sa +caniya, na cung mangyayari sa caniyang loob, ay houag bagang +_ipaembargo_ niya muna ang canilang pag-aari, at siya,i, magbabayad at +magbabayad nang lahat na ualang culang. + +Pagcaalis nang Maguinoong Capitan, ay binilang ni Andrés ang salaping +natatabi sa bahay at sa di umaabot nang calahati man lamang sa +pagbabayad nang mañga utang, at ibang mañga _perjuiciong_ sinabi sa +canila nang _Sr. Alcalde_, ay ipinagbili niya ang canilang mañga +hayop, at mañga palayang iba, na ualang natira sa canila, cundi +tatlong calabao lamang, at caunting lupang bubuquirin. + +Pagcaipon ni cabezang Dales nang _hustong_ salapi, ay iniluas niya sa +Maynila, at binayaran niya ang mañga utang na lahat, at umoui na siya +dito sa Tanay. + +Magmula niyon, ay nasira ang capayapaan sa sangbahayan nina cabezang +Angi. Totoo ñga na hindi sila nagcacasiraan, at hindi naman sila +nagtataniman; subali,t, sa loob man lamang, ay nagsisisihan silang +lahat, dahilan sa nangyari, at nagtuturu-turuan nang casalanan nang +isa,t, isa. + +At saca, paglibhasa,i, dati-dati ay maguinhaua ang canilang tayo, at +ñgayo,i, mahirap na, ay ga quinucutcot ang calooban nang isa,t, isa +nang pag-aalaala nang canilang dating calagayan, at tila sumasama at +tumatabang ang canilang loob, na cung minsa,i, tumutulo pa ang luha sa +canilang mata. At cung caya ang uica co cañgina,i, nasira ang canilang +capayapaan. + +Nang mangaling si cabezang Andrés sa Maynila, nang macabayad na sa +nasabing mañga utang, ay tinauag niya si Próspero, at pinañgusapan +niya sa harap ni cabezang Angi at ni Felicitas nang ganito: + +Proper, malalaquing totoo ang _perjuicio_ at casiraang guinaua mo sa +magulang mo,t, capatid. Hindi lamang naualan tayo nang pag-aari, cundi +puri natin ay cacalat-calat sa bibig nang tauo. Ipinatatauad namin sa +iyo itong lahat nang ito, datapoua,t, ipinamamanhic din namin sa iyo, +na mula ñgayon, at magpumilit cang tumalicod sa masasamang ugaling +pinag-aralan mo sa Maynila; mag-asal ca na nang asal _cristiano_, at +tumulong ca sa amin sa paghanap nang pagcabuhay. Mahirap man tayo +ñgayon, ay hindi tayo mauaualan nang macacain at nang pananamit natin, +sa pamamaguitan nang tulong at aua nang Pañginoon Dios, cung tayo,i, +masisipag sa _trabajo_. Malaqui ang aua at pag-ibig ipinaquita namin +sa iyo, Proper, caya gantihan mo rin cami nang capoua aua at nang +capoua pag-ibig. Ito lamang ang hinihingi namin sa iyo; subali,t, +magiñgat ca rin, Proper, at houag mo acong biguian uli nang dahilan sa +pagpaparusa sa iyo, sapagca,t, cung magcagayon, ay lulubusin co na. + +Pinaquingan ni Próspero itong pañgañgaral at pagbabala sa caniya nang +caniyang amba, at humiñgi siyang tuloy nang tauad sa magulang at +capatid, at ipinañgaco pa niya, na hindi na siya gagaua uli nang +anomang icagagalit nila ó icasasama nang loob. + +Nang ito,i, matapos, ay nagsapol sila nang bagong buhay, sa macatouid: +buhay nang mahihirap, at hindi na sila mayaman. ¡Subali,t, cataca-taca +itong mag-anac ni cabezang Andrés! ¡Mahihirap man sila ñgayo,y, hindi +ninyo mahahalata ang canilang cahirapan! + +Dati sila,i, masisipag at mababait, na parang sinabi co sa itaas; caya +nang sila,i, datnan niyong sacunang sinalita co na; ay ualang +catiguil-tiguil sila. + +Si cabezang Dales casama ni Próspero ay gumagaua sa buquid, sa bundoc +ó sa bayan, na ualang tahan. + +Si cabezang Angi ay nagbibigas ó lumalala nang banig. + +Si Felicitas naman, dati-dati ay hindi nananaog sa bahay, cundi sa +pagparoon sa simbahan, ó sa ibang bagay na totoong cailangan, ay +gumagaua ñgayon nang sari-saring luto at pagcain, at itinitinda,t, +ipinagbibili niya sa _plaza_, umaga,t, hapon. Caya hindi sila,i, +nauaualaan nang anomang cailañgan, at ang canilang lagay ñgayo,i, +nagcacaparis din, (cung sa tiñgin nang tauo), sa dati nilang +calagayan. + +At sa catunayan, ay magtanong cayo sa canino man dito sa bayan, at +asahan ninyo, na hindi sasabihin sa inyo baga, na ang mag-anac na +cabezang Dales ay mahihirap, cundi ang isasagot sa inyo, na sila,i, +maguinhauang tauo, at mayayaman. + +Ñguni,t, ¡oh carupuca,t, caiclian nang mañga bagay-bagay dito sa +mundong maraya! Ang paimbabaong caguinahauaha,t, capayapaan nang +mag-anac ni cabezang Andrés, ay hindi natagal. + +Si Próspero, na nararatihan na sa mañga layao nang catauoan, ay +nabibigatan siyang totoo ñgayon at nahihirapan sa pag-aararo, sa +pagtaga nang cahoy at cauayan, sa pagpaparagos, at sa iba,t, ibang +_trabajong_ caraniuang gauin nang caniyang ama na si cabezang Dales. + +Caya, nang maguing dalaua ó tatlong lingong magbuhat nang siya,i, +tumutulong sa caniyang ama sa _pagtatrabajo_, ay dumaing siyang totoo +sa caniyang ina, nang pamamaltos nang camay, nang saquit nang bayuang +at nang pamamanhid nang litid nang boong cataouan niya. Quinauaan siya +ni cabezang Angi, pinaligpit niya sa bahay, at ipinagamot sa mañga +_mediquillo_ dito sa bayan. + +Nang magcagayon ay naaua naman si cabezang Dales sa caniyang anac, at +hindi lamang hindi ipinagsama niya sa _trabajo_, cundi bagcus, ay +ipinagtagubilin sa mahigpit cay cabezang Angi, na ipagamot sa mañga +_mediquillo_, at alagaan niyang maigui. + +Datapoua,t, pag naguing iilang arao, at nang mapagmasdan ni Dales, na +ang caniyang anac, ay hindi gumagaling-galing, cung sa _pagtatrabajo_; +ñguni,t, maigui at malacas siya, cung sa pagligao at paggala, ay +nagalit na di hamac, at pinaguicaan tuloy si Próspero nang masasaquit +na uica. + +Sumama uli si Próspero sa caniyang amba sa _pagtatrabajo_, subali,t, +hindi niya panañgatauoanan, at hindi man inaalumana niya ang paggaua, +cundi nagdadahi-dahilan siyang palagui nang sari-sari, gaua lamang +nang caniyang catamaran at masamang ugali. + +Uala siyang cacusa-cusa nang munti man, at nang sabihin co nang +biglang sabi; ay hindi siya gagaua nang ano-anoman, cundañgan ang +mahigpit na lagay niya, at ang catacutan niya sa caniyang amba. + +Itong lahat nang ito,i, pinagmamasdan ni cabezang Andrés, at cahima,t, +iquinagagalit niyang totoo, ay pinipiguil na maigui ang caniyang +calooban, at hindi niya pinag-uicaan ang caniyang anac nang anomang +uicang may cahalong galit, cundi pinañgañgaralan niyang banayad na +banayad, mangyari lamang mabago ang caniyang loob at ugali. Subali,t, +baga man napaoo nang napaoo, at napapaayon nang napapaayon ang +palamarang Próspero sa mañga pañgañgaral nang caniyang amba, ay cung +sa gaua,i, hindi rin binabago niya ang caniyang masamang ugali, cundi +ang caniya lamang ay siyang sinusunod. + +Dahilan dito,i nagdadalamhating palagui ang loob ni Dales, at +lalong-lalong naragdagan itong cadalamhatian nang caniyang loob, nang +mabalitaan niya, ang mañga cabaliuang guinagaua ni Próspero sa mañga +babayi, at ang mañga pagcacautang-utang niya cung saan-saan. + +At sa di na natiis niya itong masamang asal nang caniyang anac, ay +guinapos niyang minsan nang madaling arao, itinali sa isang haligui +nang bahay, hinampas nang di biro-biro, at doon pinabayaan niyang +maghapon at magdamag. + +Nagmamacaauang totoo ang mag-ina ni Pili cay cabezang Andrés, at si +Próspero nama,i, ualang calagot-lagot nang paghingi nang tauad, caya +quinaauaan siya nang caniyang tatay, inalisan siya nang mañga tali, at +tuloy pinañgusapan siya nitong maicsi, ñguni,t, malamán na salita: + +Proper, ani cabezang Andrés, Proper, cung sana sa bangca, aco,i, +tiguib na tiguib na, caya cung minamahal mo ang buhay mo at ang buhay +co, ay magpacaiñgat ca na. + +Natacot na totoo, si Próspero dito sa mañga uicang ito nang caniyang +tatay, caya nagmabait siya,t, nagmasipag nang panibago. Datapoua,t, +halos di pa bahao ang mañga sugat nang caniyang pigui, ay nauala na sa +caniyang loob ang pagbabala pati pañgañgaral sa caniya ni cabezang +Andrés, at nagsauli siya sa dati niyang masasamang caugalian. + +Itong mañga suson-suson na capighatian nang loob ni cabezang Dales, ay +dumamay rin sa caniyang catauoan, caya hindi nalaon, ay nagcasaquit +siya nang isang mabigat at di maquilalang saquit, (palibhasa,i, uala +sa catauoan, cundi nasasaloob), at baga man guinagamot siya nang mañga +mediquillong taga rito, at nang taga ibang bayan, ay lumalala ang +caniyang saquit, (na, uala sa caniyang catauoan cundi na sa caniyang +calooban), at namatay tuloy, pagcatangap nang mañga _santo +Sacramento_. + +_Segurong-seguro_ ang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, ay +nagiisip sa canilang sarili, ó nagnanasa cayang maalaman, cung ano +baga ang naguing calagayan, ó buhay caya ni Felicitas, na magmula +niyong unang _pagvavacasion_ ni Próspero dini sa bayan, hangan dito sa +pagcamatay nang caniyang ama. At nang matapatan co ang nasasaloob nang +mañga bumabasa nitong tunay na _historia_, ay sasabihin co ang lahat +nang naalaman co, dito sa caunting salitang susunod: + +Nang _nagvavacasion_ dito si Próspero, at natatantong maigui ni Pili +ang caugalian, at ang iba,t, ibang caisipan nang caniyang capatid, +tungcol sa mañga bagay nang caloloua, at sa mañga asal nang tauong +cristiano, ay pinaroonan niyang uli ang aming Cura, at doon cumuha +nang sanguni: at ang uica nang aming cagalang-galang na Padre Cura sa +caniya,i, ganito:--Felicitas, uala acong naalamang gamot sa saquit ni +Próspero, cundi ang siya,i, ialis nang magulang mo sa Maynila at ioui +dito sa bayan. + +Ayon dito sa hatol na ito,i, _oras-oras_ ipinamamanhic ni Felicitas sa +caniyang magulang, na houag baga paluasin nilang uli si Próspero sa +Maynila, cundi patirahin na siya dito sa bayan, baca, aniya, baca, +pó,i, mapahamac, cung mapalayo sa inyo. + +Subali,t, hindi rin nacamtan niya ang cahiñgian, baga man siya,i, +tinutuluñgan nang aming mahal na Padre Cura. Ang isinasagot cay Pili +nang mag-asaua ni Angi, at ang minamatouid nila,i, ualang-uala silang +naquiquitang masama cay Proper, cundi ang mañga gaua-gauang ugalit +nang cabinataan, na, mauauala rin ainila, cung siya,i, mag-aaral pa +nang caunti sa Maynila. + +Sa icatlong taon nang pagcatira ni Prospero sa Maynila, ay may +dumating dito sa bayan na isang balita, na di umano rao,i, si Próspero +ay hindi na nag-aaral na siya,i, inuusig na palagui nang caniyang +mañga pinagcacautañgan; na siya,i, _hinabla sa Juzgado,_ cung macailan +na dahilan sa gayong mañga bagay; na siya,i, paganoo,t, paganoon. + +Itong balitang ito,i, hayag na hayag, at calat na calat dito sa boong +bayan, caya si Felicitas, dala nang malaquing capighatian nang +caniyang dibdib, ay isinumbong niya itong lahat na manga bagay na ito +sa caniyang magulang, at nag-uica uli sa canila, nang mangyari ay +paouiin na nila si Próspero dito sa bayan, nang maputol at matapos ang +ganoong mañga carumal-dumal na pagbabali-balita nang tauo. + +Pagsusumbong nang gayon ni Felicitas sa caniyang magulang, ay +quinagalitan siya,t, pinañgusapan pa ni cabezang Angi nang +ganito:--Houag cong _magosiosa_, Pili, at houag cang maquialam sa +mañga gaua namin nang amba mo, at cami ang nacacaalam niyang mañga +bagay na iyan, at hindi cailañgan na cami ay turuan mo pa. ¿Baquit +icao,i, maniniuala sa mañga sabi-sabi nang tauo, na _puro_ gaua nang +canilang capanaghilian sa atin? Caya tahanan mo iyang salita mong +iyan. + +Nagolomihanang totoo si Felicitas pagcariñgig nitong pañguñgusap nang +caniyang ina, at hindi na siya cumibo. Subali,t, sa di mapalagay-lagay +ang caniyang loob, ay isinanguni niya sa caniyang Cura,t, Confesor +itong lahat nang ito. Pinaquingan nang aming Cura ang mañga +isinasanguni ni Felicitas sa caniya, at itinanong pa siya cay Pili ang +iba,t, iba, at pagcatapos, ay naghatol siya cay Felicitas; na houag na +siyang cumibo magpumilit siyang magpacabanal, at ipamahala na niya sa +Pañginoon Dios ang lahat na yaon. + +Sinunod ni Felicitas ang hatol at bilin nang aming Cura sa caniya, at +hindi na siya umimic. Ang lahat na naquiquita niya,t, naririñgig +tungcol cay Próspero, ay tinitiis niya sa caniyang sarili, at sa +Pañginoon Dios inihahain. + +Sasabihin co na ang lahat sa mañga catagang uica. Ang lagay ni +Felicitas sa panahong yao,i, siyang-siya nang lagay nang isang +_macetas_, na hindi dinidilig na nalalanta,t, nalalanta, natutuyo,t, +natutuyo at sa calauna,i, namamatay. Ganito, anaquin, ang lagay ni +Felicitas, nang inioui rito nang caniyang magulang si Próspero na +mangaling sa Maynila, at nang maipagbili na nila ang canilang +pag-aari, sa pagbabayad nang mañga utang niyong palamarang anac at +capatid. + +Nang naririto na sa bayan si Próspero, at natantong uli ni Felicitas +ang caniyang asal at ugali, ay sumaquit na lalo ang caniyang loob, +caya baga man pinagticahan niya, na hindi na siya quiquibo; ay hindi +rin matiis, palibhasa,i, inaari niyang malaquing casalanan ang di +pagsasabi nang totoo sa caniyang capatid; at dahilan dito,i, sinira +niya ang caniyang dating pagtitica, at pinañgaralan niya si Próspero, +(cung macailan), sa mañga lihim, at sa mañga banayad na banayad at +mahusay na pañguñgusap. Datapoua,t, sa di siya,i, paquingan ni Proper, +cundi siya pa ang quinagagalitan at pinag-uiuicaan nang masama, ay +itinicom niya ang bibig, at hindi na siya umimic nang munti man. +Pinagsisipagan niya lamang ang paggaua, nang siya,i, +macatulong-tulong sa caniyang magulang sa paghanap nang pagcabuhay; +guinaganap niyang ualang sala ang caniyang mañga dating _devosion_, at +hindi na siya naquiquialam sa ano pa mang bagay. + +¡Naca-aaua mandin si Felicitas, cung pagmasdan ninyo ang caniyang +casipagan at panoorin ninyo ang caniyang muc-hang payat, putlain at +malumbayin pa! + +Ito, inuulit cong sabihin, ang calagayan nang loob at catauoan ni +Felicitas doon sa panahong yaon, at nang mamatay ang caniyang amba. + +Ñgayo,i, itutuloy co na ang pinutol cong salita. + +Nang mautas na si cabezang Andrés at malibing na sa _panteon_, at +natapos ang pagsisiam, naugaling gauin naming mañga tagalog, ay +tinauag ni cabezang Angi ang caniyang anac na si Próspero at +pinañgusapan nang ganito: + +Proper, anac co, talastas mo na ang pagmamahal namin sa iyo, caya +ipinamamanhic namin sa iyo, na icao,i, magbait na, at pañgasiuaan mo +ang caunting pag-aaring itinira sa ating nang nasira mong amba. +Naalaman mo rin, na ualang ibang sucat nating asahan pagcabuhay, cundi +ang ating sariling hanap, caya gumaua tayong para-para, at hindi tayo +mauaualan nang macacain sa tulong at aua nang ating Pañginoon Dios. + +Pagcatapos nitong salita ni cabezang Angi, ay ipinañgaco ni Próspero +sa caniyang inda at capatid, na siya,i, magbabait na, at hahalili sa +caniyang nasirang ama, sa pañgañgasiua nang canilang pag-aari; at ang +uica pa:--Nanay, houag, po, ninyong alaalahanin ang ano pa mang bagay +sa ating pamamahay; at acong bahala sa lahat. + +Naniuala si cabezang Angi sa pañgaco nang caniyang anac, at naniuala +naman si Felicitas; subali,t, iba ang nangyari. + +Naalaman na nang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, na si +Próspero,i, ualang cacusa-cusa sa _trabajo_, naalaman din nila, na +cung caya,i, gumagaua-gaua si Proper nang daco noong arao,i, +alang-alang lamang sa catacutan niya sa caniyang namatay na ama; at +natatanto naman nila, na si Proper ay ualang caisipisip at ualang +catiñgintiñgin sa caniyang pamamahay. At nang ipahayag co ang totoong +nasasacalooban co,i, sasabihin co pa ñgayon, na ang pagcamatay ni +cabezang Dales, ay iquinalumbay ni cabezang Angi nang di hamac, at +iquinabacla nang loob ni Felicitas; datapoua,t, bagay cay Próspero,i, +ang damdam co,i, siya,i, natotoua, nang malaquing toua, baga man +nagcucunouari siya,i, nalulungcot. + +Dito sa mañga susunod na salita,i, maquiquilala ang pagcatotoo nitong +aquing paghihinala. + +Ayon sa pañgaco ni Próspero sa caniyang ina at capatid, na siya +baga,i, mañgañgasiua na lahat, na para nang guinagaua nang caniyang +tatay, ay ipinagcatiuala sa caniya ni cabezang Angi ang pamamahala sa +mañga hayop, at sa mañga lupang bubuquiring natitira pa sa canila. + +Nang magcagayon, ay isip ninyo,i, tototoohanin ni Próspero ang +caniyang pañgaco. Uala siyang catiguil-tiguil. Mamaya,i, pinaliligoan +niya ang canilang tatlong calabao; mamaya,i, nangdadamo siya, ó +nañgañgahoy caya; ñgayo,i, pinag-iigui niya ang bacuran nang canilang +bahay, ó linilinis ang canilang looban; ó cung dili caya,i, +naghuhusay-husay siya nang mañga casangcapan sa pamamahay. At ang +lalong caguila-guilalas dito,i, hindi na siya nagsasalual sa mañga +gauang ito, cundi mañga _putol_ lamang. ¡Subali,t, itong casipagang +ito,i, hindi natagal! + +¿At sa di gayon? ¡Uala na siyang quinatatacutang ama! ¡Ang caniyang +ina at capatid ay hindi niya quina-aalang-alañganan nang munti man! At +ang lumalalo sa lahat: ¡ay ualang-uala sa caniyang calooban, ang +pagbabalic loob sa Pañginoon Dios! Caya,i, nanariua nang panibago sa +caniyang puso, ang quinararatihan niyang masasamang ugali, at nagsauli +rin sa dati. + +Dahilan dito,i, uala pang sangbuan siya sa caniyang bagong pagcalagay +ó catungculan, ay namatay sa gutom ang isang calabao nila, gaua nang +capabayaan ni Próspero. + +Sumapit ang panahon nang pagtatanim, at ang caunting palayan nila,i, +hindi natamnan, dahilan sa capabayaan ni Próspero. + +Pagcamaya-maya,i, nauala, rao, ang uica ni Próspero, ang isa pa nilang +calabao, bago-bago,i, nang usisain ni cabezang Angi ay nabalitaan +niya, na di umano,i, ipinagbili ni Proper sa pagbabayad nang ibang +mañga utang niya. + +Sa catagang uica: hindi pa naboo ang sangtaong arao magmula nang +pagcamatay ni cabezang Andrés, ay dinaquip si Próspero nang _justicia_ +at piniit sa tribunal, dahilan sa paghahabla sa caniya nang maraming +tauo. + +Humarap si cabezang Angi sa Tribunal at inusisa niya doon itong +nangyaring ito sa caniyang anac, at ipinahayag sa caniya nang +Maguinoong Capitan, na cung caya _napepreso_ doon si Proper, ay +dahilan sa cacapalan nang caniyang utang, na hindi binabayaran, at +dahilan naman sa mañga _reclamo_ ni Capitang Juan Gavi, bagay sa +caniyang anac na dalaga, at mañga _habla_ ni cabezang Teo Mauiling +tungcol sa caniyang asaua, at cung ano-ano pang sinabi nang Maguinoong +Capitan. + +Nang mariñgig ni cabezang Angi ang mañga sinasalita sa caniya nang +aming Capitan, ay namutla siya,t, nasindac na totoo, na hindi +macaquibo, at hindi macapag-uica, at hindi man macaiyac; tila mandin +nahahalañgan ang caniyang lalamunan, at natutuyo ang luha nang +caniyang mata caya nang pagmasdan nang Maguinoong Capitan ang masamang +tayo ni cabezang Angi, ay pinaoui siya, at ang uica sa caniya: + +--Cayo, pó,i, umoui muna, cabezang Angi, at mapalagay-lagay, pó, cayo +nang loob, at bucas, pó, nang umaga, cung may aua ang Panginoon Dios, +at tayo,i, nabubuhay pa, ay pumarito cayo, at atin pong husain itong +mañga bagay na ito. + +Umoui ñga si cabezang Angi, at sinamahan nang isang _oficiales_ na +camag-anac niya, na baca cung mapaano siya sa daan, at nang dumating +sa bahay, ay sinalubong siya ni Felicitas sa catapusan nang hagdan. +Pumanhic si cabezang Angi, at biglang bigla,i, niyapus niyang totoo +itong si Felicitas, at napaiyac nang catacottacot. Naghimatay tuloy si +Pili nang maquita ang anyo nang caniyang inda, at cundañgan ang +_officiales_ na casama ni Angi, ay naboual at napagulong sa hagdan ang +mag-ina. + +Nang magcaganito,i, sumigao ang _oficiales_, at dinaluhan sila tuloy +nang mañga capitbahay, at nang manga camag-anac, at malaquing totoo +ang nangyaring ligalig doon, gaua nang caramihan nang tauo. + +Ang iba,i, gumagamot-gamot cay Pili. + +Ang iba,i, umaalio, alio cay cabezang Angi. + +Ang iba,i, humahanap nang _mediquillo_, at ang iba nama,i, cumacaon +nang _confesion_. + +Gulong-gulo silang lahat, na ualang ibang naquiquita,t, naririñgig, +cundi utos dito, utos doon, tauag sa magcabi-cabila, at tacbuhan nang +lahat. + +Subali,t, nang dumating ang aming mahal na Padre Cura,i, tumahimic +nang caunti ang mañga tauo, dahilan sa malaquing pag-ibig at +caalang-alañgan nila sa caniya. + +Pagcapanhic nang aming Cura sa bahay ay inusisa agad sa mañga tauong +caharap ang bagay ó dahilan nang pagcacasaquit at paghihimatay ni +Felicitas, at capagcaraca,t, sinaysay nang _oficiales_ ang caniyang +naquita,t, naalaman. + +Nilapitan tuloy nang Cura ang maysaquit: _pinulsuhan_: tiningnan ang +lagay nang muc-ha; tinauag pa niya nang malacas si Felicitas; at sa di +cumiquilos-quilos ang maysaquit, ay agad-agad nagsoot ang Cura nang +_roquete_ at _estola_, pinagcalooban niya ang nanghihimatay nang +caniyang mahal na _absolución_, at tuloy pinahiran nang _Santong +Lana_. + +Hindi namatay si Felicitas doon sa pagcacasaquit na yaon, datapoua,t, +naguing sampuong _oras_ bago siya,i, masaulan nang pag-iisip; at nang +siya,i, pagsaulan nang ganoon, ay nagcataong naroroon ang aming Padre +Cura. + +Pinagmamasdan siyang maigui nang aming Cura, pati nang ibang mañga +caharap doon, na lubhang marami, at naramdaman nila, na madalas na +madalas ang paghibic ni Felicitas, at malacas ang tulo nang luha sa +caniyang mata, caya lumapit ang Cura, at quinausap si Pili nang +ganito: + +--¡Felicitas, Felicitas! + +--Pó, ang sagot ni Pili. + +--¿Naquiquilala mo aco? + +--Oo pó. + +--¿Sino baga aco? + +--Cayo, po, ang aming Cura at aquing Confesor. + +--¿Ay anong nararamdaman mo? sabihin mo sa aquin baca mayroon acong +naalaman gamot. + +--Uala, pó, acong nararamdamang anomang saquit. + +--¿At ano,t, icao,i, umiiyac? + +--Ay auan co, pó, cung baquit hindi co, pó, mapiguil-piguil itong +aquing luha. + +--Houag mong piguilin ang uica nang Cura, houag mong piguilin, +Felicitas, iyang luha mo: pabayaan mong tumulo at umagos, at siyang +macaguiguinhaua sa iyo. + +Itinanong tuloy nang Cura sa caniya cung ibig niyang magcompisal, at +ang sagot ni Pili ay ganoon: + +--Houag pó, muna, Amo, at tila,i, hindi pa mahusay ang aquing +pag-iisip. Sa iba pong _oras_ ay ipasusundo co cayo cung baga hindi pó +ninyo minamasama. + +--¿Baquit mamasamain co iyan? ang uica nang Cura; magpasabi ca lamang +sa Convento, at aco,i, paririto agad. + +--¡Salamat, pó, Amo, ang Pañginoon Dios ang gumanti sa inyo! + +Tumindig na ang aming Cura sa quinauupuang bangquillo, at nagpaalam +na, subali,t, bago siya,i, umalis, ay nagbilin cay cabezang Angi nang +mañga gamot, na dapat niyang gauin sa maysaquit. + +Dalauang arao lamang nacahiga si Felicitas sa banig; at nang siya,i, +malacas-malacas na, at nacapagbañgon, ay isinanguni sa caniya ni +cabezang Angi, cung ano-ano caya ang mabuting gauin sa pagbabayad nang +mañga utang ni Próspero; at ang sagot ni Felicitas ay ganito: + +--Cayo póng bahala, nanay. Gauin pó, ninyo ang balang minamatapat nang +inyong calooban, at aco po,i, sunod-sunoran sa inyo, at tutuluñgan co +po, cayo, sa boong macacayanan co, sa paghanap nang macacain natin. + +Alinsunod dito sa mabuting paquiquiayon ni Felicitas sa caniyang ina, +ay ipinagbili ni cabezang Angi ang canilang calabao na isang natitira; +isinanla niya ang canilang mañga palayan, at naparoon siyang tuloy sa +Tribunal; at doon sa harap nang Maguinoong Capitan, at nang ibang +mañga sacsi, ay nagbayad siya nang mañga utang ni Próspero. + +Datapoua,t, hindi rin natapos ang gulo at _paghahablahan_, sapagca,t, +ang mañga naturan co, na si Capitang Juan at si cabezang Teo,i, hindi +pumayag sa capamanhican ni cabezang Angi at sa cahatulan nang aming +Maguinoong Capitan, cundi itinuloy nila ang canilang usap sa +_Juzagado_, sa Maynila, at dahilan dito,i, tinauag si Próspero nang +isang _órden_ nang _Señor Alcalde mayor_ at inihatid sa Maynila, at +doon piniit siyang uli sa bilanguan. + +Marami sana ang masasabi co tungcol dito sa bagong nangyaring ito; +subali,t, nang houag baga,i, mapacahaba ang aquing salita, ay +lalactauan co ang marami at malamán na mañga bagay-bagay, at sasabihin +co lamang itong mañga susunod: + +Sa malaquing pag-ibig ni cabezang Angi, na macaligtas at macalabas sa +_carcel_ ang caniyang anac, na si Próspero, at macaoui dito sa bayan, +ay ipinagbili niya ang lahat-lahat nang pag-aari nila; pati bahay, +pati _solar_, pati _alhajas_, na ualang-ualang natira sa canilang +mag-ina ni Felicitas, cundi ang canilang damit lamang. + +Iniluas ni cabezang Angi ang salaping inipon niya; at ang iba,i, +ibinayad niya sa _abogado_ ni Próspero; ang iba,i, ibinigay sa +_alcaide_ sa _carcel_, nang siya baga,i, pahintulutang dumalao sa +caniyang anac; ang iba,i, guinugol niya sa caniyang pagcain; at ang +iba,i, isinabog niya cung saan-saan, mangyari lamang siya,i, tuluñgan +sa pagtatangol cay Próspero. + +Bucod dito,i, napaampon siya sa lahat nang mañga caquilala at di +caquilala niya, at nang sabihin co sa madaling salita; ay ualang di +guinaua niyang capamanhican sa pagcacaliñga sa caniyang anac. + +Datapoua,t, naubos ang salaping dala niya, napagod siya nang di hamac, +nang calalacad dito,t, doon, at hindi lamang hindi pinaquingan ang +caniyang pag-iiyac, at ang mañga caraiñgan nang caniyang mañga +caquilala at camag-anac, na pinintacasi niya, cundi bagcus ay nanaog +ang isang mahigpit na hatol at _sentencia_, na ang iniuutos doon, +ay:--ipadala agad sa Balabac si Próspero "Baticot anac ni don Andrés +Baticot at ni doña María Dimaniuala, na taga Tanay; dahilan sa +caniyang masasamang caugalian at _antecedentes_ at dahilan sa mañga +_perjuiciong_ guinaua at guinagaua niya sa caniyang capoua tauo." + +Ayon dito sa utos na ito,i, dinala ñga si Próspero doon sa Balabac, at +doon dao,i, namatay, ang balita nang tauo. + +Sa uala nang magaua si cabezang Angi sa Maynila, ay umoui rito; +datapoua,t, bago siya,i, macarating dini, ay nagpalimos sa mañga +bayan-bayang dinadaanan niya, palibhasa,i, uala siyang bauon, at uala +namang _cuartang_ ibibili nang cacanin. Caya, gaua nang malaquing +cahihiyan, capagura,t, calumbayan niya,i, bangcay na mistula ang +caniyang anyo, nang siya,i, dumating dito sa bayan. + +¡Caunting