diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 15845-8.txt | 4352 | ||||
| -rw-r--r-- | 15845-8.zip | bin | 0 -> 64107 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 15845-h.zip | bin | 0 -> 78309 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 15845-h/15845-h.htm | 5532 | ||||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
7 files changed, 9900 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/15845-8.txt b/15845-8.txt new file mode 100644 index 0000000..55fc351 --- /dev/null +++ b/15845-8.txt @@ -0,0 +1,4352 @@ +The Project Gutenberg EBook of Florante at Laura, by Francisco Baltazar + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Florante at Laura + +Author: Francisco Baltazar + +Release Date: May 17, 2005 [EBook #15845] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FLORANTE AT LAURA *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Special thanks to Matet Villanueva, Pilar +Somoza and Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g. Mistakes in the original published work has been +retained in this edition.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit. Hinayaang manatili sa edisyong ito ang mga +pagkakamali sa orihinal na pagkakalimbag.] + + +FLORANTE + +at + +LAURA + + +May Paunang Salita at mga Paliwanag + +ni + +CARLOS RONQUILLO + +Maynila +1921 + + + + +PAUNANG SALITA + +Nang kalahatian ng 1906, na lumabas sa larangan ng Panitikang Tagalog +ang mahalagang aklat ng _"Kun sino ang kumatha ng Florante"_, ni +G. Hermenegildo Cruz, ay sinasabing may mga 106,000 nang salin ng +"Florante at Laura" ang naipalilimbag ng iba't iba; at sapul noon +hangga ngayon ay marami na ring taón ang nagsipagdaan, at sa loob ng +panahong iyan--lalo na nga't kung aalagataing siyang panahon ng +kaunlaran ng Panitikang Tagalog at ng kasiglahan sa pagbabasá at ng +pag-uumalab na lalo ng pagmamahal sa ating walang kahambing na +Makatang Francisco Baltazar--ay walang alinlangang sa datihang bilang +ng 106,000 ay di na rin kakaunti at di na iilang libo ang naparagdag +pa. + +At sa harap ng kasiglahang iyan ay mapaghahalatang nagkaroon din ng +ibayong sigla ang nagsisipagpalimbag. Isa't isa ay gumagawa ng +kanikanyang kaya, upang mapalitaw na kalugodlugod ang "Florante at +Laura". Ngunit sa likod ng kasiglahang iyan at kapuripuring +pagpupunyagi ay kasakitsakit sabihing wari'y naipagwawalang bahala +kung minsan ng ilan yaong tagubiling: + + "Di co hinihinging pacamahalin mo tauana,t, dustain ang abang + tula co gauin ang ibigui,t, alpa,i, na sa iyo ay houag mo lamang + baguhin ang verso". + +Naipagwawalang bahala? Walang alinlangan. Pinatutunayan ng mga +pangyayari. Nguni't maaari namang paniwalaang hindi sa atas ng +masamang hangad na "paalatin ang matatamis na tula" kundi bagkus pa +ngang sa magandang nais, na lalo pang mapatamis. Lalong mapasarap. +Lalong mapabuti. Lalong maitumpak. Gayon man, at maging gaano man +kabanalang ganyang nais, ay di rin maipagkakailang tunay na +pagwawalang bahala sa tagubilin at tunay na ipinagkakamit ng malubhang +kasalanan ni Sigesmundong dinadaliri ng dakilang Makata. + +Kailangan ngang kung ano ang akda ng dakilang Makata ay siyang +papanatilihing buhay magpakailan man, walang munti mang pagbabago, sa +maging labis man o kulang, kahi't mali mang nakikita. Ni isang titik, +ni isang kuwit--maliban na nga lamang kung hindi maiwasan dahil sa +makapangyarihang atas ng panibagong alituntunin sa pagsulat. + +Sinasabing ni saan man ay wala na ngayong matatagpuang isa mang salin +ng "Floranteng" limbag noong buhay pa si Balagtas, at may paniwalang +ang iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera ay siyang matanda sa lahat nang +nakatago ngayon; nguni't sa kagandahang palad ay sumakamay namin ang +isang salin ng lumabas noong 1861, linimbag sa papel Tsina ng +"Imprenta de Ramirez y Giraudier", at sa kanyang takip na papel +katalan--takip na ilinagay lamang ng maingat na may-ari--ay nakatitik +ito: "Es propiedad de Don Jose Dioniso de Mendoza". Si Balagtas ay +namatay noong ika 20 ng Pebrero ng 1862, sa gulang na magpipitongpu't +apat na taón. Kaya, maliwanag, na buhay pa si Balagtas ng limbagin +nina Ramirez ang "Floranteng" sumakamay namin, at matanda pang di +hamak sa iniingatan ni Dr. Tavera, sapagka't ang kanya ay limbag +lamang noong 1870 ng "Imprenta de B. Gonzales Mora" sa Binundok. Siyam +na taón nga ang katandaan dito. At kung aalagataing buháy pa nga si +Balagtas noong 1861 ay walang alinlangang dahil sa pagpipitagan man +lamang sa noon pa ma'y itinuturing nang "Hari ng mga Manunula", ang +sumakamay namin ay di pa "napanghihimasukan ng kamay ni Sigesmundo", + +Ang saling iyan ay wala na sa amin, pagka't hindi amin. Naipagparanya +lamang sa amin--dahil sa paglabas noong 1906 ng "kun sino ang kumatha +ng Florante"--ng noo'y nag-aaral pa sa "Escuela de Derecho" at ngayo'y +abogado Alfonso Mendoza, masugid na demokrata; at sa likod ng ilang +buwang pag-iingat at pagsipi namin ay pinagpilitang bawiin ng +nagpahiram, dahil sa minamahal daw mabutí ng kanyang ama, palibhasa'y +sa mga nuno pa nila minana. Isinauli rin nga namin, sa likod ng kung +makailang pagwawalawalaan. + +At kamakailang maitanong namin uli sa abogado Mendoza ay ganito ang +isinagot: + +--Aywan bagá kung saan na naroon. Tila sira na ang mga unang mukha. + +Kaya, nang paroonan ni Epifanio ay aywan kung nakuha niya o hindi.... + +Si G. Epifanio de los Santos--ang dalubhasang istoriograpo, ang guro, +ang akademiko, ang sumakastila ng "Florante"--ay siyang tinutukoy. +Kami ang sa kanya ay nakapagpahiwatig, upang mapawi ang maling +paniwala, na "wala na ngayong Floranteng limbag nang buháy pa si +Baltazar." At dahil diyan ay walang salang nagdumaling paroon, upang +makuha--sa paano man--ang mahalagang hiyas ng Literaturang Tagalog na +pinakamamahal niya. Sakaling nakuha niya, kahi't na nga sira-sira, ay +dapat ipagpasalamat, sapagka't parang napalagay sa "kabang may pitong +susi"; nguni't kung hindi, at kung natuluyan na ngang nasira, ay tunay +na kahinahinayang. + +Kahinahinayang! Tunay na kahinahinayang!... + +Sakaling nasira na nga. + +Nguni't gayon man ay may sukat na rin tayong dapat ikaaliw; ang siping +naingatan namin. Pagkakapag-ingat, na maituturing nating isa na ring +tunay na kapalaran, at siping walang munti mang pagbabago, palibhasa'y +pinag-ingatan naming ilagay pati ng kanyang maliliwanag na kamalian sa +limbagan at di dinagdagan, ni kinulangan, ng kahi't na ano. + +At ang siping iyang sa huli'y linagyan namin ng mga paliwanag ay +siyang ngayo'y inihahandog namin sa tanang magiliwin at mapagmahal sa +walang kamatayang "Florante at Laura". + +Maipaliliwanag naming buháy pa ang dakilang Makata ay nasasaulo nang +mabuti ng kanyang mga anak ang "Florante at Laura". Paanong di +magkakagayon ay sa pati ng iba't iba pa niyang akda'y nasasaulo rin? +Ang "Florante" pa nga ba ang di mapapakintal sa kanilang ulo? At ang +"Floranteng" nalalaman nila at mapahangga ngayo'y sariwa pa sa isipan +ay isang saling ayon din sa kanilang ama ay siya niyang tunay na gawa. +Dito natin mapagkukuro kung bakit walang kamalian sa mga huling labas +ng "Florante", na di ang di mapupuna nila. + +Kaya, nang ang ilang kabaguhang napuna namin, dahil sa masusing +pagsusumag sa "Kun sino ..." at sa siping nasa amin ay maipakitang +isaisa kay G. Victor Baltazar--anak na lalaki ng Makata at siyang +pinakamatanda sa tatlong nabubuhay pa hangga ngayon (Victor, Isabel at +Silveria), na laging nasa amin, tumitigil ng buwanan at lingguhan, +dahil sa kalimitan nilang magpagamot dito sa Maynila, gayon din ang +dalawang apong dalaga ni Balagtas, na sina Pepita at Vicenta[I.], anak +ng Victor[II.]--; ang mga kabaguhang nadaliri ay pinatunayang "iba nga +at di siyang nasa matandang nasasaulo nila". Nguni't, hindi naman +napagpakuan namin ng tingin ang lahat, kundi ang madla lamang lalong +mahalaga. Ni ang mga kamalian man ng pagkakalimbag sa siping nasa +aming kamay ay di rin napag-usapan. + +At ang lahat nang kaibhang iyan at kamalian ay siyang naging sanhi ng +mga paliwanag namin sa dakong huli. + + +CARLOS RONQUILLO + +Maynila, 10 Septiembre 1921. + + +[I.] Namatay noong ika 21 Sept. 1921. + +[II.] Namatay noong ika 12 Dis. 1926. + +-Alberta Balmaseda, asawa ni Victor, namatay noong Marso, 1921. + + + + +FLORANTE + +at + +LAURA + +Sipi sa lumabas noong buháy pa ang dakilang +Makatang may akda, na linimbag sa +"Imprenta de Ramirez y Giraudier" +noong 1861, at linagyan ng +Paunang Salita at ng mga +Paliwanag + +ni + +CARLOS RONQUILLO + +Kaparis na kaparis ng ipinamana ng Makata +sa kanyang mga anak, na sariwang nakikintal +sa kanilang isip magpahangga +ngayon + + + +MAYNILA +1921 + + + + +Pinagdaanang Buhay + +ni + +FLORANTE at ni LAURA + +sa + +Cahariang Albania + +Quinuha sa madlang "cuadro histórico" o pinturang +nag sasabi sa mga nangyayari[1] nang unang +panahón sa Imperio nang Grecia, at tinula +nang isang matouain sa versong tagálog. + + +Reimpreso-Manila +Imprenta de Ramirez y Giraudier +1861 + + * * * * * +Sa dakong huli ay may mga paliwanag na makikita, na aming ginawa, +bukod pa sa mga sariling paliwanag ni Baltazar sa kanyang akdang ito. +Lahat nang may bilang na ganito ay siyang amin, na pinagsunodsunod sa +dakong huli. At ang paliwanag sa bilang na ito (1) ay makikita sa +unahan ng lahat nang paliwanag namin. + + + + +CAY CELIA + + + Cong pag saulang cong basahin sa isip[2] +ang nan~gacaraang arao n~g pag-ibig, +may mahahaguilap cayang natititic +liban na cay Celiang namugad sa dibdib? + + Yaong Celiang laguing pinan~gan~ganiban +baca macalimot sa pag-iibigan; +ang iquinalubog niyaring capalaran +sa lubhang malalim na caralitaan. + + Macaligtaang co cayang di basahin[3] +nagdaáng panahón n~g suyuan namin? +caniyang pagsintáng guinugol sa aquin +at pinuhunan cong pagod at hilahil? + + Lumipas ang arao na