namatay na patuluyan si Felicitas, nang maquita niya ang +caaua-auang lagay nang caniyang inda! Nguni,t, nagpacalacas siya nang +loob; inaliu pa ang caniyang ina; binihisan niya; pinacain; pinahiga +sa banig, at ang lahat na,i, guinaua niya, nang macatulong at +macapagbigay guinahaua sa caniyang iniibig na ina. ¡Pati catauouan +niya,i, nalimutan, dahilan sa pag-aalila,t, pamimintuho sa caniyang +ina! + +Nang mahusay-husay na si cabezang Angi, ay inusisa sa caniya ni +Felicitas ang lagay ni Próspero. Sinaysay ni cabezang Angi ang lahat, +na ualang inilihim, at nang mabalitaan ni Pili ang nangyari sa +caniyang capatid, ¡ay ina co! parang natangal ang lahat nang litid +nang caniyang cataouan, caya magpacalacas-lacas man siya,t, +magpacatibay-tibay man nang loob, ay nahapay rin siya. + +Sinabi co cañgina, na ang catauoan ni Felicitas doon sa panahong yaon, +ay buto,t, balat lamang. Subali,t, gayon man, ay sapagca,t, ang +caniyang cabanala,i, malaqui, at caniyang caloloua,i, buhay na buhay, +ay pinipilit nang pinipilit niya ang caniyang catauoan sa +_pagtatrabajo_, at nacagagaua-gaua rin siya nang icatutulong sa +canilang paghahanap buhay. Datapoua,t, nang mariñgig niya sa caniyang +ina, ang quinasapitan ni Próspero, ay naualan siya nang dating +catibayan nang loob, at napahiga na sa banig, na hindi na siya +nacapagbañgon. + +Nang magcaganito,i, ipinatauag ni Felicitas na agad-agad ang aming +Cura at caniyang confesor, at doo,i, _nagcompisal_ siya nang mahusay, +at nang quinabucasan niyo,i, dinalhan siya nang _Santo Viático_, at +pinahiran siyang tuloy nang _Santo Oleo_. + +Nang dacong hapon niyon ding arao na yaon, ay dinalao si Pili nang +aming cagalang-galang na Padre Cura, at inusap ang maysaquit nang +ganoon: + +--¿Felicitas, baca mayroon cang caramdaman sa catauoan mong +iquinahihiya mong sabihin? + +--Ualang-uala, pó, ang banayad na sagot ni Felicitas, ualang-uala, pó, +Among nararamdaman acong saquit sa aquing catauoan cundi isang +malaquing cahinaan lamang. + +--¿Baca caya, ang ulit nang Cura, sa bulong lamang, at sa lihim na +salita, baca caya may nacasusucal nang calooban mo? Cung baga mayroon, +ay houag mong ilihim sa aquin, cundi sabihin mo,t, ibulong sa aquin, +nang cata,i, gamuti,t, hatulan. + +--Ualang-uala, pó, Among nacasusucal nang loob co ñgayong oras na ito, +cundi ang pag-aalaala co lamang sa aquing ina at sa aquing capatid, na +baca, po,i, cung mapaano sila dito sa _mundo_. + +--¿Masama, baga, ang bagong tanong nang Cura cay Pili, masama baga ang +loob mo sa capatid mong si Próspero? + +--Uala, pó, ang sagot ni Felicitas, uala, pó; hindi aco nagagalit sa +aquing capatid, at uala naman acong masamang loob sa caniya, cundi +bagcus, ay quinacaauaan co, pó, siyang totoo, at ipinanalañgin co +siyang _oras-oras_ sa Pañginoon Dios, nang siya po,i, biguian nang +Pañginoon Dios nang buhay at _gracia_. Datapoua,t, mayroon pó, acong +ipagcocompisal sa inyo ang ibang bagay, tungcol din dito sa +itinatanong pó, ninyo sa aquin, na baca sacali,t, aco,i, nagcasala sa +harap nang ating Pañginoong Dios. + +Tila, pó,i, aco,i, mamamatay na, subalit, ang pagcatalastas co, po,i, +hindi ang anomang saquit nang catauoan co ang iquinamamatay co, cundi +ang malaquing capighatiang dinamdam nang aquing loob, dahilan sa mañga +guinaua ni Proper magmula niyong siya,i, nag-aaral sa Maynila, na +hangan ñgayong panahong ito. Caya, pó, cung itong di co pagtitiis nang +mañga caculañgan nang aquing capatid, ay naguing casalanan co sa harap +nang ating Pañginoon Dios, ay _iquinucumpisal_ co, pó, sa inyo itong +aquing casalanan, at inihihiñgi cong tauad sa Pañginoon Dios at sa +inyo, at inaantay co, pó, ang inyong mahal na _absolucion_ dito sa +aquing casalanan, na pinagsisisihan cong totoo. + +_Pagcapagcompisal_ nang ganito ni Felicitas, ay binuloñgan siya nang +aming Cura nang caunting _oras_ at binendicionan niyang tuloy. + +Pagcatapos na pagcatapos nito,i, biglang sumigao si Felicitas nang +gayon:--Amo, ina, Proper at cayo pong lahat, ay patauarin, pó, ninyo +aco, at aco,i, tinatauag na nang ating Dios at Pañginoon.--At nang +macasigao nang ganoon, ay napatid ang caniyang hiniñga. + +Uala acong naquita, at uala rin acong nabalitaang libing na para nang +guinaua sa bangcay ni Pili. + +At caya,i, nagcaganito,i, sapagca,t, si Felicitas ay naquiquilala nang +boong bayan; naalaman din nang bayan ang caniyang ugali at cabanalan; +at napagtatalastas naman nang lahat ang mañga hirap nang catauoan at +loob na dinaanan niya; at cung caya, sa isang cusa nang loob, na +ualang nagtutulac sinoman, ay pinagcaisahan nang lahat nang mañga +dalaga dito sa bayan, na mag-ambag sila nang macacayanan, nang magaua +cay Felicitas ang isang mahal na libing. + +Ayon dito sa pinagcasundoan nang mañga dalaga, ay nagsidalo silang +lahat sa bahay nang patay, at ang iba,i, nagdala nang _candila_, ang +iba,i, nagdala nang damit na igagaua nang sapot, at iba,i, may taglay +na mañga _puntas-puntas_ at mañga _listong_ igagayac sa saplot at sa +_ataul_, (cabaon), at lahat-lahat na para-para,i, nananahi at +tumutulong sa anomang gagauin, at nag-abut pa cay cabezang Angi nang +ambag na salaping canilang nacayanan. + +Ang mañga _campana_ sa Simbahan ay ualang tiguil magmula nang mamatay +si Pili. Maya,t, maya,i, _nagpeplegaria_. + +Nang sumapit ang _oras_ nang paglilibing, ay nagsiparoon sa +quinamatayang bahay ang lahat nang mañga dalaga, na _pare-parejo_ ang +canilang mañga soot, at pauang may dalang candila, at nag-aagauan sila +nang paglalabit nang _ataul_. + +¡Matotoua ang sino mang macapanood sa _calzada_ niyong libing na yaon, +at _segurong-seguro,i,_ hindi aacalain niya, na yao,i, isang libing, +cundi ang sasabihin niya, na yao,i, isang _procesion_ nang mahal na +arao! + +Ang soot naman nang aming Cura at nang mañga _sacristan_, at ang mañga +gayac sa Simbahan, ay pulos na _primera clase_. + +¿Ano pa? Ang _canta_ nang mañga _cantores_, ay tila mandin maririquit +sa dating _quinacanta_ nila sa mañga libing. Caya ang uica co cañgina, +na uala acong naquita, at uala acong nabalitaan libing, na para nang +guinaua cay Pili.... + +Natapos na ang libing, at ibinaon sa _panteon_ ang bangcay ni +Felicitas, at nagsioui na sa cani-canilang bahay ang mañga +naquiquipaglibing sa caniya. + +Naiuan nang mag-isa si cabezang Angi dito sa _mundo_, at sa uala +siyang pag-aari, at sa ualang macacain, at sa ualang pagtitirhang +bahay, ay naquisuno siya sa isang camag-anac niya, na maigui-igui ang +pagcabuhay. At baga man mabuti ang pagtiñgin at pag-aalaga sa caniya +nitong caniyang camag-anac, ay hindi gumagaling-galing ang loob ni +cabezang Angi. Caya palaguing nalulumbay siya,i, nalulungcot, at hindi +natutuyo-tuyo ang luha sa caniyang mata, gaua nang malaquing pighati, +at hindi nalauo,i, naratay sa banig at namatay rin.... + + + +=_CATAPUSAN_= + +Natatanto na nang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, ang naguing +buhay at camatayan ni na cabezang Andrés Baticot. + +Subali,t, bago co tapusin itong aquing isinusulat, ay mayroon acong +ipauunaua sa canila. + +¿Baquit caya ang mag-anac ni cabézang Dales, na mababait na tauo, at +dati-dati ay mayayaman, na parang sinabi co sa itaas, ay naguing +mahihirap, na macain man ay uala? + +Baquit caya ang cadalamhatian nang loob, ay siyang iquinamatay ni +cabezang Dales, ni cabezang Angi, at ni Felicitas? + +Ay ualang-ualang ibang dahilan, cung sa aquing pagcatalastas, cundi +ang malaqui at _locong_ pag-ibig nang mag-asaua ni Dales, na ang +canilang anac na si Próspero,i, mag-aral sa Maynila. + +Ualang-ualang ibang dahilan, cung sa aquing acala, cundi ang catigasan +nang ulo nang naturang mag-asaua, at ang caayauan nilang maquinig nang +mañga matotouid na hatol nang aming Padre Cura, at nang mañga mahigpit +na capamanhican sa canila ni Felicitas, na houag bagang papag-aralin +nila si Próspero sa Maynila. + +¡Cahimanauari, ay paquinabañgan nang aquing capoua tagalog itong +caunti cong capaguran sa pagtatala dito sa _papel_ na ito nang mañga +naquita nang aquing mata, at nariñgig nang aquing taiñga! + +¡Mag-aral na ang mañga magulang, at mag-aral pati ang mañga anac dito +sa tunay na salitang ito nang casasapitan nila capoua, _cung paañgatin +nang mañga magulang ang canilang mañga anac sa tapat na calalaguian, +at ilipat ó icana caya sa hindi tapat ó cahiyang na calagayan_. + +Sa bayan nang Tanay, sa icadalauangpuo,t, isang arao nang buan nang +Abril nang taong sanglibo ualong daan, tatlong puo,t, tatlo. + +_Antonio Macunat_. + + + + +V + + +Pagcatapos nang pagbasa nito,i, tiniclop ni tandang Basio ang +_librong_ caniyang tañgan, pinahiran nang _paño_ ang caniyang mata, at +ang uica sa aquin: + +--Tapus na, pó, ang _historiang_ isinulat nang aquing nasirang ama. +¿Ano, pó, ang inyong tiñgin, ó sabi caya sa mañga napapalaman dito sa +salitang ito? + +--Minamabuti co pó, ang sagot co, minamabuti co pó, ang lahat, +subali,t, tila, pó,i, ang tatay ninyo ay hindi caraniuang _indio_, +cundi, ang bintang co po,i, siya,i, nag-aral din nang caunti. + +--Uala pó, ang uica nang matanda, uala po. Ang tatay co pó, ay paris +co ring ualang pinag-aralan cundi ang bumasa, sumulat, ang dasal at +caunting cuenta, at pagcatapos niyon, ay hindi na humiualay siya sa +calabao. Uala po, caming pinagcacaibhang dalaua nang tatay co, cundi +ang siya,i, matino ang bait at matalas ang pag-iisip, at aco po,i, +hindi. + +Hindi na aco sumagot sa mañga catouiran ni tandang Basio, sapagca,t, +aco,i, nag-aantoc na. At saan di aco,i, mag-aantoc? Ang pagbasa +niya,i, madalang na madalang, palibhasa,i, matanda na siya, at +malabo-labo na ang caniyang mata, caya matagal nang totoong bago +matapos ang pagbasa niya nang _historiang_ isinulat nang caniyang ama. +Sumisicat na ang liuayuay nang ito,i, matapos, at cung caya,i, +nagpaalam na aco sa caniya, at ipinañgaco co sa caniya, na +pagcapahinga co nang caunti, ay babalican co siya. + + + + +VI + + +Pinaroonan co ñga uli ang aquing caibigan na si tandang Basio nang +dacong hapon niyong ding umagang yaon, at pagcatapos nang +pagcocomustaha,t, pagbabatian namin, ay inusisa niyang pilit sa aquin, +cung ano ang isinasaloob cong tungcol sa laman nang _historiang_ +isinulat nang caniyang amba, at ang aquing sagot ay ganito: + +--Sinabi co na pó, sa inyo cañginang madaling arao, bago tayo,i, +maghiualay, na minamariquit co ang lahat na sinasalita roon nang +inyong ama. Datapoua,t, ngayo,i, dadagdagan co ang aquing sinalita +cañgina, at sasabihin co pó, sa inyo, na ang nangyari sa mag-anac ni +cabezang Andrés Baticot, ay hindi caraniuang nangyayari sa iba, cundi +parang isang pagcacataon lamang; caya hindi dapat na cayo pó,i, +tumungton diyan sa nangyaring iyan, sa pagpapatibay nang pasiya ninyo, +na di umano,i, masamang totoo, na ang mañga _indio,i,_ nag-aaral nang +uicang castila, ó iba pang bagay na carunungan sa Maynila. + +--Hindi co pó, sinasabi, ang matinding sagot sa aquin nang matanda, +hindi co, pó sinasabi na ang lahat, na pag-aaral sa Maynila,i, +quinasasapitan ó casasapitan caya na para nang nasapit ni Próspero at +nang caniyang magulang, at mayroon din hindi nagcacagayon; subali,t, +maniuala, pó, cayo sa aquin, na sa sangdaang _estudianteng_ nag-aaral +sa Maynila ay ang siam na puo,i, napapasama sa catouan ó sa caloloua, +ó sa catauoa,t, caloloua na para-para; at salamat pa, pó, cung ang +sampuong natitira,i, umiigui, at hindi lumilihis sa matouid na daang +patuñgo sa Lañgit. + +--¡_Seguro_, po, ang uica co cay tandang Basio, _seguro_, po,i, iyang +lahat na sinasabi ninyo,i, pauang paghihinala nang inyong loob! + +--Hindi, pó, paghihinala nang loob co itong aquing sinasabi cundi +mañga catotohanang maliuanag na maliuanag, na siyang naquiquita nang +aquing mata, at naririñgig nang aquing tayiñga. At nang cayo, pó,i, +maniuala sa aquin, ay pacatantoin, pó, ninyo, (cung baga hindi pa +ninyong pinagmamasdan), na caming mañga _indio,i,_, catuang totoo. +Cung cami, pó,i, nagcacaalam-alam nang caunti, ó nagcacaroon caya nang +munting catungculan, ay nagpapalalo, pó, caming totoo, (tabi sa +iilang di gayon), sa aming capoua, at dahilan, pó, rito sa buloc na +capalaluang ito,i, napapahamac cami, at ipinahahamac pa namin ang +aming capoua tauo. + +--¡Tila, pó,i, napapacalabis ang inyong sapantaha tungcol sa mañga +bagay na ito!, ang uica co. + +--¡Maca, pó, ang sagot nang matanda, maca, pó, ñga,i, mali itong +aquing sapantaha! Ñguni,t, sasabihin co, pó, sa inyo, na cung inaabot +nang aquing sariling pag-iisip, at sa pinagmamasdan co sa mañga +tagarito ma,t, sa taga ibang bayan dito sa habang buhay cong ito,i, +tila, pó, aco,i, nasasacatouiran at catotoohanan; caya, pó, hangan +macacayanan co, ay pagbabaualan co,t, hindi co, pó, pahihintulutan ang +aquing mañga anac, at ibang mañga camag-anac at caquilala, na mag-aral +sila nang uicang castila, ó iba cayang carunungang di bagay at ucol sa +canilang calagayan at _pagcaindio_. Ang cauicaan co, pó,i, para nang +nariñgig cong madalas sa aquing amba. Ang Hari, ay mañgasiua sa +caniyang pinaghaharian; ang anloagui, ay maghasa nang maghasa nang +caniyang mañga pait at catam; ang ama,t, ina, ay mag-alila sa canilang +mañga anac; at ang mañga _indio_, ay mag-alaga nang canilang calabao. +Cung aco po,i, nagcacamali dahilan sa lubos na pagsunod co nitong +mañga casabihang ito nang aquing tatay, at... patauarin aco nang +ating Pañginoon Dios. + +Dito sa matapang na salita at mainit na sagot ni tandang Basio, ay +uala acong naalamang isagot, caya binali co,t, pinatid ang +pinag-uusapan namin nang matanda, at ang uica co baga, sa caniya. + +--Bucas, pó, nang umaga, cung may aua ang Pañginoon Dios, ay luluas +na, pó, aco. + +--Madali, pó, naman cayo, ang biglang sagot ni Basio at nang caniyang +asaua at mañga anac. + +--Uala, pó, acong magaua, at aco,i, tinatauag na sa Maynila; caya cung +mayroon, pó, cayong ipag-uutos sa aquin, ay inyo póng sabihin, at +tutuparin co. + +--Salamat, pó, ang sabay na tugon nang lahat na mag-anac, salamat, pó. +Ang Pañginoon Dios ang sumama sa inyo, at houag, pó, cayong madala sa +amin, at cami, pó,i, tumatalaga sa inyo _oras-oras_. + +Nagpasalamat aco sa canilang lahat at nagpaalam na, at nang +quinabucasan niyo,i, umoui na aco sa Maynila. + +Magmula niyong panahong yaon hangan ñgayon oras na ito,i, hindi co +malilimutan ang aquing caibigan na si tandang Basio Macunat, at +madalas na madalas na inaala-ala co ang caniyang matotouid na +catouiran. + +FIN. + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Si Tandang Basio Macunat +by Fray Miguel Lucio y Bustamante + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SI TANDANG BASIO MACUNAT *** + +***** This file should be named 15981-8.txt or 15981-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/5/9/8/15981/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and +PG Distributed Proofreaders.Special thanks to Elmer +Nocheseda. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/15981-8.zip b/15981-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..83d5d06 --- /dev/null +++ b/15981-8.zip diff --git a/15981-h.zip b/15981-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ec5591c --- /dev/null +++ b/15981-h.zip diff --git a/15981-h/15981-h.htm b/15981-h/15981-h.htm new file mode 100644 index 0000000..cc2501b --- /dev/null +++ b/15981-h/15981-h.htm @@ -0,0 +1,2837 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta name="generator" + content="HTML Tidy for Linux/x86 (vers 1st November 2002), see www.w3.org" /> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title>The Project Gutenberg eBook of SI TANDANG BASIO MACUNAT, by FRAY MIGUEL LUCIO + Y BUSTAMANTE.</title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 1em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } +.noind {text-indent: 0em;} + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + clear: both; + } + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both; + } +hr.nospace {margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em; +} + + table {margin-left: auto; margin-right: auto;} +div.centered {text-align: center;} +div.centered table {margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: left;} + body{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;} + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: 70%; text-align: right;} /* page numbers */ + + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + .u {text-decoration: underline;} + + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Si Tandang Basio Macunat +by Fray Miguel Lucio y Bustamante + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Si Tandang Basio Macunat + +Author: Fray Miguel Lucio y Bustamante + +Release Date: June 4, 2005 [EBook #15981] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SI TANDANG BASIO MACUNAT *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and +PG Distributed Proofreaders.Special thanks to Elmer +Nocheseda. + + + + + + +</pre> + + +<h1>Si Tandang<br/> +Basio Macunat</h1> +<hr class="nospace" style="width: 15%"/> +<br/> +<h3>Salitang Quinatha<br/> +ni<br/> +Fray Miguel Lucio y Bustamante<br/> +Religiosong Franciscano...</h3> +<hr class="nospace" style="width: 33%"/> +<h3>May lubos na capahintulutan</h3> +<hr class="nospace" style="width: 33%"/> +<br/> +<br/> +<h2>MANILA.——1885</h2> + +<h3>Imp. de Amigos del Pais,<br/> +Calle de Anda, num. 1.</h3> +<hr style="width: 65%;" /> + +<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2> +<br/> + <h4><a href="#A"><b>PAONAUA SA MANGA TAGALOG NA MACABABASA NITONG SALITA.</b></a></h4> + <h4><a href="#B"><b>ADVERTENCIA A LOS NO TAGALOS QUE LEAN U OIGAN LEER ESTE CUENTO</b></a></h4> + <h4><a href="#C"><b>SI TANDANG BASIO MACUNAT</b></a></h4> + <h4><a href="#II"><b>II</b></a></h4> + <h4><a href="#III"><b>III</b></a></h4> + <h4><a href="#IV"><b>IV</b></a></h4> + <h4><a href="#V"><b>V</b></a></h4> + <h4><a href="#VI"><b>VI</b></a></h4> + + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="A" id="A"></a>PAONAUA SA MANGA TAGALOG NA MACABABASA NITONG SALITA.</h2> + <p>Ang pagcatha co nitong salitang ito,i, naguing parang isang calibangan co sa + aquing sariling buhay; nguni,t, mayroon din acong hinahangad dito sa aquing salita,t, + calibangan.</p> + <p>Ang aquing hinahangad, ay hindi co sasabihin sa manga bumabasa, ó + naquiquinig nang pagbasa nitong aquing isinulat, cundi sasabihin co lamang, na ang + cahalimbaua nitong quinatha cong salita, ay isang dayap.</p> + <p>Anoman ang laqui nang dayap, at maguing ano ang caniyang ganda at caquinisan nang + balat, ay cundi ninyo pigain, ay uala cayong macucuhang gatas doon cundi amoy lamang + at sucat.</p> + <p>¡Caya bahala ang bumabasa ó naquiquinig, na pumiga nitong salita, + cung ibig nilang cunin ang gatang napapalaman dito!</p> + <p>Ang totoong bilin co sa manga íniibig cong tagalog, ay houag baga basahin + nila itong salitang ito, na palactao-lactao, na parang inuugali nilang basahin ang + manga <i>libro</i>, at cung magcagayo,i, marahil magcacamali sila, palibhasa,i, ang + lamang nitong salita,i, parang isang usap; caya cailangang paquingan ang magcabilang + <i>parte</i>, at pagtimbang-timbangin ang canilang manga catouiran, nang macuha ang + catotohanan.</p> + <p>Ang isa cong pang bilin sa canila, ay houag magtaca sila sa mga guinagamit cong + uica:—<i>ama, tatay, amba</i>,—<i>ina, nanay, inda</i>,—sa pagtotoo + nang ama,t, ina; sapagca,t, iyang lahat na manga pangalang iya,i, para-parang + guinagamit sa iba't ibang bayan ó Provincia.<a name="Page_2" id="Page_2" + class='pagenum'>Páhiná 2</a></p> + <p>At sa catapusan ay ipinamamanhic co sa manga tagalog na macagagasa ó + macariringig nitong gaua cong ito, na ipatauad nila sa aquin ang manga caculangan co + sa pagsasalita, sapagca,t, aco,i, hindi tagalog, cundi castila rin, baga man Padre, + na totoong nagmamahal sa canila.</p> + <br /> + <p class="noind"><i>Fr. Miguel Lucio y Bustamante.</i></p> + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="B" id="B"></a>ADVERTENCIA A LOS NO TAGALOS QUE LEAN U OIGAN LEER ESTE + CUENTO</h2> + <p>Mucho, y hasta interesante, podria decir sobre el idioma tagalog y sobre otros + incidentes de actualidad, que no dejan de relacionarse con el citado idioma; pero ni + la ocasion, ni la pequeña, por no decir nula, importancia del presente cuento + se prestan á ello.</p> + <p>Po eso he de concretarse á mis lectores no tagalos que, en este mi + insignificante trabajo, hago uso de no pocos términos castellanos; de unos por + ser técnicos, que no admiten sustitucion; de otros, porque están ya + tagalizados, y son de uso comun; y de otros en fin, porque, aunque pudieran muy bien + ser reemplazados por otros propios del, (aun no bien conocido), idioma tagalog, + sería necesario echar mano de mas palabras, para espresar el sentido.</p> + <p>Poco é insulto es lo que presento á mis lectores no tagalos, pero + aun asi y todo creo, (y dispenseme esta inmodestia), que no dejarán de + encontrar algo que no les desagrade en este escrito.</p> + <p>Tambien advierto que en la prosodia y sintaxis me he atenido frecuentemente + á la prosodia y sintaxis españolas.</p> + <p>Añadiendo por último que el idioma tagalog está en crisis, en + esa crisis, por la que han pasado casi todas las lenguas é idiomas, sobre cuya + circunstancia, echaría yo ahora, de muy buena gana mi parrafito, mas ó + menos estenso, y mas ó menos certado, pero al fin un parrafito; mas, dadas las + condiciones actuales, opino que basta y sobra con lo<a name="Page_4" id="Page_4" + class='pagenum'>Páhiná 4</a> dicho, que no dejaran de comprender los + que, despues de haber estudiado con alguna detencion ó atencion el idioma + tagalog, esten ademas al corriente de lo que sucede y pasa......</p> + <br /> + <p class="noind"><i>Fr. Miguel Lucio y Bustamante</i></p> + <hr style="width: 65%;" /> + <a name="Page_5" id="Page_5" class='pagenum'>Páhiná 5</a> + <h2><a name="C" id="C"></a>SI TANDANG BASIO MACUNAT</h2> + <p>Sa aquing manga paglacad-lacad, at pagdalao-dalao sa manga bayan-bayan dito sa + Filipinas, ay nacarating aco sa isang bayang ang ngala,i, Tanay sa Distrito nang + Morong.</p> + <p>Aco,i, napatiguil doon nang dalauang lingo, at dito sa pagtira cong ito,i, naguing + caquilala co ang isang matanda na ang ngala,i, si Gervasio Macunat, at cung tauaguin + doo,i, si Tandang Basio.</p> + <p>Malaqui ang pagcauili co sa matandang yaon, palibhasa,i, matalinong, masayahin, at + matalas na matalas ang caniyang bait at pagiisip. Gabi-gabing ualang sala,i, + pinaroroonan co siya sa caniyang bahay, at doon nagsasalitaan cami nang sari-sari, + hanggan sa malalim na ang gabi, at cung minsan ay inuumaga pa cami sa aming + pagsasalitaan.</p> + <p>Dito sa aming manga pagsasalitaan, ay pinag-uusapan din naman ang iba,t, ibang + ugali nang manga tagalog, at aco,i, natotoua nang di hamac, sa paquiquinig co nang + caniyang matitinong catourin at casagutan sa lahat nang bagay na aming + pinag-uusapan.</p> + <p>Isang gabi, ay tinucso co ang matanda, na ang uica co baga sa caniya:</p> + <p>Cung cayo po,i, nag-aral sa Maynila nang caunti man lamang; cung cayo, po, + anaquin, ay natuto nang uicang castila man lamang, ay <i>segurong-segurong</i> + cayo,i, naguing directorcillo dito sa inyong bayan, at macaquiquita, po cayo sa + Tribunal nang pagcabuhay ninyo na ualang malaquing capagurang <i>paris</i> ngayon, na + cung ibig, po, ninyong cumita nang naipacacain sa inyong manga anac at asaua, ay + cailangan, po, na cayo,i, magbangon nang maaga, at humauac nang calabao, at <a + name="Page_6" id="Page_6" class='pagenum'>Páhiná 6</a>dumilig muna nang + lupa nang inyong pauis, bago, po, cayo,i, macaquita nang <i>maisusustento</i> sa + inyong familia.</p> + <p>¡Ay ina co! ¡Cáhimanauari houag na acong nag-uica nang ganoong + uica!</p> + <p>Nagalit na di ano lamang ang matanda; at nagbucang bibig nang lintic, at iba,t, + iba pang ganito; na ang isip co baga siya,i, nabalio, ó napaano caya. + Subali,t, pagcamayamaya, at nang lumipas-lipas na ang caniyang biglang galit, ay + nangusap sa aquin nang gayon:</p> + <p>—Patauarin, pó, ninyo aco; ipatauad, po, ninyo sa aquin ang + pagpapaualang galang co, po, sa inyo.</p> + <p>—Aco, pó, ang sagot co; aco, pó, ang dapat patauarin ninyo, + sapagca,t, aco,i, siyang nagbigay galit sa inyo, baga man pó,t, hindi inaabot + nang aquing pag-iisip, cung ano,t, anóng iquinagagalit ninyo sa aquing + salita.</p> + <p>—Houag, pó, ninyo acong cayamutan ang uica ni matandang Basio; houag, + pó, ninyo acong cainipan, at matatastas din, po, ninyo cung baquit nasira ang + aquing loob doon sa sinabi, pó, ninyong tungcol sa pag-aaral nang uicang + castila, at sa pagdidirectorcillo.</p> + <p>Inyo pong salitain ang uica co, ang balang maguing gusto ninyo, at malaqui ang + toua cong maquinig sa inyo.</p> + <p>Ang una-unang ibig co pong maalaman ninyo, ay ang naguing buhay cong magmula sa + pagcabata co, na hangan dito sa oras, na hinaharap natin, at saca,i, sasalaysayon co, + pó, sa inyo ang puno at dahilan nang pagcagalit co sa inyong salita + cangina.</p> + <p>Cayo, pó, ang bahala, ang sagot co. Umupo lamang tayo dito sa <a + name="Page_7" id="Page_7" class='pagenum'>Páhiná 7</a>papag, at + habaa,t, habaan, po, ninyo ang inyong salita, na hindi co, po, cayong + cayayamutan.</p> + <p>Cung ganoon, po, aco,i, sasapol na.</p> + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="II" id="II"></a>II</h2> + <p>Aco, po, ang uica nang matandang Basio, ay anac nang taong mahihirap, na manga + maglulupa, manga opahan, subali,t, matatacutin sa Dios. Maliit na maliit pa aco, na + hindi pa halos marunong magusap, ay pilipilit na, po, acong pumasoc sa escuelahan + arao-arao na ualang falla.