lubhang matamis +at ualáng nátira condi ang pag-ibig[4], +tapat na pag suyong lalagui sa dibdib +hanggang sa libin~gan bangcay co,i, maidlip. + + N~gayong namamanglao sa pan~gon~golila +ang guinagaua cong pag-alio sa dusa +nag daang panaho,i, inaala-ala, +sa iyong laraua,i, ninitang guinhaua. + + Sa larauang guhit n~g sa sintang _pincel_ +cusang ilinimbag sa puso,t, panimdim,[5] +nag-íisang sanláng naiuan sa aquin +at di mananacao magpahangang libing[6]. + + Ang caloloua co,i, cusang dumadalao +sa lansan~ga,t, náyong iyóng niyapacan +sa ilog Beata,t, Hilom na mababao +yaring aquing puso,i, laguing lumiligao. + + Di mámacailang mupo ang panimdin +sa puno n~g mangang náraanan natin, +sa nagbiting bun~gang ibig mong pitasín +ang ulilang sinta,i, aquing ináaliu. + + Ang catauhang co,i, cusang nagtatalic +sa buntong-hinin~ga nang icao,i, may saquit, +himutoc co niyao,i, inaaring Lan~git +Paraiso namán ang may tulong silíd. + + Liniligauan co ang iyong larauan +sa Macating ilog, na quinalagui-an[7] +binabacás co rin sa masayáng doon~gan, +yapac n~g paá mo sa batóng tuntun~gan. + + Nag babalíc mandi,t, parang hinahanp +dito ang panahóng masayáng lumipas +na cong maliligo,i, sa tubig áagap, +nang hindi abutin n~g tabsing sa dagat. + + Parang naririn~gig ang laguî mong uica +"_tatlong arao na di nag tatanao tama_" +at sinasagot co ng sabing may touâ +_sa isa catauo,i, marami ang handa_. + + Ano pan~ga,t, ualang dî nasisiyasat, +ang pagiisipco sa touang cumupas +sa cagugunitâ, luha,i, lalagaslás +sabay ang taghoy cong "¡ó, nasauing palad!" + + Nasaan si Celiang ligaya ng dibdib? +ang suyuan nami,i, baquít dí lumauig? +nahan ang panahóng isá niyang titig +ang siyang búhay co, caloloua,t, Lan~git? + + Baquit bagá niyaóng cami mag hiualay +ay dîpa naquitil yaring abáng búhay? +con gunitain ca,i, aquing camatayan[8], +sa puso co Celia,i, dica mapaparam[9]. + + Itong dî matiis na pagdaralitâ +nang dahil sa iyo, ó nalayóng touâ, +ang siyang umacay na aco,i, tumulâ +auitin ang búhay nang isang na abâ. + + Celia,i, talastás co,t, malabis na umid, +mangmáng ang _Musa_ co,t, malumbay ang tinig +di quinabahag-yâ cong hindí malait +palaring dinguin mo ng tainga,t, isíp. + + Ito,i, unang bucal nang bait cong cutad +na inihahandóg sa mahal mong yapac[10] +tangapin mo nauâ cahit ualang lasáp +nagbúhat sa puso nang lingcód na tapát. + + Cong casadlacán man ng pula,t, pag ayop +tubo co,i, daquila sa puhunang pagod, +cong binabasa mo,i, isá mang himutóc +ay alalahanin yaríng nag hahandóg. + + Masasayáng _Ninfas_ sa laua nang Bay, +_Sirenas_, ang tinig ay cauili-uili +cayó n~gayo,i, siyang pinipintacasi +n~g lubháng mapanglao na Musa cong imbi. + + Ahon sa dalata,t, pangpang na nag liguid +tunuhan nang lira yaring abáng auit +na nag sasalitáng búhay ma,i, mapatid, +tapát na pag sinta,i, han~gad na lumauig[11]. + + Icao na bulaclac niyaring dili-dili, +Celiang saguisag mo,i, ang M. A. R. +sa Virgeng mag-Iná,i, ipamintacasi +ang tapát mong lingcód na si F. B. + + + + +SA BABASA NITO + + + Salamat sa iyo, ó nánasang írog, +cong halagahán mo itóng aquing pagod, +ang tulâ ma,i, bucál nang bait na capós, +paquiquinaban~gan nang ibig tumaróc. + + Cong sa bigláng tin~gi,i, bubót at masacláp +palibhasa,i, hilao at mura ang balát +ngunit cung namnamín ang sa lamáng lasáp +masasarapán din ang babasang pantás. + + Di co hinihin~ging pacamahalín mo, +tauana,t, dustaín ang abáng tulâ co +gauin ang ibigui,t, alpa,i, na sa iyó +ay houag mo lamang baguhin ang _verso_. + + Cong sa pagbasa mo,i, may tulang malabo +bago mo hatulang catcatin at licô[12] +pasuriin muna ang luasa,t, hulô[13] +at maquiquilalang malinao at uastô. + + Ang may tandang _letra_ alin mang talata +dimo mauatasa,t, malalim na uicà +ang mata,i, itin~gin sa dacong ibabâ[14] +boong cahuluga,i, mapag uunauà. + + Hangán dito acó ó nánasang pantás,[15] +sa cay Sigesmundo,i, houag ding mátulad +sa gayóng catamis uicang masasaráp +ay sa cababago nang tula,i, umalat. + +(Sa cursiva o bastardilla) + + + + +PUNÒ NANG SALITÂ + + + Sa isang madilím gúbat na mapanglao[A] +dauag na matinic, ay ualáng pag-itan, +halos naghihirap ang cay Febong silang[B] +dumalao sa loob na lubhang masucal. + + Malalaquing cahoy ang inihahandóg +pauang dalamhati, cahapisa,t, lungcót +huni pa n~g ibon, ay nacalulunos +sa lalong matimpi,t, nagsasayáng loob. + + Tanáng mga baguing, na namimilipit +sa sangá ng cahoy, ay balót n~g tinic +may bulo ang bun~ga,t, nagbibigay sáquit +sa cangino pa máng sumagi,t, málapit. + + Ang m~ga bulaclac n~g nag tayong cahoy +pinaca-pamuting nag ungós sa dahon +pauang culay lucsa, at naquiqui ayon +sa nacaliliong masangsang na amoy. + + Caramiha,i, Ciprés at Higuerang cutád,[C] +na ang lilim niyaón ay nacasisindác +ito,i, ualang bun~ga,t, daho,i, malalapad, +na nacadidilím sa loob ng gubat. + + Ang m~ga hayop pang dito,i, gumagalâ +caramiha,i, Sierpe,t, Baselisco,i, mad-la, +Hiena,t, Tigreng ganid nanag sisi sila, +ng búhay n~g tauo,t, daiguíng capoua. + + Ito,i, gúbat manding sa pinto,i, malapit +n~g Avernong[D] Reino ni Plutong masun~git[E] +ang nasasacupang lupa,i, dinidilig[16] +n~g ilog Cocitong camandag ang túbig.[F] + + Sa may guitnâ nito mapanglao na gubat +may punong Higuerang daho,i, culay pupás, +dito nagagapos ang cahabag habag +isang pinag usig n~g masamang palad. + + Bagong tauong basal, na ang anyo,t, tindig[17] +cahit natatalì camay, paá,t, liig +cundî si Narciso,i,[G] tunay na Adonis[H] +muc-ha,i, sumisilang sa guitnâ n~g sáquit. + + Maquinis ang balát at anaqui buroc +pilicmata,t, quilay mistulang balantók +bagong sapóng guinto ang cúlay n~g buhóc +sangcáp n~g cataua,i, pauang magca-ayos. + + Dan~gan doo,i, ualang Oreadang Ninfas,[I] +gúbat na Palacio n~g masidhing Harpías,[J] +nangaaua disi,t, na acay lumiyag +sa himaláng tipon n~g caricta,t, hirap. + + Ang abáng oyamin n~g dálita,t, sáquit +ang dalauang mata,i, bucál ang caparis, +sa lúhang nanatác, at tinan~gis-tan~gis +ganito,i, damdamin n~g may auang dibdib. + + Mahiganting lan~git, ban~gis mo,i, nasaan? +n~gayo,i, naniniig sa pagcá-gulaylay +bago,i, ang bandilà n~g lalong casam-an[18] +sa Reinong Albania,i, iniuauagayuay? + + Sa loob at labás, n~g bayan cong sauî +caliluha,i, siyang nangyayaring harî +cagalin~ga,t, bait ay nalulugamî +ininís sa hucay nang dusa,t, pighatî. + + Ang magandang asal ay ipinupucól +sa láot n~g dagat n~g cut-ya,t, lingatong +balang magagalíng ay ibinabaón +at inalilibing na ualáng cabaong. + + N~guni, ay ang lilo,t, masasamang loób +sa trono n~g puri ay inalulucloc +at sa balang sucáb na may asal hayop +maban~gong _incienso_ ang isinusuob. + + Caliluha,t, sama ang úlo,i, nagtayô +at ang cabaita,i, quimi,t, nacayucô, +santong catouira,i, lugamì at hapô, +ang lúha na lamang ang pinatutulô. + + At ang balang bibíg na binubucalán +nang sabing magalíng at catutuhanan +agád binibiác at sinisican~gan +nang cáliz n~g lalong dustáng camatayan. + + ¡O tacsíl na pita sa yama,t, mataás![19] +¡o hangad sa puring hanging lumilipas! +icao ang dahilan n~g casamáng lahat[20] +at niyaring nasapit na cahabághabág.[21] + + Sa Corona dahil n~g haring Linceo +at sa cayamanan n~g Duqueng Amá co, +ang ipinangahás n~g Conde Adolfo +sabugan n~g sama ang Albaniang[K] Reino. + + Ang lahát nang itó, ma-auaing lan~git[22] +iyóng tinutunghá,i, anó,t, natitiis?[23] +mula ca n~g boong catouira,t, bait +pinapayagan mong ilubóg n~g lupít? + + Macapangyarihang cánan mo,i, iquilos, +papamilansiquín ang cáliz n~g poot, +sa Reinong Albania,i, cúsang ibulusoc +ang iyóng higantí sa masamáng loob. + + Baquit calan~gita,i, bingí ca sa aquin +ang tapat cong luhog ay hindi mo dingín? +dí yata,t, sa isang alipusta,t, ilíng +sampong tain~ga mo,i, ipinan~gun~gulíng? + + Datapua,t, sino ang tataróc caya +sa mahál mong lihim Dios na daquilà? +ualáng mangyayari sa balát n~g lupà +dì may cagalin~gang iyóng ninanásà. + + ¡Ay dî saán n~gayón acó man~gan~gapit! +¡saán ipupucól ang tinangis-tangis +cong ayao na n~gayong din~giguin ng Lan~git[24] +ang sigao n~g aquing malumbay na voses![25] + + Cong siya mong ibig na aco,i, magdusa +Lan~git na mataás aquing mababata +iságì mo lamang sa púso ni Laura +aco,i, minsan minsang mapag ala-ala. + + At dito sa laot n~g dusa,t, hinagpis, +malauac na luhang aquing tinatauid +gunitâ ni Laura sa naabáng ibig +siya co na lamang ligaya sa dibdib. + + Munting gunam-gunam n~g sintá co,t, mutyâ +n~g dahil sa aqui,i, daquilâ cong touâ, +higuít na malaquíng hírap at dalita +parusa ng táuong lilo,t, ualang aua. + + Sa pagka gapus co,i, cong guni-gunihín +malamig nang bangcay acong nahihimbíng[26] +at tinatan~gisan nang sula co,t, guiliu, +ang pagca-búhay co,i, ualang hangá mandin. + + Cong apuhapin co sa sariling isip +ang suyúan namin nang pili cong ibig, +ang pag luhâ niyá cong aco,i, may hapis +naguiguing ligaya yaring madláng sáquit. + + ¡Ngunì sa abá co! ¡sauing capalaran! +anópang halagá nang gayóng suyúan +cun ang sin-ibig co,i, sa catahimican +ay humihilig na sa ibáng candun~gan? + + Sa sinapupunan nang Conde Adolfo +aquing natatanáo si Laurang sintá co, +camataya,i, nahan ang dating ban~gis mo? +nang díco damdamín ang hirap na itó. + + Dito hinimatáy sa pag hihinagpís +sumúcò ang püsò sa dahás nang sáquit, +ulo,i, nalun~gay-n~gay, lúhà,i, bumalisbís, +quinagagapusang cahoy ay nadilíg. + + Mag mulâ sa yapac hangang sa ulunán +nalimbág ang ban~gís nang capighatían, +at ang panibugho,i, gumamit nang asal +nang lalong marahás lilong camatayan. + + Ang cahima,t, sinong hindî maramdamin +cong ito,i, maquita,i, mag mamahabáguin, +matipid na lúhà ay pa-aagusin +ang nagparusa ma,i, pilit hahapisin. + + Súcat na ang tingnàn ang lugaming anyo +nitong sa dálita,i, hindi macaquibô +aacaing bigláng umiyác ang púsô +cong ualâ nang lúhang sa mata,i, itúlô. + + Ga-ano ang áuang bubugsô sa dibdib +nang may caramdamang ma anyóng tumitig +cun ang