</p> + <p>Ang aquin pong maestro, ay isang mabait na mabait na matanda, na ang ngala,i, si + Gregorio, na cung taunguin naming manga bata,i, cacang Yoyo. Totoong naibiguin siya + sa aming mang escuela, nguni,t, mabagsic, po, namang siyang totoo, cung cami ay + sumasala sa leccion, o sa iba,t, ibang itinuturo niya sa amin. Uala pong sino sa + kaniya; ang may casalanan ay pinarurusahan nang tapat na parusa, ay siya na; hindi, + po, niya tinitingnan, cung ang batang nacacasala ay anac nang mayayaman o mahihirap + na tauo. Ang caniyang sinusunod ay ang catampatan; sa macatouid: ang dapat pong + parusahan, ay pinarurusahan, niya, at ang dapat purihin ay pinupuri niya, maguing + sino ang tinatamaan.</p> + <p>Caya, po, malaqui ang aming tacot sa maestrong yaon, at malaqui, po, naman aming + pag-galang at pag-ibig sa caniya. Dahilan, dito,i, cami pong manga bata,i, sunod + sunuran sa caniya, na ang cadalasan,i, hindi pa tapos ang caniyang utos sa amin, ay + cami patacbo na sa pagsunod nang ipinag-uutos niya sa amin.</p> + <p>Yaon pong, matandang yaon ay totoong quinacaibiga,i, guinagalangan nang buong + bayan, baga man hindi siya marunong nang uicang castila, na paris nitong manga + maestrong bagong litao ngayon, na ang pangala,i, normal, na cahima't, casing-itim co, + ó maitim pa sa aquin, ay <a name="Page_8" id="Page_8" + class='pagenum'>Páhiná 8</a>nagsosoot nang levita ó cung ano + cayang tauag doon sa isinosoot nilang damit, at naquiquipantay sila sa manga + Cápitan, at sa manga Cura pa, na, (tabi sa di gayon,) tila,i, cung sino silang + mahal na tauo.</p> + <p>Ang naturan cong matandang maestro namin ay ualang sariling calooban, bagay sa + pagtuturo at pangungosiua sa aming manga bata. Hindi siya cumiquilos; hindi siya + nagbibigay nang bagong utos, cundi cumuha siya muna nang tanong at sanguni sa aming + maguinoong Capitan, at lalong-lalo sa aming cagalang-galang sa Padre Cura. Caya, + pó, matanda at bata ay umaalinsunod sa caniya, palibhasa,i, talastas nang + lahat, na hindi siya mangangahas na mag-utos nang anoman, cundi naalaman muna nang + aming Cura.</p> + <p>Baca, pó, ang tanong sa aquin ni tandang Basio, pagdating dito sa lugar na + ito nang caniyang salita; maca, po,i, iquinayayamot, pó, ninyo itong aquing + mahabang salita?</p> + <p>Hindi po, hindi pó, ang aquing sagot sa caniya; caya ituloy pó, + ninyo,t, ituloy ang inyong historia, na cahit anong haba, ay mamasarapin cong + paquingan.</p> + <p>Salamat, pó, ang uicang ganti nang matanda. Ngayon, pó, aniya, ay + iuurong co nang caunti ang aquing salita, at sasabihin co, pó, sa inyo, na + cung mahigpit ang aquing maestro, ay lalo pa póng mahigpit ang aquing magulang + tingnan, pó, ninyo ang canilang guinagaua.</p> + <p>Pagdating co, pó, sa bahay na nangaling sa escuelahan, ay sinusulit, + pó, aco nang sinusulit nang aquing manga magulang, na cung ano,t, ano cayang + natutuhan sa arao na yaon; at cung ano,t, anong bilin sa aquin nang maestro; at cung + ano,t, anong guinaua co; at cung ano,t, ano pa, pó, na lubhang marami. Sa + pagsusulit pong ito,i, ang catotohanan, pó, ang aquing sinasabi at isinasagot, + at malaqui póng totoo ang tacot <a name="Page_9" id="Page_9" + class='pagenum'>Páhiná 9</a>cong magsabi nang casinungalingan sa aquing + magulang.</p> + <p>Sa dacong gabi, at pagcatapos nang aming hapunan, na ang cadalasan po,i, canin + lamang na ualang ulam, ó mayroon mang ulam, ay caunting bayabas, ó + dulong, ó saguin, ó canduli, ó hipon cayá ay quinacalong + aco nang aquing ama, ó nang aquing ina, at sari-sari, pó, ang itinuturo + nila sa aquin. Mayroon, pó, sa pagdadasal; may sa pagcocompisal; may sa + paquiquinabang, may sa paquiquipagcapoua tauo, at sa iba,t, iba pang catungculan nang + tauong cristiano, ayon sa inaabot nang canilang pag-iisip, at magandang calooban nila + sa aquin.</p> + <p>Dito, pó, sa lagay na ito ay lumalacad nang lumalacad ang panahon, at aco + pó,i, macapagcompisal na, at nacapagcomulgar, cung macailan na; at marunong + na, pó, acong bumasa, sumulat at nang caunting <i>cuenta;</i> at caalam-alam + co ay sumapit na aco sa cabagongtauohan.</p> + <p>Nang magcagayon; aco pó,i, nananaghiling totoo sa capoua cong bagongtauong + naquiquita cong gumagala cung gabi, at lumiligao cung saansaan, sa pahintulot nang + canilang magulang. Caya, pó, minsan, dala nang aquing capanaghilian, ay + nangusap aco sa aquing tatay sa boong galang nang ganito:</p> + <p>Tatay, baquit, pó,i, hindi ninyo acong pahintulutan, na manaog at + lumigao-ligao, at sumaaya-saya diyan sa bayan na para bagang naquiquita cong + guinagaua nang capoua cong bagongtauo?</p> + <p>Nang maringig, pó, nang tatay co itong aquing capamanhican sa caniya, tila + pó,i, natataua-taua, at tila naman namamangot-mangot, nguni,t, hindi siya + nagalit, bagcos sumagot sa aquin nang banayad na banayad nang gayon:</p> + <p>Basio, icao,i, anac co; icao ay iisa-isang anac co, na minamahal cong <a + name="Page_10" id="Page_10" class='pagenum'>Páhiná 10</a>totoo, at + minamabait co pa; subali,t, ica,i, batang bata pa; ica,i, isang hangal pa, na hindi + pa marunong na cumilala nang manga silo at carayaan nang demonio, nang manga lamang + bayan at nang sariling catauoan caya, inaalaala co, na baca sacali, cung cata,i, + pahintulutang manaog at lumigao diyang paris nga nang guinagaua nang caramihan nang + casingbinata mo, ay lumubog ca sa putican, at palubuguin mo pati ang magulang mo, at + mapahamac nang para-para ang ating caloloua. Caya houag cang managhili, Basio, sa + maling caugalian nang capoua nating tagalog, na ang sagot nila baga, cung sila,i, + sisihing tungcol sa manga ugaling ito, ay: may bait din, anila, ang canilang manga + anac; at cung itong canilang anac ay nalulubog na sa guitna nang putican, ay ang + quinacatouiran nang magulang ay gayon: <i>siyang talaga nang Panginoong Dios, + bago</i> bago,i, casalanan nilang sarili, dahilan sa canilang capabayaan, at dahilan + sa capahintulutan nila sa canilang manga anac na lumagay sa panganib na icalulubog + nila. Houag mong alalahanin, Basio, iyang manga bagay na iyan, sapagca,t, cung may + aua ang Panginoon Dios ay macaquiquita ca rin nang pacacasalan, di man icao,i, + lumigao.</p> + <p>Pinaquingan co, pong, maigui itong hatol nang tatay co, at baga man, tila, may + cumucutcot at humahalucay sa aquing dibdib, ay umayon aco,t, umalinsunod sa calooban + nang aquing magulang nang puspos at lubos na pagsunod; At ngayong oras na ito,i, + masasabi co, pó, sa inyo, na aco,i, nagpapasalamat at nagpapasalamat nang + maraming-marami sa aquing namatay na ama, dahilan sa magaling na pagtuturo niya sa + aquin. Seguro, po,i, mahahango na, pó, ninyo dito sa aquing sinalita ang + naguing calagayan co, niyong aco,i, bagong tauo at soltero: subali,t, gayon man, ay + sasalaysayin co, pó, sa inyo, na ualang palico-licong sabi.</p> + <p>Ang naguing buhay co, po, niyong panahong yaon, ay ganito. Pag-umagaumaga na + madilim pa, ay guiniguising aco nang aquing tatay, <a name="Page_11" id="Page_11" + class='pagenum'>Páhiná 11</a>¡saan di, pó, at aco,i, + matuluguin, palibhasa,i, bata pa!, at pagcabangon, ay nagdadasal cami nang caunting + pagpasalamat sa Panginoon Dios, at inumaga caming buhay pa. Tuloy nagsisimba caming + dalaua nang tatay, co, cung maaga ang Misa, at hangan cami, pó,i, + nasasasimbahan, ay naghahanda ang aquing ina nang ano-anomang maipacain ó + maipainom sa aming magtatay, at masama, pó, rao, ang uica ni inda, na cami ay + pasasa-trabajo na ualang laman ang sicmura.</p> + <p>Caya pangagaling, pó, namin sa Simbahan ay cumacain po, cami, ó + humuhigop caya nang balang nacayanan ihanda ni ina, at siya na, pó, yaon na, + pó, cami nang tatay sa amin-aming guinagua, na ualang oui sa bahay cundi nang + sangdaling <i>oras</i> sa <i>pag-aalmorsal</i>, nang dacong <i>a las nueve</i>, at + saca sa pagcain nang tanghaliang pagtugtog nang <i>a las doce</i>, cung sacali,t, + hindi, pó, cami pinacacain nang may <i>patrabajo</i> ó nagpapagaua sa + amin.</p> + <p>Pag-oui, pó, namin cung gabi, na pagcatapos nang aming gaua, ay pinahahapon + co, pó, ang aming manga hayop, ó liniligpit co caya ang manga + casangcapang aming guinamit. Nagpapahinga, pó, cami nang caunti, at tuloy + nagdadasal cami nang santo Rosario, na ualang <i>capallapalla</i> gabi-gabi, maguing + ano ang hirap nang catauoan namin ni tatay. Ang minamatouid ni Ina, cun cami + dumadaing, ay ganoon: <i>Ang pagdarasal, aniya, nang santong Rosariong gabi-gabi, ay + hindi nagbibigay-pagod, cundi bagcus isang malaquing caguinhauahan nang caloloua,t, + catauoan</i>.</p> + <p>Pagcatapos nang dasal namin, cami, po,i, cumacain nang hapunan, at saca + nagsasalitaan cami nang caunting casama nang aming capitbahay at ibang caquilalang + napapa roon sa bahay, at pagtugtug nang <i>á las diez</i>, ay ligpit na caming + lahat sa cani-canilang bahay at banig, at ang minamatouid, pó, nang tatay co, + ay masamang totoo, rao, na mapuyat cung gabi ang <a name="Page_12" id="Page_12" + class='pagenum'>Páhiná 12</a>tauong nagpapaupa, sapagca,t, cung + umaga,i, mag aantoc at matatamad tuloy.</p> + <p>Doon, pó, sa buhay at lagay cong yao, ay mayroon acong nararamdamang isang + bagay, na di matatalastas co ang pinangagalingan. Aco, pó,i, hindi lumiligao; + hindi palagala; hindi palapanaog; uala rin sa loob co ang pag-aasaua; ay, cung + baquit, pó, aco,i, guinitian nang pag-ibig sa isang dalagang capitbahay co, + pó, at <i>casing edad</i> co naman.</p> + <p>Pinaglabanan co póng totoo, at pinangatauoanan cong patayi,t, bunutin itong + minamasama cong binhing tumutubo sa aquing dibdib, at hindi co, pó, macuhang + patayin, cundi bagcus, ang damdam co, po,i, lalo,t, lalong lumalago at tumataimtim sa + aquing puso. Gayon man, ay pinipiguil cong maigui ang aquing calooban, at hindi aco + nagsalita sa babaying yaon nang isa mang uica lamang tungcol sa humahalungcay nang + loob co. Cami, pó, lamang ay nagbabatian nang ugaling bati nang manga + capitbahay, at siya na, pó.</p> + <p>Subali,t, sa hindi co, pó, matiis itong nangyayari sa aquin, na + iquinagugulong totoo nang aquing loob at pag-iisip, tulog man, ó guisin man + aco, ay ninanasa cong totoong ipahayag sa nanay co itong bagay na ito; caya, + pó, minsang nagcataong cami ni inda ay nag-iisa sa bahay, ay binucsan co ang + aquing loob cay nanay, at nag-uica aco sa caniya nang ganon:</p> + <p>Nanay, mayroon, pó acong ibubulong sa inyo; datapoua,t, houag, pó, + cayong magalit sa aquin, cung sacali,t, mali ang aquing sasabihin.</p> + <p>Baliu na baliu ca, ang uica sa aquin ni ina. Baquit, aniya, baquit aco,i, + magagalit sa iyo, maguing ano ang ibubulong mo sa aquin? Di baga sinabi co,t, + ipinagbilin sa iyo, na houag mong ilihim sa aquin ang ano-anomang <a name="Page_13" + id="Page_13" class='pagenum'>Páhiná 13</a>mangyayari sa iyo, ó + nararamdaman mo caya, nang cata,i, gamutin, cung cailangan mo ang gamot; nang cata,i, + aliuin cung cailangan mo ang aliu; nang cata,i, hatulan, cung cailangan mo ang + matouid na hatol; at nang cata baga,i, <i>paloi,t,</i> parusahan, cung cailangan mo + ang <i>palo</i> at parusa? Caya, magsabi ca na, at houag cang matacot, at hindi aco + magagalit. ¡<i>Segurong-seguro</i>, ang dagdag na uica ni nanay + <i>segurong-seguro</i> icao,i, may <i>novia</i>, cung caya,i, palico-lico ang iyong + salita! Ay ano, di baga totoo?</p> + <p>Baga man, pó, nahiya acong totoo dito sa uinica ni nanay, ay nagpacatapang + din aco, at tila,i, nagcaroon nang caunting lacas ang aquing loob, caya ang sagot co + sa aquing ina,i, ganito:</p> + <p>Nanay, cung sa natuturang <i>novia,i,</i> uala, pó, acong novia; subali,t, + mayroon dito sa ating calapit isang dalaga, na palagui póng sumasagui sa + aquing loob at pag-iisip, dahilan sa minamabait cong totoo siya, at minamagaling co + naman ang caniyang ugali. Di co, pó, mapagpag-pagpag ang pag-aalaala sa caniya + arao,t, gabi. Ano pa, pó? Cung sasabihin co, pó, ang lahat + nasasacalooban co, ay sasabihin co, pó, sa inyo, na ang ibig at nasa nang + aquing loob, ay ang siya lamang at houag ang iba, ang maguing asaua co, cung baga + pahintulutan nang Panginoon Dios, na aco,i, mag-aasaua.</p> + <p>At sino, ang tanong sa aquin ni inda, sino cayang ngalan niyang dalagang sinasabi + mo, sapagca,t, dito sa ating calapit ay maraming dalaga?</p> + <p>Ang pangalan, pó,i, Ceciliang anac ni Alguacil Juancho Catouiran, ang sagot + co.</p> + <p>¡<i>Ay picaro-picaro</i>!, ang sigao ni ina. ¡Marunong ca palang + pumili! At tuloy niyapos aco, gaua, yata, nang malaquing toua niya, at nag-uica sa + aquin nang gayon:</p> + <p><a name="Page_14" id="Page_14" class='pagenum'>Páhiná 14</a>Pabayaan + mo, Basio, at houag mong alalahanin iyang manga bagay na iyan, at acong bahala sa + tatay mo.</p> + <p>Pinabayaan co nga, pó, at hindi na acong umimic tungcol sa manga bagay na + yaon; datapoua,t, nang maguing tatlong lingong magmula niyong pagbubulungan naming + mag-ina, at casalucuyan caming mag anac ay nag-iisa sa bahay, ay nagtanong sa aquin + si tatay nang gayon:</p> + <p>—Ano baga icao, Basio; icao,i, may <i>edad</i> na, <i>gusto</i> mo cayang + mag-asaua na?</p> + <p>—Aco, pó, ang sagot co, aco pó,i, sunod sunoran sa inyo; cung + ano, pó, ang inyong calooban, ay siya ang calooban co.</p> + <p>—Icao baga,i, may catipan ó <i>novia</i> caya? Sabihin mo sa aquin + ang totoo.</p> + <p>—Uala, pó, acong catipan.</p> + <p>—Ay baquit ang sabi sa aquin nang inda mo, na icao,i, may <i>gusto</i> cay + Siliang (Cecilia) anac ni Alguacil Juancho?</p> + <p>—Totoo, pó, iyang sinabi sa inyo ni inda, subali,t, uala acong + catipan <i>ni</i> salitaan man cay Silia.</p> + <p>Ay ano, <i>gusto</i> mo baga, ó hindi mag-asaua cay Silia?</p> + <p>—Gusto co, pó, cung <i>gusto</i> po, ninyo, cung hindi, ay hindi, + po.</p> + <p>—Cung ganoon, ang uica ni tatay, cung ganoon ay sumalunga ca na bucas at + tumaga ca nang isang limang punong cauayan, at aco nama,i, magpapacuha nang cugon at + ating pag-liguihing icoi-icoi ang manga casiraan nitong ating bahay. Sapagca,t, ang + salitaan namin ni Alguacil Juancho, ay sa isang sabado, cung may aua ang Panginoon + Dios, ay <a name="Page_15" id="Page_15" class='pagenum'>Páhiná + 15</a>haharap na cayo ni Silia sa ating Padre Cura, nang cayo,i, matauag na sa + Simbahan, cung baga <i>gusto</i> at calooban ninyong dalaua. Caya pinagcaisahan namin + ni mamang Juancho, na mula ngayon ay ipagsasama quita gabi-gabi sa caniyang bahay, + nang cayo ni Silia,i, magcausap nang inyong sarili sa aming harap, nang cayo,i, + magcaquilalang mabuti, at nang maalaman din namin ang nasasacalooban ninyo, bago + cayo,i, humarap sa ating mahal na Cura.</p> + <p>Nagaua, po,t, nasunod yaong lahat na sinabi sa aquin ni ama, at iba,t, iba pa, + datapoua,t, lilisanin co pó, iyang lahat na iyan, at sasabihin co, pó, + sa inyo sa maraling salita na: aua nang Panginoon Dios, cami ni Silia,i, + <i>nacasal</i> din; nag-anac, pó, cami nang marami; at sa tulong nang mahal na + Virgen, ay hindi nasira ang aming capayapaang magmula niyong cami <i>casalin</i>, na + hangan ngayong <i>oras</i> na ito.</p> + <p>Cung anong naquiquita co pong inu-ugali nang aquing ama sa aquing ina, at cung + anong inaasal nang magulang co sa aquin, ay siya co pong guinayaha,t, inuugali sa + aquing asaua at manga anac at sa malaquing aua nang Poon, ay cami nagcacasundo nang + maigui at hindi cami naualan nang aming canin sa ara-arao, mahirap man caming + tauo.</p> + <p>Naito, pó, ang sulong na salita ni tandang Basio, naito, pó, ang + pitong anac cong nabubuhay. Inyo, pong tingnan, at inyo pong sulitin, at sila,i, + para-parang marurunong na magdasal, bumasa, sumulat at nang caunting <i>cuenta</i> + pa; at bucod dito,i, sila pong lahat babayi at lalaqui, ay marurunong pang mag-araro, + magtanim, umalit, mangahoy, manahi at mangosina. Datapoua,t, houag, pó, + ninyong causapin sila sa uicang castila, at baual na baual co, pó, sa canilang + lahat ang pag-aaral, at ang pagsambit man lamang nang iisa-isang uicang castila.</p> + <p>—<a name="Page_16" id="Page_16" class='pagenum'>Páhiná + 16</a>At baquit, pó, gayon ang inyong gaua,t, utos? ang tanong co sa matanda. + Di baga lalong mabuti, na ang naalaman na nang inyong manga anac, ay patungan pa,t, + dagdagan nang pagcacaalam nang uicang castila?</p> + <p>—Hindi, pó, hindi, pó, ang biglang sagot ni tandang Basio. Ang + castila, aniya,i, castila, at ang indio ay indio. Ang ongo, ang uica pa niya, ang + ongo,i, sootan man ninyo nang baro at saloual, ay ongo rin at hindi tauo.</p> + <p>—Oo nga, pó, ang uica co; subali,t, pacatandaan, pó, ninyo, na + ang carunungan ay hindi nacacahalang sa anoman, cundi bagcus ay nacatutulong sa atin + sa maraming totoong manga bagay-bagay sa caloloua,t, catauoan dito sa mundo.</p> + <p>—Tunay, pó, ang inyong sabi, ang ulit nang matanda; subali,t, aniya, + sa naquiquita co, pó, sa namamasdan co; at sa nababalitaan co, pó, sa + buhay cong ito,i, hindi co, pó, ibig na ang manga tagalog, ang mga indo, + alalaon, ay nagaral nang uicang castila.</p> + <p>Ang pinaniniualaan co, póng totoo at sinusunod co, ay ang casabihan nang + aquing namatay na amá, (¡ingatan nang Panginoon Dios!) na ang madalas na + sabi niya baga, ay ganito: <i>Ang mga tagalog, ang mga indio baga, aniya, na + humihiualay caya sa calabao, ay ang cadalasa,i, naguiguing masama at palamarang tauo + sa Dios at sa Hari</i>.</p> + <p>Cung caya, po,i, sumamá ang loob co, at nagalit pa aco, nang sabihin, + pó, ninyo sa aquin, na cung ano,t, di aco nág-aaral nang uicang + castila.</p> + <p>Tungcol, pó, sa manga bagay na ito,i, maraming-marami acong sucat salitain + sa inyo. Subali,t, pó, sapagca,t, hating gabi na ngayon, tayo,i, lumigpit + muna, cung baga minamatapat ninyo, at bucas, pó, cung may aua <a + name="Page_17" id="Page_17" class='pagenum'>Páhiná 17</a>ang P. Dios, + ay sasalaysayin co, pó, sa inyo ang lahat-lahat na isinasaloob co,t, inaabot + nang aquing pag-iisip, bagay dito sa ating pinag-usapan, at ipaquiquita co pa, + pó, sa inyo ang isang casulatan nang tatay co, na iniingatan co,t, itinatago + sa cailaliman nang aquing caban, tungcol sa nangyari sa isang mag-anac na tagarito + rin sa aquing bayan nang Tanay.</p> + <p>Nanag maringig co itong salita nang quinacaibigan cong matanda, ay nagpaalam na + aco sa caniya, at ang uica co lamang:</p> + <p>Maca, pó, cayo,i, nayayamot na sa aquin, dahilan sa pinupuyat co, + pó, cayong palagui?</p> + <p>—Hindi, pó, ang sagot ni mamang Basio, hindi, pó, aco + nayayamot, bagcus, po,i, malaquing malaqui ang toua cong maquipagsalita sa inyo, + palibhasa,i, cayo po,i, marunong cumilala nang catouiran co, ó nang hindi caya + catouiran, at marunong din, po, cayong humalang sa aquin, cung baga aco,i, + nagcacamali....</p> + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="III" id="III"></a>III</h2> + <p>Aco,i, umoui na; at nang dumating aco sa aquing tinutuluyang bahay, ay + guinuguni-guni cong palagui, na cung ano caya ang napapalaman sa casulatang + ipaquiquita sa aquing nang caquilala cong si tandang Basio.</p> + <p>Sari-sari ang napapasaisip co; at baga man pinapagpag co, ay hindi co rin maitapon + sa aquing calooban ang pagalaala nang naturan cong casulatan; at dahilan dito,i, uala + acong catulog-tulog niyong magdamag na yaon.</p> + <p>Caya ang ibig co baga, at ang ninanasa cong totoo,i, sumicat na ang arao, at + lumubog tuloy, nang gumabi agad at macaquita aco at macabasa nang inuulit cong + casulatan. At, palibhasa,i, ang panahon ay ualang catiguiltiguil sa caniyang + paglacad, maigui man, ó masama man ang simoy <a name="Page_18" id="Page_18" + class='pagenum'>Páhiná 18</a>nang hangin, ó ang singao nang + lupa, ay dumating din ang <i>oras</i>, na tinutucoy co sa pagdalao sa aquing + quinacaibigang matanda, at agadagad ay naparoon aco sa caniyang bahay.</p> + <p>Nang aco,i, dumating sa bahay nang matanda, ay <i>nagrorosario</i> pa silang + mag-anac; caya aco,i, nag-antay, at umupo aco sa liputan nang bacuran, hangan sa + natapos ang canilang <i>pagdarasal</i>.</p> + <p>Pagcatapos nang canilang dasal, ay sumungao si tandang Basio sa <i>bintana</i>, at + pagcaquita sa aquin, ay sumigao nang gayon:</p> + <p>—¡Aba! ¡cayo, po, pala,i, naririyan! Cami, po,i, inyong + patatauarin, at cayo, po,i, pinaantay namin diyan sa hamogan.</p> + <p>—Uala, pó, ang sagot co, uala, pó, acong sucat na ipatauad sa + inyo, at uala, pó, cayong casalanan, sapagca,t, inaagapan co ang aquing + pagparito.</p> + <p>—¿At <i>comusta</i>, pó, cayo? Cayo, pó, yata,i, naligo + cangina sa bucal.</p> + <p>—Siya nga, pó, ang aquing sagot, doon aco,i, naligo canginang umaga, + at namaril acong tuloy nang caunting <i>oras</i> sa manga tabing palayan.</p> + <p>Pagcatapos nitong aming pagbabatia,t, <i>pagcocomustahan</i>, ay pumanhic na aco + sa canilang bahay, at capagcaraca,i, sumigao si tandang Basio nang gayon: + ¡Silia! ¡Silia!... cunin mo yaong balutang natatabi sa loob nang aquing + caban, doon sa ilalim nang manga damit.</p> + <p>Pagca maya-maya,i, ito na si tandang Siliang may taglay ang naturang balutan na + iniabot sa caniyang asaua. Binuclat ni matandang Basio, at hinango roon ang isang + parang <i>librong</i> munti, at ang uica niya sa aquin:</p> + <p>—Ito, pó, aniya, ang casulatang sinabi co sa inyo cagabi. Cung + <i>gusto</i>, po, ninyong basahin, ay basahin, pó, <a name="Page_19" + id="Page_19" class='pagenum'>Páhiná 19</a>ninyo, at cung ang + <i>gusto</i> po, ninyo, na aco,i, siyang bumasa, ay babasahin co, pó.</p> + <p>—Cayo, na, pó, ang aquing sabi cay tandang Basio, cayo na, po, ang + bumasa, at paquiquingan co.</p> + <p>—Salamat, pó, cung siya ang inyong <i>gusto</i>. Subali,t, bago cong + sapulan ang pagbasa nito,i, mayroon, po, acong ipahahayag sa inyo.</p> + <p>—Cayo, pó, ang bahala; at aco,i, ayunayunan sa inyo.</p> + <p>—Salamat, pó, ang ulit nang matanda, at tuloy nag-uica sa aquin nang + gayon:—Ito pong casulatan, ay guinaua nang aquing tatay, at palibhasa,i, + siya,i, capoua co ring hangal, ay <i>segurong-seguro</i> po,i, maraming mapipintasan + ninyong salitang hindi matotouid. Datapoua,t, cung sa laman, pó, ay + totoong-totoo ang nalalaman dini; at cung caya,i, pinatotoohanan co, sapagca,t, + inabot co at naquilala co rin ang lahat nang tauong nasasambit dito sa tinatangnan + cong <i>libro</i>.</p> + <p>—Houag, pó, cayong, ang sagot co; houag, po, cayong mag-alaala niyan + at nang anoman, at aco,i, isa ring hangal. Ang ibig co, pó, lamang ay + matalastas co ang laman niyang casulatang hinahauacan ninyo; caya, cung baga + minamatapat, pó, ninyo, ay inyong sapulan na.</p> + <p>—Cung ganoon, pó, ay inyo, pong paquingan, at aco,i, sasapol na.</p> + <p>—Pagcasagot nang ganito ni tandang Basio, ay lumapit siya sa ilao, binuclat + niya ang casulatan, pinahiran nang <i>paño</i> ang caniyang mata, suminga nang + caunti, tumic-him pang dahan-dahan, at binasa niyang tuloy itong manga susunod, na + isinalin co dito sa <i>papel</i>, na ualang culang at ualang labis:</p> + <hr style="width: 65%;" /> + <a name="Page_20" id="Page_20" class='pagenum'>Páhiná 20</a> + <h2><a name="IV" id="IV"></a>IV</h2> + <p>Buhay nang isang mag-anac na tagarito sa Tanay.</p> + <p>Sa taong sanglibo, ualong daan at labing tatlo,i, mayroon dito sa bayan nang Tanay + isang mag-anac na mayaman at mabait. Aapat silang catauo: ang ama,t, ina baga, at + dalaua nilang anac, bucod ang manga alila.</p> + <p>Ang ngalan nang ama ay si D. Andrés Baticot na <i>Cabezang pasado</i>, na + cung tauaguin dito,i, si cabezang Dales; ang pangalan nang ina, ay si D.a Maria + Dimaniuala, na cung tauaguin ay si cabezang Angi; at ang ngalan naman nang canilang + dalauang anac, ay si Prospero ang lalaqui, at si Felicitas ang babayi, na cung + tauaguin ay si Proper at si Pili.</p> + <p>Dito sa boong bayang ito,i, uala cayong ibang mariringig cundi manga pagpupuri sa + naturan cong manga tauo, palibhasa,i, mababanal sila,t, masimbahin; maauain sa manga + <i>pobre</i> at mahihirap na tauo; masusunurin sa manga utos nang Dios, nang Padre + Cura, at nang manga Justicia na cung sabihin co sa catagang uica at: ualang-ualang + sucat ipagpintas sa canila sa ano pa mang bagay.</p> + <p>Lumaqui itong dalauang anac ni cabezang Dales, at naguing bagong tauo at dalaga, + at baga man anac sila nang mayayaman, ay sila una-una,i, gumugusar nang manga + catungculan nang bagong tauo at dalaga sa panahong yaon, sa <i>pagrorosario</i> baga, + sa pagsisimba cung sabado, sa pagdarasal, sa paggamas sa <i>patio</i> nang Simbahan, + at sa iba,t, iba pang ugaling gauin nang manga bagongtauo at dalaga.</p> + <p>Mahusay sa mahusay ang asal nitong dalauang magcapatid, na si Pili, baga at si + Proper. Marurunong din sila nang manga catungculan nang tauong cristiano at nang iba + pang nauucol sa pagcabuhay, at sa paquiquipagcapoua tauo. ¿Ano pa?; Ang + pananamit nilang magcapatid, at <a name="Page_21" id="Page_21" + class='pagenum'>Páhiná 21</a>ang quilos man nang canilang catauoan, ay + tapat na tapat, na ualang cahalong capalaluan ó calibugan.</p> + <p>¡Ay cung baquit naisipan nang magasaua ni cabezang Dales, na paluasin ang + canilang anac na si Prospero sa Maynila nang mag-aral doon, anila, nang caunti!</p> + <p>¡Hindi co maiisip, hindi co naalaman, cung sinong manunucsong tauo,i, + naguudioc sa canila sa gayong bagay!</p> + <p>Nang mabalitaan ni Felicitas itong manga naisipan nang caniyang magulang ay + nalumbay siyang totoo; at sa malaquing caramdaman nang caniyang loob, ay nangusap + siya sa caniyang tatay nang ganito:</p> + <p>—¿Totoo, pó, baga, tatay, na paluluasin, po, ninyo si + Próspero sa Maynila?</p> + <p>—Oo, ang sagot nang caniyang ama.</p> + <p>—¿At ano,t, paluluasin, pó, ninyo?