panambita,t, daing ay marin~gig +nang mahimasmasan ang tipon nang sáquit? + + Halos boong gúbat ay na sa sabúgan +nang ina-ing-aing na lubháng malumbáy[27] +na inu-ulit pa at isinisigao +sagót sa malayò niyaóng alin~gao-n~gao, + + ¡Ay Laurang poo,i,! baquit isinúyò +sa iba ang sintang sa aqui pan~gacò +at pinag liluhan ang tapat na púsó +pinang-gugulan mo nang lúhang tumuló? + + Dî sinumpa-án mo sa haráp nang lan~git +na dî maglililo sa aquing pagibig? +ipinabigay co namán yaring dibdib[28] +uala sa gunitâ itóng masasapit. + + Catiualà aco,t, ang iyòng carictán +capilas nang Lan~git anaqui matibay, +tapát ang púsò mo,t, dî nagunamgunam +na ang pag lililo,i, na sa cagandahan. + + Hindî co acalang iyóng sa-sayan~gin +maraming lúhà mong guinugol sa aquin +taguring madalás na acó ang guiliu, +muc-hâ co ang lunas sa madláng hilahil. + + Di cong acó Poo,i, utusang mang-gúbat +nang Hari mong Amá sa alín man Ciudad +cong guinagauá mo ang aquing saguisag +dalauá mong matá,i, nanalong nang perlas? + + Ang aquing plumage cung itinatalî +nang parang corales na iyóng dalirî +buntóng hihin~gá mo,i, naquiqui-ugalî +sa quilos nang guintóng ipinananahî. + + Macailan Laurang sa aqui,i, iabot, +basâ pa nang lúhà bandang isusuut, +ibinibigay mo ay nag hihimutóc +tacot masugatan sa paquiquihamoc. + + Baluti,t, coleto,i, dî mo papayagan +madampi,t, malapat sa aquing catao-an +cundî tingnan muna,t, bacâ may calauang +ay nan~gan~ganib cang damit co,i, marumhán. + + Sinisiyasat mo ang tibay, at quintáb +na cong sayaran man nang tagá,i, dumulás +at cong malayò mang iyóng minamalas +sa guitnâ nang hokbo,i, makilalang agád. + + Pahihiasan mo ang aquing turbante +nang perlas topasio,t, maningníng na rubé, +bucód ang magalao na batóng diamante +púnô nang n~galan mong isang letrang L. + + Hangang aco,i, uala,t, naquiquipag-hámoc +nang aapuhap ca nang pang aliu loob; +manalo man aco,i, cun bagong nanasoc +naquiquita mo na,i, may dalá pang tácot. + + Boong pan~ganib mo,i, bacâ nagca sugat +di maniniualà cundi masiasat +at cung magcagurlís nang muntî sa balát +hinuhugasan mo nang lúhang nanatác. + + Cung aco,i, mayroong cahapisang muntî +tatanun~gin moná cun anó ang sanhî, +hangang di malining ay idinarampî +sa mga muc-ha co, ang rube mong lábî. + + Hindî ca tutugot cundî matalastás, +cacapitan monang mag bigla nang lúnas, +dadalhin sa jardi,t, doon ihahanap, +nang ica-aaliu, sa mga bulaclác. + + Iyong pipitasín ang lalong mariquít +dini sa li-ig co,i, cúsang isasabit +tuhog na bulaclac sadyáng saglit-saglit, +pag-uupandín mong lumbay co,i, mapacnít. + + At cun ang hapis co,i, hindî masauatâ +sa pilic-matá mo,i, dadáloy ang lúhâ +na pasaán n~gayón ang gayóng arugâ +sa dalá cong sáquit ay di i-apulâ? + + Halina Laura,t, aquing cailangan +n~gayon, ang lin~gap mo nang naunang arao, +n~gayón hinihin~gî ang iyong pag-damay; +ang abáng sintá mo,i, na sa camatayan. + + At n~gayóng malaqui ang aquing dálitâ, +ay dî humahanap nang maraming lúhâ, +sucat ang capatác na maca-apulâ +cun sa may pag sintang púsò mo,i, mag mulâ. + + Catao-ang co,i, n~gayón siyasatin, ibig, +tigní ang súgat cong dí gauâ nang cáliz +hugasan ang dugóng nanálong sa guitguít +nang camay co, paa,t, natataling li-ig. + + Halina, irog co,t, ang damít co,i, tingnán, +ang hindî mo ibig dampioháng calauang +calaguín ang lubid, at iyong bihisan, +matinding disa co,i, nang gumaán-gaán. + + Ang m~ga matá mo,i, cun iyóng ititig +dini sa anyô cong sadlacan nang sáquit +upanding mapiguil ang tacóng mabilís +niyaring abáng búhay sa icapapatíd. + + Uala na Laura,t, icao nan~ga lamang +ang macalulunas niyaring cahirapan; +damhín nang camay mo ang aquing catauan, +at bangcay man aco,i, mulíng mabúbuhay! + + N~guní ¡sa abáco! ¡ay sa laquing hirap! +ualâ na si Laura,i, laquing tinatauag! +napalayo-layo,t, di na lumiliyag, +ipinag cánolò ang sintá cong tapát. + + Sa ibang candun~ga,i, ipinagbiyayà +ang púsong aquin na, at aco,i, dinayá +boóng pag-ibig co,i, ipinan~ganyaya +linimot ang sintá,t, sinayang ang luhá. + + Alin pa ang hirap na dî na sa aquin? +may camatayan pang dîco dadamdamín? +ulila sa Amá,t, sa Ináng nag-angquin, +ualang kaibiga,t, linimot ng guiliu. + + Dusa sa puri cong cúsang siniphayò, +palasong may lasong natiric sa púsò; +habág sa Amá co,i, túnod na tumimo; +aco,i, sinusunog niyaring panibughò. + + Ito,i, siyang una sa lahat n~g hirap, +pag dayà ni Laura ang cumacamandág +dini sa búhay co,i, siyang magsa-sadlac +sa lingin~gang la-án ng masamáng palad. + + O conde Adolfo,i, ilinapat mo man +sa aquin ang hirap n~g sangsinucuban, +ang caban~gisan mo,i, ipinasalamatan, +ang púsò ni Laura,i, cong hindî inagao. + + Dito nag-himutóc ng casindac-sindác +na umaalin~gao-n~gao sa loob n~g gúbat +tinangay ang diua,t, caramdamang hauac +n~g buntóng hinin~ga,t, lúhang lumagaslás. + + Sa púno n~g cahoy ay napa-yucayoc, +ang li-ig ay supil n~g lúbid na gapos, +bangcay na mistula,t, ang culay na buroc +n~g caniyang muc-ha,i, naguing puting lubós. + + Nagcataón siyáng pagdatíng sa gúbat +n~g isang guerrerong bayani ang ticas, +putong na turbante, ay calin~gas-lin~gas, +pananamit moro sa Persiang Ciudad[L] + + Piniguil ang lacad, at nagtanao-tano, +anaqui ninita ng pag-pahingahán +di caquinsa-guinsa,i, ipinagtapunan +ang pica,t, adarga,t, nagdaóp ng camay. + + Sacá tumin~galá,t, mata,i, itiniric +sa bubóng ng cahoy na taquip sa Lan~git, +estátua manding nacatayo,t, umíd, +ang buntóng hinin~gá niya,i, ualang patid. + + Nang magdamdam n~gauit sa pagayóng anyò, +sa punó n~g isang cahoy ay umupô +nag-uicang "_ó palad_" sabay ang pagtulò, +sa matá, ng lúhang anaqui,i, palasò. + + Olo,i, ipinatong sa caliuang camay +at sacá tinutop, ang noó, ng canan, +anaqui mayroong guinugunam-gunam +isang mahalagang nalimutang bagay. + + Malao,i, humilig nag ualang bahalâ +dirin cumacati ang batis ng lúha, +sa madláng himutoc, ay casalamuhá +ang uicang "_Flerida,i, tapus na ang touá_". + + Sa balang sandalî ay sinasabugan +yaóng boóng gúbat n~g maraming ¡_ay_! +naquiquituno sa huning mapanglao +n~g pang-gabing ibon doó,i, nagtatahán.[M] + + Mapamaya-maya,i, nag ban~gong nagulat, +tinangnán ang pica,t, sampo n~g calasag +nalimbag sa muc-hâ ang ban~gís n~g Furias[N] +"_dî co itutulot_" ang ipinahayág. + + "At cung cay Flerida,i, ibá ang umagao +at dî ang amá cong dapat na igalang, +hindî co masabi cun ang picang tan~gan +bubugá n~g libo,t, lacsáng camatayan. + + Bababa si Marte mulâ sa itaás[O] +sa ca-ilalima,i, áahon nang Parcas,[P] +boong galit nila, ay ibubulalàs +yayacaguin niyaring camáy cong marahàs. + + Sa cucó nang lilo,i aquing àagauin +ang cabiyác niyaring calolouang angquín, +liban na cay Amá, ang sino ma,t, alin +ay dî igagalang nang tangang patalím. + + ¡O pag sintang labis nang capangyarihan +sampong mag aamá,i, iyong nasasaclao! +pag icao ang nasoc sa púsò ninoman +hahamaquing lahat masunód ca lamang! + + At yuyuracan na ang lalong daquilá +bait, catouira,i, ipan~gan~ganyaya +boong catungcula,i, uaualing bahalà +sampo nang hinin~ga,i, ipauubayà. + + Itong quinaratnán nang palad cong linsil +salamíng malinao na sucat mahalín +nang macatatatáp, nang hindî sapitin +ang cahirapan cong di macayang bathín. + + Sa mauica itó lúhà,i, pina-agos, +pica,i, isinacsac, sacá nag himutóc, +nagcataón naimáng parang isinagót, +ang buntóng hinin~gá, niyaóng nagagapus. + + Guerrero,i, namanghâ nang ito,i, marin~gig, +pinabaling-baling sa gúbat ang titig, +nang ualang maquita,i, hinintay umulit, +dî namán nala,i, nag bagong humibíc. + + Ang bayaning moro,i, lalò nang namaáng +"sinong nananaghóy sa ganitóng iláng?" +lumapit sa dacong pinan~gagalingan +nang buntóng hinin~ga,t, pinaquimatyagán. + + Inabutan niya,i, ang ganitóng hibic +¡ay mapagcandiling Amáng ini-ibig! +¿baquit ang búhay mo,i, na unang napatid, +aco,i, inolila sa guitnâ nang sáquit? + + Cong sa gunitâ co,i, pagcuru-curuin +ang pagcahulog mo sa camay nang tacsíl, +parang naquiquita ang iyóng naratíng +parusang marahás na calaguim-laguim. + + At alin ang hirap na dî icacapit +sa iyó nang Duque Adolfong malupit[29] +icao ang salamín sa Reino nang bait +pagbubuntuhang ca nang malaquing gálit. + + Catao-an mo Amai,i, parang namamalas +n~gayón nang bunsô mong iugami sa hirap +pinipisang-pisang at iniuaualat +nang pauâ ring lilong verdugo nang sucáb. + + Ang nagcahiualay na lamán mo,t, butó, +camay at catao-áng nálayô sa úlo, +ipinag-haguisan niyaóng mga lilo +at ualang maauang maglibing na tauo. + + Sampo nang lincód mo,t, m~ga cai-bigan +cong campi sa lilo,i, iyo nang ca-auay, +ang dî nagsi-ayo,i, natatacot naman +bangcay mo,i, ibaó,t, mapaparusahan. + + Hangan dito ama,i, aquing naririn~gig, +nang ang iyóng úlo,i, tapát sa caliz +ang panambitan mo,t, dalan~gin sa Lan~git +na aco,i, maligtás sa cucóng malupít. + + Ninanásà mo pang acó,i, matabunan +n~g bangcay sa guitnâ n~g pagpapatayan, +nang houag mahúlog sa panirang camay +ng Conde Adolfong higuit sa halimao. + + Pananalan~gin mo,i, dî pa nagaganáp +sa li-ig mo,i, bigláng nahulog ang tabác +naanáo sa bibig mong hulíng pan~gun~gusap, +ang "_adios bunso,t,_" búhay mo,i, lumipas. + + ¡Ay amang amá co! cong magunam-gunam +madlâ mong pag irog at pagpapalayao +ipinapalaso n~g capighatian +luhà niyaring púsòng sa mata,i, nunucál. + + Ualáng icalauáng amá ca sa lupà +sa anác na candóng ng pag-aarugâ +ang munting hápis cong sumungao sa muc-hâ, +sa habág mo,i, agad nanálong ang lúhâ. + + Ang lahat ng toua,i, natapos sa aquin, +sampô niyaring búhay ay naguing hilahil, +amá co,i, hindî na malaong hihintín +aco,i, sa payapang baya,i, yayacapin. + + Sandaling tumiguil itóng nananangis, +binig-yáng panahón lúha,i, tumaguistís +niyaóng na aauang morong naquiquinyig, +sa habág ay halos mag putóc ang dîbdib. + + Tinutóp ang púsò at saca nag say-say +'cailan a iya lúha co,i, bubucál +n~g habág cay amá at panghihinayang +para ng panaghóy ng nananambitan?[30] + + Sa sintáng inagao ang itinatan~gis, +dahilán n~g aquing lúhang nagbabatis +yaó,i, nananaghóy dahil sa pag-ibig +sa amang namatáy na mapagtang-quilic. + + Cun ang ualang patid na ibinabahá. +n~g m~ga mata ko,i, sa hinayang mulà +sa m~ga palayao ni amá,t, arugà +malaquíng pálad co,t, matamís na luhà. + + N~guni,t, ang nanaháng maralitang túbig +sa muc-hâ,t, dibdib cong laguing dumidilig +cay amá n~ga galing dapoua,t, sa ban~gís +hindî sa anduca, at pagtatang-quilic. + + Ang matatauag cong palayo sa aquin +n~g amá co,i, tóng acó,i, pagliluhin, +agauan n~g sintá,t, panasa-nasaing +lumubóg sa dusa,t, búhay co,i, maquitil. + + ¡May para cong anác na napanganyayá +ang layao sa amá,i, dusa,t, pauang lúhà +hindi nacalasáp kahit munting touà +sa masintang ináng pagdaca,i, naualà! + + Napahintô rito,t, narin~gig na mulî +ang pananambitan niyaóng natatalî, +na ang uica,i, "Laurang aliu niyaring budhî[31] +pa-alam ang abáng candóng n~g paghati. + + Lumaguì ca naua sa caligayahan +sa haráp n~g dîmo esposong catipán, +at houag mong datnín yaring quinaratnán +n~g casign linimot, at pinagliluhan. + + Cong nagban~gis cama,t, nagsucáb sa aquin, +mahal ca rin lubha dini sa panimdím, +at cong mangyayari hangáng sa malibíng +ang m~ga butó co quita,i, sisintahín. + + Dîpa natatapos itóng pan~gun~gusap +may dalauang Leóng han~gós ng paglacad, +siya,i, tinuton~go,t, pagsil-in ang han~gad; +n~guni,t, nan~ga tiguil pag datíng sa haráp. + + Nan~ga-auâ mandi,t, naualán n~g ban~gis +sa abáng sisil-ing larauan ng sáquit, +nan~ga-catingala,t, parang naquinyig[32] +sa dî lumilicat na tin~gistan~gis. + + ¡Anóng loob cayâ nitóng nagagapus, +n~gayóng na sa haráp ang dalauáng hayóp, +na ang balang n~gipí,t, cucó,i, naghahandóg +isang camatayang caquila-quilabot! + + Dî co na masabi,t, lúhà co,i, nanatác, +na-uumid yaring dilang nan~gun~gusap, +pusò co,i, nanglalambot sa malaquing habág +sa ca-aua-auang quinucob ng hirap. + + ¡Sinong dî mahapis na may caramdaman +sa lagay ng gapús na calumbay-lumbay,[33] +lipus n~g pighati sacá tinutunghán, +sa lamán at butó niya, ang hihimáy! + + Catiualâ na n~gâ itóng tiguib sáquit +na ang búhay niya,i, tungtóng na sa guhit, +linagnát ang pusò,t, nasirâ ang voses, +dína mauatasan halos itóng hibic. + + "Paalam Albaniang pinamamayanan +n~g casama,t, lupit, han~gis caliluhan, +acóng tangulan mo,i, cusa mang pinatay, +sa iyó,i, malaquí ang panghihinayang. + + Sa loob mo naua,i, houag mamilantic +ang panirang talím n~g catalong caliz; +magcá espada cang para ng binitbit +niyaring quinuta mong canang matang-quilic. + + Quinasuclamán mo ang ipinan~gacò +sa iyó,i, gugulin niniyac cong dugò +at inibig mopang hayop ang mag bubò, +sa cong itangól ca,i, maubos tumúlo. + + Pagcabatà cona,i, ualáng inadhicà +cundî pag-lilincod sa iyó,t, calin~gà +¿dî maca-iláng cang babaling masirá +ang mga camáy co,i, siyang tumimauà? + + Dustáng camatayan ang bihis mong bayad; +dapoua,t, sa iyo,i, mag papasalamat, +cong pacamahali,t, houag ipahamac +ang tinatan~gisang guiliu na nagsucáb. + + Yaóng aquing Laurang hindi mapapacnít +n~g camatayan man sa tapát cong dibdib; +¡ipa-alam bayan co, pa-alam na ibig, +magdarayang sintang di manao sa ísip! + + Bayang ualáng loob, sintáng alibughâ, +Adolfong malapit, Laurang magdarayâ, +magdiuang na n~gayo,t, manulos sa touâ, +at masusunod na sa aquin ang násà. + + Na sa harap co na ang lalong maraual, +mabin~gís na lubháng lahing camatayan +malulubos nan~ga ang inyóng casamán, +gayon din ang aquing aalipustaán. + + ¡Sa abáng-abá co! diatâ ó Laura +mamamatáy aco,i, hindî mo na sintá! +itó ang mapait sa lahat nang dusa, +¡Sa quin ay sino ang mag-aala-ala! + + Diyata,t, ang aquing pagca-panganyáya +dî mo tatapunang ng camunting lúhà, +cong yaring búhay co,i, mahimbíng sa ualà +dî babahaguinan n~g munting gunitâ! + + Guni-guning itó,i, lubháng macamandág +ágos na lúhà co,t, púsò co,i, ma-agnás, +túlò caloloua,t, sa mata,i, pumulàs, +cayóaquing dugo,i, mag-unahang matác. + + Nang matumbasan co ang lúhà, ang sáquit[34] +nitóng pagcalimot n~g tunay cong ibig; +houag yaring buháy ang siyang itan~gis +cundî ang pagsintang lubós na na-amis. + + Sa tinaghoy-taghóy na casindac-sindác, +guerrero,i, hindî na napiguil ang habág, +tinuntón ang voses at siyang hinanap, +patalim ang siyang nagbucás n~g landás. + + Dauag na masinsi,i, naglagui-laguitic +sa dágoc n~g lubháng matalas na cáliz, +moro,i, dî tumugot hangang dî nasapit +ang binubucalán ng maraming tan~gis. + + Anyóng pantay-matá ang lagay n~g arao +niyóng pagcatun~go sa calulunuran[35] +siyang pagcataos sa quinalalag-yan +nitóng nagagapus na cahambalhambál. + + Nang malapit siya,t, abutin ng suliáp +ang sa pagcatali,i,[36] liniguid n~g hirap, +naualán n~g diua,t, lúha,i, lumagaslás, +catao-án at púso,i, nagapus ng habág. + + Malaong natiguil na dî nacaquibô +hinin~ga,i, hinabol na ibig lumayò, +matutulog disin sa habág ang dugô, +cundan~gan nagbangís Leong nan~gag-tayô. + + Na-acay n~g gútom at gauing manilâ, +ang-ulî sa ganid at naualâng aua, +handâ na ang n~gipi,t, cucong bagong hasa +at pagsasabayán ang gapós n~g iuâ. + + Tanang balahibo,i, pinapan~galisag, +nanindig ang buntót na nacagugulat +sa ban~gis n~g anyô at n~ginasáb-n~gasáb, +Furiang nag n~gan~galit ang siyang catulad. + + Nag taás ang camáy, at nanga caamâ +sa cato-ang gapá ang cucóng pangsirâ, +nang daracmain na,i, siyang pagsagásâ +niyaóng bagong Marteng lumitao sa lúpâ. + + Inusig n~g tagâ ang dalauang León, +si Apolo mandin sa Serpiente Piton,[Q] +ualang bigóng quilós na dî nababaón +ang lubháng bayaning tabác na pamutol. + + Cong ipamilantíc ang canang pamatáy, +at sacá isalág ang pang-adyáng camáy, +malilicsing León ay nanga lilinláng +cayâ dî nalao,i, nan~ga-gumong bangcay. + + Nang magtagumpay na ang guerrerong bantóg +sa nan~ga-calabang maban~gis na hayop,[37] +lúha,i, tumutulong quinalag ang gápus +ng ca-aua-auang iniuan ang loob. + + Halos nabibihay sa habág ang dibdib[38] +dugó,i, ng matingnang nunucal sa guitguít, +sa pagcalág niyang malicsí,i, nainíp +sa siga-sigalót na madláng bilibid. + + Cayâ ang guinaua,i, inagapayanan +catauang malatáng parang bagong bangcáy +at minsang pinatid n~g espadang tan~gan +ualang auang lubid na lubháng matibay. + + Umupo,t, quinalong na naghihimutoc, +catauan sa dusa hinin~ga,i, natulog, +hinaplus ang muc-ha,t, dibdib ay tinutóp, +násà ng gueerro,i, pagsauláng loob. + + Doon sa pagtitig sa pagcálun~gay-n~gay +n~g caniyang cálong na calumbay-lumbay, +nininilay niya, at pinagtatao-hán +ang diquit n~g quias at quinasapitan. + + Namamanghâ namán ang magandang quias +casing-isa,t, ayon sa bayaning ticas, +mauiuili disin ang iminamamalas, +na matá, cundan~gan sa malaquíng habág. + + Gulong-gulóng lubha ang caniyang loob, +n~guni,t, napayapà n~g anyong cumilos +itóng abáng candong ng calunos-lunos +nagusing ang búhay na nacacátulog. + + Sa pagcalun~gay-n~gay matá,i, idinilat, +himutóc ang unang bati sa liuanag, +sinundan n~g taghoy na cahabaghabág +"nasaan ca Laura sa ganitong hirap? + + Halina guiliu co,t, gapus co,i, calaguín, +cong mamatáy acó,i, gunitain mo rin, +pumiquít na muli,t, napatid ang daing, +sa may candóng namang tacot na sagutin. + + Ipina-n~gan~ganib, ay bacá mabiglâ +magtuloy mapatid hiningang mahinâ +hinintáy na lubós niyang mapayapá +ang loob n~g candóng na lipus dálità. + + Nang muling mamulat ay naguiclahanan +"¿sino? ¡Sa aba co,t, na sa morong camay!" +ibig na i-igtád ang lunóng catao-án, +nang hindî mangyari,i, nag-ngalit na lamang. + + Sagót n~g guerrero,i, houag na man~ganib +sumapayapaca,t, mag aliu n~g dibdib +n~gayo,i, ligtas cana sa lahát nang sáquit +may cálong sa iyo ang nagtatangquilic. + + Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan, +lason sa púso mo nang hindi binyagan, +nacucut-ya acóng dí ca saclolohan +sa iyong nasapit na napacarauál. + + Ipina-hahayág n~g pananamít mo +tagá Albania ca at aco,i, Perciano +icao ay caauay n~g baya,t, secta co,[R] +sa lagay mo n~gayo,i, magcatoto tayo. + + Moro aco,i, lubós na táong may dibdib, +ay nasasacalo rin ng útos ng Lan~git, +dini sa púso co,i, cusang natititic +_natural na leyng_ sa abá,i, mahapis. + + Anong gagauín co,i, aquing napaquingán +ang iyong pagtaghoy na calumbay-lumbay, +gapús na naquita,t, pamu-mutiuanan +ng dalauáng gánid, n~g bangís na tangan. + + Nagbuntóng hini~gá itong abáng calong +at sa umaaliu na moro,i, tumugón, +"cundîmo quinalág sa punu n~g cahoy, +nalibíng na acó sa tiyán n~g León. + + Payapa na namán disin yaring dibdib; +napag-quiquilalang ca-auay cang labis +at dî binaya-ang nagca-patid-patid, +ang aquing hinin~gáng camataya,t, saquit.