</p> + <p>—¡Balio ca! ang sigao ni cabezang Dales, ¡baliu ca!, nang + siya,i, mag-aral-aral sa Maynila nang iba,t ibang hindi mapag-aralan dito sa atin na + para-para tayo,i, manga hañgal, na ualang naalamang iba cundi cumain at + mag-araro.</p> + <p>—Maano pó, tatay, ay houag, pó, ninyong paluasin si + Próspero.</p> + <p>—¿At baquit?</p> + <p>—Ayuan co pó; subali,t, masasabi co, pó, sa inyo, na + masamang-masamang totoo ang cotug nang aquing loob, at malaquing-malaqui, pó + ang tacot co, na baca sacali,t, mapahamac ang aquing capatid, na minamahal at + manamabait co póng totoo, cung paluasin, pó, ninyo siya sa <a + name="Page_22" id="Page_22" class='pagenum'>Páhiná 22</a>Maynila.</p> + <p>—Houag cang magbaliu-baliu, Pili, ang sagot ni cabezang Andrés. + ¿Baquit, aniya, mapapahamac ang capatid mong si Proper, ganiyang cabait siya, + paluasin co man siya sa Maynila?</p> + <p>—Hindi, pó, aco macasagot sa inyo; datapoua,t, di baga naquiquita + pó ninyo, ó nabalitaan caya, ang nangyayari sa caramihan nang batang + pinapag-aral sa Maynila, na mababait na mababait sila, nang sila,i, umalis sa + casiping nang canilang magulang, at pag-oui, pó, nila sa canicanilang bayan, + ay iba na ang canilang asal at ugali; na tabi sa di gayon, ay ualang-uala silang + naalaman, cundi lumigao at gumala oras-oras; magsoot nang matitigas, at lumayao sa + catauoan?</p> + <p>—Di baga naquiquita, pó, ninyo, ó nabalitaan caya, na + pangagaling sa Maynila niyong mañga nasabi cong bata, at cahit ano ang + natutuhan nila doon; ay pagdating, pó, rito sa bayan, ó sa bayang + canilang pinagbubuhatan; ay hindi na sila marurunong gumalang sa matatanda, at ang + pagpupugay man pó, sa mañga puno, at sa mañga Sacerdote ay hindi + na guinagaua?</p> + <p>Di baga naquiquita, pó, ninyo, ó nabalitaan caya, na ang caramihan + nating mañga tagalog, tabi sa di ganoon, na nag-aaral sa Maynila, ay ualang + ibang natutuhan doon cundi ang dilang capalamarahan sa canilang capoua tauo?</p> + <p>Cayo, póng bahala, tatay; cayo rin, pó, ang aming susundin; nguni,t, + ipinamamanhic co póng totoo sa inyo, na bago pó, paluasin ninyo si + Proper, ay cumuha, pó, cayo muna nang tanong at sanguni sa ating mahal na + Padre Cura, ó sa iba cayang nacacaalam; maca, pó, sacali; ang inyong + casasapitan, ay malayong-malayo sa inyong hinahañgad.</p> + <p><a name="Page_23" id="Page_23" class='pagenum'>Páhiná 23</a>At saca, + pó, tatay; ay alalahanin, pó, ninyo, na sa pagcacamit nang + Lañgit, ay hindi cailañgang mag-aral muna nang uicang castila at + <i>cánones</i>, ó cung ano pong ñgalan niyong pinag-aaralan nang + mañga <i>estudiante</i> sa Maynila, at madalas naringig co, pó, sa + mañga Confesor, at binasa co pa sa mañga libro, na, cung sa + Pañginoon Dios, ay ualang <i>castila</i>, ualang tagalog, ualang + <i>ingles</i>, ualang <i>inchic</i>, ualang mahirap, ualang mayaman, ualang marunong + at ualang hañgal; tayo,i, para-parang hohocoman niya, at ayong sa ating + mañga gaua, ay ganoon din ang caniyang ganti ó parusa sa atin.</p> + <p>Baga man ticang-tica nang loob ni cabezang Andrés, na paluluasi,t, + paluluasin sa Maynila ang caniyang anac, na si Próspero, ay pinaquingan din + ang matouid, at malaman, at mainit na salita ni Felicitas; at baga man hindi sumagot + cay Pili, doon sa <i>oras</i> na yaon, nang isa mang uica, ay nang quinabucasan + niyon, ay naparoon si cabezang Dales sa Convento, hinanap niya ang aming mahal na + Padre Cura, at doon cumuha nang sanguni.</p> + <p><a name="Page_24" id="Page_24" class='pagenum'>Páhiná 24</a>Ang Cura + dito sa amin, niyong panahong yaon, ay baga man castila, (siya,i, Franciscano na + paris nang mañga hinalinhan niya, at nang mañga humalili sa caniya), + baga man castila, anaquin, ay tagalog na tagalog cung sa pañguñgusap; + at palibhasa,i, matagal siyang totoo dito sa catagaloga,i, naalaman niya ang lahat na + mañga asal at ugali naming mañga <i>indio</i>. Caya nang humarap sa + caniya si cabezang Dales, at ipinahayag sa caniya ang talagang isasanguni sa caniya, + ay sinagutan siya nang aming cagalang-galang na Padre Cura nang isang mahaba at + malinao na sagot, na sasaclauin co dito sa maicsing salitang susunod:</p> + <p>—Mabuting-mabuti ang uica nang Padre Cura, mabuting-mabuti ang inaacala mo, + Andrés; palibhasa,i, maigui ñga na ang tauo,i, mag-aral nang mag-aral, + hangang macacayanan niya, nang mañga bagay-bagay na carunuñgan, + macatutulong sa caniya sa mañga iba,t, ibang calagayan natin dito sa lupa. + Caya, naguing cauicaan nang mañga pantas na marurunong, na <i>ang + carunuñgan ay hindi nacabibigat, cundi nacagagaan nang mañga pasan + natin dito sa mundo</i>. Nguni,t, mayroon acong itatanong sa iyo.</p> + <p>—Cayo póng bahala, ang uica ni cabezang Dales.</p> + <p>—Ano caya ang hinahañgad mo, ó hinahabol mo baga sa anac mong + si Próspero, dito sa pagpapaluas mo sa caniya sa Maynila?</p> + <p>—Uala, po, acong ibang hinahabol at ninanasa sa aquing anac cundi ang + siya,i, matuto nang caunti sa Maynila.</p> + <p>Ay ano, ang ulit nang Cura, ay ano, di baga siya,i, marunong nang dasal?</p> + <p>—Marunong, pó.</p> + <p>—<a name="Page_25" id="Page_25" class='pagenum'>Páhiná + 25</a>Di baga siya,i, marunong bumasa, sumulat at nang manga <i>cuenta</i> pa?</p> + <p>—Aua, pó, nang Pañginoon Dios, ay naalaman nang anac co iyang + mañga bagay na iyan.</p> + <p>—Di caya maalam si Próspero nang <i>mag-araro</i>, mag-alaga nang + calabao, mañgahuy, at nang iba,t, iba pang tungcol sa inyong pagcabuhay, at + nang ucol naman sa mañga catungculan nang tauong cristiano?</p> + <p>—Iyan póng lahat na iyan ay naalaman din ni Proper.</p> + <p>—Cung ganoon, ang uica nang Cura, cung ganoon; ano pa ang hinahabol mo, + ó hinahanap mo cay Próspero?</p> + <p>—Ang ibig co, pó lamang, Amo, ang uica ni Dales, ay ang mag-aral si + Prospero nang caunting paquiquipagcapoua tauo, at natatanto rin, pó ninyo, na + dito sa ating bayan, ay hañgal na hañgal ang tauo, na halos hindi + marunong sumagot, cung causapin ninyo, cundi tanuñgin po, ninyo silang tungcol + sa mañga calabao, mañga palayan, mañga caiñgin ó + ibang ganito.</p> + <p>—Totoo iyang salita mo, Andrés; subali,t, talastasin mo namang + maigui, na malaquingmalaquing camaliang umasa, na ang isang puno nang sampaloc ay + mamuñga nang bayabas, at isang, puno nang bayabas ay mamuñga nang + sampaloc. At itong camaliang ito,i, nasasainyong lahat halos, na bihirang-bihira ang + hindi nararamay sa camaliang ito. Caya ang nangyayari sa caramihan ninyong + mañga <i>indio</i>, maguing tagalog, maguing visaya, maguing vicol, pangpango, + ilocano, etc. etc. etc., ay gayon:</p> + <p>Mayroon cayong caunting salapi, at magcaanac cayo nang lalaqui, at capagcaraca,i, + tinutucso cayo nang demonio, ó nang inyong capoua tauo, ó nang inyong + sariling cahunghañgan ó capalaluan, na paluasin baga ninyo <a + name="Page_26" id="Page_26" class='pagenum'>Páhiná 26</a>sa Maynila ang + inyong anac na lalaqui, nang doon siya,i, mag-aral; at hindi ninyong sinusubucan + muna,t, pinagmamasdan itong inyong anac, cung mabait baga at matalinong siya, + ó matalas caya ó mapurol ang caniyang ulo, ang caniyang pagiisip, sa + macatouid.</p> + <p>Ang inyong guinagaua lamang sa mañga cataonang ganito, at ang inyong + iniisip at guinugunam-gunam lamang, ay cung quinacaya baga ninyo, ó hindi + quinacaya ang pagbabayad nang pag-aaral at pagtira nang inyong anac sa Maynila; at + cung baga inaacala ninyong nacacayanan din, ay isinusulong ninyo ang inyong banta,t, + calooban, at siya na.</p> + <p>Dahilan dito sa inyong asal, ang nangyayaring cadalasa,i, natutunao lamang ang + inyong salapi, at ang mañga anac ninyo,i, ualang ibang pinag-aaralan sa + Maynila, cundi mañga <i>capillohan</i>, casalauolaan, capalamarahan, at iba,t, + iba pang masasamang ugali.</p> + <p>Cung dito, ang tuloy na salita nang aming mahal na Padre Cura, cung dito sa anac + mong si Próspero ay masasabi co sa iyo, na minamabait co,t, minamagaling cong + tauo, at inaari co siyang mabuting cristiano at masunuring anac. Subali,t, cung sa + aquing pagtiñgin, cung aquing pagmamasid sa caniya, ay tila,i, may capurulan + ang caniyang ulo, caya inaalaala co, na baca sacali,t, cung paluasin mo siya sa + Maynila, ay hindi lamang hindi matuto ang inaacala mong matutuhan niya roon, cundi + bagcus ay masira at mauala pa ang caniyang cabaita,t, cagalingan, at ang humalili + dito,i, ang capusuñgan at capalaluhan.</p> + <p>Caya ang hatol co at ang aquing sagot sa mañga ipinahayag mo at itinanong + mo sa aquin ay gayon: Houag mong paluasin si Próspero sa Maynila: sapagca,t, + ñgayon siya,i, mabait na anac, mahusay na binata, masunuring cristiano at + mabuting cababayan; ñguni,t, cung paluasin mo siya,i, hindi natin naalaman ang + caniyang casasapitan.</p> + <p>—<a name="Page_27" id="Page_27" class='pagenum'>Páhiná + 27</a>Salamat, pó, ang ulit ni cabezang Dales,salamat, pó, at co,i, + inaaralan ninyo,t, hina, hatulan nang magagaling; datapoua,t, cundi icagagalit nang + aquing Panginoon, ay mayroon, pó, acong sasabihin sa inyo.</p> + <p>—Hindi, ang banayad na sagot nang aming Cura, hindi aco magagalit: caya + magsabi ca nang balang maguing calooban mo, at sasagutin co nang macacayanan co.</p> + <p>—Ang aquin pong sasabihing ayon sa inaabot nang mababao cong pag-iisip, ay + ganito: ang uica ni cabezang Dales. Na tila po,i, ang laman nang mañga + sinalita ninyo sa aquin, ay ang houag bagang mag-aral caming mañga + <i>indio</i> nang mañga iba,t, ibang naalama,t, pinag-aaralan ninyong + mañga castila.</p> + <p>—Hindi at hindi, ang biglang sagot nang Cura, hindi iyan ang cahulugan nang + mañga sinalita co sa iyo. Maling-mali, Andrés, ang caisipan mo. At cung + sa aquin, ay hindi lamang hindi co inaalis, cundi minamagaling cong totoo, na ang + mañga <i>indio</i>, mag-aral nang balan nang carunuñgan maguing sa + <i>pagmemedico</i>, maguing sa <i>pagmamaestro</i>, maguing sa <i>pagpapare</i>, + maguing sa <i>pag-aabogado</i>, ó iba,t, iba cayang mañga <i>oficio</i> + at calagayan natin dito sa mundo.</p> + <p>Baquit aco,i, magsasaloob nang ganiyan, at mayroon acong naquiquilalang + mañga <i>Pare</i>, mañga <i>Médico</i>, mañga + <i>Abogado</i>, na para-parang mañga <i>indio</i>, na mahusay na mahusay sila + sa cani-canilang catungculan, at naguing uliran pa sila nang ibang mañga + <i>Pare</i>, mañga <i>Médico</i> at mañga <i>Abogado</i>? Ang + ipinipintas co lamang sa inyo: pacatandaan mong maigui, Andrés; ang + ipinipintas co lamang sa inyong mañga <i>indio</i>, at ang minamasamang totoo + nang aquing calooban, ay ang ualang casinghamac na ugali ninyo, na pag nagcacaroon + cayo nang <a name="Page_28" id="Page_28" class='pagenum'>Páhiná + 28</a>caunting <i>cuarta</i>, cung mayroon cayong mañga anac na lalaqui ay + agadagad paluluasin ninyo sa Maynila itong inyong mañga anac, nang mag-aral + doon, aninyo, cahit casingtigas nang batobalani ang canilang ulo, at uala silang + cabait-bait.</p> + <p>Caya, ang uica co sa iyo cañgina, at inuulit co ñgayon, at uulitin + cong magpacailan man, na, ang caramihan, sa macatouid baga, na sa sanglibong + <i>indiong</i> nag-aaral sa Maynila, ay ang siam na raan at limang puo,i, ualang + ibang natutuhan doon cundi mañga capalaluan, mañga casalbahian, + mañga casalauolaan, mañga calayauan nang catauoan at ibang ganganito, + at tinutunao pa nila ang salapi nang canilang magugulang.</p> + <p>Dito rin sa ating bayan ay mayroong maipaghalimbaua aco sa iyo:</p> + <p>Ano caya ang naalaman ni Basteng anac nang nasirang <i>Maestrong Sensio</i>, + ganoong catagal siya sa Maynila, na cung sa aquing balita,i, mayroong ualo ó + siam na taon siya roon?</p> + <p>Ay ualang-ualang iba, cung sa naquiquita co at pinagmamasdan, cundi ang pagsosoot + nang matitigas; ang pagmamarunong; ang pagpapaquialam min sa lahat nang bagay; ang + pambababayi; ang pagbabañgon nang usap sa mañga ualang casaysayan, at + ang pagpapalalo sa lahat. At saca hindi sila nagcocompisal sa panahon nang <i>Santa + Cuaresma</i>, at magsimba man sila, cung <i>Domingo</i> at <i>Fiestang</i> + pañgilin, ay hindi guinagaua nila ito alangalang sa pagsunod sa utos nang + santa Iglesia, cundi nang sila,i, maquita, at sila nama,i, macaquita. At bucod + dito,i, hinihicayat pa nila ang ibang tauo sa paggaua nang canilang guinagaua.</p> + <p><a name="Page_29" id="Page_29" class='pagenum'>Páhiná 29</a>Di baga + totoo ito, Andrés? Icao rin ang magsabi, at mayroon canamang mata, + tayiñga at pag-iisip na paris co. Di baga totoo itong aquing sinasalita sa + iyo?</p> + <p>—Houag, pó, ang sagot ni cabezang Dales, houag póng maguing + casiraan nang puri nang capoua tauo; datapoua,t, ay totoong-totoo ang inyong + sinasalita, at siyang naquiquita co, at naquiquita nating lahat dito sa bayan.</p> + <p>—Cung gayon, ang uica nang Cura, cung gayo,i, acalain mo, Andrés, + ó hugutin mo caya dito sa nangyari at sa nangyayari cay Isco, cay Julian at + cay Baste, acalain mo, anaquin, cung ano ang mangyayari sa anac mong si + Próspero, cung paluasin mo siya sa Maynila.</p> + <p>—Salamat, pó, ang uinica ni cabezang Dales sa Cura, salamat, + pó, nang maraming-marami, at cung sana sa bulag, ay pinamumulat, pó, + ninyo ang aquing mata. Aco, po,i, nagpapaalam na sa inyo, cung uala, pó, + cayong ipag-uutos sa aquin.</p> + <p>—<i>Adios</i>, Andrés, ang uica nang Cura, <i>adios</i>, + Andrés, at houag mong pahamacan itong hatol ó pañgañgaral + co sa iyo, sapagca,t, hindi nangagaling sa isang biglang sompong, cundi sa isang + matagal at sadyang pagmamasid co nang inyong mañga ugali at paquiquipagcapoua + tauo....</p> + <p>Yumaon na si cabezang Dales sa Convento, at nagtuloy sa caniyang bahay, at + palibhasa,i, balisa ang loob ni Felicitas, ay sinalubong niya sa pinto ang caniyang + ama, at inosisa sa caniya, cung ano caya ang naguing hatol sa caniya nang Padre Cura, + at ang sagot nang caniyang tatay ay ganoon:</p> + <p>—<a name="Page_30" id="Page_30" class='pagenum'>Páhiná + 30</a>Ang hatol sa aquin nang ating Cura ay paris din nang hatol mo, na houag co + bagang paluasin si Proper, na baca sacali, aniya,i, mapahamac. Datapoua,t, isipin co + ma,t, isipin, ay hindi co matatalastas, cung baquit mapapahamac itong anac co, cung + papag-aralin co siya nang caunti sa Maynila.</p> + <p>—Tatay, ang maamong uica ni Pili; tatay, maano, po,i, sundin, pó, + ninyo ang hatol nang ating mahal na Cura, sapagca,t, siya ang ama nang ating + caloloua, at <i>segurong-seguro</i>, po,i, hindi ihahatol niya sa inyo nang gayon, + cundi talastas niya, na siyang matouid at tapat sa cagaliñgan natin.</p> + <p>—Siya ñga, ang uica ni Dales, siya ñga, ñguni,t, tila + nagugulo ang aquing pag-iisip, at ang loob co,i, catua, sapagca,t, hindi co matantong + maigui ang tunay na cahulugan nang mañga quinacatouiran sa aquin nang ating + cagalang-galang na Padre Cura.</p> + <p>—Pabayaan, pó, ninyo, tatay, ang ulit ni Pili, pabayaan, pó, + ninyo, tatay, iyang pag-iisip na iyan, at houag, pó, ninyong alalahanin iyang + mañga bagay na iyan. Cung ano, pó, ang hatol sa inyo nang ating mahal + na Padre Cura, ay siya pó, ang inyong sundin, at hindi, pó, cayo + magcacasala sa ating Panginoong Dios.</p> + <p>Pagcasalita nang gayon ni Felicitas ay umalis na ang caniyang ama at nagtuloy sa + mañga pag-gaua niya sa buquid; at buhat niyo,i, hindi pinag-uusapan nila itong + mañga bagay na ito; caya lagay na lagay ang loob ni Pili, at ang boong acala + niya,i, hindi na paluluasin si Próspero sa Maynila.</p> + <p>Datapoua,t, nang maguing tatlong lingong magmula nang pagharap ni Dales sa aming + Cura, at casalucuyang pinaguusapan nang mag-ina ni Felicitas itong di pagluas ni + Próspero sa Maynila, at casalsalang ipinahahayag ni Pili sa caniyang ina ang + malaquing toua niya dahilan sa <a name="Page_31" id="Page_31" + class='pagenum'>Páhiná 31</a>hindi pag-alis nang capatid, ay siyang + pagdating ni cabezang Andrés, at capagcara,i, tinauag niya ang mag-ina, at + iniutos sa canila nang isang masiquip na utos, na agad-agad, ang uica, ay bumili sila + nang cáyo at gumaua sila nang maraming baro at salaual cat Proper, at maghanda + pa sila nang mañga <i>paño</i>, <i>chapin</i>, <i>chinelas</i>, + <i>talla</i> at nang balang cailangan; at sa isang lingo, aniya, ay paluluasin co si + Proper sa Maynila, at papag-aralin co doon nang caunti.</p> + <p>¡Catacot-tacot ang pag-iyac ni Felicitas nang mariñgig niya itong + utos nang caniyang amba! Di mapalagay-lagay ang caniyang loob, at sari-saring paraan + at capamanhican ang guinaua niya, nang houag baga matuloy ang gayong banta nang + caniyang tatay. Ñguni,t, nagbiñgi-biñgihan si don Andrés + sa mañga caraiñgan at sa mañga luha nang caniyang anac na si + Pili, at inulit nang inulit niya ang utos, na gauing madali nilang mag-ina ang + ipinagaua sa canila.</p> + <p>Hangan ñgayon <i>oras</i> na ito, na itinatala co sa <i>papel</i> ang + nangyari sa mag-anac na don Andrés Baticot, ay hindi co maisip-isip, hindi aco + macapag-aacala man lamang, cung sino caya ang nag-odyoc ó humicayat sa + naturang Dales, sa pagsouay sa matouid na hatol nang cagalang-galang na Padre Cura + namin.</p> + <p>Cung sa aquing sarili, ay uala na acong ibang sucat na pagbintañgan at + paghinalaan, cundi ang <i>mismong Demonio</i>, o cung dili caya, ay ang pinacacatouan + nang <i>Demonio</i> dito sa bayan.</p> + <p>Houag magalit ang sino manga babasa nitong aquing casulatan, dahilan sa + mañga sinasalita co sa unahan nito, sapagca,t, maquiquilala rin niya, dito sa + itinutuloy cong historia, ang aquing catouiran.</p> + <p><a name="Page_32" id="Page_32" class='pagenum'>Páhiná 32</a>Sa di + macuha ni Felicitas sa mañga capamanhica,t, caraiñgan, ang ninanasa + nang caniyang loob, ang houag bagang paluasin si Proper sa Maynila, ay tumahimic na, + at tumulong na siya sa caniyang inda sa paghahanda nang mañga ipinahahanda sa + canila ni cabezang Andrés.</p> + <p>Pagcahanda na ang lahat, at nang dumating ang <i>oras</i> na tucoy, ay nagpaalam + na ang mag-ama ni Próspero sa mag-ina ni Felicitas; at doon na, ang + pag-iiyacan nilang lahat; doon na, ang paghahatulan nang isa,t, isa; doon na, ang + pagbibilinan nang sari-saring bilin; doon na, ang pagdadalamhatian nang loob nang + nañga-aalis at nang nañgaiiuan.</p> + <p>Bago magcaganito; sa macatouid baga; bago dumating ang arao na tinucoy ni cabezang + Dales sa pagluas nilang mag-ama ni Proper, ay si Felicitas, na hindi lamang mabanal + na mabanal na dalaga, cundi pa nama,i, matalas na matalas ang caniyang bait at + pag-iisip, ay tinauag niya sa lihim ang caniyang capatid na si Próspero, at + pinañgaralan niya, nang mahabang oras, nang madlang bagay tungcol sa + maguiguing bagong calagayan niya.</p> + <p>Pinaquingan ni Proper ang mañga aral sa caniya nang caniyang <i>ala</i> + ó <i>caca</i>, (si Felicitas ang pañganay), at ipinañgaco niya + cay Pili, na susundi,t, susundin niya ang lahat na mañga hatol na yaon, at ang + tica nang caniyang loob, ani Próspero, ay houag sumala sa ano pa mang bagay at + ang uica pa, na hindi niya,i, iaacsaya ang panahon, cundi bagcus ay mag-aaral at + mag-aaral siya sa caniyang macacayanan, ayon sa <i>gusto</i> at calooban nang + caniyang magulang.</p> + <p>Yumaon na ang mag-ama ni Próspero, at nagtuloy sa Maynila; at nang umoui na + si cabezang Dales na mangaling sa Maynila, ¡ay ina co! <a name="Page_33" + id="Page_33" class='pagenum'>Páhiná 33</a>sinalubong siya ni cabezang + Angi at ni Felicitas doon pa sa <i>calzada</i>, linapitan siya,t, linibutan, at + quinusot pa nila ang caniyang damit nang cacacalvit sa caniya, na halos hindi + pinatutuloy siya sa bahay, hangang di sumagot sa mañga susong-susong tanong na + guinaua nilang mag-ina.</p> + <p>—¿Comusta si Proper?, ang tanong ni cabezang Angi.</p> + <p>—¿Ano, po, ang lagay ni Próspero?, ang tanong ni Pili.</p> + <p>—¿Mabuti, baga, ang bahay na quinatitirahan?, ang ulit ni cabezang + Maria.</p> + <p>—¿Hindi, pó, caya natatacot siya sa Maynila?, ang bagong + tanong ni Felicitas.</p> + <p>—¡Maca, pó, siya,i, magcasaquit doon sa quinatitirahan!</p> + <p>—¿Nacausap mo, baga, ang caniyang <i>Catedrático</i>?</p> + <p>—¿Inosisa, pó, ninyo ang ugali nang caniyang + <i>casera</i>?</p> + <p>Ito at iba pang lubhang maraming mañga tanong na pauang bigla at + patong-patong, ang guinaua nang mag-ina ni Pili sa canilang asaua,t, ama, na si + cabezang Dales baga, nang itong si Dales ay doroon pa sa <i>calzada</i>.</p> + <p>Sinagutan ni don Andrés ang lahat na mañga tinuran cong tanong nang + mag-ina ni Pili; at polus na maigui, at polus na caaliu-aliu ang isinagot at + ibinalita sa canilang tungcol cay Próspero, at ang uica pa ni Dales sa + canila:—Houag ninyong alalahanin si Proper, at mabuting-mabuti ang caniyang + lagay.</p> + <p><a name="Page_34" id="Page_34" class='pagenum'>Páhiná 34</a>Malaqui + ang toua ni cabezang Angi nang mariñgig ang sinasalita nang caniyang asaua; + datapoua,t, ang loob ni Felicitas ay hindi mapalagay-lagay.</p> + <p>At saan di magcacagayon? Binasa niya sa mañga libro, na ang mañga + anac, na malayo sa mata nang magugulang ay ang cadalasa,i, napapahamac at nauaualan + nang cabaitan, at itong bagay na ito,i, siyang inaalaala niyang palagui arao at gabi; + at siyang pinañgañgarap niya sa pagtulog, na hindi maalis-alis sa + caniyang calooban itong pag-aalaalang ito.</p> + <p>Caya, magmula nang lumuas si Próspero, ay dinagdagan niya,t, dinagdagan ang + caniyang mañga dating panalañgin, at ang hinihiñgi niya sa + Pañginoon Dios, ay iligtas at iadiya niya ang caniyang capatid sa dilang + masasama.</p> + <p>Nang maguing dalauang buang buhat nang pag-alis ni Próspero dito sa bayan, + ay may dumating sa Tribunal isang sulat, na galing sa <i>correo</i>, at ang nababasa + sa <i>sobre</i>, o sa taquip, baga, nang sulat ay ganito:—Distrito de + Morong—A la señorita doña Felicitas Baticot en el pueblo de + Tanay.</p> + <p>Nagtauanang di hamac doon sa Tribunal ang mañga <i>oficiales</i>, ang + mañga bantay, ang mañga <i>cuadrillero</i>, at ang iba,t, ibang tauong + naroroon sa Tribunal, pagcabasa ni <i>testigong</i> Carlos, (iñgatan nang + Pañginoong Dios), ang <i>sobre</i> nang naturang sulat, at ang uica nang isa,t + isa:</p> + <p>—¿Sino, caya, itong señoritang bagong litao dito sa ating + bayan?</p> + <p>—¿Sino, baga, itong mahal na Princesang natatago dito sa atin?</p> + <p>—¡Tayo pala, ang sigao nang isang matanda na <i>Capitang</i> pasado, + na <a name="Page_35" id="Page_35" class='pagenum'>Páhiná 35</a>ang + ñgala,i, Pedrong Ilag, tayo pala,i, mahal ding tauo, at mayroon tayong + mañga cababayan na mañga señorita!"</p> + <p>At itong mañga salitang ito,i, sinundan pa nang marami at sari-saring + casistihan at capusoñgang di co sasabihin, palibhasa,i, mapag-uauari-uari rin + nang capoua cong tagalog, at nang sinomang nacaquiquilala nang mañga ugali at + asal naming mañga tagalog.</p> + <p>Nang macalipas-lipas na ang canilang pagtatauanan at pagsisistihan, ay ipinadala + nang <i>Alguacil mayor</i>, na si Gabriel ang pañgalan, ang nasabing sulat + doon sa pinadadalhan.</p> + <p>Si cabezang Dales ang pinag-abutan nang bantay nang inulit na sulat; at nang + basahin ni Dales ang nasusulat sa <i>sobre</i>, ay agad-agad iniabot cay Felicitas, + ang uica,t, sigao:—¡Pili! ¡Pili!; parini ca; cunin mo; itong sulat + ay para sa iyo: madali ca at basahin mo, at <i>seguro,i</i>, sulat nang capatid + mo.</p> + <p>Nang mabasa ni Felicitas ang natatala sa taquip nang sulat, nang mabasa niya, + anaquin, ang uicang: <i>Señorita</i>:—ay sumamang lalo sa dati ang + caniyang calooban; nguni,t, hindi ipinahalata niya sa caniyang magugulang; cundi + binuclat niya ang sulat at binasa sa harap nila. Ang laman nang sulat ay ganito:</p> + <p>Pagcabasa ni tandang Basio itong mañga sinusundan na salita, ay tiniclop + niya ang casulatan, at ang uica niya sa aquin:</p> + <p>—Ito póng mañga sulat ni Próspero at ni Felicitas na + naquiquintal dito, at aquing babasahin, ay tunay na tunay na mañga sulat nang + naturang magcapatid, na isinalin dito nang tatay co, na ualang culang at ualang<a + name="Page_36" id="Page_36" class='pagenum'>Páhiná 36</a> labis. At + nang cayo, po,i, maniuala dito sa aquing sinasalita, ay sasabihin co, pó, sa + inyo, na si Felicitas ay pamanquin sa pinsang boo nang tatay co; na sa macatouid, + baga, si cabezang Angi ay pinsang boo nang aquing ama; at palibhasa,i, silang dalaua + nang tatay co at ni Felicitas, ay nagkakaisang caloobang tungcol sa pagpapaluas ni + cabezang Andrés cay Próspero sa Maynila; ay ipinaquiquita ni Felicitas + cay tatay ang balang isinusulat niya cay Proper, at sa caniya. Caya, pó, + ualang ibang guinaua ang tatay co dito, cundi magsalin nang magsalin nang nasabing + mañga sulat, ñg ipaquita sa caniya ni Pili.</p> + <p>At cung caya naalaman din nang aquin póng tatay ang laman nang sulat ni + cabezang Angi, at ang casagutan sa caniya ni Proper, (na dito rin babasahin co); + sapagca,t, ipinaquita naman ni Pili sa tatay co, niyong ipagbili ni cabezang Angi ang + lahat na mañga pag-aari nilang mag-ina, na dito ring sinasalaysay.</p> + <p>—¡<i>Demasiado</i>, pó, cayong <i>delicado</i>!, ang sagot co + cay tandang Basio sa uicang castila,t, tagalog: ¡Demasiado, pó, cayong + <i>delicado</i>! Cayo, po,i, bumasa nang bumasa, at malaqui, pong, totoo ang nasa + cong maalaman ang caouian niyang <i>historiang</i> binasa ninyo.</p> + <p>Itutuloy co, pó, ñgayon din, ang uica nang matanda. At cung caya + aniya, sinaysay co, pó, sa inyo itong mañga bagay na ito, ay maca + sacali,t, ang isip, pó, ninyo, na pauang casinuñgaliñgan ang + aquing binabasa, bago-bago,i, pulos na catotohanan ang nalalaman dito, at aco rin ang + sacsi nang lahat.