[39] + + Itóng iyóng aua,i, dî co hinahan~gád, +pataín mo acó,i, siyang pitang habág, +dimo tantô yaring binabatáng hirap +na ang camatayan ang búhay cong hanap. + + Dito napahiyao sa malaquing hapis +ang morong may áua,t, lúha,i, tumaguistís, +siyang itinugón sa uicang narin~gig +at sa panglolomo,i, cusang napahilig. + + Ano pa,t, capoua hindi macaquibô +dî nanga-calaban sa damdam ng púsò +parang ualáng malay, hangang sa magtágo,t, +humilig si Febo sa hihigáng guintô. + + May áuang guerrero ay sa maramdaman +malam-lám na sinag sa gúbat ay nanao, +tinuntón ang landás na pinagda-anan +dinalá ang calong sa pinangalingan. + + Doon sa naunang hinintúang daco +nang masoc sa gúbat ang bayaning moro +sa isang malapad, malinis na bató +cúsang pinag-yaman ang lugaming pangcó. + + Cumuha ng munting báong macacain, +ang angdaralitâ,i, inamong tumiquím +cahit uma-ayao ay nahicayat din +nang sabing malambót na pauang pag-aliu. + + Nalouag-louagán ang pang-hihin~gapus +sapagca,t, na-auas sa pagcadayucdóc, +hindî quinucusa,i, tantóng nacatulog, +sa sinapupunan nang guerrerong bantóg. + + Itó,i, dî umidlíp sa boong magdamág +sa pag-aalaga,i, nagbatá n~g puyat +ipinan~gan~ganib, ay bacá macagát +nang ganid na madláng nag-gala sa gúbat. + + Touing maguiguising sa magaang túlog +itóng lipós hirap, ay naghihimutóc, +pauang tumitiric na anaqui túnod +sa dibdib nang morong may habág at lúnos. + + Nang magmamadaling arao, ay nahimbíng +munting napayapa sa dalang hilahil +hangáng sa Aurorang itabóy ang dilim[S] +ualáng binitiuang himutóc at daing. + + Itó ang dahiláng ipinagcasundò +limáng caramdamang parang hinahalò +iquinatiuasáy nang may dúsang púsò +lumacás na mulî ang catao-ang hapò. + + Caya,t, nang isabog sa sangsinucuban +ang doradong buhóc nang masayang arao +nag-ban~gong hinaho,t, pinasalamatan +sa Lan~git ang bagong lacás nang catao-an. + + Sabihin ang touâ nang guerrerong hayág, +ang abáng quinalong ay bigláng niyacap, +cong nang una,i, nucál ang lúha sa habág +n~gayo,i, sa galac na ang ilinagaslás. + + Capús ang dilà cong magsaysay nang laquí +nang pasasalamat nitóng quinandili, +cundan~gan ang dusa,i, sa naualáng casi +ay napauî disin sa touang umalí. + + Sapagca,t, ang dusang mula sa pag-ibig +cung cahit mangyaring lumayó sa dibdib, +quisáp matá lamang ay agád babalic +at magdadagdág pa sa una nang ban~gís. + + Cayâ hindî pa man halos dumadápò +ang toua sa lámad nang may dúsang pusó +ay itinac-uil na nang dálitang lálò +at ang túnod niya,i, siyang itinimó. + + Niyapús na mulî ang dibdib nang dúsa +¡hirap ayang bat-hín nang sáquit sa sintá! +dan~gan ina-aliu nang moro sa Persia +natuluyang nánao ang tan~gang hinin~gá. + + Iyong natatantô ang aquing paglin~gap, +(anitong Persiano sa nababagabag) +mula nang hirap mo,i, ibig cong matatap +at nang cong may daa,i, malagyan nang lúnas. + + Tugóng nang may dusa,i, "dî lamang ang mulâ +niyaring dálita co ang isasalita, +cundi sampong búhay sapól pagcabata, +nang maganapán co ang hin~gî mo,t, nasà. + + Nupóng nag-agapay sa punò nang cahoy +ang may daláng habág at lipus lingatong +sacá sinalitang, lúha,i, bumabalong +boong naguing búhay hangang naparool. + + "Sa isang Ducado nang Albaniang Ciudad, +doon co naquita ang unang liuanag, +yaring catauha,i, utang cong tinangap +sa Duque Briseo ¡ay amá cong liyag! + + N~gayóng nariyang ca sa payápang bayan +sa haráp n~g aquing ináng minamahal +Princesa Florescang esposa mong hirang +tangáp ang lúhà cong sa matá,i, hunucál. + + ¿Baquit naguing tauo acó sa Albania +bayan n~g amá co at di sa Crotona,[T] +masayáng Ciudad na lúpa ni iná? +disin ang búhay co,i, di lubháng nag dusa. + + Ang Duqueng amá co,i, privadong tanungàn +n~g Haring Linceo sa anomang bagay,[U] +pan~galauáng púno n~g sangcaharían, +hilaga-ang tungo n~g súyo n~g bayan. + + Cong sa cabaita,i, ulirán n~g lahát +at sa catapanga,i, pang-úlo sa Ciudad, +ualáng casingdúnong mag mahal sa anác, +umacay, magturo sa gagauing dapat. + + Naririn~gig copa halos hangan n~gayón +malayao na tauag n~g amá cong poon, +niyaóng acó,i, bátang quinacandóng-candóng, +taguríng Floranteng bulaclác cong bugtóng. + + Itó ang n~galan co, mulang pagcabata, +naguisnán sa amá,t, ináng nag anducà, +pamagát na ambil sa lumuhà-luhà, +at cayacap-yacap n~g màdlang dàlità. + + Boong camusmusa,i, dî na sasalitín +ualáng may halagáng nangyari sa quin, +cundi nang sangól pa,i, cusang daraguitin +ng isang Buitreng ibong sadyang saquim.[V] + + Ang sabi ni iná acó,i, natutulog +sa bahay sa quintang malapit sa bundóc +pumasoc ang ibong pang-amóy, ay abót +hangang tatlóng leguas sa patáy na hayop. + + Sa sinigao-sigao n~g iná cong mutyà +nasoc ang pinsán cong sa Epiro mulà +n~gala,i, Monalipo may taglay na panà +tinudlà ang ibo,i, namatáy na biglà. + + Isang arao namang bagong lumalacad +acó,i, naglalaró sa guitnâ n~g salas, +may nasoc na Arco,t, bigláng sinambilat[W] +Cupidong diamanteng sa dibdib co,i, hiyas.[X] + + Nang tumuntóng acó sa siyam na taón, +palaguing gauâ co,i, mag aliu sa buról +sacbát ang palaso,t, ang búsog ay cálong +pumatay ng hayop, mamána ng ibon. + + Sa touing umagang bagong naglalatag +ang anác n~g arao, n~g masayang siñag,[Y] +naglilibang acó sa tabi n~g gubat +mad-lâ ang ca-acbay na m~ga alagad. + + Hangang sa tingalín n~g sangaigdigan +ang muchâ ni Febong hindî matitigan +ay sinasagap co ang caligayahang +handóg niyaóng hindî maramot na parang. + + Aquing tinitipon ang iquinacalat +ng masayáng ban~gó n~g m~ga bulaclác, +ina-aglahi co ang larouang pulad +mahinhíng amiha,t, ibong lumilipad. + + Cong acó,i, mayroong matanao na háyop +sa tinitin~galáng malapit na bundóc, +bigláng ibibinit ang panâ sa búsog, +sa minsang tud-lâ co,i, pilit matutuhog. + + Tanáng sámang lincód ay nag-aágauan +unang macarampót nang aquing napatáy +ang tiníc sa dauag ay dî dinaramdám, +palibhasa,i, toua ang naca-aacay. + + Súcat maligaya sino mang manoód +sa sinuling-suling n~g sáma cong lingcód, +at cong masundúan ang bangcay n~g háyop +ingay n~g hiyauan sa loob n~g tumóc. + + Ang larouáng búsog ay cong pag-sauaan, +u-upo sa tabí n~g matuling bucál, +at mananalamín sa linao n~g cristal, +sasagap n~g lamig na ini-áalay. + + Dito,i, mauiuili sa mahinhing tinig +n~g nan~gag-sasayáng Nayadas sa bátis,[Z] +taguintíng n~g Lírang catuno n~g auit[AA] +mabisang pamaui sa lumbay n~g dibdib. + + Sa tamis n~g tinig na cahalac-halác +n~g nag-aauitang masasayáng Ninfas,[AB] +na-aanyayahan sampóng lumilipád +sari-saring ibong agauán n~g dilág. + + Cayâ n~ga,t, sa san~ga n~g cahoy na ducláy +sa mahál na bátis na iguinagalang[AC] +ang bulág na gentil, ay nag lulucsuhan +ibo,i, naquiquinig n~g pag-aauitan. + + Anhín cong saysain ang tinamóng touá +ng cabataan co,t, malauig na lubhâ +pag-ibig ni amá,i, siyang naguing mulà +lisanin co yaóng gúbat na payapa. + + Pag ibig anaqui,t, aquing naquilala +dî dapat palac-hín ang bata sa sayá +at sa catoua-a,i, capag-namihasa +cong lumaquí,i, ualáng hihintíng guinhaua. + + Sa pagca,t, ang mundo,i, bayan n~g hinagpis +namamaya,i, súcat tibayan ang dibdib, +lumaquí sa toua,i, ualáng pagtiti-is +¿anóng ilalaban sa dahás n~g sáquit? + + Ang táuong mágaui sa ligaya,t, aliu +mahinà ang púso,t, lubháng maramdamin, +inaacala pa lamang ang hilahil, +na daratná,i, dinâ matutuhang bat-hín. + + Para n~g halamang lumaguí sa tubig, +daho,i, malalantá munting dî madilig, +iquinalolo-óy ang sandaling init, +gayón din ang púsong sa toua,i, mani-ig. + + Munting cahirapa,i, mamalac-híng dalá, +dibdib palibhasa,i, di gauing magbatá, +ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá +ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa. + + Ang laquí sa layao caraniua,i, hubád +sa bait at muni,t, sa hatol ay salát, +masacláp na bún~ga ng malíng paglin~gap, +habág n~g magulang sa irog na anác. + + Sa taguríng bunsót, licóng pag mamahál +ang isinasama n~g báta,i, nunucál +ang iba,i, marahil sa capabayaan +nang dapat magturong tamád na magulang. + + Ang lahát nang itó,i, cay amáng talastás, +cayâ n~ga ang lúha ni ina,i, hinamac, +at ipinadalá acó sa Atenas,[AD] +bulág na ísip co,i, n~g doon mamulat. + + Pag-aral sa aquin qy ipinatungcól +sa isang mabait, maestrong marunong +lahi ni Pitaco, n~gala,i, si Antenor,[AE] +lumbay co,i, sabihin nang dumating doon. + + May sangbouan halos na dî nacacain, +lúhà sa matá co,i, dî mapiguil-piguil; +n~guni,t, napayapà sa laguing pag-aliu +n~g bunying maestrong may cupcup sa quin. + + Sa dinatnán doong nad-láng nag-aaral +caparis cong bata,t, cabaguntauhan, +isa,i, si Adolfong aquing cababayan, +anác niyaóng Condeng Silenong maran~gal. + + Ang caniyang taó,i, labis n~g dalauá +sa dalá cong edad na lalabing-isá, +siyang pinopoón n~g boong escuela, +marunong sa lahát na magcacasama. + + Mahinhín ang asal na hindî magasó +at cong lumacad pa,i, palaguing patungó, +mabining man~gúsap at ualáng catalo +lapastan~ganin ma,i, hindi nabubuyó. + + Ano pa,t, sa bait ay siyang huaran[40] +n~g nagcacatipong nagsisipag-aral, +sa gauâ at uica,i, dî mahuhulihan[41] +n~g munting panirà sa magandang asal. + + Ni ang catalasan n~g aming maestro +at pagca-bihasa sa lacad n~g mundó, +ay hindî nataróc ang lihim at tungo +ng púsong malihim nitong si Adolfo. + + Acóng pagcabata,i, ang quinamulatan +cay amá,i, ang bait na dî páimbabáo, +yaong namumunga n~g caligayahan, +nanacay sa púsong suyui,t, igalang. + + Sa pinagtatac-hán n~g bong escuela, +bait ni Adolfong ipinaquiquita, +dîco malasapán ang haing ligaya +n~g magandang asal n~g amá co,t, iá.[42] + + Púso co,i, ninilag na siya,i, guiliuin, +ayauan cun baquit at naririmarim, +si Adolfo nama,i, gayon din sa aquin, +nararamdamán co cahit lubháng lihim. + + Arao ay natacbó, at ang cabata-an +sa pag-aaral co sa qui,i, nananao, +bait co,i, luminis at ang carunungan +ang bulág cong ísip ay cúsang dinamtán. + + Nataróc ang lalim n~g filosfía, +aquing natutuhan ang astrología, +natantóng malinis ang catacá-tacá +at mayamang dunong n~g matemática. + + Sa loob n~g anim na taóng lumacad +itóng tatlóng dunong ay aquing nayacap +tanáng casama co,i, nagsi-pangilalás +sampô n~g maestrong toua,i, dili hamac. + + Ang pagcatutu co,i, anaqui himalâ,[43] +sampô ni Adolfo,i, naiuan sa guitnâ, +maingay na lamang taga pamalità, +sa boong Atenas, ay gumálà-galá. + + Cayâ n~gâ at acó ang naguing hantun~gan +tungo ng salita n~g tauo sa bayan, +muláng báta,t, hangang catanda-tandaan, +ay nacatalastás n~g aquing pan~galan. + + Dito na nahubdán ang cababayan co +n~g hirám na bait na binalat-cayô, +cahinhinang ásal na paquitang tauo +naquilalang hindî bucal cay Adolfo. + + Matantô n~g lahát na cayâ nanamit +niyaóng caba-itang di taglay sa dibdib, +ay nang maragdag pa sa tálas nang isip +itóng capuriháng mahinhi,t, mabait. + + Ang lihim na itó,i, caya nahalatà, +dumating ang arao nang pagca-catoua, +caming nag aaral bagong tauo,t, batà +sari-saring laro ang minunacala. + + Minulán ang galí sa pagsasayauan[44] +ayon sa música,t, auit na saliuan, +laróng bunó,t, arnés na quinaquitaan +nang cani-caniyang licsi,t, carunungan. + + Sacâ ilinabás namin ang tragedia +nang dalauang apó nang túnay na iná,[AF] +at man~ga capatid nang nag-iuing amáng +anác at esposo nang Reina Yocasta. + + Papel ni Eteocles ang naguíng tungcól co, +at si Polinice nama,i, cay Adolfo, +isang ca-escuela,i, siyang nag Adrasto,[AG] +at ang nag Yocasta,i, bunying si Minandro. + + Ano,i, nang mumulán ang unang batalia, +ay ang aming papel ang magca-cabaca, +nang dapat sabihing aco,i, comilala,t, +siya,i, capatid cong cay Edipong bún~ga.[AH] + + Nang-lisic ang matá,t, ang ipinagsaysáy, +ay hindî ang dichong na sa original +cundî ang uica,i, "_icao na umagao +nang capurihán co,i, dapat cang mamatáy_" + + Hinandulóng acó, sabáy nitóng uicá, +nang patalím niyang pamatáy na handá, +dan~gan naca-iuas aco,i, nabulagtá +sa tatlóng mari-ing binitiuang tagá. + + Aco,i, napahiga sa inilag-ilag, +sinabayáng biglâ nang tagáng malacas, +¡salamat sa iyó ó Minandrong liyag, +cundî ang licsi mo búhay co,i, na-utás! + + Nasalag ang dágoc na camatayan co, +lumipád ang tangang cáliz ni Adolfo +siyang pag-paguitnâ nang aming maestro, +at naualáng-diuang casama,t, catoto. + + Anopa,t, natapus yaóng catoua-án +sa pan~gin~gilabot, at capighatian; +si Adolfo,i, dîna naman nabúcasan, +noón di,i, nahatid sa Albaniang bayan. + + Naguing sangtaón pa acó sa Atenas +hinintay ang loob nang amá cong liyag, +¡sa abá co,t,! noo,i, tumangap nang sulat, +na ang balang letra,i, iuang may camandág. + + ¡Gunam-gunam na dî napagod humapis +dî ca na-ianod nang lúhang mabilís, +iyóng guinuguló ang bait co,t, ísip +at dimo payagang payapà ang dibdib! + + ¡Camandág cang lagac niyaong camatayan[45] +sa sintang Iná co,i, di nagpacundangan, +sinasariua mo ang súgat na laláng +nang aquing tinagáp na palasóng liham! + + Tutulun~gang quitá n~gayóng magpalalâ +nang hapdî sa púsong di co ma-apulà, +namatáy si Iná ay laquing dálitâ +itó sa búhay co ang unang umiuà. + + Patáy na dinampó sa aquing pagbasa +niyóng letrang titic ng biguing na pluma +¡diyata Amá co at nacasulat ca +n~g pamatíd búhay sa anác na sintá! + + May dalauang oras na dî nacamalay +n~g pagca-tauo co,t, n~g quinalalag-yán, +dan~gan sa calin~ga n~g casamang tanán +ay dî mo na acó na casalitaan. + + Nang mahimasmasa,i, narito ang sáquit, +dalauá cong matá,i, naguing parang bátis, +ang ¡ay! ¡ay! Ina,i,! cong cayâ mapatíd +ay nacalimutan ang paghin~gáng guipít. + + Sa panahóng yaó,i, ang boó cong damdám +ay nanao sa aquin ang sangdaigdigan, +ang-iisá acó sa guitnâ ng lumbay +ang quinacabaca,i, sarili cong búhay. + + Hinamac ng aquing pighatíng mabangís +ang sa Maestro cong pang-aliu na voses, +ni ang lúhang túlong ng samang may hapis, +ay di naca-auás sa pasán cong sáquit. + + Baras ng matouid ay linapastangan +ng lubháng marahás na capighatian, +at sa isang titig ng palalong lumbáy +diua,i, lumilipád niyaring cati-isan.[46] + + Anopa,t, sa bangís ng dusang bumugsò +minamasaráp cong mutóc yaring púsò +at ng ang camandág na nacapupunò +sumamang dumaloy sa ágos ng dugò. + + May dalauáng buang hindî nacatiquím +acó ng linamnám ng payapa,t, aliu, +icalauang súlat ni ama,i, dumatíng +sampo ng sasakiang sumundo sa aquín. + + Saád sa calatas ay bigláng lumulan +at acó,i, omoui sa Albaniang bayan +sa aquing Maestro ng napaaálam +aniya,i, "Florante bilin co,i, tandaan. + + Houag malilin~gat, at pag ingatan mo +ang higantíng handâ ng Conde Adolfo +pailág-ilágang parang baselisco[47] +súcat na ang titig na matáy sa iyó.[48] + + Cun ang isalubong sa iyóng pagdating, +ay masayáng muc-ha,t, may paquitang giliu, +lalong paingata,t, caauay na lihim +siyang isa-isip na cacabacahin. + + Dapoua,t, houag cang magpapahalatá +taróc mo ang lalim n~g caniyang násà +ang sasandatahi,i, lihim na ihandâ, +n~g may ipagtangol sa arao ng digmâ. + + Sa mauica itó lúha,i, bumalisbís, +at acó,i, niyacap na pinacahigpít, +hulíng tagubilin "bunsó,i, catiti-is +at hinhintay ca ng maraming sáquit. + + At mumul-án mona ang paquiquilaban +sa mundóng bayaning púnong caliluhan" +hindî na natapus, at sa calumbayan +piniguil ang dilà niyang pagsasaysáy. + + Nagca-bitiu caming malunbáy capouá +tanáng ca-escuela mata,i, lumuluhà +si Minandro,i, labis ang pagdarálitâ +palibhasa,i, tapát na capouà batà. + + Sa pagca-calapat n~g balicat namin +ang mut-yáng catoto,i, di bumitiu-bitiu +hangang tinulutang sumama sa aquin +ng aming maestrong caniyang amaín. + + Yaóng pa-alama,i, anopa,t, natapos +sa pagsasaliuan n~g madláng himutóc, +at sa cain~gaya,t, guló n~g _adios_ +ang buntóng hinin~gá ay naquiquisagót. + + Mag pahangang daóng ay nagsipatnubay +ang aquing maestro,t, casamang iiuan; +homihip ang han~gi,t, agád nahiualáy +sa pasig Atenas ang aming sasaquián. + + Bininit sa búsog ang siyang catulad +n~g túlin n~g aming daóng sa paglayag, +cayá dî nalaon paá co,i, yumapac +sa dalampasigan ng Albaniang Ciudad. + + Pag-ahon co,i, agád nagtuloy sa Quinta, +dî humihiualay ang catotong sintá; +pag-halíc sa camáy n~g poong cong Amá. +lumala ang sáquit n~g dahil cay Iná. + + Nagdurugong mulî ang sugat n~g púsò +humiguít sa una ang dusang bumugsò, +nauicang casunód n~g lúhang tumulò +¡ay Amáng! casabay n~g báting ¡ay bunso! + + Anopa,t, ang aming búhay na mag amá +nayapus n~g bangís n~g sing-isang dusa, +cami ay dinatnáng nagcacayacap pa +niyaóng Embajador n~g bayang Crotona. + + Nacapangaling na sa Palacio Real, +at ipinagsábi sa Harì ang pacay +dalá,i, isang súlat sa Amá cong hirang +titic ng Monarcang caniyang bianan. + + Humihin~ging túlong, at na sa pan~gambá +ang Crotonang Reino,i, cubcób n~g cabaca, +ang púnò n~g hocbo,i, balita n~g siglá +General Osmalic na bayaning Persa. + + Ayon sa balita,i, pan~galauá itó +ng Principe niyang bantóg sa sangmundó +Aladíng quilabot n~g m~ga guerrero +iyóng cababayang hinahan~ga-ang co. + + Dito napangití ang morong ca-usap +sa nagsasalita,i, tumugóng banayad +aniya,i, bihirang balita,i, magtapát +cong magcatotoó ma,i, marami ang dagdág. + + At sacá madalás ilalâ n~g tapang, +ay ang guniguning tacot n~g calaban, +ang isang guerrerong palaring magdiuang +mababalita na at pan~gin~gila~gan. + + Cong sa catapan~ga,i, bantóg si Aladín +may búhay rin namáng súcat na maquitíl; +iyóng matatantóng casimpantáy morin +sa casamáng pálad at daláng hilahil. + + Sagót ni Florante, houag ding maparis +ang guerrerong bantóg sa pálad cong amis +at sa ca-auay ma,i, di co ninanais +ang lahí ng dúsang aquing napagsapit. + + Matantô ni Amá ang gayóng sacunà +sa Crotonang baya,i, may balang sumirà[49] +acó,i, isinama,t, humaráp na biglá. +sa haring Linceong may gayac n~g digmá. + + Camí ay bago pang nanaquiát sa hagdán +n~g Palaciong batbát n~g hiyas at yaman, +ay sumalúbong na ang Haring marangál, +niyacap si Amá,t, acó,i, quinamayán. + + Ang uica,i, ó Duque, ang quiás na itó +ang siyang camuc-há n~g bunying guerrero, +aquing napan~garap na sabi sa iyó, +maguiguing haligui n~g Cetro co,t, Reino. + + ¿Sino ito,t, saán nangaling na Ciudad? +ang sagót ni Amá "ay bugtóng cong anác +na inihahandóg sa mahal mong yápac +ibilang sa isang vasallo,t, alagád." + + Namanghâ ang harî at niyacap acó, +"mabuting panahón itóng pagdatíng mo, +icao ang general nang hocbóng dadaló +sa bayang Crotonang quinubcób nang moro. + + Patotohanan mong hindî ibá,t, icao, +ang napan~garap cong guerrerong matapang, +na naglalathalá sa sangsinucuban +nang capurihán co at capangyarihan. + + Iyóng cautan~gan paroong mag-adia, +nunò mo ang Hari sa bayang Crotona; +dugò cang mataás, ay dapat cumita +nang sariling dan~gál, at bunyí sa guerra." + + Sa pagca,t, matouid ang sa Haring saysáy, +umayon si amá cahi,t, mapaít man, +nang agád masubò sa pagpapatayan +ang ca battan co,t, di cabihasahan. + + Acó,i, ualang sagót, na na-ipahayag +cundî "_Haring poo,t,_" nagdapâ sa yapac, +nang aquing hahagcán ang mahal na bacás, +cúsang itinindíg at mulíng niyacap. + + Nag-upuán cami,t, sacá nag panayám +nang balabalaqui,t, may halagáng bagay, +nang sasalitín co ang pinag-daanan +sa bayang Atenas na pinangalin~gan. + + Siyang pamimitác at cúsang nag sabog +nang ningning, ang tálang ca-agáo ni Venus,[AI] +anaqui ay bagong umahon sa búbog, +buhóc ay nag lugay sa perlas na bátoc. + + Touáng pan~galauá cong hindî man Lan~git +ang itinapon nang mahinhing titig, +ó ang lualhating búcó nang ninibig +pain ni Cupidong ualáng macáraquip.[AJ] + + Liuanag nang muc-há,i, ualang pinag-ibhan, +cay Febo cong anyóng bagong sumisilang, +catao-ang butihin ay timbáng na timbáng +at mistulang ayon sa hinhín nang ásal. + + Sa caligayaha,i, ang nacaca-ayos +bulaclác na bagong uinahi nang hamóg, +anopa,t, sino mang paláring manoód +pátay ó himalâ cong hindî umirog. + + Itó ay si Laurang iquinasisirà +nang pag-iisip co touing magunitâ, +at dahil nang tanáng himutóc at luhà +itinutuno co sa pagsasalitâ. + + Anac ni Linceong haring napahámac, +at quinabucasan nang aquing paglíyag: +baquit itinulot lan~git na mataás, +na mapanoód co, cong dî acó dapat? + + ¡O haring Linceo cong dî mo pinilit +na sa salitaan nati,i, maquipanig +ang búhay co disi,i, hindî nagcasáquit +ngayong pagliluhan nang anác mong ibig! + + Hindî catoto co,t, si Laura,i, dî tacsíl +¡aiuan cong ano,t, lumimot sa aquin! +ang pálad co,i, siyang alipusta,t, linsil +di laáng magtamó nang touâ sa guiliu. + + ¿Macacapit caya ang gauang magsucab +sa pinacayaman nang lan~git sa dilág? +cagandaha,i, báquit di macapagcalág +nang pagca capatid sa maglilong lácad? + + Cong nalalagáy ca ang mamatouirín, +sa láot nang madláng súcat ipagtacsíl, +¿dili ang dan~gal mong dapat na lingapin +mahiguit sa ualáng cagandaha,t, ningning? + + Itó ay hámac pa bagáng sumangsalà +ng carupucán mo, at gauíng masama? +¡cung anó ang taás, n~g pagcadaquilà, +siyaring lagapác namán cong marapá. + + O bunyíng guerrerong! na-auà sa aquin, +pag silang na niyaong nabagong bitoín, +sa pagcaquita co,i, sabáy ang pag guiliu, +inagao ang púsong sa Iná co,i, hain. + + Anopa,t, ang lúhang sa mata,i, nanágos +nang pagca-ulila sa Iná cong irog, +na tungcol sa sintá,t, púso,i, nan~gilabot +bacâ di marapat sa gayóng alindóg. + + Hindî co maquita ang patas na uicà +sa caguluhan co,t, pagca-ualáng diuà +nang maqui-umpóc na,i, ang aquing salitâ, +anhin mang touirin, ay magcacalisiyâ.