</p> + <p>—Ituloy, pó, ninyo, ang utos co sa aquing caibigang matanda, ituloy, + pó, ninyo ang pagbasa niyan, at para-parang pinaniniualaan co ang lahat na + nasasaclao riyan.</p> + <p>—Salamat, pó, ang ganting uica sa aquin ni tandang Basio: at itinuloy + <a name="Page_37" id="Page_37" class='pagenum'>Páhiná 37</a>niya ang + caniyang binabasa, na ganito baga:</p> + <p>—Ang laman, pó, nang nasabing sulat ni Próspero ay yari:</p> + <hr style='width: 45%' /> + <a name="Page_38" id="Page_38" class='pagenum'>Páhiná 38</a> + <h3 class='u'><i>UNANG SULAT NI PROSPERO</i></h3> + <p>Minamahal, na ualang casing mahal na capatid cong Pili. Ayon sa pañgaco co + sa iyo, ay sumusulat aco ñgayon sa iyo, nang matalastas mo ang aquing + calagayan, at ang paquiquiramdam co dini sa Maynila.</p> + <p>Bagay sa calagayan co,i, maiguing-maigui ang aquing lagay. Tatlo caming + magcacasamang <i>estudiante</i> ang natitira dito sa bahay na ito: ang isa,i, taga + Paco, ang isa nama,i, taga Bulacan, at saca aco; na cung pagmasdan mo cami ay tila + cami mañga tunay na magcacapatid. Cung ano ang <i>gusto</i> nang isa,i, siyang + gusto naming lahat, na sa macatouid: ayon-ayonan cami sa lahat nang bagay.</p> + <p>Pangagáling namin sa <i>clase</i>, ay lumalayao-layao cami nang caunting + oras sa mañga <i>calzada</i> at sa mañga <i>paseo</i>; at cung minsan + ay napaparoon cami sa mañga pagsasayauang bahay, na dito sa Maynila,i, + marami.</p> + <p>Ang aming casera,i, mabait na mabait, at maamong-maamo, at bihirang-bihirang + nagagalit. Umaayon siyang palagui sa <i>cagustuhan</i> naming tatlo, at cung + sacali,t, cami ay cagalitan nang caniyang <i>santulon</i> na asaua, ay siya ang aming + tagapagtangol.</p> + <p>Bagay naman sa aquing paquiquiramdam dito, ¡ay caguilio-guilio cong capatid! + Ang masasabi co sa iyo, na ang damdam co,i, aco ay isang <i>pobreng</i> bulag, na + ñgayon, ngayon lamang nacamulat nang mata.</p> + <p>Caya, nang aco,i, bago pa dito sa Maynila,i, pinagtatauanan acong parati nang + aquing mañga casama, sapagca,t, palaguing aco,i, namamañga sa aquing + paglacad. ¡Uala acong di pinagtatachan, uala acong di <a name="Page_39" + id="Page_39" class='pagenum'>Páhiná 39</a>quinatitilihan! ¡Ang + mañga <i>almacen</i>, ang mañga <i>tindahan</i>; ang mañga + <i>castila</i>, na sari-sari ang soot at pañguñgusap; at sa catagang + uica, ang lahat-lahat na mañga bagay-bagay, na naquiquita co,t, napapanood co + dito,i, para-parang pinagtatac-han co!</p> + <p>Datapoua,t, ñgayon, ay iba na ang aquing caisipan, at iba naman ang + calagayan nang aquing loob. Ñgayo,i, naquiquita co, na dito sa Maynila,i, + naririto ang <i>civilizacion</i>. Ñgayo,i, naquiquilala co, na ang ating + mañga ugali diyan sa ating bayan, ay malayong-malayo sa mañga ugali + nang tauong <i>civilizado</i>. Caya ang pananamit, ang pañguñgusap, ang + paqiquipagcapouatauo, ang mañga quilos, at ang iba,t, iba pang asal nang + mañga tagarito,i, malayong-malayo sa naquiquita nati,t, inaasal diyan sa + canitang bayan. Ano, pa,t, cung sa aquing pagcatalastas ñgayon, ay + añgat na añgat tayo sa mañga dapat asalin nang tauo dito sa + lupa.</p> + <p>Houag cang magalit, Pili, dahilan dito mañga sinasalita co sa iyo. Cung + icao sana,i, macaluluas, at macapagmamasid ca nang mañga asal nang + mañga tauong taga rito sa Maynila, ay segurong-segurong sasabihin mo, na ang + lahat na ipinamamalita co sa iyo, at catotohanan at hindi + casinoñgaliñgan.</p> + <p>Inaantay co ang casagutan mo. Cung sa ganang aquin, ay ipinañgañgaco + co sa iyo na maalaman mo rin sa mañga sulat co, ang aquing isinasaloob na + lahat.</p> + <p>Comusta nang maraming-marami si tatay at si nanay, pati ibang mañga + camag-anac natin. Ipagpacomusta mo aco naman cay Doni anac ni Capitang Valer, at + mag-utos ca nang balang maguing calooban mo dito sa cababa-babaan mong capatid, na si + Prospero Baticot.</p> + <hr style='width: 45%' /> + <p>Malaquing-malaqui; malaqui, na di ganoon lamang, ang toua,t, saya <a + name="Page_40" id="Page_40" class='pagenum'>Páhiná 40</a>nang mag-asaua + ni cabezang Dales, nang mariñgig nila ang napapalaman sa sulat nang canilang + anac na si Próspero. Minamariquit nilang totoo ang mga sinasalita roon ni + Proper; at ang isip nila baga,i, nacarating na ang canilang anac sa cataluctucan nang + carunuñgan. Caya, habang binabasa ni Felicitas ang naturang sulat, ay ualang + lagot ang agos nang canilang luha at ang tulo nang canilang lauay, gaua nang + malaquing toua nang canilang puso, at lalong-lalong lumaqui ang buhos nang canilang + luha at lauay, nang basahin ni Pili yaong mañga uicang <i>civilizacion, + civilizado</i> at iba pang mañga uicang castilang nahahalo roon sa sulat.</p> + <p>Tumutulo ring di hamac ang luha ni Felicitas habang binabasa niya ang sulat nang + caniyang capatid; datapoua,t, itong luha ni Pili ay hindi galing sa toua, cundi sa + malaquing calumbaya,t, capighatian nang caniyang loob.</p> + <p>Ay baquit caya ganoon?, ang itatanong sa aquin marahil nang mañga bumabasa + nitong casulatan. Baquit caya ang iquinatotoua nang magulang ni Próspero, ay + siyang icalulumbay nang caniyang capatid?</p> + <p>Sasaysayin co, sa aquing macacayanan, itong mañga bagay na ito.</p> + <p>Ang mag-asaua ni cabezang Dales, baga man mababait na tauo, at mabubuting + cristiano, na parang sinasabi co sa itaas, ay capagsabata nila,i, ualang ibang + guinaua, cundi magsimba nang madalas; <i>magcompisal</i> sa panahon nang <i>Santong + cuaresma, magrosario</i> na gabi-gabi sa canilang pamamahay; at ang ibang oras at + arao ay tinutucoy nila,t, sinasamantala sa <i>pagtatrabajo</i> at sa paghanap nang + pagcabuhay. At liban dito,i, uala na.</p> + <p><a name="Page_41" id="Page_41" class='pagenum'>Páhiná 41</a>Hindi + sila bumabasa-basa nang mañga <i>libro</i>; hindi sila palamasid sa tauo; + hindi sila marurunong na maghihinala sa capoua tauo: at paniualain silang totoo. Ano + pa,t, hindi marunong na cumutcot at humanap sa ilalim nang manga salita nang tunay na + cahulugang natatago sa licod nang manga paimbabaong uica. Ang balat lamang ang + canilang tinitingnan, at hindi nila inuusisa ang nasacailaliman. At nang sabihin co + sa catagang uica: ang mag-asaua ni cabezang Andrés ay sila ang tunay na + cahalimbaua nang tinatauag naming manga tagalog na manga <i>tauosa una</i>.</p> + <p>Caya, nang mariñgig nila ang laman nang sulat ni Próspero, ay lubos + na lubos ang canilang paniniuala, na ang canilang anac ay nacapag-aral na nang marami + sa Maynila, at hindi mandin dumaan sa canilang pag-iisip ang paghihinala ó ang + pagdidili-dili man lamang, na maca sacali,t, sumama ang asal ni Próspero doon + sa Maynila.</p> + <p>Subali,t, si Felicitas, na bucod sa cabanalan, ay pinagcalooban din nang + Pañginoon Dios nang isang matouid at matalinong isip, at nang isang matalas na + pag-iisip, ay naquilala niyang capagcaraca, at hinañgo niyang agad doon sa + mañga salisalita ni Próspero sa caniyang sulat, na ang caniyang capatid + ay lumilihis na sa matouid na daan, ó cung sana sa lumalacad, ay tumutungtong + sa mañga lanay ó cumanoy. At baga man pinaglalabanan ni Pili at + iniuauacsi itong masamang cutog nang caniyang loob, ay hindi rin mapagpag-pagpag + niya.</p> + <p>Dahilan dito,i, umiiyac siyang palagui, at hindi macacain nang mahusay, at hindi + macatulog nang mahimbing, caya yumayat siya,t, namutla nang di hamac; at sa di matiis + na niya itong gulo nang caniyang isip at loob, ay naparoon siya sa aming Padre + Cura.</p> + <p><a name="Page_42" id="Page_42" class='pagenum'>Páhiná 42</a>Itong si + Felicitas ay mahal na totoo sa aming Cura, hindi alang-alang sa cagandahan nang + catauoan ni Pili, (si Felicitas ay hindi maganda, bagcus may capañgitan), at + hindi naman alang-alang sa ano pa mang bagay, na may cahalong paquinabang, cundi + alang-alang lamang sa cabutiha,t, cagaliñgan nang caniyang caloloua. Caya, + nang matanao nang aming Cura si Felicitas, at nang mapagmasdan ang caniyang catuang + anyo, ay sinalubong siya sa cabahayan nang convento, at binati nang gayon:</p> + <p>—Ano, baga, iyan, Pili? Ano,t, icao,i, namumutla at + nañgañgalumata? Icao baga,i, nagcasaquit?</p> + <p>—Uala, pó; ang sagot ni Felicitas uala, pó, acong anomang + caramdaman, aua nang Pañginoon Dios; at cung caya, pó, aco,i, naparito + sa inyo, sapagca,t, mayroon, pó, acong ipaquiquita sa inyong isang sulat ni + Próspero.</p> + <p>—Sumulat na pala sa inyo iyan layas na iyan? ang masayang tanong nang + Cura.</p> + <p>—Oo, pó.</p> + <p>—At ano ang laman nang sulat?</p> + <p>—Iba,t, iba, pó; at cung caya ipinaquiquita co po, sa inyo,i, nang + maalaman co sa inyo póng mahal na labi ang totoong cahulugan nang mañga + sinasalita ni Próspero. Ito, pó, ang sulat; inyo, pong + básahin.</p> + <p>Dinampot nang aming Cura ang sulat sa iniabot sa caniya ni Felicitas, binuclat + niyang tuloy, binasa nang dahandahan at tiniclop uli; at bago siya macapag-uica nang + anoman, ay tinanong siya ni Felicitas nang gayon.</p> + <p>—Ano, pó, ang inyong tiñgin diyan? Ano, pó, ang inyong + sapantaha diyan sa sulat na iyan? Ipinamanhic co, pó, at ipinag-aamo-amo co + póng <a name="Page_43" id="Page_43" class='pagenum'>Páhiná + 43</a>totoo sa inyo; na cung mangyayari sa inyo póng mahal na calooban, ay + sabihin, pó, ninyo sa aquin ang tunay na cahulugan nang laman niyang sulat na + iyan, na nacagugulong totoo sa aquing loob at bait, buhat nang dumating sa aquing + camay at basahin co.</p> + <p>—Umupo ca muna, ang uica nang Cura, umopo ca muna, Pili, dini sa + <i>banco</i>, sasabihin co sa iyo ang aquing sinasapantaha dito sa sulat na ito.</p> + <p>Naupo na si Felicitas sa <i>bancong</i> itinuro sa caniya, at tuloy nag-uica ang + aming Cura nang ganoon:</p> + <p>—Itong sulat na ito nang capatid mong si Próspero, ay cung basahin + nang paimbabao; ó basahin caya nang mañga hindi nacacaalam nang + mañga ugali ninyong mag-ama at magcapatid; ó basahin baga nang + mañga hindi nacapagmasid nang asal nang mañga tagalog; ó basahin + caya nang mañga tauong ualang sariling pag-iisip; ay <i>segurong-segurong</i> + sasabihin nila, na itong sulat na ito,i, mariquit at matino, at ualang ibang + cahulogan cundi ang magbalita si Próspero sa inyo nang caniyang calagayan sa + Maynila. Datapoua,t, cung sa canita ay iba na ang cahulogan, at malayong-malayo sa + sucat acalain nang ibang tauo.</p> + <p>Cung sa ganang aquing, ang tuloy na uica nang Cura; cung sa ganang aquing, ay + sasabihin co sa iyo, na malaquing-malaqui, at masamang-masama ang cahulogan nitong + sulat na ito. Gaya, sumamá man ang loob mo, ay di co ililihim sa iyo, Pili, + ang napasaloob co nang basahin co; at cung caya, gayon ang aquing gaua, ay maca + sacali,t, bucas ó macalaua,i, sisihin aco nang ating Pañginoon Dios, + dahilan sa di co pagsasabi sa iyo nang totoong nasasacalooban co, nang icao,i, + cumucuhang tanong sa aquin.</p> + <p>Ang hinahañgo cong lamán sa ilalim nang mañga salisalita nang + capatid mo dito sa caniyang sulat, ay ang siya,i, nahuli capagdaca sa <a + name="Page_44" id="Page_44" class='pagenum'>Páhiná 44</a>silong + iniumang sa caniya nang demonio, at caya, ang dating minamaitim niya, ay minamaputi + niya ñgayon; at ang dating minamaputi niya,i, minamaitim niya ñgayon + ... ¡Cahimanauari, magcamali aco dito sa aquing sapantaha ó paghihinala! + ñguni,t, acala co,i, hindi aco lumalayo sa catotoohanan.</p> + <p>Habang nagsasalita nang ganito ang aming mahal na Padre Cura, ay uma-agos ang luha + sa mata ni Felicitas, caya inosisa nang Cura sa caniya ang bagay at dahilan nang + caniyang pag-iiyac, at ang sagot ni Felicitas ay ganoon:</p> + <p>—Paano, pó, hindi aco iiyac, at iyang din, póng sinasalita + ninyo, ay siyang cumacalicot na palagui sa loob co?</p> + <p>—Itiguil mo iyang pag-iiyac mo, Pili, at uala cang ibang macacamtan sa + pag-iiyac, cundi saquit lamang nang catauoan. Ipanalañgin mo si + Próspero sa Pañginoon Dios, nang siya,i, amponin at iligtas sa dilang + masasama....</p> + <p>—Siya, pó, ang aquing guinagauang parati: datapoua,t, ibig co pong + maalaman sa inyo, cung ano cayang mabuting isagot co cay Próspero diyan sa + caniyang sulat.</p> + <p>—Cung sa natuturang pagsagot, ay marami ang maisasagot mo sa caniya; + subali,t, dito sa lagay nang capatid mo, tila,i, mauaualang halaga ang lahat nang + casagutan mo, maguing ano ang iyong sabihin sa caniya.</p> + <p>—Baquit, pó, amo,i, gayon ang inyong uica?</p> + <p>—Caya gayon ang aquing salita, sapagca,t, ang lagay ni Próspero sa + Maynila, ay siyang-siya nang lagay nang isang olila sa ama,t, ina, at capatid at + camag anac pa, na ualang macapipiguil sa caniya, at uala naman siyang + quinaaalang-alañganan. Ganoon man, ay sabihin mo sa caniya, na <a + name="Page_45" id="Page_45" class='pagenum'>Páhiná 45</a>houag baga + limutin niya ang mañga pagtuturo nang magulang mo sa caniya; nahouag mauili sa + mañga lamang bayan at sa maririquit na salita nang mañga quinacasama + niya; na houag maparahio sa mañga cagandahan nang mundo; at iba,t, iba pang + ganito, na mamatapatin mong isagot.</p> + <p>Napaiyac nang panibago si Felicitas nang mariñgig itong sagot at hatol nang + aming Cura, at pagcamaya-maya,i, nagpasalamat siya sa Cura, humalic-nang camay at + nagpaalam na. Nang dumating siya sa caniyang bahay, ay sumulat cay Próspero + nang ganito:</p> + <hr style='width: 45%' /> + <h3 class='u'><i>SULAT NI FELICITAS</i></h3> + <p>Caguilio-guilio cong capatid: tinanggap co ang minamahal cong sulat mo, ay cung + baquit, pagcabasa co,i, napaiyac acong totoo.</p> + <p>Hindi co masaysay nang maigui ang dahilan nitong aquing pag-iiyac, subali,t, tila + aco,i, nagcagayon, sapagca,t, ang sapantaha co sa aquing loob na mag-isa, ay icao,i, + iba na ñgayon sa dati.... At acala co,i, may catotoohanan itong aquing + sinasapantaha, palibhasa,i, ang hinuhugot cong lamán sa sulat mo, ay maraming + bagay-bagay ang minamasama mo ñgayon, na dati-dati ay minamaigui mo, at + balictad, marami ang minamaigui mo ñgayon, na dati-dati ay hindi minamagaling + mo.</p> + <p>Dahilan dito,i, nagugulong totoo ang aquing bait, na ang uica co baga sa aquing + loob na sarili ay ganito: cung si Próspero,i, nasacatouiran, aco,i, uala, at + cung aco,i, siyang nasacatouiran, si Próspero,i, malayo.</p> + <p>Caya aco,i, nagtanong at nagtanong sa mañga nacacaalam, at inosisa co pa, + sa mañga sucat cong paniualaan, itong bagay na ito, at ayon sa canilang aral + sa aquin, ay masasabi co sa iyo, na tila icao, ñga,i, siyang<a name="Page_46" + id="Page_46" class='pagenum'>Páhiná 46</a> nagcacamali, at tumutongtong + sa madulas na tungtuñgan, gaua, yata, nang cahañgalan mo.</p> + <p>Houag cang magalit sa aquin, Proper, dahilan dito sa mañga sinasalita co, + at uala acong ibang hinahañgad dito sa mañga sabi cong ito, cundi ang + cagaliñgan nang caloloua mo. Caya mayroon pa acong itatanong sa iyo.</p> + <p>Baquit icao,i, mauiuili ñgayon sa mañga sayauan, at naalaman mong + dati na ito,i, baual na baual sa atin nang ating cagalang-galang na Padre Cura? + Ano,t, pinupuri mo ñgayon ang mañga quilos-quilos, at ang mañga + pananamit na dati-dati ay pinipintasan mo? Ano,t, minamasama mo ñgayon ang + mañga mapapayapang ugali natin dito sa bayan, at minamabuti mo ang + mañga maliligalig na asal nang taga riyan sa Maynila?</p> + <p>¡Ay caibig-ibig cong capatid! ¡Houag cang maparaya sa demonio, na cung + saan-saan iniuumang niya ang mañga silo, at binabalutan pa niya nang + sari-saring maririquit, nang macahuli siyang madali nang mañga caloloua nang + tauo, at maihatid niya sa infierno!</p> + <p>Houag cang mauili, Proper; houag cang mauili, at houag cang maniuala sa + mañga iba,t, ibinabalita sa iyo, cundi mo natatanto muna, na ang + nagbabalita,i, mabait na tauo, at ang ibinabalita,i, totoo at magaling.</p> + <p>Alalahanin mong palagui, na, cung minsa,i, sa ilalim nang mababañgong + bulaclac, at maririquit na damo, ay may nagtatagong ahas, na mabisa ang camandag.</p> + <p>Icao,t, icao,i, siyang inaalaala cong palagui, baca gaua nang cabataan mo,i, icao + ay mapahamac.</p> + <p>Si tatay at si nanay, at gayon din ang mañga camag-anac natin ay <a + name="Page_47" id="Page_47" class='pagenum'>Páhiná 47</a>nagpapacumusta + sa iyo nang maraming-marami. Aua nang Pañginoon Dios, ay mabuti at ualang + saquit caming lahat.</p> + <p>Ipinagtatagubilin cong totoo sa iyo, Proper, ang pagdarasal nang Santo Rosario + gabi-gabi, nang icao,i, tuluñgan at ampunin nang mahal na Virgen sa lahat na + mañga pañganib.</p> + <p>Ang Pañginoon Dios ang mag-iñgat sa iyo at sa ating lahat, at + mag-utos ca, nang balang maguing calooban mo, sa iyong caauaauang capatid, na si, + Felicitas Baticot.</p> + <hr style='width: 45%' /> + <p>Tinangap ni Próspero itong sulat nang caniyang capatid, at baga man + minamahal niyang totoo, sa caniyang loob na sarili, ang mañga + pañgañgaral ni Felicitas sa caniya; subali,t, palibhasa,i, iba na sa + dati ang carunuñga,t, caasalang umuusbong at tumutubo sa caniyang bait at + calooban, ay ipinaquita niya ang sulat ni Felicitas sa caniyang dalauang casamang + estudiante, na ang uica niya baga:</p> + <p>—Tingnan ninyo itong sulat nang capatid cong dalaga; inyong basahin, at cung + mangyayari sa inyong loob, ay sabihin ninyo sa aquin, cung ano cayang mabuting isagot + co riyan.</p> + <p>Binuclat at binasa nang taga Paco, na ang ñgala,i, Julio, at nang taga + Bulacan, na ang ñgala,i, Francisco, ang naturang sulat, at sabi ni Julio cay + Próspero sa uicang parian ay ganito:</p> + <p>—<i>Seguro este hermana de Vd. demasiado beata tambien</i>.</p> + <p>At ang uica naman nang taga Bulacan na si Francisco:</p> + <p>—Tila,i, <i>santulon</i> na totoo ang capatid mo.</p> + <p>—Siya ñga, ang sagot ni Próspero.</p> + <p>—<a name="Page_48" id="Page_48" class='pagenum'>Páhiná + 48</a>Maano,i, punitin mo, Proper, iyang sulat na iyan, ang sigao nang + <i>estudianteng</i> taga Paco. Ganoon, ang tuloy na uica niya, ganoon ang ugali nang + mañga <i>beata-beatang</i> taga rito man, at taga bundoc. Cundi mo sila,i, + parisan sa pagdadasal nang marami; cundi mo sila,i, gayahan sa pagsosoot nang carmin, + nang correa, nang cordon; cundi mo gauin ang ibang mañga cabaliuang guinagaua + nila,i, masama ca nang tauo. Sabihin mo riyan sa capatid mo iyan, na siya,i, magdasal + nang marami; <i>magcolacion</i> arao-arao; magsoot nang <i>cilisiong</i> mula sa paa, + na hangang sa ulo, at houag maquialam siya sa iyo....</p> + <p>—Houag naman, Proper, ang biglang uica ni Francisco; houag cang sumagot nang + ganoon sa capatid mo. ¡Ito naman si Julio,i, labis na magsasalita! Sumulat ca + sa capatid mo, at sabihin mo lamang natanto mo ang láman nang caniyang sulat, + at susundin mo nang lubos na pagsunod. Cung ganito ang sagot mo; acala co,i, matotoua + siya, at hindi ica,i, paghihinalaan nang ano pa man.</p> + <p>Ito at ibang mañga ganito ang pinag-uusapan niyong tatlong magcacasamang + <i>estudiante</i>; at baga man masaquit sa loob ni Próspero ang mañga + salita nang caniyang mañga casama, lalong-lalo ang mañga uinica ni + Julio; at cahima,t, pinaglalabanan pa nang caniyang bait ang pagtangap niyong + mañga bucang bibig na yaon, ay tinangap din niya, at umayon sa masasamang + sumbong sa caniya nang caniyang mañga casunong estudiante, at alinsunod sa + gayong sumbong, ay gumanti siya sa sulat ni Felicitas nang ganito:</p> + <hr style='width: 45%' /> + <h3 class='u'><i>ICALAUANG SULAT NI PROSPERO</i></h3> + <p>Caibig-ibig cong capatid na si Felicitas. Natatanto co ang lamán nang iyong + mahal na sulat, at susundin co, na aquing macacayanan, ang mañga aral at bilin + mo sa aquin subali,t, aco,i, napatacang totoo doon sa mañga <a name="Page_49" + id="Page_49" class='pagenum'>Páhiná 49</a>salita mo, na ang uica mo + baga; na tila aco,i, iba na ñgayon sa dati; na di umano, ang sabi mo pa, ay + minamaigui co ñgayon ang dati cong minamasama, at minamasama co ñgayon + ang dati cong minamamaigui: na acala mo,i, tumutungtong aco ñgayon sa madulas + na tungtuñgan.</p> + <p>Saan di aco,i, magcacaganito, capatid cong guilio? Di baga sinabi co sa iyo sa + nauna cong sulat, na, cung sana sa bulag, ay ñgayon lamang nacamulat aco, nang + mata, at nacaquiquita nang maliuanang? Caya houag cang magalit sa aquin, Pili, cung + iba ñgayon sa dati ang mañga catouiran at caugalian co, sapagca,t, + ñgayong lamang luminao ang aquing pagtiñgin, na dati-dati ay + malabo.</p> + <p>At cung ipahahayag co sa iyo ang totoong-totoong nasasacalooban co ñgayong + oras na ito,i, sasabihin co sa iyo na hindi lamang hindi aco tumutongtong sa madulas + na tungtuñgan, cundi bagcus uiuicain co sa iyo, na aco,i, nasasacatuoiran, at + icao,i, uala.</p> + <p>Acala co,i, cung caya gayon ang salita mo ay sapagca,t, hindi icao,i, + nacaaalis-alis diyan sa ating bayan; hindi icao,i, nacaquita-quita nang asal nang + caramihang tauo; hindi icao,i, nacariñgig diñgig nang mañga + bali-balita nang mañga bagay-bagay na nangyayari dito sa mundong ito. Caya + minamasama mo ang mañga tauong hindi nagsisimba arao-arao, at hindi nagdadasal + nang marami, ó hindi caya gumagaua nang mañga <i>devosiong</i> inuugali + mong gauin; ñguni,t, hindi mo iniisip, na ang tauo,i, namamatay sa capighatian + nang loob, cundi siya,i, lumayao-layao na miminsan-minsan sa mañga catouaan at + casayahan.</p> + <p>Cung sa iyo, ay ituloy mo,t, ituloy ang iyong dating caugalian, datapoua,t, houag + mo acong paghihinalaan sa anomang bagay, at marunong na acong cumilala ñgayon + nang magaling at nang masama.</p> + <p>Houag mong masamain, Pili, itong aquing mañga salita, na hindi ñga + <a name="Page_50" id="Page_50" class='pagenum'>Páhiná 50</a>masasama, + baga man hindi mo pa rin natatalastas na maigui, gaua nang caquitiran at caiclian + nang mañga itinuturo sa atin diyan sa canitang bayan.</p> + <p>Ibig co sanang dumating agad ang panahon nang <i>pagvavacasion</i> namin, nang + aco,i, macapagsaysay sa iyo, nang maliuanag na maliuanag, nitong mañga bagay + na ito, na, <i>segurong-seguro,i,</i> minamasama mong totoo ñgayon.</p> + <p>Cung may aua ang Pañginoon Dios, ay darating din ang tadhanang arao na + ninanasang totoo nang loob co at saca tayo,i, macapagsasalita, at macapag-uusap nang + balang nasasaloob natin.</p> + <p>Ipagcumusta mo aco cay tatay at cay nanay at sa lahat na, at sabihin mo cay nanay, + na malacas ang pagtaba co,t, palagui dito sa Maynila. Ipagcomusta mo naman aco cay + Doni, at mag-utos ca nang balang macacayanan nang mababa mong capatid na si, + Próspero Baticot.</p> + <hr style='width: 45%' /> + <p>¡Sabihin pa ninyo, mañga bumabasa nitong <i>historiang</i> ito, ang + pagnanañgis ni Felicitas, nang matanto niya ang napapalaman dini sa sulat na + ito! Dibdib niya,i, ibig pumutoc sa malaquing capighatiang nasisilid doon; ang luha + niya,i, ualang lagot; ang caniyang hicbi ay suson-suson; at uala siyang ibang sucat + busan nang loob, cundi ang caniyang Cura at Confesor, ay doon ñga naparoon + nang quinabucasan niyong pagtangap niya nang sulat ni Próspero.</p> + <p>Totoo ñga, na si Pili ay may ama at ina, subali,t, itong caniyang magulang, + ay parang baliu ang tayo. Namamañga sila sa paquiquinig nang mañga + minamariquit nilang salita ni Próspero sa caniyang mañga sulat, at + hindi lamang hindi nila masabi, cung yaong mañga salitang yao,i, mabuti + ó masama, cundi, ang masid ni Felicitas, ay minamaigui nila ang lahat, at <a + name="Page_51" id="Page_51" class='pagenum'>Páhiná 51</a>doon ang + quiling nang canilang loob, caya hindi siya sumanguni sa caniyang magulang.</p> + <p>Naparoon, anaquin, si Felicitas sa convento, at halos hindi pa nagbigay siya nang + magandang arao sa aming mahal na Padre Cura, ay napaiyac siya at napasigao nang + catacot-tacot.</p> + <p>Nagulat ang aming Cura, at agad-agad inusisa niya cay Pili ang bagay at dahilan + nang caniyang pag-iiyac at pagsigao; at sa di macasagot at macapañgusap itong + si Felicitas, gaua nang pananaghoy, na ga nacahahalang at nacasasara nang caniyang + lalamunan, ay iniabut niya sa Cura ang sulat ni Próspero, na taglay niya.</p> + <p>Dinampot nang Cura ang naturang sulat, binuclat niya,t, binasa, at capagcaraca,i, + naquita niya ang mabisang camandag na nagtatago sa ilalim nang mañga salita ni + Próspero sa caniyang sulat; at tuloy nag-uica cay Felicitas nang ganito:</p> + <p>—Itiguil mo iyang pag-iiyac mo, Pili, at sinabi co na sa iyo, na, uala cang + ibang masasapit diyan sa pag-iiyac mo, cundi isang mabigat na saquit.</p> + <p>Talastas co ñga, na ang lagay nang capatid mo,i, sucat icasindac at icaiyac + mo, sapagca,t, masamang totoo ang caniyang tayo. Subali,t, pacacatantoiun mo naman, + na ang gamot na quinacailañgan ni Próspero, ay hindi mo macucuha sa + pag-iiyac.</p> + <p>Ang cahalimbaua nang capatid mo, ay isang puno nang cahuy, ó isang + <i>macetas</i> caya, na itinatanim sa masama,t, pacat na lupa, na diliguin mo ma,t, + diliguin maya,t, maya, ay hindi lumalago, at di man nanariua, cundi bagcus nalalanta, + at tila,i, naghihimatay, at camatayan ding ualang sala ang caniyang casasapitan, + cundi mo isalin, ang naturang cahoy ó <i>macetas</i>, sa ibang matabang lupa, + na cahiyang niya.</p> + <p><a name="Page_52" id="Page_52" class='pagenum'>Páhiná 52</a>Iyan + din, pó, ang imic ni Felicitas, iyang din, pó, ang nasasaaquing + calooban; subali,t, pó,i, mahirap na mahirap ipatalastas sa magulang co itong + bagay na ito; palibhasa,i, ang boong acala at ang boong asa nila,i, si + Próspero ay umiigui,t, umiigui, at hindi sumasama sa caniyang dating lagay + nang caloloua,t, catauoan. Caya, pó, ipinamamanhic co sa inyo, na, cung + baga,i, mangyayari sa inyo póng loob, ay pañgaralan, pó ninyo + ang tatay at ang nanay co, at sabihin, pó, ninyo sa canila, paouiin na nila + dito si Próspero.</p> + <p>—Oo, ang sagot nang Cura, oo, gagauin co,t, sasabihin co sa magulang mo + iyang lahat nang iyan; ñguni,t, hindi co maipañgaco sa iyo, na + macacamtan natin ang ating hinahabol, sapagca,t, ang damdam co,i, matigas na totoo + ang loob nang tatay mo tungcol sa bagay na ito.</p> + <p>—Ang damdam co, pó,i, ang lalong mahirap na pabaliquin loob + ñgayon, ay si nanay; at caya, pó, ganoon ang aquing salita,i, + sapagca,t, ang pagmamasid co, po,i, natotoua nang labis na toua ang aquing nanay, + nang basahin co ang mañga sulat ni Próspero, na iniñgatan niya, + at pinababasa sa aquin nang madalas.</p> + <p>—Ating atuhan, ang uica nang Cura, ating atuhan. Ñgayo,i, umoui ca + na, at houag cang umiyac, at houag mo namang alalahanin itong mañga bagay na + ito. Sundin mo lamang ang una cong hatol sa iyo, na sa macatouid: ipanalañgin + mo sa ating Pañginoon Dios ang capatid mong si Próspero nang siya,i, + iadiya,t, iligtas sa dilang masasama, at ang Panginoon Dios na ang bahala.</p> + <p>Nagpaalam na si Felicitas, at nang dacong hapon niyong ding arao na yao,i, + nagpasial ang aming Cura, at naparaan sa tapat nang bahay nina cabezang Dales.</p> + <p>Nang magdaan ang aming Cura sa <i>calzada</i> ni <i>cabezang</i> Andrés, ay + <a name="Page_53" id="Page_53" class='pagenum'>Páhiná 53</a>nagcatong + gumagaua-gaua ang mag-asaua ni <i>cabezang</i> Angi sa silong nang canilang bahay, at + pagcatanao nila sa Cura, ay lumabas ang mag-asaua sa <i>calzada</i>, sinalubong ang + Cura, hinalican nang camay, at pinaraan pa siya sa canilang bahay. Pinasalamatan sila + nang Cura, at nagdahilan, na siya,i, maglalacad-lacad pa; subali,t, tumiguil siya, at + nagcocono-conouari siya,i, nanonood nang mañga bulaclac na tumutubo sa loob + nang bacuran nang canilang <i>solar</i>, at nagtanong sa naturang mag-asaua nang + iba,t, ibang tungcol sa mañga bulaclac at ibang mañga pananim, na + natanao doon; at caalam-alam nila,i, ang uica nang aming Cura:</p> + <p>—¡<i>Seguro,i,</i> si Próspero ang nagtanim niyang mga halaman + na iyan!</p> + <p>—Siya ñga, pó, ang sagot ni cabezang Angi, siya ñga + pó; sila póng dalauang magcapatid ni Pili ang nagtanim niyang lahat na + mañga halaman na iyan.</p> + <p>—At ano caya, ang malamán na tanong nang Cura, ano caya ang lagay ni + Próspero sa Maynila?</p> + <p>—Mabuti, pó, ang bigla,t, sabay na sagot nang mag-asaua ni Dales, + mabuti, pó, aua nang Pañginoon Dios.</p> + <p>—¿Ay ano baga, hindi caya sumamá roon ang caniyang dating + mabuting ugali?</p> + <p>—Ang damdam, pó, namin, ang sagot ni cabezang Angi, ang damdam, + pó, namin, ay hindi siya sumasamá, cundi umiigui pa, pó, sa + dati.</p> + <p>—Salamat, cung ganoon, ang uica nang Cura, salamat, cung ganoon, subali,t, + iba ang aquing balita.</p> + <p>—¿Ano, pó, ang iyong balita? ang tanong nang mag-asaua.</p> + <p>—Ang balita co,i, masama na ñgayon ang caniyang ugali.</p> + <p>—<a name="Page_54" id="Page_54" class='pagenum'>Páhiná + 54</a>¡<i>Segurong-seguro</i>, pó, ang sigao ni cabezang Angi, + <i>segurong-seguro</i>, pó,i, ang nagbalita sa inyo niyan ay ang amin pong + Felicitas!</p> + <p>—Masasabi co, ang tugon nang Cura, masasabi co ang mañga + nariñgig cong balita; datapoua,t, hindi co dapat ituro, cung sino-sino ang + aquing quinaringgan. At nang sabihin co sa inyo ang totoo, ay pacatantoin ninyo, na + masamang-masama ang tayo ni Próspero. Narahio siya capagdaca sa mañga + hibo nang mundo at nang Demonio, at cundi ninyo paalisin, pacatalastasin ninyong + maigui, cundi ninyo paalisin agad-agad siya sa Maynila, at paouiin dito, ay masama + ang casasapitan niya, at masama naman ang casasapitan ninyo. Hindi aco manhuhula; + subali,t, tila,i, hindi aco nagcacamali sa panghuhula cong ito.</p> + <p>Nang nariñgig nang mag-asaua ni Dales itong salita nang aming Cura, ay + napaiyac sila capoua, at pagcamayamaya,i, nag-uica si cabezang Andrés nang + ganito:</p> + <p>—Maca, pó amo, iyang mañga balitang iyang dumating sa inyo,i, + hindi totoo; at talastas, pó, ninyo, na, cung minsan, ang gangabutil nang + palay, ay ginagaua nang mañga bibigang tauo na casinglaqui nang <i>latore</i> + nang ating Simbahan.</p> + <p>—Totoo iyang sinasabi mo, Andrés, at siya ñga ang caraniua,t, + cadalasang nangyayari dito sa <i>mundong</i> ito: subali,t, cung sa ganang aquing, ay + masasabi co sa inyo, na ang lahat na mañga ibinabalita co sa inyong tungcol + cay Próspero, ay hinañgo co,t, sinimot sa mistula,t, tunay na bucal. + Caya, cayo nang bahalang sumunod ó sumuay sa hatol co sa inyo, na paouiin + ninyo baga, at patirahin dito sa bayan ang inyong anac.</p> + <p>—Baquit, pó, hindi, ang sagot ni cabezang Andrés, baquit, + pó, hindi namin susundin ang inyong hatol? Asahan, pó, ninyo, na cung + totoo ang ipinamalita, pó, ninyo sa amin, ay agad-agad cucunin co si + Próspero sa <a name="Page_55" id="Page_55" + class='pagenum'>Páhiná 55</a>Maynila, at ipagsasama co, pó, + rito.</p> + <p>Nagpaalam na ang Cura, at ang uica,i, siya,i, maglalacad-lacad pa. Humalic uli + nang camay si Dales at si Angi, at yumaon na ang Cura....</p> + <p>Dito, pó, ang uica ni tandang Basio sa aquin, dito, pó, sa binabasa + co ñgayon, ay mayroong isang <i>nota</i>.</p> + <p>—Inyo póng basahin, ang sagot co.</p> + <p>—Ang <i>nota</i> pong sinulat nang tatay co,i, ganito:</p> + <p>Marami ang sucat cong ipagpuri sa tinuran cong Padre Cura namin; ñguni,t, + ang iquinatotoua cong totoo sa nasabing Padre, ay ang caniyang ugali, na magsabi sa + sangnaliuanag, at ualang palico-licong salita, nang totoong nasasacalooban niya, + ó inaabot nang caniyang pag-iisip, na ualang binubucod siyang tauo.</p> + <p>Cunan ninyo siya nang sanguni sa ano pa mang bagay, at capagcaraca,i, sasabihin + niya sa inyo, na yaong isinasanguni ninyo sa caniya,i, mabuti ó masama, + ó cung dili caya, ay uiuicain sa inyo, na hindi quinacaya nang caniyang + pagiisip ang paghatol sa inyo nang mabuti at matouid, tungcol doon sa bagay na + isinasanguni ninyo sa caniya. At dito sa mañga paghatol niyang ito,i, hindi + inaalumana niya, cung yao,i, icagagalit ninyo, ó icasasama nang loob ninyo sa + caniya. Na sa macatouid; ang totoo at tapat ang inihahatol niya sa inyo, na ualang + caalang-alañganan <i>ni</i> sa inyo, <i>ni</i> sa ca niya <i>ni</i> sa canino + man.</p> + <p>—Hangan dito, pó, ang <i>nota</i>, ang sabi ni tandang Basio. + Ñgayon, pó, aniya, ñgayon, po,i, cung <i>gusto</i> ninyo, ay + itutuloy co, pó, ang aquing binabasang salita nang tatay co.</p> + <p>—<a name="Page_56" id="Page_56" class='pagenum'>Páhiná + 56</a>Ituloy, pó, ninyo, ang aquing sagot.</p> + <p>Nang umalis ang aming Cura, at maiuan nang mag-isa ang naturang mag-asaua, ay + nag-uica si cabezang Angi sa caniyang asaua nang ganito:</p> + <p>—¿Ano baga, Dales? Totoo caya ang ipinamalita sa atin nang ating + Cura?</p> + <p>—Ayauan co baga; subali,t, ang ating Cura ay hindi nagpapatotoo nang hindi + natatanto niyang totoo. Ito lamang ang masasabi co sa iyo.</p> + <p>—¿Ay ano caya ang mabuti nating gauin, dito sa ating lagay?</p> + <p>—Ayauan co, ang sagot ni cabezang Andrés, ayauan co sa iyo. Icao ang + bahalang mag-isip, cung ano caya ang mabuti diyan.</p> + <p>—Ang naisipan co, ang uica ni cabezang Angi, ang naisipan co,i, sumulat sa + lihim cay Proper, at mag-usisa sa caniya, cung totoo, ó hindi totoo itong + balitang dumating sa atin, at doon sa caniyang sagot, ay mahahañgo na natin + ang dapat nating paniualaa,t, gauin.</p> + <p>—Ay siya, ang sagot ni Dales, ay siya, magpasulat ca na cay Pili, nang + matanto nating madali itong mañga bagay na ito.</p> + <p>—¡E, é!, ang sigao ni Angi, ¡é, é!, hindi + co ipagagaua cay Pili ang sulat na naisipan co.</p> + <p>—¿At ano?, ang tanong ni Andrés.</p> + <p>—Sapagca,t, ang damdam co,i, ang ating Pili ay caayon nang Cura, at ang + Cura,i, caayon ni Pili, tungcol dito sa mañga <i>locong</i> balitang ito.</p> + <p>—Cung ganoon, ay icao ang bahalang magpagaua sa canino man niyang sulat na + iyan.</p> + <p>—<a name="Page_57" id="Page_57" class='pagenum'>Páhiná + 57</a>Aco na ñga ang bahala, ang sagot ni Angi; houag cang mag-alaala.</p> + <p>Hindi co inusisa, at hindi co rin nabalitaan, cung sino caya ang sinuyo ni + cabezang Angi, ó inupahan niya baga, sa paggaua nang caniyang sulat; + datapoua,t, naalaman co, palibhasa,i, binasa co rin, naalaman co, anaquin, na ang + laman nang nasabing sulat ay ganito:</p> + <hr style='width: 45%' /> + <h3 class='u'><i>SULAT NI CABEZANG ANGI</i></h3> + <p>Caibig-ibig na ualang casing ibig cong anac. Cahimanauari datnan ca nitong aquing + sulat, na ualang sacunang anoman sa caloloua,t, catauoan; cami naman dito, aua nang + Pañginoon Dios, ay mabuti caming lahat.</p> + <p>Ang bagay at dahilan nang pagsulat co sa iyo, iniirog cong anac, ay nang maalaman + co sa iyo rin, cung totoo, ó dili caya ang balitang dumating sa amin nang + tatay mo; na di umano,i, icao ay panoo,t paganoon; na icao ay iba na sa dati; na ang + ugali mo ñgayon ay malayong-malayo sa inuugali mo rito, at iba,t, iba pa.</p> + <p>Houag mong ilihim sa aquin, anac cong guilio, ang totoong asal at tayo mo riyan. + Ipaquita mo, at ipahayag mo sa aquin ang balang iniisip mo, ang balang nasasacalooban + mo, ang balang ginagaua mo, nang maalaman co ang totoong calagayan nang caloloua,t, + catauoan mo, nang cata,i, gamutin ó hatulan nang matouid, cung baga,i, + quinacailañgan mo ang hatol ó gamot.</p> + <p>Inaasahan namin nang tatay mo ang casagutan mo dito sa aquing sulat; subali,t, + houag mong ilagay sa taquip nang sulat mo ang pañgalan ni Pili, cundi ang + pañgalan co, ó ang pañgalan nang tatay mo.</p> + <p><a name="Page_58" id="Page_58" class='pagenum'>Páhiná 58</a><i>Y no + mas</i>. Ang ating Pañginoon Dios,ang mag-iñgat sa iyo. Sumagot ca nang + madali sa masintahin mong ina, na si Maria Dimaniuala.</p> + <hr style='width: 45%' /> + <p>Hindi aco marunong; hindi aco nag-aaral sa Maynila nang anoman; uala acong + naalaman cundi bumasa at sumulat nang caunti; ang calabao ay siya ang aquing + quinacasamang palagui; ñguni,t, gayon man, ay sa inaabot lamang nang aquing + caunting pag-iisip, ay talastas co na cung ang tauong may casalanan, ay siya mong + tanuñgin tungcol sa caniyang casalanan, ay itatatua niyang agad, (at siyang + caraniuang naquiquita natin); ó cung dili caya, ay babauasan niyang ualang + sala ang caniyang caculañgan.</p> + <p>At ito ñga ang nangyari cay Próspero. Inoosisa ni cabezang Angi sa + caniya ring anac, cung totoo ó hindi totoo, na siya,i, (si Próspero + baga), macasalanang tauo, at ang sagot ni Próspero, na siya,i, hindi + macasalanang tauo.</p> + <p>¡Pagcalaqui-laquing camalian nina cabezang Angi dito sa pag-uusisang + ito!</p> + <p>Ang pagcaalam co,i, na cung dito sa mañga cataonang ito,i, hindi dapat + tanuñgin ang may catauoan, cundi ang ibang tauong may tapat na loob.</p> + <p>Itutuloy co uli ang pagsasalita nang mañga nangyari sa mag-anac ni cabezang + Dales.</p> + <p>Tinanggap ni Próspero ang sulat nang caniyang ina; binasa niyang minsan, + macalaua, macaitlo pa; guinunamgunam niyang maigui ang nañgapapalaman doon; at + natulig siyang tuloy. At sa di maisip niya, cung ano cayá mabuting sagot sa + caniyang ina, ay isinanguni naman niya itong bagay na ito sa caniyang mañga + casamang <i>estudiante</i>.</p> + <p><a name="Page_59" id="Page_59" class='pagenum'>Páhiná 59</a>Binasa + ni <i>estudianteng</i> Francisco ang sulat ni cabezang Angi, at inabot niyang tuloy + cay Julio, at pagcabasa nitong si Julio ang naturang sulat, ay nagtauataua siya, at + ang uica cay Próspero.</p> + <p>—¡Mahirap ang tayo mo Proper!</p> + <p>—¿At ano? ang tanong ni Próspero.</p> + <p>—Sapagca,t, ang damdam co,i, marami ang nanunuboc at nagbabantay sa iyo. + Subali,t, cung ibig mong sundin ang ihahatol co sa iyo, ay....</p> + <p>—Susundin co, ang biglang uica ni Próspero susundin co nang lubos na + pagsunod, cung baga,i, matouid at tapat ang hatol mo sa aquin.</p> + <p>—Cung ganoon, ang ulit ni Julio, cung ganoon ay ito na,t, paquingan mo ang + talaga cong sasabihin sa iyo. Ang pagcatalastas co, aniya diyan sa mga sulat nang + nanay mo at nang capatid mong dalaga, ay ang sila,i, mañga + <i>beata-beatahan</i> na hindi nila naalaman cung alin caya ang canilang canang + camay, at para-parang natatacot sila, na maca icao,i, mapahamac dito sa Maynila, + sapagca,t, ica,i, malayo sa canila, at hindi icao,i, naqui-quita nila. Dahilan + dito,i, ang ano-anomang balitang dumarating sa canila tungcol sa iyo, ay cahima,t, + gangabutil nang bigas lamang, ay guinagaua nilang ganga calabao nang laqui....</p> + <p>—¿Ay ano, ang tanong ni Próspero, ay ano caya ang dapat cong + isagot sa canila?</p> + <p>—¡<i>Apurado</i> ca naman! ang sigao nang taga Pacong <i>estudiante, + ¡apurado</i> ca naman!, hindi pa tapos ang aquing sinasalita, at nagtatanong ca + na. Paquingan mo, hombre, ang tuloy na salita ni Julio; paquingan mo, <i>hombre</i>. + Diyan sa mañga sulat nang nanay mo, at nang capatid mo, ay hinahañgo + co,t, ga naquiquita co, na sila,i, ualang <i>malisia</i> at paniualaing totoo, caya + ang hatol co sa iyo,i, ganito:—Sumulat ca sa canila, at sabihin <a + name="Page_60" id="Page_60" class='pagenum'>Páhiná 60</a>mo lamang, na + ang ugali mo ñgayo,i, mabuti at mabuting-mabuti pa sa dati; at asahan mo, na + sila,i, maniniuala sa iyong sabi, at matutoua pa sila nang di biro-biro.</p> + <p>¡<i>Tusong-tuso</i>, ang uica nang <i>estudianteng</i> taga-Bulacan, + <i>tusong-tuso</i> itong si Julio! Sundin mo ñga, Proper, ang caniyang hatol, + na acala co,i, maigui; at bucod dito,i, cung ganoon ang sagot mo sa canila, ay hindi + icao,i, paghihinalaan nang mañga nanay mo.</p> + <p>Umayon mandin si Prósper sa hatol nang mañga casama niya; at sumulat + cay cabezang Angi nang ganito:</p> + <hr style='width: 45%' /> + <h3 class='u'><i>ICATLONG SULAT NI PROSPERO</i></h3> + <p>Caibig-ibig at cagalang-galang cong ina: Tinangap co, pó ang minamatamis + cong sulat ninyo, at nang aquing pong basahin, ay nalumbay na totoo ang aquing + calooban.</p> + <p>Guinugunam-gunam co, póng maigui ang laman nang inyong sulat, at + pinagbubulay-bulay co, po, cung ano,t, anong guinagaua co rito sa Maynila; at sa uala + acong naalamang masamang guinagaua co rito, ay iniisip co, pó, cung sino caya + ang baliu ó maopasalang tauong nacasira nang inyo póng mahal na + capayapaan nang loob, nang pagbabalita sa inyo nang mañga sinoñgalin at + maling balita, at uala rin, pó, acong maisip, na sucat cong + pagbingtañgan; caya, po, ang totoo ang sasabihin co sa inyo.</p> + <p>Aco, pó, nanay, ay ualang guinagaua ditong masama, at ang ugali co, + pó, ñgayo,i, hindi masama sa dati, cundi, acala co,i, maigui pa, + pó, sa roon, palibhasa, pó,i, ñgayon, ay tumatalas-talas ang + aquing pag-iisip, at lumilinao-linao ang aquin pong bait, at naquiquilala co, + pó, ñgayon ang <a name="Page_61" id="Page_61" + class='pagenum'>Páhiná 61</a>magaling at ang masama, na dati-dati di + co, pó, nababatid.</p> + <p>Ang pag-aaral ay siya co póng pinagsisipagan, at uala, pó, acong + ibang calibañgan, cundi ang paglacadlacad, na maminsan-minsan, sa mañga + <i>paseo</i> at sa mañga <i>calzada</i>, pagcatapus nang aquing mañga + <i>obligacion</i>.</p> + <p>Caya, pó, ipinamamanhic co, pó, sa inyo, nanay, na houag baga + maniuala cayo sa mañga sabi-sabi nang mañga tauo, na ang cadalasan + pó,i, naninira sila nang puri nang capoua tauo, gaua lamang nang canilang + capanaghilian, ó casamaan nang ugali, ó nang canilang cahañgalan + caya.</p> + <p>Ipagpacomusta, pó, ninyo aco cay tatay at cay Pili, at sa lahat nang + camaganac at caquilala natin, at mag-utos, pó, cayo nang balang nasa inyong + mababang lincod at masintahing anac, na si Próspero Baticot.</p> + <hr style='width: 45%' /> + <p>Di masaysay ang toua,t, saya ni cabezang Angi nang mapagtalastas niya ang + cahulugan nitong sulat nang caniyang anac.</p> + <p>Tingnan mo, tingnan mo, ang uica niya sa caniyang asaua, tingnan mo Andrés, + itong sulat ni Proper, at diyan maalaman mo ang totoong calagayan nang anac ta. Diyan + lamang aco,i, naniniuala, sapagca,t, ang ating anac na iyan, ay hindi magbubulaan sa + aquin. Caya sa maniuala ca,t, sa dili, ay sasabihin co sa iyo, na ang lahat na + ibinabalita sa canita nang ating Cura, ay <i>purong</i> cagagauan ni Pili, na ang + isip niya baga,i, tayo,i, para-parang masasama, at siya lamang ang maigui....</p> + <p>—Tiguilan mo iyang balita mong iyan, Angi, ang biglang sagot ni cabezang + Dales, na tila,i, may cahalong galit; tiguilan mo iyang salita mong iyan, Angi, at + houag mong pagbintañgan si Pili at houag mo siyang <a name="Page_62" + id="Page_62" class='pagenum'>Páhiná 62</a>siraan nang puri. Ang ating + Pili, ay hindi marunong magsinungaling, hindi marunong magbintang sa capoua tauo, + hindi marunong mag-upasala; at cung baga sacali,t, siya,i, nagsalita sa iyo nang + anomang bagay tungcol cay Proper, ay asahan mo, na iyan, ay hindi gaua nang casamaan + nang loob ni Pili, cundi gaua lamang nang cahigpitan nang caniyang <i>conciencia</i>, + ó gaua caya nang catalasan nang caniyang pag-iisip, na umabot sa hindi ta + maabutan. ¡Salamat nang maraming-marami sa ating Pañginoon Dios, cung + ang lagay nang caloloua,t, catauoan ni Proper ay maigui na para nang ninanasa mo,t, + ninanasa co naman!, subali,t, houag mong paguicaan si Pili nang caunti mang uicang + masama. ¡Marahil siya,i, nasa catouiran, at cata,i, malayo!</p> + <p>Pagcariñgig ni cabezang Angi nitong mainit na salita nang caniyang asaua, + ay tumicom na siya, at mula noon, ay hindi pinag-usapan nila si Próspero, at + hindi man sinambit nila ang caniyang pañgalan.</p> + <p>Ñguni,t, lumacad ang panahon, at sumapit ang arao na tadhana nang + <i>pagvavacacion</i>; at ito na si Próspero, na dumating dito sa bayang sacay + sa isang maganda at mariquit na <i>cabayong</i> may <i>paso</i>, na ipinasalubong sa + caniya ni cabezang Angi doon sa Cainta. Uahi ang bohoc, quiling ang <i>sombrero</i>, + mapuñgay ang tiñgin, maputi at matigas ang salaual at baro, + <i>botitos</i> ay maquintab at maquipot, at pinañguñgusapan pa niya ang + <i>cabayo</i> sa uicang <i>castila</i>.</p> + <p>Nagtatanuñgan sa <i>plaza</i>, cung sino caya yaong lalaquing dumaan doong + matigas ang soot, at mabilis na parang quidlat ang tacbo nang <i>cabayong</i> + sinasaquiyan niya; at ang mañga dalagang taga rito sa Tanay, na may + <i>pagcaosiosa</i> nang labis, ay silang una-unang nagtatanuñgan at + nagsasagutan.</p> + <p>—Iyan, pó, ang uica nang isa, ay ang anac ní cabezang + Angi.</p> + <p>—<a name="Page_63" id="Page_63" class='pagenum'>Páhiná + 63</a>Iyan, pó,i, si Proper, na taga Ilaya, ang sagot nang iba.</p> + <p>—Iyan, pó, ang sagot nang caramihan, iyan, pó,i, ang + <i>estudianteng</i> anac ni cabezang Dales.</p> + <p>—Iyan, pó, ang capatid ni Pili, ang sigao nang iba.</p> + <p>—Iyan, pó, ang uica naman nang isang <i>dalaguitang</i> naroroon sa + <i>plaza</i>, iyan, pó,i, si "Batícot na cabanal-banalan", cung + tauaguin naming mañga bata doon sa ilaya.</p> + <p>Pababayaan co itong mañga salitang ito, at sasabihin co lamang, na ang toua + ni cabezang Angi ay lumalo nang di hamac sa dati, nang maquita niya ang anyo at + quilos nang caniyang anac. Ualang di iquinatotoua niya cay Próspero. Ang + caniyang lacad; ang pagsasalita; ang pagcudunday-cunday, at ang cabutingtiñgan + pa sa pananamit, ay para-parang minamahal at pinupuri ni cabezang Angi. Caya + pagpanaog ni Próspero sa bahay, ay tinatanao at tinatanao nang caniyang ina na + hangan sa inaabot nang caniyang mata.</p> + <p>Subali,t, iba,t, iba ang lagay nang calooban nang isa,t, isa sa bahay ni Dales, at + siya cong sasalitain ñgayon.</p> + <p>Ang tayo nang loob nang mag-anac ni cabezang Dales sa panahong yao,i, ganito:</p> + <p>Si cabezang Andrés ay nagmamasid na totoo cay Prospero, datapoua,t, + namamalisa siya,t, hindi natututong mamintas ó magpuri caya sa ugali niya.</p> + <p>Ang puso ni cabezang Angi ay gaibig pumutoc, gaua nang malaquing toua niya, at + ualang-ualang di ipinupuri niya sa caniyang anac.</p> + <p><a name="Page_64" id="Page_64" class='pagenum'>Páhiná 64</a>Ang + totoong caaua-aua,i, si Felicitas, at caya ganoon, sapagca,t, ñgayo,i, + naquiquita na nang caniyang mata, at naririñgig nang caniyang taiñga, + ang dati-dati ay sinasapantaha niya lamang at pinaghihinala. Caya ang cadalamhatian + nang caniyang loob, ay lubhang mabigat. At saan di magcacagayon? Pinagmamasdan niya + ang mañga ugali,t, asal ni Próspero, ay naquiquita niya, na + pagcaguising nang caniyang capatid cung umaga, ay naghihilamus siya nang mahabang + <i>oras</i>, linilinis niya ang caniyang ñgipin, sinusuclay ang buhoc at + pinapahiran pa nang mañga <i>pomada</i>, sinasabon ang camay nang + mababañgong sabong caniyang dala, at pagcatapos, ay magbibihis nang bago, + cahima,t, malinis at matigas pa ang damit nasacaniyang catauoan, at tuloy nananaog, + at gagalagala cung saan-saan, hangan sa siya,i, nagugutom. Pagcacain ay sulong na + naman, na hindi siya tumitiguil sa bahay, cundi sa <i>oras</i> nang pagcain, at hindi + sisipot cung gabi, cundi hating gabi na, at hindi <i>maquiquipagrosario</i>, at hindi + naman tumutulong siya nang caunti man lamang sa caniyang ama, at hindi man + naquiquialam ó nagtatanong-tanong tungcol sa pamamahay ó pagcabuhay + nang magulang, na ualang-uala siyang guinagaua, cundi lumigao arao,t, gabi sa + mañga dalagang nababalitaang maganda dito sa bayan, at siya na.</p> + <p>Saan di, anaquin, magcacagayon si Felicitas, at bucód sa mañga + sinasalita co na, ay naquiquita rin niya, na ang pagsisimba man nang caniyang + capatid, cung Domingo at piestang pañgilin, ay catua?</p> + <p>At totoo ñga. Cung magsimba si Prospero sa mañga lingo at + mañga piesta, at tatayo-tayo siya sa pinto nang simbahan, (na siyang huling + pumasoc at unang lumabas); at sinisilip-silip niya ang mañga dalagang dumaraan + sa caniyang harap, at sinasabugan pa niya nang mañga uicang bulaclac, na + cahalay-halay paquingan saan man, at lalong-lalo na sa mañga <i>lugar</i> na + yaon.</p> + <p><a name="Page_65" id="Page_65" class='pagenum'>Páhiná 65</a>At hindi + lamang ito, cundi, pa naman, sa pagsasalitaan nilang dalauang magcapatid, ay + hinañgo ni Felicitas na malinao na malinao, na mali at sinsay sa catouiran ang + pag-iisip ni Próspero tungcol sa maraming bagay na ucol sa caloloua.</p> + <p>Itong lahat na ito, inuulit cong sabihin, ay naquiquita at pinagmamasdan ni Pili, + at siyang iquinalulumbay na totoo nang caniyang loob, at iquinasisiquip nang caniyang + dibdib.</p> + <p>Pagcatapos nang <i>pagvavacasion</i> ni Próspero, ay lumuas siyang uli sa + Maynila, nang maituloy ang pag-aaral. Subali,t, hindi na pinañgatauoanan niya + ang pag-aaral, cundi ang pagligao lamang, ang pagsusoot nang maririquit, at ang + paglayao niya sa mañga catouaan dito sa mundo.</p> + <p>Dahilan dito sa mañga inougali ni Próspero doon sa Maynila, ay + nagcautang siya nang marami, at nang dumating ang arao nang <i>pag-eeksamen</i>, ay + nagkaroon siya nang <i>nota</i> nang <i>reprobado</i>.</p> + <p>Ñguni,t, itong lahat na mañga bagay na ito,i, inililihim niya,t, + ipinagcacaila sa caniyang magulang; at nang siya baga,i, macabayad nang ibang + mañga utang niya, ay sari-saring idinadaing at ipinagdadahilan sa caniyang ina + sa mañga lihim na sulat, nang siya,i, padalhan nang caunting salapi.</p> + <p>Pinaquiquingan ni cabezang Angi ang mañga caraiñgan nang caniyang + anac, at dala nang aua, (nang isang falsong aua), ay pinadadalhan din si + Próspero nang caniyang ina nang salaping hinihiñging pagtago sa + caniyang asaua at cay Felicitas; at dahilan dito sa falsong aua ni cabezang Angi sa + caniyang anac, ay lalong-lalong nagmamalaqui si Próspero at nagmamayaman doon + sa Maynila, at lalong-lalong nañgañgahas siya, at lalong-lalong + nalulubog siya sa lanay, na dati niyang quinatutungtuñgan.</p> + <p><a name="Page_66" id="Page_66" class='pagenum'>Páhiná 66</a>Hindi co + iisaisahing salitain ang lahat nang cabañgauang guinaua ni Próspero + doon sa Maynila, at mapapacahabang totoo itong aquing casulatan, caya lalactauan co + ang marami, at sasabihin co lamang na si Próspero,i, nagtumira nang apat na + taon sa Maynila, at liban sa naunang taon, ay uala na sa caniyang loob ang pag-aaral, + cundi ang pagmamalibog: na hindi man pinaquiquingan niya ang + pañgañgaral at pagbabala sa caniya nang caniyang + <i>catedrático</i>, at cung caya nagcaroon siya nang <i>nota</i> nang + <i>reprobado</i> na tatlong taong sunod-sunod. At bucod dito,i, nagcautang siya nang + maraming calapastañganan, na linilisan cong talaga. Ñguni,t, itong + mañga casalanan niya, ay hindi lamang hindi pinamamalayan niya sa caniyang + magulang at mañga camaganac, cundi bagcus ay sari-saring paraan at + susong-suson na cabulaana,t, casinoñgalingan ang caniyang guinamit, nang houag + baga mahalata nila ang masama at cahabag-habag na calagayan niya. At gayon din ang + caniyang guinaua, nang houag siyang cagalitan nang magulang dahilan sa hindi + <i>pagvavacasion</i> niya dito sa Tanay nang dalauang tauong magcasunod.</p> + <p>Datapoua,t, palibhasa,i, sa ating Pañginoon Dios ay ualang sino, at + palibhasa nama,i, ang lahat na mañga bagay-bagay dito sa mundong maraya,i, may + catapusan; ay dumating din cay Próspero ang tadhanang arao, at dinaquip siya + nang Justicia, at piniit sa bilangoan, dahilan sa mañga utang, at iba,t, ibang + mañga cabaliuang guinaua niya sa Maynila.</p> + <p>Itong lahat nang ito,i, nagcataon sa catapusan nang icapat na taong magmula nang + si Prospero,i, nag-aaral sa Maynila at casalucuyang siya,i, inaantay nang caniyang + magulang dito sa Tanay, alinsunod sa caniyang pangaco, na siya,i, paririto at + <i>magvavacasion</i> dini sa caniyang bayan.