[50] + + Nang malutas yaóng pagsasalitaan, +ay ualâ na acóng camahad-licaan, +caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng +sa nin~gas nang sintang bago cong naticmán. + + Tatlóng arao noong piniguing nang Harì +sa Palacio Real na sa yama,i, bunyî, +ay dî nacausap ang púnong pighatî +na ina asahang ilulualhati. + + Dito co naticmán ang lalong hinagpís, +higuít sa dálitang na unang tini-ís, +at binula-ang co ang lahat nang sáquit, +cong sa cahirapan mulâ sa pag ibig. + + Salamat at niyaóng sa quinabucasan +hucbó co,i, lalacad sa Crotonang bayan, +sandalíng pinalad, na nacapanayam +ang Princesang nihag niyaring catauhan. + + Ipinahayag co nang uicang ma-irog, +nang buntóng-hinin~gá, lúhà at himutóc, +ang matinding sintang iquina-lulunod +mag-pahangán n~gayon nang búhay cong capús. + + Ang púsong matibay nang himaláng diquít +nahambál sa aquing malumbáy na hibíc +dangan ang caniyáng catutubong bait +ay humadláng, disin sintá co,i, nabihis. + + N~guni,i, cun ang ó-o,i, dî man binitiuan +naliuanagan din sintang nadidimlán +at sa pag-panao co ay pinabauanan +nang may hiyang perlas na sa matá,i, nucál. + + Dumatíng ang bucas nang aquing pag-alís[51] +¿sino ang sasayod nang bumugsóng sáquit? +¿dini sa púso co,i, alíu ang hinag-pís[52] +na hindî nagtimo nang caniyang cáliz? + + ¿May sáquit pa cayang lalalo nang tindí +sa ang sumisinta,i, maualay sa casi? +guni-guní lamang dî na ang mang-yari, +súcat icalugmóc nang púsong bayani. + + ¡O nangag-aalay nang maban~gong suób +sa daquilang altar ni Cupidong Dios +sa dusa co,i, cayó ang nacatataróc, +niyaóng man~gulila sa Laura cong irog! + + At cundi sa lúhang pabaon sa aquin +namatáy na muna bago co na-atím +dúsang dî lumicat hangang sa dumatíng +sa bayang Crotonang cubcób nang hilahil. + + Cuta,i, lulugsó na sa bayóng madalás +nang man~ga maquinang talagáng pang-ualat +siyang paglusob co,t, nang hucbong aquibat +guinipít ang digmáng cumubcób sa Ciudad. + + Dito,i, ang masid-híng lubháng camatayan +at Parcas Aropos ay nagdamdám pagál[53] +sa pag-gapas nila,t, pagquitíl nang búhay +nang nag-hihin~galóng sa dugo,i, nag-lutang. + + Naquita nang píling general Osmalíc +ang aquing marahás na pamimiyapis +pitóng susóng hanay na dúlo nang cáliz +uinahi nang tabác nang aco,i, masapit. + + Sa caliua,t, cánan niya,i, nalagalág +man~ga soldados cong pauang mararahás +lumapit sa aquin matá,i, nagninin~gas +halica aniya,t, quita ang maglamas. + + Limang oras caming hindî nag-hiualay +hangang sa nahapó ang bató nang tapang +nag-lucsâ ang lan~git nang aquing mapatáy +habág sa guerrerong sa mundo,i, tinac-hán. + + Siya nang pagsilid nang pan~gin~gilabot +sa calabang hucbóng parang sinasalot +nang pamuc-sáng tabác ni Minandrong bantóg; +ang campo,t, victoria,i, napa-aming lubós. + + Tagumpáy na ito,i, pumauí nang lumbáy +nang man~ga nacubcób nang casacuna-an +panganib sa púso,i, naguíng catoua-án; +ang pintô nang Ciudad pagdaca,i, nabucsán. + + Sinalubong camí nang Haring daquilá +casama ang boong bayang natimaua +ang pasasalamat ay dî ma-apula +sa di magca-uastóng nagpupuring dilà. + + Yaóng bayang hapo,t, bagong nacatigháo[54] +sa nagbálang bangis nang man~ga ca-auay +sa pagca-timauà ay nag-aagauáng[55] +málapit sa aqui,t, damít co,i, mahagcán. + + Sa lacás nang hiyao nang famang matabil[AK] +_vivang_ dugtóng-dugtóng ay naquiquisaliu +ang gulang _salamat nagtangól sa amin_. +dinin~gig sa Langit n~g m~ga bituin. + + Lalò na ang touâ nang aco,i, matatap +na apó nang hari nilang liniliyag +ang monarca nama,i, dî muntî ang galác +lúhà ang nagsabi nang ligayang ganáp. + + Nagsi-akiát camí sa palaciong bantóg +at nangag-pahin~gá ang soldadong pagód, +dapoua,t, ang baya,i, tatlong arao halos +na nacalimutan ang gauíng pagtulog. + + Sa ligaya namin nang nunò cong harì +naquipag-itan din ang lilong pighatî +at ang pagcamatáy nang Ina cong pilî +malaon nang lantá,i, nanariuang mulî. + + Dito naniuala ang batà cong loob +na sa mundo,i, ualang catoua-áng lubós, +sa minsang ligaya,i, talì nang casunód, +macapitóng lumbáy ó hangang matapos. + + Maguíng limáng bouán acó sa Crotona +nag-pilit bumalíc sa Reinong Albania +¿di sinong susumáng sa acay nang sintá +cun ang tinutun~go,i, lalo,t, isang Laura? + + Sa gayóng catulin nang aming paglacad +nai-inip aco,t, ang nása,i, lumipád, +¡abá,t,! nang matanao ang muóg nang Ciudad, +cumutóg sa aquing púso,i, lalong hírap! + + Cayâ palá gayo,i, ang nauauagay-uay +sa cúta,i, hindî na bandilang binyagan +cundî Medialuna,t, Reino,i nasalacay[AL] +ni Aladíng sálot nang pasuquing bayan. + + Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil +sa paá nang isang bundóc na mabangín, +dî caguinsa-guinsa,i, natanauán namin +pulutong nang morong lacad ay mahinhín. + + Isang bini-bini ang gapós na tagláy +na sa damdám nami,i, tangcáng pupugútan +ang púsò co,i, lálong na-ipit nang lumbáy +sa gunitáng bacá si Laura cong búhay. + + Cayâ dî napiguil ang ácay nang loób +at ang man~ga moro,i, bigla cong linusob, +¡palad nang tumacbó at hindî natapus, +sa aquing pamuc-sáng cáliz na may poót! + + Nang ualâ na acóng pagbuntuháng gálit +sa di macaquibóng gapós ay lumapit, +ang taquip sa muc-ha,i, nang aquing i-alis +¡abá co,t, si Laura! ¿may laló pang sáquit? + + Pupugutan dahil sa hindî pagtangáp +sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad,[AM] +nang mag-ásal hayop ang morong pan~gahás +tinampál sa muc-hâ ang himalang dilág. + + Aquing dali-daling quinalág sa camay +ang lúbid na ualáng auà at pitagan +man~ga daliri co,i, na aalang-alang +marampî sa balát na cagalang-galang. + + Dito naca-tangáp nang lúnas na titig +ang nagdaralitáng púsò sa pag-ibig, +arao nang ligayang una cong pag-din~gig +nang _sintang Florante_ sa cay Laurang bibíg. + + Nang aquing matantóng na sa bilangúan +ang bunying Monarca,t, ang Amá cong hirang +nag-utos sa hocbo,t, aming sinalacay +hangang dî nabauì ang Albaniang bayan. + + Pagpasoc na namin sa loob nang Reino, +bilangua,i, siyang una cong tinun~go +hinán~go ang Hari,t, ang Duqueng Amá co, +sa caguino-cha,i, isá si Adolfo. + + Labis ang ligayang quinamtán ng Harì +at nang natimauang camahalang pilì +si Adolfo lamang ang nagdalamhatî[56] +sa capurihán cong tinamó ang sanhî. + + Pan~gimbuló niya,i, lalò nang nag-álab +nang aco,i, tauagin tangúlan nang Ciudad, +at ipinagdiuang nang Haring mataás +sa Palacio Real nang lubós na galác. + + Sacá nahalatáng aco,i minamahál +nang pinag-uusig niyáng cariquitan +ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy +dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal. + + Lumagò ang binhíng mulâ sa Atenas +ipinunlang násang aco,i, ipahamac +cay Adolfo,i, ualáng bagay na masac-láp +para nang búhay cong hindi ma-úutas. + + Di nag iláng buan ang sa Reinong touà +at pasasalamat sa pagca-timua, +dumating ang isang hucbong maninira +nang taga Turquiang masaquím na lubha. + + Dito ang pan~ganib at pag-iiyacan +nang bagong nahugot sa dálitang bayan[57] +lalo na si Laura,t, ang capan~gambahán +ang acó ay samíng pálad sa patayan. + + Sa pagca,t, general acóng ini-átas +nang Harî sa hocbóng sa moro,i, lalabás +nag-uli ang loob nang bayang nasindác, +púsò ni Adolfo,i, parang nacamandág. + + Linoob nang Lan~git na aquing nasúpil +ang hocbó nang bantóg na si Miramolín +siyang mulang arao na iquinalaguím +sa reinong Albania, nang turcong masaquím. + + Bucód dito,i, madláng digmâ nang ca-auay +ang sunód-sunód cong pinag-tagumpayán +ano pa,t, sa aquing cáliz na matapang +labing-pitóng hari ang nan~gag-sigalang. + + Isang arao acóng bagong nagvictoria +sa Etoliang Ciudad na cúsang binaca +tumangáp ng súlat n~g aquing Monarca +mahigpít na biling moui sa Albania. + + At ang panihála sa dalá cong hocbó +ipinagtiualang iuan cay Minandro; +noón di,i, tumulac sa Etoliang Reino, +pagsunód sa Hari,t, Albania,i, tinun~go. + + Nang dumatíng aco,i, gabíng cadilimán +pumasoc sa Reinong ualáng agam-agam +pagdaca,i, quinubcob ¡laquíng caliluhan! +na may tatlóng-pauong libong sandatahán. + + Di binig-yang daang aquing pang mabunot +ang sacbát na cáliz at maca-pamoóc +boong catauán co,i, binidbíd ng gápos +piniit sa cárcel na catacot-tacot. + + Sabihin ang aquing pamamangha,t, lumbáy +lálo nang matantóng Monarca,i, pinatáy +n~g Conde Adolfo cúsang idinamay, +ang Amá cong irog na mapagpalayao. + + Ang násang yumama,t, háring mapataniág, +at uháo sa aquing dugô, ang yumacag, +sa púso ng Conde, sa gauáng magsucáb +¡o napacarauál na Albaniang Ciudad! + + Mahigpit cang abá sa mapag-punuán +n~g han~gal na púnò at masamáng ásal, +sa pagca,t, ang Haring may han~gad sa yaman +ay mariing hampás nang Lan~git, sa bayan. + + Aco,i, lálong abá,t, dinayà n~g ibig, +¿may cahirapan pang para n~g marin~gig, +na ang princesa co,i, nangacong mahigpit +pacasál sa Conde Adolfong balauis? + + Itó ang nagcalat n~g lásong masid-hi +sa ugát ng aquing púsong mapighatí, +at pinag-nasaang búhay co,i, madalí +sa pinangalin~gang uala,i, magsaulí. + + Sa pagcabilangóng labing-ualóng arao +na iiníp acó n~g di pagcamatáy, +gabí n~g hangoi,t, ipinagtuluyan +sa gúba,t, na ito,t, cúsang ipinugal.[58] + + Bilang macalauang maliguid ni Febo +ang sangdaigdigan sa pagca-gapus co, +ng ina-acalang na sa ibang Mundó +imulat ang matá,i, na sa candungan mo. + + Itó ang búhay cong silo-silong sáquit +at hindi pa tantô ang huling sasapit" +mahabang salitá, ay dito napatíd, +ang guerrero naman ang siyang nagsulit. + + "Ang pagcabúhay mo,i, yamang natalastás, +tantoín mo namán n~gayon ang caúsap, +acó ang Aladin sa Perciang Ciudad +anác n~g balitang sultáng Alí-Adab. + + Sa pagbátis niyaring mapait na lúhà +ang pagcabúhay co,i, súcat mahalatâ.... +¡_ay Amá co_! _baguit_...? ¡_ay Fleridang toua_! +catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa. + + Magsama na quitáng sa lúha,i, ma-agnás, +yamang pinag-isá n~g masamáng pálad +sa gúbat na ito,i, antain ang uacás +ng pagcabúhay tang nalipós n~g hirap. + + Hindî na inulit ni Florante namán +luha ni Aladi,i, pina-ibayuhan; +tumahán sa gúbat na may limáng bouan, +ng isang umaga,i, nagan-yác nag-libáng. + + Canilang linibot ang loób n~g gúbat +cahit bahag-ya na macaquitang landás,[59] +dito sinalità ni Alading hayág, +ang caniyáng búhay na cahabag-habag.