</p> + <p><a name="Page_67" id="Page_67" class='pagenum'>Páhiná + 67</a>Calumbay-lumbay ang nangyari sa mag-anac ni cabezang Dales dahilan dito. + Tinangap nila ang isang sulat ni Próspero, at doon itinutucoy niya ang arao + nang pag-alis niya sa Maynila, na patuñgo rito.</p> + <p>Malaqui ang toua nilang lahat nang mabalitaan nang ganoon, subali,t, ang toua ni + cabezang Angi, nang matanto niya ang napalaman sa sulat ni Próspero, ay lumalo + na di hamac sa lahat, palibhasa,i, mayroon nang tatlong taong di nasisilip-silip niya + ang muc-ha nang caniyang caibig-ibig na anac, at <i>gustong-gusto</i> niyang maquita. + Caya dala nang malaquing toua niya,t, nasang maquita ang caniyang anac, ay + pinasalubuñgan niya si Próspero nang isang matuling at mariquit na + cabayo doon sa Cainta, niyon ding arao na itinucoy ni Próspero sa caniyang + sulat.</p> + <p>Nang magcaganito,i, nag-aantay ang magasaua ni cabezang Andrés, pati ni + Felicitas nang pagdating nang canilang anac at capatid, at handa na ang caniyang + pagcain pati bihisan. At sa di dumarating-dating nang <i>macaanimas</i> na, ay + namamalisa silang lahat, at pinag-uusap-usapan nila ang dahilan nang gayong + pagcaluat, at ang uica nang isa.</p> + <p>—¡Baca, nahulog si Próspero sa cabayo!</p> + <p>—¡Baca, hindi nacaquita siya nang bangca! ang sagot nang isa.</p> + <p>—¡<i>Seguro</i>,i, guinabi siya sa Taytay ó sa + Binañgunan caya, at doon na siya,i, matutulog, at mag-aantay nang sicat nang + liuayuay, ang uica naman nang isa.</p> + <p>Ganoon nang ganoon ang pinagsasalitaan at pinag uusapan nilang mag-anac, na hindi + nagcacaisa ang canilang caisipan at narito na ang isang <i>oficiales</i>, na + nangagaling sa Tribunal, at may tañgang isang <i>oficiong</i> sulat nang + <i>Sr. Alcalde mayor</i> sa Maynila, na ang lamán ay ganito: cung sa <a + name="Page_68" id="Page_68" class='pagenum'>Páhiná 68</a>uicang + tagalog:</p> + <p>Gobernadorcillo sa Tanay.—Pagtangap ninyo nitong <i>órden</i> + ó cautusan, ay papaharapin ninyo dito sa <i>Alcaldia mayor</i> ang dalauang + catauo, na si D. Andrés Baticot at si doña Maria Dimaniuala ang + mañga ñgalan, nang sila,i, macasagot sa <i>sumariang</i> guinagaua dito + sa <i>Juzgado</i>, <i>contra</i> sa canilang anac na si Próspero Baticot + dahilan sa mañga utang at ibang mañga + capañgahasan.—Tuparin ninyo agad itong utos na ito at ipatanto sa aquin + ang catuparan.—<i>Alcaldia mayor</i> sa.... sa icatlong arao nang buan na Junio + nang taong 18 ...—Erizo.</p> + <p>Catacot-tacot ang pag-iiyacan at caguluhan nilang lahat nang matanto nila ang + cahulugan niyong sulat nang <i>Sr. Alcalde mayor</i>. Ualang naalaman gauin, ualang + naalaman sabihin.</p> + <p>Dinaluhan sila nang capitbahay at nang ibang tauong nacariñgig nang + mañga sigauan nila, at hindi mapalagay-lagay ang canilang loob, + pañgaralan man sila nang mañga uicang caalio-alio.</p> + <p>Di tuloy cumain nang hapunan, at di nahiga sila nang caunting <i>oras</i> man + lamang niyong magdamag na yaon. At nang quinabucasan nito ay ipinagtagubilin ni + cabezang Andrés ang caniyang pamamahay at ang caniyang anac na si Felicitas sa + isang capatid niya, na si Juez na Godio ang ñgalan, at lumacad na silang + mag-asaua, na patuñgo sa Maynila.</p> + <p>Di co man sabihin, acala co,i, mapaguauari rin nang sino mang bumabasa nitong + aquing casulatan ang cadalamhatian nang loob at casicpan nang dibdib nang mag-asaua + ni Dales sa canilang paglacad. Uala silang ibang nasa, cundi ang macarating silang + agad sa Maynila, nang <a name="Page_69" id="Page_69" + class='pagenum'>Páhiná 69</a>maquita nang canilang sariling mata, nang + mariñgig nang canilang sariling taiñga, sa catagang uica: nang maalam + nila ang totoong calagayan at ang mañga bagay-bagay na casalanan nang canilang + anac na si Próspero. Caya uala sa canilang loob ang gutom at ang pagod. + Sila,i, nagugutom nga,t, napapagod pa, ñguni,t, hindi nila inaalumana itong + mañga hirap na ito, at ga hindi nila dinadamdam. Isa lamang ang iquinaiinip + nila, ang calayuan baga nang linalacaran nilang daan; sapagca,t, gaua nang malaquing + pagnanasa nilang dumating sa Maynila, ay minamalayo nilang totoo ang dati-dati ay + minamalapit nila.</p> + <p>Cung sasaysayin co ang lahat na nangyari sa naturang mag-asaua doon sa Maynila, at + ang lahat na naisipan nila, at ang lahat na dinamdam at iquinahirap nang canilang + calooban, ¡Ay ina co! hindi matatapos-tapos itong aquing salita. Subali,t, + palibhasa,t, ang naguing ugali co sa aquing mañga pagsasalita, ay houag + gumamit nang maraming uica cung isasaclao co rin lamang sa caunti; at palibhasa,i, + masama rin naman, cundi co salitain ang nangyari sa mag-asaua ni Angi doon sa + Maynila, ay ito na ang talaga cong sasabihin sa tipid na uica:</p> + <p>Nang humarap ang mag-asaua ni cabezang Andrés sa Hocom, sa <i>Sr. Alcalde + mayor</i> baga; at nang nariñgig nila sa bibig nang nasabing <i>Sr. + Alcalde</i>, ang dami nang pinagcacautañgan ni Próspero; at ang capal + nang salaping caniyang inutang, sampon nang ibang cabalia,t, capañgahasang + guinaua niya, ay natilihan silang totoo, at caunting-caunting naboual at nanhimatay + na capoua.</p> + <p>Datapoua,t, palibhasa,i, magulang ay nagpacatibay sila nang loob; at nang houag + bagang mapahamac na lalo ang canilang anac, cahima,t, macasalana,t, palamara; ay + nañgaco sila sa <i>Sr. Alcalde</i>, na sila,i, magbabayad nang lahat nang + utang nang canilang anac pati nang mañga <i>perjuiciong</i> guinaua niya.</p> + <p>Naglagay sila nang fianzang hinihingi sa canila nang <i>Sr. Alcalde</i>, at <a + name="Page_70" id="Page_70" class='pagenum'>Páhiná 70</a>hinañgo + nila tuloy sa cárcel si Próspero, at capagcaraca,i, ipinagsama nila sa + bangca, at sumuba silang tatlo dito sa Tanay.</p> + <p>Nang maguing dalauang lingong magmula nang pagharap nina Dales sa <i>Sr. + Alcalde</i>, ay may dumating dito sa Tribunal, ang isang mahigpit na órden sa + Maguinoong Capitan, na ang iniuutos baga doon, ay pacatantoin niya sa magulang ni + Próspero Baticot, na sila,i, magdala ó magpadala, agad agad, sa + <i>Juzgado</i> sa <i>Maynila</i> nang ganoong salapi, (hindi co maalaala + ñgayong oras na ito, cung magcano ang lahat, subali,t, matatandaan cong + maigui, na macapal na totoo,) at cung sacali,t, hindi sila magbayad ó + macabayad nang nasabing <i>cantidad</i>, ay gapusin nang Maguinoong Capitan ang + mag-asaua ni Dales, pati anac nila na si Próspero at ipaluas niya sa Maynila + casama nang isang <i>oficiales</i> at mañga <i>cuadrillero</i>. At nang houag + anang utos, magcacahalang ang anomang cataonan, ay <i>embargohin</i> niya capagdaca + ang lahat nang pag-aari ni don Andrés Baticot pati nang sa caniyang asaua na + si doña Maria Dimaniuala.</p> + <p>Ipinatanto nang Maguinoong Capitan cay cabezang Dales itong utos na ito, at hindi + cumibo si Andrés, cundi itinuñgo ang ulo, at ang uica,i, siya,i, + sunod-sunuran sa utos nang mañga Puno. Subali,t, nang aalis na ang aming + Maguinoong Capitan, ay ipinamanhic ni cabezang Andrés sa caniya, na cung + mangyayari sa caniyang loob, ay houag bagang <i>ipaembargo</i> niya muna ang canilang + pag-aari, at siya,i, magbabayad at magbabayad nang lahat na ualang culang.</p> + <p>Pagcaalis nang Maguinoong Capitan, ay binilang ni Andrés ang salaping + natatabi sa bahay at sa di umaabot nang calahati man lamang sa pagbabayad nang + mañga utang, at ibang mañga <i>perjuiciong</i> sinabi sa canila nang + <i>Sr. Alcalde</i>, ay ipinagbili niya ang canilang mañga hayop, at + mañga palayang iba, na ualang natira sa canila, cundi tatlong calabao lamang, + at caunting lupang bubuquirin.</p> + <p>Pagcaipon ni cabezang Dales nang <i>hustong</i> salapi, ay iniluas niya sa <a + name="Page_71" id="Page_71" class='pagenum'>Páhiná 71</a>Maynila, at + binayaran niya ang mañga utang na lahat, at umoui na siya dito sa Tanay.</p> + <p>Magmula niyon, ay nasira ang capayapaan sa sangbahayan nina cabezang Angi. Totoo + ñga na hindi sila nagcacasiraan, at hindi naman sila nagtataniman; subali,t, + sa loob man lamang, ay nagsisisihan silang lahat, dahilan sa nangyari, at + nagtuturu-turuan nang casalanan nang isa,t, isa.</p> + <p>At saca, paglibhasa,i, dati-dati ay maguinhaua ang canilang tayo, at + ñgayo,i, mahirap na, ay ga quinucutcot ang calooban nang isa,t, isa nang + pag-aalaala nang canilang dating calagayan, at tila sumasama at tumatabang ang + canilang loob, na cung minsa,i, tumutulo pa ang luha sa canilang mata. At cung caya + ang uica co cañgina,i, nasira ang canilang capayapaan.</p> + <p>Nang mangaling si cabezang Andrés sa Maynila, nang macabayad na sa nasabing + mañga utang, ay tinauag niya si Próspero, at pinañgusapan niya + sa harap ni cabezang Angi at ni Felicitas nang ganito:</p> + <p>Proper, malalaquing totoo ang <i>perjuicio</i> at casiraang guinaua mo sa magulang + mo,t, capatid. Hindi lamang naualan tayo nang pag-aari, cundi puri natin ay + cacalat-calat sa bibig nang tauo. Ipinatatauad namin sa iyo itong lahat nang ito, + datapoua,t, ipinamamanhic din namin sa iyo, na mula ñgayon, at magpumilit cang + tumalicod sa masasamang ugaling pinag-aralan mo sa Maynila; mag-asal ca na nang asal + <i>cristiano</i>, at tumulong ca sa amin sa paghanap nang pagcabuhay. Mahirap man + tayo ñgayon, ay hindi tayo mauaualan nang macacain at nang pananamit natin, sa + pamamaguitan nang tulong at aua nang Pañginoon Dios, cung tayo,i, masisipag sa + <i>trabajo</i>. Malaqui ang aua at pag-ibig ipinaquita namin sa iyo, Proper, caya + gantihan mo rin cami nang capoua aua at nang capoua <a name="Page_72" id="Page_72" + class='pagenum'>Páhiná 72</a>pag-ibig. Ito lamang ang hinihingi namin + sa iyo; subali,t, magiñgat ca rin, Proper, at houag mo acong biguian uli nang + dahilan sa pagpaparusa sa iyo, sapagca,t, cung magcagayon, ay lulubusin co na.</p> + <p>Pinaquingan ni Próspero itong pañgañgaral at pagbabala sa + caniya nang caniyang amba, at humiñgi siyang tuloy nang tauad sa magulang at + capatid, at ipinañgaco pa niya, na hindi na siya gagaua uli nang anomang + icagagalit nila ó icasasama nang loob.</p> + <p>Nang ito,i, matapos, ay nagsapol sila nang bagong buhay, sa macatouid: buhay nang + mahihirap, at hindi na sila mayaman. ¡Subali,t, cataca-taca itong mag-anac ni + cabezang Andrés! ¡Mahihirap man sila ñgayo,y, hindi ninyo + mahahalata ang canilang cahirapan!</p> + <p>Dati sila,i, masisipag at mababait, na parang sinabi co sa itaas; caya nang + sila,i, datnan niyong sacunang sinalita co na; ay ualang catiguil-tiguil sila.</p> + <p>Si cabezang Dales casama ni Próspero ay gumagaua sa buquid, sa bundoc + ó sa bayan, na ualang tahan.</p> + <p>Si cabezang Angi ay nagbibigas ó lumalala nang banig.</p> + <p>Si Felicitas naman, dati-dati ay hindi nananaog sa bahay, cundi sa pagparoon sa + simbahan, ó sa ibang bagay na totoong cailangan, ay gumagaua ñgayon + nang sari-saring luto at pagcain, at itinitinda,t, ipinagbibili niya sa <i>plaza</i>, + umaga,t, hapon. Caya hindi sila,i, nauaualaan nang anomang cailañgan, at ang + canilang lagay ñgayo,i, nagcacaparis din, (cung sa tiñgin nang tauo), + sa dati nilang calagayan.</p> + <p>At sa catunayan, ay magtanong cayo sa canino man dito sa bayan, at asahan ninyo, + na hindi sasabihin sa inyo baga, na ang mag-anac na cabezang Dales ay mahihirap, + cundi ang isasagot sa inyo, na sila,i, maguinhauang tauo, at mayayaman.</p> + <p><a name="Page_73" id="Page_73" class='pagenum'>Páhiná + 73</a>Ñguni,t, ¡oh carupuca,t, caiclian nang mañga bagay-bagay + dito sa mundong maraya! Ang paimbabaong caguinahauaha,t, capayapaan nang mag-anac ni + cabezang Andrés, ay hindi natagal.</p> + <p>Si Próspero, na nararatihan na sa mañga layao nang catauoan, ay + nabibigatan siyang totoo ñgayon at nahihirapan sa pag-aararo, sa pagtaga nang + cahoy at cauayan, sa pagpaparagos, at sa iba,t, ibang <i>trabajong</i> caraniuang + gauin nang caniyang ama na si cabezang Dales.</p> + <p>Caya, nang maguing dalaua ó tatlong lingong magbuhat nang siya,i, + tumutulong sa caniyang ama sa <i>pagtatrabajo</i>, ay dumaing siyang totoo sa + caniyang ina, nang pamamaltos nang camay, nang saquit nang bayuang at nang pamamanhid + nang litid nang boong cataouan niya. Quinauaan siya ni cabezang Angi, pinaligpit niya + sa bahay, at ipinagamot sa mañga <i>mediquillo</i> dito sa bayan.</p> + <p>Nang magcagayon ay naaua naman si cabezang Dales sa caniyang anac, at hindi lamang + hindi ipinagsama niya sa <i>trabajo</i>, cundi bagcus, ay ipinagtagubilin sa mahigpit + cay cabezang Angi, na ipagamot sa mañga <i>mediquillo</i>, at alagaan niyang + maigui.</p> + <p>Datapoua,t, pag naguing iilang arao, at nang mapagmasdan ni Dales, na ang caniyang + anac, ay hindi gumagaling-galing, cung sa <i>pagtatrabajo</i>; ñguni,t, maigui + at malacas siya, cung sa pagligao at paggala, ay nagalit na di hamac, at pinaguicaan + tuloy si Próspero nang masasaquit na uica.</p> + <p>Sumama uli si Próspero sa caniyang amba sa <i>pagtatrabajo</i>, subali,t, + hindi niya panañgatauoanan, at hindi man inaalumana niya ang paggaua, cundi + nagdadahi-dahilan siyang palagui nang sari-sari, gaua lamang nang caniyang catamaran + at masamang ugali.</p> + <p><a name="Page_74" id="Page_74" class='pagenum'>Páhiná 74</a>Uala + siyang cacusa-cusa nang munti man, at nang sabihin co nang biglang sabi; ay hindi + siya gagaua nang ano-anoman, cundañgan ang mahigpit na lagay niya, at ang + catacutan niya sa caniyang amba.</p> + <p>Itong lahat nang ito,i, pinagmamasdan ni cabezang Andrés, at cahima,t, + iquinagagalit niyang totoo, ay pinipiguil na maigui ang caniyang calooban, at hindi + niya pinag-uicaan ang caniyang anac nang anomang uicang may cahalong galit, cundi + pinañgañgaralan niyang banayad na banayad, mangyari lamang mabago ang + caniyang loob at ugali. Subali,t, baga man napaoo nang napaoo, at napapaayon nang + napapaayon ang palamarang Próspero sa mañga pañgañgaral + nang caniyang amba, ay cung sa gaua,i, hindi rin binabago niya ang caniyang masamang + ugali, cundi ang caniya lamang ay siyang sinusunod.</p> + <p>Dahilan dito,i nagdadalamhating palagui ang loob ni Dales, at lalong-lalong + naragdagan itong cadalamhatian nang caniyang loob, nang mabalitaan niya, ang + mañga cabaliuang guinagaua ni Próspero sa mañga babayi, at ang + mañga pagcacautang-utang niya cung saan-saan.</p> + <p>At sa di na natiis niya itong masamang asal nang caniyang anac, ay guinapos niyang + minsan nang madaling arao, itinali sa isang haligui nang bahay, hinampas nang di + biro-biro, at doon pinabayaan niyang maghapon at magdamag.</p> + <p>Nagmamacaauang totoo ang mag-ina ni Pili cay cabezang Andrés, at si + Próspero nama,i, ualang calagot-lagot nang paghingi nang tauad, caya + quinaauaan siya nang caniyang tatay, inalisan siya nang mañga tali, at tuloy + pinañgusapan siya nitong maicsi, ñguni,t, malamán na salita:</p> + <p>Proper, ani cabezang Andrés, Proper, cung sana sa bangca, aco,i, tiguib na + tiguib na, caya cung minamahal mo ang buhay mo at ang buhay co, ay + magpacaiñgat ca na.</p> + <p><a name="Page_75" id="Page_75" class='pagenum'>Páhiná 75</a>Natacot + na totoo, si Próspero dito sa mañga uicang ito nang caniyang tatay, + caya nagmabait siya,t, nagmasipag nang panibago. Datapoua,t, halos di pa bahao ang + mañga sugat nang caniyang pigui, ay nauala na sa caniyang loob ang pagbabala + pati pañgañgaral sa caniya ni cabezang Andrés, at nagsauli siya + sa dati niyang masasamang caugalian.</p> + <p>Itong mañga suson-suson na capighatian nang loob ni cabezang Dales, ay + dumamay rin sa caniyang catauoan, caya hindi nalaon, ay nagcasaquit siya nang isang + mabigat at di maquilalang saquit, (palibhasa,i, uala sa catauoan, cundi nasasaloob), + at baga man guinagamot siya nang mañga mediquillong taga rito, at nang taga + ibang bayan, ay lumalala ang caniyang saquit, (na, uala sa caniyang catauoan cundi na + sa caniyang calooban), at namatay tuloy, pagcatangap nang mañga <i>santo + Sacramento</i>.</p> + <p><i>Segurong-seguro</i> ang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, ay + nagiisip sa canilang sarili, ó nagnanasa cayang maalaman, cung ano baga ang + naguing calagayan, ó buhay caya ni Felicitas, na magmula niyong unang + <i>pagvavacasion</i> ni Próspero dini sa bayan, hangan dito sa pagcamatay nang + caniyang ama. At nang matapatan co ang nasasaloob nang mañga bumabasa nitong + tunay na <i>historia</i>, ay sasabihin co ang lahat nang naalaman co, dito sa + caunting salitang susunod:</p> + <p>Nang <i>nagvavacasion</i> dito si Próspero, at natatantong maigui ni Pili + ang caugalian, at ang iba,t, ibang caisipan nang caniyang capatid, tungcol sa + mañga bagay nang caloloua, at sa mañga asal nang tauong cristiano, ay + pinaroonan niyang uli ang aming Cura, at doon cumuha nang sanguni: at ang uica nang + aming cagalang-galang na Padre Cura sa caniya,i, ganito:—Felicitas, uala acong + naalamang gamot sa saquit ni Próspero, cundi ang siya,i, ialis nang magulang + mo sa Maynila at ioui dito sa bayan.</p> + <p><a name="Page_76" id="Page_76" class='pagenum'>Páhiná 76</a>Ayon + dito sa hatol na ito,i, <i>oras-oras</i> ipinamamanhic ni Felicitas sa caniyang + magulang, na houag baga paluasin nilang uli si Próspero sa Maynila, cundi + patirahin na siya dito sa bayan, baca, aniya, baca, pó,i, mapahamac, cung + mapalayo sa inyo.</p> + <p>Subali,t, hindi rin nacamtan niya ang cahiñgian, baga man siya,i, + tinutuluñgan nang aming mahal na Padre Cura. Ang isinasagot cay Pili nang + mag-asaua ni Angi, at ang minamatouid nila,i, ualang-uala silang naquiquitang masama + cay Proper, cundi ang mañga gaua-gauang ugalit nang cabinataan, na, mauauala + rin ainila, cung siya,i, mag-aaral pa nang caunti sa Maynila.</p> + <p>Sa icatlong taon nang pagcatira ni Prospero sa Maynila, ay may dumating dito sa + bayan na isang balita, na di umano rao,i, si Próspero ay hindi na nag-aaral na + siya,i, inuusig na palagui nang caniyang mañga pinagcacautañgan; na + siya,i, <i>hinabla sa Juzgado,</i> cung macailan na dahilan sa gayong mañga + bagay; na siya,i, paganoo,t, paganoon.</p> + <p>Itong balitang ito,i, hayag na hayag, at calat na calat dito sa boong bayan, caya + si Felicitas, dala nang malaquing capighatian nang caniyang dibdib, ay isinumbong + niya itong lahat na manga bagay na ito sa caniyang magulang, at nag-uica uli sa + canila, nang mangyari ay paouiin na nila si Próspero dito sa bayan, nang + maputol at matapos ang ganoong mañga carumal-dumal na pagbabali-balita nang + tauo.</p> + <p>Pagsusumbong nang gayon ni Felicitas sa caniyang magulang, ay quinagalitan siya,t, + pinañgusapan pa ni cabezang Angi nang ganito:—Houag cong + <i>magosiosa</i>, Pili, at houag cang maquialam sa mañga gaua namin nang amba + mo, at cami ang nacacaalam niyang mañga bagay na iyan, at hindi + cailañgan na cami ay turuan mo pa. ¿Baquit icao,i, maniniuala sa + mañga sabi-sabi nang tauo, na <i>puro</i> gaua nang canilang capanaghilian sa + atin? Caya tahanan mo iyang salita mong iyan.</p> + <p><a name="Page_77" id="Page_77" class='pagenum'>Páhiná + 77</a>Nagolomihanang totoo si Felicitas pagcariñgig nitong + pañguñgusap nang caniyang ina, at hindi na siya cumibo. Subali,t, sa di + mapalagay-lagay ang caniyang loob, ay isinanguni niya sa caniyang Cura,t, Confesor + itong lahat nang ito. Pinaquingan nang aming Cura ang mañga isinasanguni ni + Felicitas sa caniya, at itinanong pa siya cay Pili ang iba,t, iba, at pagcatapos, ay + naghatol siya cay Felicitas; na houag na siyang cumibo magpumilit siyang + magpacabanal, at ipamahala na niya sa Pañginoon Dios ang lahat na yaon.</p> + <p>Sinunod ni Felicitas ang hatol at bilin nang aming Cura sa caniya, at hindi na + siya umimic. Ang lahat na naquiquita niya,t, naririñgig tungcol cay + Próspero, ay tinitiis niya sa caniyang sarili, at sa Pañginoon Dios + inihahain.</p> + <p>Sasabihin co na ang lahat sa mañga catagang uica. Ang lagay ni Felicitas sa + panahong yao,i, siyang-siya nang lagay nang isang <i>macetas</i>, na hindi dinidilig + na nalalanta,t, nalalanta, natutuyo,t, natutuyo at sa calauna,i, namamatay. Ganito, + anaquin, ang lagay ni Felicitas, nang inioui rito nang caniyang magulang si + Próspero na mangaling sa Maynila, at nang maipagbili na nila ang canilang + pag-aari, sa pagbabayad nang mañga utang niyong palamarang anac at + capatid.</p> + <p>Nang naririto na sa bayan si Próspero, at natantong uli ni Felicitas ang + caniyang asal at ugali, ay sumaquit na lalo ang caniyang loob, caya baga man + pinagticahan niya, na hindi na siya quiquibo; ay hindi rin matiis, palibhasa,i, + inaari niyang malaquing casalanan ang di pagsasabi nang totoo sa caniyang capatid; at + dahilan dito,i, sinira niya ang caniyang dating pagtitica, at pinañgaralan + niya si Próspero, (cung macailan), sa mañga lihim, at sa mañga + banayad na banayad at mahusay na pañguñgusap. Datapoua,t, sa di siya,i, + paquingan ni Proper, cundi siya pa ang <a name="Page_78" id="Page_78" + class='pagenum'>Páhiná 78</a>quinagagalitan at pinag-uiuicaan nang + masama, ay itinicom niya ang bibig, at hindi na siya umimic nang munti man. + Pinagsisipagan niya lamang ang paggaua, nang siya,i, macatulong-tulong sa caniyang + magulang sa paghanap nang pagcabuhay; guinaganap niyang ualang sala ang caniyang + mañga dating <i>devosion</i>, at hindi na siya naquiquialam sa ano pa mang + bagay.</p> + <p>¡Naca-aaua mandin si Felicitas, cung pagmasdan ninyo ang caniyang casipagan + at panoorin ninyo ang caniyang muc-hang payat, putlain at malumbayin pa!</p> + <p>Ito, inuulit cong sabihin, ang calagayan nang loob at catauoan ni Felicitas doon + sa panahong yaon, at nang mamatay ang caniyang amba.</p> + <p>Ñgayo,i, itutuloy co na ang pinutol cong salita.</p> + <p>Nang mautas na si cabezang Andrés at malibing na sa <i>panteon</i>, at + natapos ang pagsisiam, naugaling gauin naming mañga tagalog, ay tinauag ni + cabezang Angi ang caniyang anac na si Próspero at pinañgusapan nang + ganito:</p> + <p>Proper, anac co, talastas mo na ang pagmamahal namin sa iyo, caya ipinamamanhic + namin sa iyo, na icao,i, magbait na, at pañgasiuaan mo ang caunting pag-aaring + itinira sa ating nang nasira mong amba. Naalaman mo rin, na ualang ibang sucat nating + asahan pagcabuhay, cundi ang ating sariling hanap, caya gumaua tayong para-para, at + hindi tayo mauaualan nang macacain sa tulong at aua nang ating Pañginoon + Dios.</p> + <p>Pagcatapos nitong salita ni cabezang Angi, ay ipinañgaco ni Próspero + sa caniyang inda at capatid, na siya,i, magbabait na, at hahalili sa caniyang + nasirang ama, sa pañgañgasiua nang canilang pag-aari; at ang uica + pa:—Nanay, houag, po, ninyong alaalahanin ang ano pa mang bagay sa ating + pamamahay; at acong bahala sa lahat.</p> + <p><a name="Page_79" id="Page_79" class='pagenum'>Páhiná 79</a>Naniuala + si cabezang Angi sa pañgaco nang caniyang anac, at naniuala naman si + Felicitas; subali,t, iba ang nangyari.</p> + <p>Naalaman na nang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, na si + Próspero,i, ualang cacusa-cusa sa <i>trabajo</i>, naalaman din nila, na cung + caya,i, gumagaua-gaua si Proper nang daco noong arao,i, alang-alang lamang sa + catacutan niya sa caniyang namatay na ama; at natatanto naman nila, na si Proper ay + ualang caisipisip at ualang catiñgintiñgin sa caniyang pamamahay. At + nang ipahayag co ang totoong nasasacalooban co,i, sasabihin co pa ñgayon, na + ang pagcamatay ni cabezang Dales, ay iquinalumbay ni cabezang Angi nang di hamac, at + iquinabacla nang loob ni Felicitas; datapoua,t, bagay cay Próspero,i, ang + damdam co,i, siya,i, natotoua, nang malaquing toua, baga man nagcucunouari siya,i, + nalulungcot.</p> + <p>Dito sa mañga susunod na salita,i, maquiquilala ang pagcatotoo nitong + aquing paghihinala.</p> + <p>Ayon sa pañgaco ni Próspero sa caniyang ina at capatid, na siya + baga,i, mañgañgasiua na lahat, na para nang guinagaua nang caniyang + tatay, ay ipinagcatiuala sa caniya ni cabezang Angi ang pamamahala sa mañga + hayop, at sa mañga lupang bubuquiring natitira pa sa canila.</p> + <p>Nang magcagayon, ay isip ninyo,i, tototoohanin ni Próspero ang caniyang + pañgaco. Uala siyang catiguil-tiguil. Mamaya,i, pinaliligoan niya ang canilang + tatlong calabao; mamaya,i, nangdadamo siya, ó nañgañgahoy caya; + ñgayo,i, pinag-iigui niya ang bacuran nang canilang bahay, ó linilinis + ang canilang looban; ó cung dili caya,i, naghuhusay-husay siya nang + mañga casangcapan sa pamamahay. At ang lalong caguila-guilalas dito,i, hindi + na siya nagsasalual sa mañga gauang ito, cundi mañga <i>putol</i> + lamang. ¡Subali,t, itong casipagang ito,i, hindi natagal!</p> + <p><a name="Page_80" id="Page_80" class='pagenum'>Páhiná + 80</a>¿At sa di gayon? ¡Uala na siyang quinatatacutang ama! ¡Ang + caniyang ina at capatid ay hindi niya quina-aalang-alañganan nang munti man! + At ang lumalalo sa lahat: ¡ay ualang-uala sa caniyang calooban, ang pagbabalic + loob sa Pañginoon Dios! Caya,i, nanariua nang panibago sa caniyang puso, ang + quinararatihan niyang masasamang ugali, at nagsauli rin sa dati.</p> + <p>Dahilan dito,i, uala pang sangbuan siya sa caniyang bagong pagcalagay ó + catungculan, ay namatay sa gutom ang isang calabao nila, gaua nang capabayaan ni + Próspero.</p> + <p>Sumapit ang panahon nang pagtatanim, at ang caunting palayan nila,i, hindi + natamnan, dahilan sa capabayaan ni Próspero.</p> + <p>Pagcamaya-maya,i, nauala, rao, ang uica ni Próspero, ang isa pa nilang + calabao, bago-bago,i, nang usisain ni cabezang Angi ay nabalitaan niya, na di + umano,i, ipinagbili ni Proper sa pagbabayad nang ibang mañga utang niya.</p> + <p>Sa catagang uica: hindi pa naboo ang sangtaong arao magmula nang pagcamatay ni + cabezang Andrés, ay dinaquip si Próspero nang <i>justicia</i> at piniit + sa tribunal, dahilan sa paghahabla sa caniya nang maraming tauo.</p> + <p>Humarap si cabezang Angi sa Tribunal at inusisa niya doon itong nangyaring ito sa + caniyang anac, at ipinahayag sa caniya nang Maguinoong Capitan, na cung caya + <i>napepreso</i> doon si Proper, ay dahilan sa cacapalan nang caniyang utang, na + hindi binabayaran, at dahilan naman sa mañga <i>reclamo</i> ni Capitang Juan + Gavi, bagay sa caniyang anac na dalaga, at mañga <i>habla</i> ni cabezang Teo + Mauiling tungcol sa caniyang asaua, at cung ano-ano pang sinabi nang Maguinoong + Capitan.</p> + <p>Nang mariñgig ni cabezang Angi ang mañga sinasalita sa caniya nang + <a name="Page_81" id="Page_81" class='pagenum'>Páhiná 81</a>aming + Capitan, ay namutla siya,t, nasindac na totoo, na hindi macaquibo, at hindi + macapag-uica, at hindi man macaiyac; tila mandin nahahalañgan ang caniyang + lalamunan, at natutuyo ang luha nang caniyang mata caya nang pagmasdan nang + Maguinoong Capitan ang masamang tayo ni cabezang Angi, ay pinaoui siya, at ang uica + sa caniya:</p> + <p>—Cayo, pó,i, umoui muna, cabezang Angi, at mapalagay-lagay, + pó, cayo nang loob, at bucas, pó, nang umaga, cung may aua ang + Panginoon Dios, at tayo,i, nabubuhay pa, ay pumarito cayo, at atin pong husain itong + mañga bagay na ito.</p> + <p>Umoui ñga si cabezang Angi, at sinamahan nang isang <i>oficiales</i> na + camag-anac niya, na baca cung mapaano siya sa daan, at nang dumating sa bahay, ay + sinalubong siya ni Felicitas sa catapusan nang hagdan. Pumanhic si cabezang Angi, at + biglang bigla,i, niyapus niyang totoo itong si Felicitas, at napaiyac nang + catacottacot. Naghimatay tuloy si Pili nang maquita ang anyo nang caniyang inda, at + cundañgan ang <i>officiales</i> na casama ni Angi, ay naboual at napagulong sa + hagdan ang mag-ina.</p> + <p>Nang magcaganito,i, sumigao ang <i>oficiales</i>, at dinaluhan sila tuloy nang + mañga capitbahay, at nang manga camag-anac, at malaquing totoo ang nangyaring + ligalig doon, gaua nang caramihan nang tauo.</p> + <p>Ang iba,i, gumagamot-gamot cay Pili.</p> + <p>Ang iba,i, umaalio, alio cay cabezang Angi.</p> + <p>Ang iba,i, humahanap nang <i>mediquillo</i>, at ang iba nama,i, cumacaon nang + <i>confesion</i>.</p> + <p>Gulong-gulo silang lahat, na ualang ibang naquiquita,t, naririñgig, cundi + utos dito, utos doon, tauag sa magcabi-cabila, at tacbuhan nang lahat.</p> + <p><a name="Page_82" id="Page_82" class='pagenum'>Páhiná + 82</a>Subali,t, nang dumating ang aming mahal na Padre Cura,i, tumahimic nang caunti + ang mañga tauo, dahilan sa malaquing pag-ibig at caalang-alañgan nila + sa caniya.</p> + <p>Pagcapanhic nang aming Cura sa bahay ay inusisa agad sa mañga tauong + caharap ang bagay ó dahilan nang pagcacasaquit at paghihimatay ni Felicitas, + at capagcaraca,t, sinaysay nang <i>oficiales</i> ang caniyang naquita,t, + naalaman.</p> + <p>Nilapitan tuloy nang Cura ang maysaquit: <i>pinulsuhan</i>: tiningnan ang lagay + nang muc-ha; tinauag pa niya nang malacas si Felicitas; at sa di cumiquilos-quilos + ang maysaquit, ay agad-agad nagsoot ang Cura nang <i>roquete</i> at <i>estola</i>, + pinagcalooban niya ang nanghihimatay nang caniyang mahal na <i>absolución</i>, + at tuloy pinahiran nang <i>Santong Lana</i>.</p> + <p>Hindi namatay si Felicitas doon sa pagcacasaquit na yaon, datapoua,t, naguing + sampuong <i>oras</i> bago siya,i, masaulan nang pag-iisip; at nang siya,i, pagsaulan + nang ganoon, ay nagcataong naroroon ang aming Padre Cura.</p> + <p>Pinagmamasdan siyang maigui nang aming Cura, pati nang ibang mañga caharap + doon, na lubhang marami, at naramdaman nila, na madalas na madalas ang paghibic ni + Felicitas, at malacas ang tulo nang luha sa caniyang mata, caya lumapit ang Cura, at + quinausap si Pili nang ganito:</p> + <p>—¡Felicitas, Felicitas!</p> + <p>—Pó, ang sagot ni Pili.</p> + <p>—¿Naquiquilala mo aco?</p> + <p>—Oo pó.</p> + <p>—¿Sino baga aco?</p> + <p>—<a name="Page_83" id="Page_83" class='pagenum'>Páhiná + 83</a>Cayo, po, ang aming Cura at aquing Confesor.</p> + <p>—¿Ay anong nararamdaman mo? sabihin mo sa aquin baca mayroon acong + naalaman gamot.</p> + <p>—Uala, pó, acong nararamdamang anomang saquit.</p> + <p>—¿At ano,t, icao,i, umiiyac?</p> + <p>—Ay auan co, pó, cung baquit hindi co, pó, mapiguil-piguil + itong aquing luha.</p> + <p>—Houag mong piguilin ang uica nang Cura, houag mong piguilin, Felicitas, + iyang luha mo: pabayaan mong tumulo at umagos, at siyang macaguiguinhaua sa iyo.</p> + <p>Itinanong tuloy nang Cura sa caniya cung ibig niyang magcompisal, at ang sagot ni + Pili ay ganoon:</p> + <p>—Houag pó, muna, Amo, at tila,i, hindi pa mahusay ang aquing + pag-iisip. Sa iba pong <i>oras</i> ay ipasusundo co cayo cung baga hindi pó + ninyo minamasama.</p> + <p>—¿Baquit mamasamain co iyan? ang uica nang Cura; magpasabi ca lamang + sa Convento, at aco,i, paririto agad.</p> + <p>—¡Salamat, pó, Amo, ang Pañginoon Dios ang gumanti sa + inyo!</p> + <p>Tumindig na ang aming Cura sa quinauupuang bangquillo, at nagpaalam na, subali,t, + bago siya,i, umalis, ay nagbilin cay cabezang Angi nang mañga gamot, na dapat + niyang gauin sa maysaquit.</p> + <p>Dalauang arao lamang nacahiga si Felicitas sa banig; at nang siya,i, + malacas-malacas na, at nacapagbañgon, ay isinanguni sa caniya ni <a + name="Page_84" id="Page_84" class='pagenum'>Páhiná 84</a>cabezang Angi, + cung ano-ano caya ang mabuting gauin sa pagbabayad nang mañga utang ni + Próspero; at ang sagot ni Felicitas ay ganito:</p> + <p>—Cayo póng bahala, nanay. Gauin pó, ninyo ang balang + minamatapat nang inyong calooban, at aco po,i, sunod-sunoran sa inyo, at + tutuluñgan co po, cayo, sa boong macacayanan co, sa paghanap nang macacain + natin.</p> + <p>Alinsunod dito sa mabuting paquiquiayon ni Felicitas sa caniyang ina, ay + ipinagbili ni cabezang Angi ang canilang calabao na isang natitira; isinanla niya ang + canilang mañga palayan, at naparoon siyang tuloy sa Tribunal; at doon sa harap + nang Maguinoong Capitan, at nang ibang mañga sacsi, ay nagbayad siya nang + mañga utang ni Próspero.</p> + <p>Datapoua,t, hindi rin natapos ang gulo at <i>paghahablahan</i>, sapagca,t, ang + mañga naturan co, na si Capitang Juan at si cabezang Teo,i, hindi pumayag sa + capamanhican ni cabezang Angi at sa cahatulan nang aming Maguinoong Capitan, cundi + itinuloy nila ang canilang usap sa <i>Juzagado</i>, sa Maynila, at dahilan dito,i, + tinauag si Próspero nang isang <i>órden</i> nang <i>Señor + Alcalde mayor</i> at inihatid sa Maynila, at doon piniit siyang uli sa bilanguan.</p> + <p>Marami sana ang masasabi co tungcol dito sa bagong nangyaring ito; subali,t, nang + houag baga,i, mapacahaba ang aquing salita, ay lalactauan co ang marami at + malamán na mañga bagay-bagay, at sasabihin co lamang itong mañga + susunod:</p> + <p>Sa malaquing pag-ibig ni cabezang Angi, na macaligtas at macalabas sa + <i>carcel</i> ang caniyang anac, na si Próspero, at macaoui dito sa bayan, ay + ipinagbili niya ang lahat-lahat nang pag-aari nila; pati bahay, pati <i>solar</i>, + pati <i>alhajas</i>, na ualang-ualang natira sa canilang mag-ina ni Felicitas, cundi + ang canilang damit lamang.</p> + <p><a name="Page_85" id="Page_85" class='pagenum'>Páhiná 85</a>Iniluas + ni cabezang Angi ang salaping inipon niya; at ang iba,i, ibinayad niya sa + <i>abogado</i> ni Próspero; ang iba,i, ibinigay sa <i>alcaide</i> sa + <i>carcel</i>, nang siya baga,i, pahintulutang dumalao sa caniyang anac; ang iba,i, + guinugol niya sa caniyang pagcain; at ang iba,i, isinabog niya cung saan-saan, + mangyari lamang siya,i, tuluñgan sa pagtatangol cay Próspero.</p> + <p>Bucod dito,i, napaampon siya sa lahat nang mañga caquilala at di caquilala + niya, at nang sabihin co sa madaling salita; ay ualang di guinaua niyang capamanhican + sa pagcacaliñga sa caniyang anac.</p> + <p>Datapoua,t, naubos ang salaping dala niya, napagod siya nang di hamac, nang + calalacad dito,t, doon, at hindi lamang hindi pinaquingan ang caniyang pag-iiyac, at + ang mañga caraiñgan nang caniyang mañga caquilala at camag-anac, + na pinintacasi niya, cundi bagcus ay nanaog ang isang mahigpit na hatol at + <i>sentencia</i>, na ang iniuutos doon, ay:—ipadala agad sa Balabac si + Próspero "Baticot anac ni don Andrés Baticot at ni doña + María Dimaniuala, na taga Tanay; dahilan sa caniyang masasamang caugalian at + <i>antecedentes</i> at dahilan sa mañga <i>perjuiciong</i> guinaua at + guinagaua niya sa caniyang capoua tauo."</p> + <p>Ayon dito sa utos na ito,i, dinala ñga si Próspero doon sa Balabac, + at doon dao,i, namatay, ang balita nang tauo.</p> + <p>Sa uala nang magaua si cabezang Angi sa Maynila, ay umoui rito; datapoua,t, bago + siya,i, macarating dini, ay nagpalimos sa mañga bayan-bayang dinadaanan niya, + palibhasa,i, uala siyang bauon, at uala namang <i>cuartang</i> ibibili nang cacanin. + Caya, gaua nang malaquing cahihiyan, capagura,t, calumbayan niya,i, bangcay na + mistula ang caniyang anyo, nang siya,i, dumating dito sa bayan.</p> + <p><a name="Page_86" id="Page_86" class='pagenum'>Páhiná + 86</a>¡Caunting namatay na patuluyan si Felicitas, nang maquita niya ang + caaua-auang lagay nang caniyang inda! Nguni,t, nagpacalacas siya nang loob; inaliu pa + ang caniyang ina; binihisan niya; pinacain; pinahiga sa banig, at ang lahat na,i, + guinaua niya, nang macatulong at macapagbigay guinahaua sa caniyang iniibig na ina. + ¡Pati catauouan niya,i, nalimutan, dahilan sa pag-aalila,t, pamimintuho sa + caniyang ina!</p> + <p>Nang mahusay-husay na si cabezang Angi, ay inusisa sa caniya ni Felicitas ang + lagay ni Próspero. Sinaysay ni cabezang Angi ang lahat, na ualang inilihim, at + nang mabalitaan ni Pili ang nangyari sa caniyang capatid, ¡ay ina co! parang + natangal ang lahat nang litid nang caniyang cataouan, caya magpacalacas-lacas man + siya,t, magpacatibay-tibay man nang loob, ay nahapay rin siya.</p> + <p>Sinabi co cañgina, na ang catauoan ni Felicitas doon sa panahong yaon, ay + buto,t, balat lamang. Subali,t, gayon man, ay sapagca,t, ang caniyang cabanala,i, + malaqui, at caniyang caloloua,i, buhay na buhay, ay pinipilit nang pinipilit niya ang + caniyang catauoan sa <i>pagtatrabajo</i>, at nacagagaua-gaua rin siya nang + icatutulong sa canilang paghahanap buhay. Datapoua,t, nang mariñgig niya sa + caniyang ina, ang quinasapitan ni Próspero, ay naualan siya nang dating + catibayan nang loob, at napahiga na sa banig, na hindi na siya + nacapagbañgon.</p> + <p>Nang magcaganito,i, ipinatauag ni Felicitas na agad-agad ang aming Cura at + caniyang confesor, at doo,i, <i>nagcompisal</i> siya nang mahusay, at nang + quinabucasan niyo,i, dinalhan siya nang <i>Santo Viático</i>, at pinahiran + siyang tuloy nang <i>Santo Oleo</i>.</p> + <p><a name="Page_87" id="Page_87" class='pagenum'>Páhiná 87</a>Nang + dacong hapon niyon ding arao na yaon, ay dinalao si Pili nang aming cagalang-galang + na Padre Cura, at inusap ang maysaquit nang ganoon:</p> + <p>—¿Felicitas, baca mayroon cang caramdaman sa catauoan mong + iquinahihiya mong sabihin?</p> + <p>—Ualang-uala, pó, ang banayad na sagot ni Felicitas, ualang-uala, + pó, Among nararamdaman acong saquit sa aquing catauoan cundi isang malaquing + cahinaan lamang.</p> + <p>—¿Baca caya, ang ulit nang Cura, sa bulong lamang, at sa lihim na + salita, baca caya may nacasusucal nang calooban mo? Cung baga mayroon, ay houag mong + ilihim sa aquin, cundi sabihin mo,t, ibulong sa aquin, nang cata,i, gamuti,t, + hatulan.</p> + <p>—Ualang-uala, pó, Among nacasusucal nang loob co ñgayong oras + na ito, cundi ang pag-aalaala co lamang sa aquing ina at sa aquing capatid, na baca, + po,i, cung mapaano sila dito sa <i>mundo</i>.</p> + <p>—¿Masama, baga, ang bagong tanong nang Cura cay Pili, masama baga ang + loob mo sa capatid mong si Próspero?</p> + <p>—Uala, pó, ang sagot ni Felicitas, uala, pó; hindi aco + nagagalit sa aquing capatid, at uala naman acong masamang loob sa caniya, cundi + bagcus, ay quinacaauaan co, pó, siyang totoo, at ipinanalañgin co + siyang <i>oras-oras</i> sa Pañginoon Dios, nang siya po,i, biguian nang + Pañginoon Dios nang buhay at <i>gracia</i>. Datapoua,t, mayroon pó, + acong ipagcocompisal sa inyo ang ibang bagay, tungcol din dito sa itinatanong + pó, ninyo sa aquin, na baca sacali,t, aco,i, nagcasala sa harap nang ating + Pañginoong Dios.</p> + <p>Tila, pó,i, aco,i, mamamatay na, subalit, ang pagcatalastas co, po,i, hindi + ang anomang saquit nang catauoan co ang iquinamamatay co, cundi <a name="Page_88" + id="Page_88" class='pagenum'>Páhiná 88</a>ang malaquing capighatiang + dinamdam nang aquing loob, dahilan sa mañga guinaua ni Proper magmula niyong + siya,i, nag-aaral sa Maynila, na hangan ñgayong panahong ito. Caya, pó, + cung itong di co pagtitiis nang mañga caculañgan nang aquing capatid, + ay naguing casalanan co sa harap nang ating Pañginoon Dios, ay + <i>iquinucumpisal</i> co, pó, sa inyo itong aquing casalanan, at + inihihiñgi cong tauad sa Pañginoon Dios at sa inyo, at inaantay co, + pó, ang inyong mahal na <i>absolucion</i> dito sa aquing casalanan, na + pinagsisisihan cong totoo.</p> + <p><i>Pagcapagcompisal</i> nang ganito ni Felicitas, ay binuloñgan siya nang + aming Cura nang caunting <i>oras</i> at binendicionan niyang tuloy.</p> + <p>Pagcatapos na pagcatapos nito,i, biglang sumigao si Felicitas nang + gayon:—Amo, ina, Proper at cayo pong lahat, ay patauarin, pó, ninyo aco, + at aco,i, tinatauag na nang ating Dios at Pañginoon.—At nang macasigao + nang ganoon, ay napatid ang caniyang hiniñga.</p> + <p>Uala acong naquita, at uala rin acong nabalitaang libing na para nang guinaua sa + bangcay ni Pili.</p> + <p>At caya,i, nagcaganito,i, sapagca,t, si Felicitas ay naquiquilala nang boong + bayan; naalaman din nang bayan ang caniyang ugali at cabanalan; at napagtatalastas + naman nang lahat ang mañga hirap nang catauoan at loob na dinaanan niya; at + cung caya, sa isang cusa nang loob, na ualang nagtutulac sinoman, ay pinagcaisahan + nang lahat nang mañga dalaga dito sa bayan, na mag-ambag sila nang + macacayanan, nang magaua cay Felicitas ang isang mahal na libing.</p> + <p>Ayon dito sa pinagcasundoan nang mañga dalaga, ay nagsidalo silang lahat sa + bahay nang patay, at ang iba,i, nagdala nang <i>candila</i>, ang iba,i, <a + name="Page_89" id="Page_89" class='pagenum'>Páhiná 89</a>nagdala nang + damit na igagaua nang sapot, at iba,i, may taglay na mañga + <i>puntas-puntas</i> at mañga <i>listong</i> igagayac sa saplot at sa + <i>ataul</i>, (cabaon), at lahat-lahat na para-para,i, nananahi at tumutulong sa + anomang gagauin, at nag-abut pa cay cabezang Angi nang ambag na salaping canilang + nacayanan.</p> + <p>Ang mañga <i>campana</i> sa Simbahan ay ualang tiguil magmula nang mamatay + si Pili. Maya,t, maya,i, <i>nagpeplegaria</i>.</p> + <p>Nang sumapit ang <i>oras</i> nang paglilibing, ay nagsiparoon sa quinamatayang + bahay ang lahat nang mañga dalaga, na <i>pare-parejo</i> ang canilang + mañga soot, at pauang may dalang candila, at nag-aagauan sila nang paglalabit + nang <i>ataul</i>.</p> + <p>¡Matotoua ang sino mang macapanood sa <i>calzada</i> niyong libing na yaon, + at <i>segurong-seguro,i,</i> hindi aacalain niya, na yao,i, isang libing, cundi ang + sasabihin niya, na yao,i, isang <i>procesion</i> nang mahal na arao!</p> + <p>Ang soot naman nang aming Cura at nang mañga <i>sacristan</i>, at ang + mañga gayac sa Simbahan, ay pulos na <i>primera clase</i>.</p> + <p>¿Ano pa? Ang <i>canta</i> nang mañga <i>cantores</i>, ay tila mandin + maririquit sa dating <i>quinacanta</i> nila sa mañga libing. Caya ang uica co + cañgina, na uala acong naquita, at uala acong nabalitaan libing, na para nang + guinaua cay Pili....</p> + <p>Natapos na ang libing, at ibinaon sa <i>panteon</i> ang bangcay ni Felicitas, at + nagsioui na sa cani-canilang bahay ang mañga naquiquipaglibing sa caniya.</p> + <p>Naiuan nang mag-isa si cabezang Angi dito sa <i>mundo</i>, at sa uala siyang + pag-aari, at sa ualang macacain, at sa ualang pagtitirhang bahay, ay <a + name="Page_90" id="Page_90" class='pagenum'>Páhiná 90</a>naquisuno siya + sa isang camag-anac niya, na maigui-igui ang pagcabuhay. At baga man mabuti ang + pagtiñgin at pag-aalaga sa caniya nitong caniyang camag-anac, ay hindi + gumagaling-galing ang loob ni cabezang Angi. Caya palaguing nalulumbay siya,i, + nalulungcot, at hindi natutuyo-tuyo ang luha sa caniyang mata, gaua nang malaquing + pighati, at hindi nalauo,i, naratay sa banig at namatay rin....</p> + <a name="Page_91" id="Page_91" class='pagenum'>Páhiná 91</a> + <h3 class='u'><i>CATAPUSAN</i></h3> + <p>Natatanto na nang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, ang naguing buhay + at camatayan ni na cabezang Andrés Baticot.</p> + <p>Subali,t, bago co tapusin itong aquing isinusulat, ay mayroon acong ipauunaua sa + canila.</p> + <p>¿Baquit caya ang mag-anac ni cabézang Dales, na mababait na tauo, at + dati-dati ay mayayaman, na parang sinabi co sa itaas, ay naguing mahihirap, na macain + man ay uala?</p> + <p>Baquit caya ang cadalamhatian nang loob, ay siyang iquinamatay ni cabezang Dales, + ni cabezang Angi, at ni Felicitas?</p> + <p>Ay ualang-ualang ibang dahilan, cung sa aquing pagcatalastas, cundi ang malaqui at + <i>locong</i> pag-ibig nang mag-asaua ni Dales, na ang canilang anac na si + Próspero,i, mag-aral sa Maynila.</p> + <p>Ualang-ualang ibang dahilan, cung sa aquing acala, cundi ang catigasan nang ulo + nang naturang mag-asaua, at ang caayauan nilang maquinig nang mañga matotouid + na hatol nang aming Padre Cura, at nang mañga mahigpit na capamanhican sa + canila ni Felicitas, na houag bagang papag-aralin nila si Próspero sa + Maynila.</p> + <p>¡Cahimanauari, ay paquinabañgan nang aquing capoua tagalog itong + caunti cong capaguran sa pagtatala dito sa <i>papel</i> na ito nang mañga + naquita nang aquing mata, at nariñgig nang aquing taiñga!</p> + <p>¡Mag-aral na ang mañga magulang, at mag-aral pati ang mañga + anac <a name="Page_92" id="Page_92" class='pagenum'>Páhiná 92</a>dito + sa tunay na salitang ito nang casasapitan nila capoua, <i>cung paañgatin nang + mañga magulang ang canilang mañga anac sa tapat na calalaguian, at + ilipat ó icana caya sa hindi tapat ó cahiyang na calagayan</i>.</p> + <p>Sa bayan nang Tanay, sa icadalauangpuo,t, isang arao nang buan nang Abril nang + taong sanglibo ualong daan, tatlong puo,t, tatlo.</p> + <br /> + <p class="noind"><i>Antonio Macunat</i>.</p> + <hr style="width: 65%;" /> + <a name="Page_93" id="Page_93" class='pagenum'>Páhiná 93</a> + <h2><a name="V" id="V"></a>V</h2> + <p>Pagcatapos nang pagbasa nito,i, tiniclop ni tandang Basio ang <i>librong</i> + caniyang tañgan, pinahiran nang <i>paño</i> ang caniyang mata, at ang + uica sa aquin:</p> + <p>—Tapus na, pó, ang <i>historiang</i> isinulat nang aquing nasirang + ama. ¿Ano, pó, ang inyong tiñgin, ó sabi caya sa + mañga napapalaman dito sa salitang ito?</p> + <p>—Minamabuti co pó, ang sagot co, minamabuti co pó, ang lahat, + subali,t, tila, pó,i, ang tatay ninyo ay hindi caraniuang <i>indio</i>, cundi, + ang bintang co po,i, siya,i, nag-aral din nang caunti.</p> + <p>—Uala pó, ang uica nang matanda, uala po. Ang tatay co pó, ay + paris co ring ualang pinag-aralan cundi ang bumasa, sumulat, ang dasal at caunting + cuenta, at pagcatapos niyon, ay hindi na humiualay siya sa calabao. Uala po, caming + pinagcacaibhang dalaua nang tatay co, cundi ang siya,i, matino ang bait at matalas + ang pag-iisip, at aco po,i, hindi.</p> + <p>Hindi na aco sumagot sa mañga catouiran ni tandang Basio, sapagca,t, aco,i, + nag-aantoc na. At saan di aco,i, mag-aantoc? Ang pagbasa niya,i, madalang na + madalang, palibhasa,i, matanda na siya, at malabo-labo na ang caniyang mata, caya + matagal nang totoong bago matapos ang pagbasa niya nang <i>historiang</i> isinulat + nang caniyang ama. Sumisicat na ang liuayuay nang ito,i, matapos, at cung caya,i, + nagpaalam na aco sa caniya, at ipinañgaco co sa caniya, na pagcapahinga co + nang caunti, ay babalican co siya.</p> + <hr style="width: 65%;" /> + <a name="Page_94" id="Page_94" class='pagenum'>Páhiná 94</a> + <h2><a name="VI" id="VI"></a>VI</h2> + <p>Pinaroonan co ñga uli ang aquing caibigan na si tandang Basio nang dacong + hapon niyong ding umagang yaon, at pagcatapos nang pagcocomustaha,t, pagbabatian + namin, ay inusisa niyang pilit sa aquin, cung ano ang isinasaloob cong tungcol sa + laman nang <i>historiang</i> isinulat nang caniyang amba, at ang aquing sagot ay + ganito:</p> + <p>—Sinabi co na pó, sa inyo cañginang madaling arao, bago + tayo,i, maghiualay, na minamariquit co ang lahat na sinasalita roon nang inyong ama. + Datapoua,t, ngayo,i, dadagdagan co ang aquing sinalita cañgina, at sasabihin + co pó, sa inyo, na ang nangyari sa mag-anac ni cabezang Andrés Baticot, + ay hindi caraniuang nangyayari sa iba, cundi parang isang pagcacataon lamang; caya + hindi dapat na cayo pó,i, tumungton diyan sa nangyaring iyan, sa pagpapatibay + nang pasiya ninyo, na di umano,i, masamang totoo, na ang mañga <i>indio,i,</i> + nag-aaral nang uicang castila, ó iba pang bagay na carunungan sa Maynila.</p> + <p>—<a name="Page_95" id="Page_95" class='pagenum'>Páhiná + 95</a>Hindi co pó, sinasabi, ang matinding sagot sa aquin nang matanda, hindi + co, pó sinasabi na ang lahat, na pag-aaral sa Maynila,i, quinasasapitan + ó casasapitan caya na para nang nasapit ni Próspero at nang caniyang + magulang, at mayroon din hindi nagcacagayon; subali,t, maniuala, pó, cayo sa + aquin, na sa sangdaang <i>estudianteng</i> nag-aaral sa Maynila ay ang siam na puo,i, + napapasama sa catouan ó sa caloloua, ó sa catauoa,t, caloloua na + para-para; at salamat pa, pó, cung ang sampuong natitira,i, umiigui, at hindi + lumilihis sa matouid na daang patuñgo sa Lañgit.</p> + <p>—¡<i>Seguro</i>, po, ang uica co cay tandang Basio, <i>seguro</i>, + po,i, iyang lahat na sinasabi ninyo,i, pauang paghihinala nang inyong loob!</p> + <p>—Hindi, pó, paghihinala nang loob co itong aquing sinasabi cundi + mañga catotohanang maliuanag na maliuanag, na siyang naquiquita nang aquing + mata, at naririñgig nang aquing tayiñga. At nang cayo, pó,i, + maniuala sa aquin, ay pacatantoin, pó, ninyo, (cung baga hindi pa ninyong + pinagmamasdan), na caming mañga <i>indio,i,</i>, catuang totoo. Cung cami, + pó,i, nagcacaalam-alam nang caunti, ó nagcacaroon caya nang munting + catungculan, ay nagpapalalo, pó, caming totoo, (tabi sa iilang di gayon), sa + aming capoua, at dahilan, pó, rito sa buloc na capalaluang ito,i, napapahamac + cami, at ipinahahamac pa namin ang aming capoua tauo.</p> + <p>—¡Tila, pó,i, napapacalabis ang inyong sapantaha tungcol sa + mañga bagay na ito!, ang uica co.</p> + <p>—¡Maca, pó, ang sagot nang matanda, maca, pó, + ñga,i, mali itong aquing sapantaha! Ñguni,t, sasabihin co, pó, + sa inyo, na cung inaabot nang aquing sariling pag-iisip, at sa pinagmamasdan co sa + mañga tagarito ma,t, sa taga ibang bayan dito sa habang buhay cong ito,i, + tila, pó, aco,i, nasasacatouiran at catotoohanan; caya, pó, hangan + macacayanan co, ay pagbabaualan co,t, hindi co, pó, pahihintulutan ang aquing + mañga anac, at ibang mañga camag-anac at caquilala, na mag-aral sila + nang uicang castila, ó iba cayang carunungang di bagay at ucol sa canilang + calagayan at <i>pagcaindio</i>. Ang cauicaan co, pó,i, para nang + nariñgig cong madalas sa aquing amba. Ang Hari, ay mañgasiua sa + caniyang pinaghaharian; ang anloagui, ay maghasa nang maghasa nang caniyang + mañga pait at catam; ang ama,t, ina, ay mag-alila sa canilang mañga + anac; at ang mañga <i>indio</i>, ay mag-alaga nang canilang calabao. Cung aco + po,i, nagcacamali dahilan sa lubos na pagsunod co nitong mañga casabihang ito + nang aquing tatay, at ... patauarin aco nang ating Pañginoon Dios.</p> + <p><a name="Page_96" id="Page_96" class='pagenum'>Páhiná 96</a>Dito sa + matapang na salita at mainit na sagot ni tandang Basio, ay uala acong naalamang + isagot, caya binali co,t, pinatid ang pinag-uusapan namin nang matanda, at ang uica + co baga, sa caniya.</p> + <p>—Bucas, pó, nang umaga, cung may aua ang Pañginoon Dios, ay + luluas na, pó, aco.</p> + <p>—Madali, pó, naman cayo, ang biglang sagot ni Basio at nang caniyang + asaua at mañga anac.</p> + <p>—Uala, pó, acong magaua, at aco,i, tinatauag na sa Maynila; caya cung + mayroon, pó, cayong ipag-uutos sa aquin, ay inyo póng sabihin, at + tutuparin co.</p> + <p>—Salamat, pó, ang sabay na tugon nang lahat na mag-anac, salamat, + pó. Ang Pañginoon Dios ang sumama sa inyo, at houag, pó, cayong + madala sa amin, at cami, pó,i, tumatalaga sa inyo <i>oras-oras</i>.</p> + <p>Nagpasalamat aco sa canilang lahat at nagpaalam na, at nang quinabucasan niyo,i, + umoui na aco sa Maynila.</p> + <p>Magmula niyong panahong yaon hangan ñgayon oras na ito,i, hindi co + malilimutan ang aquing caibigan na si tandang Basio Macunat, at madalas na madalas na + inaala-ala co ang caniyang matotouid na catouiran.</p> + <h3>FIN.</h3> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Si Tandang Basio Macunat +by Fray Miguel Lucio y Bustamante + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SI TANDANG BASIO MACUNAT *** + +***** This file should be named 15981-h.htm or 15981-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/5/9/8/15981/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and +PG Distributed Proofreaders.Special thanks to Elmer +Nocheseda. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + + </body> +</html> diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..3f6c0ca --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #15981 (https://www.gutenberg.org/ebooks/15981) |