[60] + + "Aniya,i, sa madláng guerrang pinagda-anan[61] +dî acó naghirap ng paquiquilaban, +para n~g bacahin ang púsong matibay +ni Fleridang irog na tinatan~gisan. + + Cong naquiqui-umpóc sa madláng princesa,i, +si Diana,i, sa guitnâ ng maraming Ninfa,[AN][62] +caya,t, cun tauaguin sa Reino n~g Percia +isá sa Houris n~g m~ga Profeta.[AO] + + Ano pa,t, pinalad na aquing dinaig +sa catiyaga-an ang púsong matipíd[63] +at pagcaca-ísa ng dalauang dibdib, +pagsintá ni ama,i, nabuyong gumi-it. + + Dito na minulán ang pagpapahirap +sa aqui,t, ninasang búhay co,i, mautás +at n~g mag victoria sa Albaniang Ciudad +pag dating sa Percia,i, binilangóng agád. + + At ang ibinuhat na casalanang co +dipa útos niya,i, iniuan ang hocbó +at n~g mabalitang Reino,i, naibauí mo, +aco,i, hinatulang pugutan ng úlo. + + Nang gabíng malungcót na quinabucasan +uacás na tadhanang aco,i, pupugutan, +sa carcel ay nasoc ang isang general +dalá ang patauad na laong pamatáy. + + Tadhanang mahigpit, ay malís pagdaca +houag mabucasan sa Reino n~g Percia, +sa munting pag souáy búhay co ang dusa; +sinonód co,t, útos n~g Hari co,t, amá. + + N~guni,t, sa púso co,i, matamis pang lubha +natulóy naquitíl ang hiningáng aba +houag ang may búhay na nagugunita +ibá ang may candóng sa Lan~git co,t, toua. + + May anim na n~gayóng taóng ualang licat[64] +nang linibot libot na casama,i, hirap...." +nápatiguil dito,t, sila,i, may nabat-yág +nagsa-salitaan sa loób nang gúbat. + + Napaquingán nila,i, ang ganitóng saysay +"nang aquíng matatap na papupugutan +ang abáng sintá cong nasa bilanguan +nag dapa sa yapac nang Haring sucaban. + + Inihin~gíng tauad nang luha at daing +ang caniyang anác na mutya co,t, guiliu +ang sagót ay cundi cusa cong tangapin +ang pagsintá niya,i, di patatauarin. + + ¿Anóng gagauín co sa ganitóng bagay? +¡ang sintá co caya,i, baya-an mamatáy! +napahinuhod na acó,t, nang mabúhay +ang Principeng írog na cahambal-hambál. + + Ang dî nabalinong matibay cong dibdib +nang súyo nang hari, bála at pag hibic,[65] +naglambót na cúsa,t, humain sa sáquit +at nang ma-iligtás ang búhay nang ibig.[66] + + Sa toua nang Hari, pinaualáng agád +ang dahil nang aquing lúhang pumapatác, +dapoua,t, tadhanang umalís sa Ciudad, +at sa ibáng lúpa,i, cúsang mauac-auac. + + Pumanao sa Percia ang írog co,t, búhay +na hindî mang camí nagcasalita-an +¡tingní cong may lúha acóng ibubucál +na maitutumbás sa dusa cong tagláy! + + Nang iguinagayác sa loob nang Reino +yaóng pagcacasál na camatayan co, +aquing na-acalang magdamit guerrero +cúsang magta-anang sa Real Palacio. + + Isáng hatingabíng cadilima,i, lubhâ +lihim na naghunos acó sa bintana[67] +ualáng quinasama cun hindî ang nása +matuntón ang sintá cong nasaang lúpa. + + May ilán n~g taón acóng nag lagalág +na pina-Palacio ang bundóc at gúbat +dumating n~ga rito,t, quita,i, na iligtas +sa masamang nasa niyaong taong sucáb.... + + Salita,i, nahinto na big-láng pagdatíng +n~g duque Florante,t, principe Aladín, +na pagca-quilala sa voces n~g guiliu +ang gaui n~g puso,i, dî napiguil-piguil. + + ¡Aling dila caya ang macasasayod +n~g touang quinamtán ng magcasing irog +sa hiya n~g sáquit sa lupa,i, lumubóg, +dalá ang caniang napulpól na túnod. + + ¡Saang calan~gitan na pa-aquiat cayâ +ang ating Florante sa tinamóng touá +n~gayóng tumititig sa ligayang muchá +n~g caniyang Laurang ninanása nasa. + + Ano pa n~gayaóng gúbat na malungcót[68] +sa apat, ay naguíng Paraiso,t, lugód, +macailang hintóng caniláng malimot,[69] +na may hinin~gá pang súcat na malagót. + + Sigabó ng toua,i, n~g dumalang dalang +dinin~gig n~g tat-lo cay Laurang búhay, +nasapit sa Reino mula ng pumanao +ang sintang nag gúbat: ganitó ang saysay. + + "Di lub-háng nalaon niyaóng pag alismo +ó sintáng Florante sa Albaniang Reino! +naringig sa baya,i, isang píping guló +na umalin~gaon~gao hangáng sa Palacio. + + N~guni,t, dî mangyaring mauatasuatasan +ang báquit, at húlo ng bulongbulon~gan +parang isang saquít na di mahulaan +ng médicong pantás, ang dahil; at saan. + + Dî caguinságuinsá Palacio,i, nacubcób +n~g magulóng baya,t, baluting soldados +¡o arao nalubháng caquiquilabot! +¡arao na sinumpa n~g galit n~g Dios! + + Sigauang malacás niyaóng bayang guló, +_mamatáy mamatáy ang háring Linceo_ +_na nagmunacalang gutumin ang Reino,t,_ +_lag-yan nang Estanque ang cacani,t, trigo_. + + Ito,i, cay Adolfong cagagauáng lahat, +at n~g magcaguló yaóng bayang bulág +sa n~galan ng Hari ay isinambulat +gayóng órdeng mula sa dibdib n~g sucáb, + + Noón di,i, hinugot sa tronong luc-lucan +ang Amá cong Hari at pinapugutan +¿may matouíd bagáng macapang-lulumay +sa sucáb na puso,t, nagugulóng bayan? + + Sa arao ring yao,i, naput-lán ng ulo +ang tapát na loob n~g m~ga consejo +at hindî pumuról ang tabác na lilo +hangang may mabait na mahal sa Reino. + + Umacyát sa trono ang Condeng malupít, +at pinagbalaan acó n~g mahigpít, +na cong dî tumangáp sa haying pag-ibig +dustáng camataya,i, aquing masasapit. + + Sa pagnanasa cong siya,i, magantihán, +at sulatan quitá sa Etoliang bayan, +pinilit ang púsong houag ipamalay +sa lilo, ang aquing ca-ayaua,t, suclám. + + Limáng bouang singcád ang hin~ging taning +ang caniyáng sinta,i, bago co tangapín; +n~guni,t, pinasiyáng túnay sa panimdím, +ang mag patiuacál cundî ca dumatíng. + + Niyari ang sulat at ibinigáy co +sa tapát na lingcód, n~g dalhín sa iyó; +dî nag-isang bua,i, siyáng pagdatíng mo,t, +nahulog sa camáy ni Adolfong lilo. + + Sa tacot sa iyó niyaóng palamara +cong acó,i, magbalíc na may hocbóng dalá[70] +n~g mag-isáng moui ay pinadalhánca +n~g may Sellong súlat at sa Haring firma. + + Matanto co ito,i, sa malaquíng lumbay +gayác na ang puso na mag-patiuacál +ay siyáng pagdating ni Minandro namán +quinubcób n~g hocbó ang Albaniang bayan. + + Sa banta co,i, siyang tantóng nacatangáp +ng sa iyo,i, aquing padaláng calatas +caya,t, n~g dumating sa Albaniang Ciudad, +Lobong nagugutom ang cahalintulad. + + Nang ualáng magauá ang Conde Adolfo +ay cúsang tumauag n~g capoua lilo +dumatíng ang gabí umalís sa Reino +at aco,i, dinalang gapús sa cabayo. + + Capagdatíng dito aco,i, dinadahás +at ibig ilugsó ang puri cong ingat, +mana,i, isang túnod na cong saán búhat +pumáco sa dibdib ni Adolfong sucáb...." + + Sagót ni Flerida "nang dito,i, sumapit +ay may napaquingang binibining voses +na paquiramdám co,i, binibig-yáng sáquit[71] +nahambál ang aquing mahabaguíng dibdib. + + Nang paghanaping co,i, icáo ang nataós +pinipilit niyaóng táuong balaquiót, +hindi co nabata,t, bininit sa búsog +ang isang palasóng sa lilo,i, tumapos..." + + Dî pa napapatid itóng pan~gun~gusap[72] +si Minandro,i, siyang pagdating sa gúbat +dala,i, Ejército,t, si Adolfo,i, hanap +naquita,i, catoto ¡laquíng toua,t, galác! + + Yaong Ejércitong mula sa Etolia +ang unang nauica sa gayóng ligaya[73] +_Viva si Floranteng hari sa Albania_ +_Mabuhay mabuhay ang Princesa Laura_!" + + Dinalá sa Reinong ipinag diriuang +sampu ni Aladi,t, ni Fleridang hírang +capouà tumangáp na man~gag-binyágan: +magca-casing-sinta,i, naraos nacasál.[74] + + Namatáy ang bun-yíng Sultan Ali Adab +noui si Aladin sa Perciang ciudad: +ang Duque Florante sa Trono,i, naac-yát +sa siping ni Laurang minumut-yáng liyág. + + Sa pamamahala nitóng bagong Hari +sa capayapaan ang Reino,i, na-uli +dito nacaban~gon ang nalulugámi +at napasa-toua ang nag-pipighatî. + + Cayâ n~ga,t, nagta-ás ang camáy sa Lan~git +sa pasasalamat n~g bayang tangquilic +ang Hari,t, ang Reina,i, ualáng naiisip +cundî ang magsabog ng aua sa cabig. + + Nagsasama silang lubháng mahinusay +hangang sa nasapit ang payápang bayan, +Tiguil aquing Musa,t, cúsa cang lumagáy +sa yápac ni CELIA,T, dalhín yaring ¡_Ay! ... ¡Ay_! + +FIN + +/rop 2-26-65 + + + +MGA TALABABA + +[A] Gubat na masucal, sa labás ng _Ciudad_ ng _Epiro_, na nasa tabi +n~g ilog na tinatauag na _Cocito_. + +[B] _Febo_ ang arao, at gayón ang tauag n~g mga _Poeta latino_ at +_griego_. + +[C] _Ciprés_ ay isang cahoy sa bundoc,--ang caraniuan ay malalaqui at +matutuid, ang mga sangá,i, pai-taás na lahát, kayâ n~ga,t, ang pagca +lagay, ay hichurang Púso; ang sangá nitó, ay itinitiric n~g m~ga tauo +sa úna sa ibabao ng libin~gan, kayâ ang lilim ay nacasisindac. + +[D] Averno anáng m~ga Poeta, ay Infierno. + +[E] Pluton isa sa m~ga Dioses ng m~ga Gentil, at anang m~ga Poeta ay +hari sa infierno. + +[F] Cocito, ilog sa Epiro, region n~g Albania, at anang m~ga Poetas ay +isa sa apat na ilog sa Infierno caya camandág ang tubig. + +[G] Narciso, isang bagontauong sad-yang gandá, anác ni Cefisino at ni +Lirope, sinintá n~g madlang Ninfas nguni,i, siniphayong lahat ni +Narciso. + +[H] Adonis, baguntáuong sacdál cagandahan, anác sa ligao ni Cinirro, +na Hari sa Chipre, anác cay Nirrhang anác din niyá, sinintá n~g Diosa +Venus, at pinatáy n~g isang paguil. + +[I] Ninfas Oreadas, ay ang m~ga Diosa sa gubat na sinasambá n~g m~ga +Gentil nang una: magagandá, at malalamig ang tinig anáng m~ga poeta. + +[J] Harpias ay mababan~gis na Diosa n~g m~ga Gentil, ang taha,i, sa +m~ga Islang n~gala,i, Estrofadas, at sa gubat sa tabi n~g ilog n~g +Cocito; ang catauán ay parang ibon, muc-hang dalaga, baluctót ang m~ga +camay, ang cuco,i, matutulis, pacpac paniqui at macamamatay ang baho +n~g hinin~gá. + +[K] Albania, isá sa m~ga Ciudad na malalaquí sa Imperio n~g Grecia. + +[L] _Persia_ isang cahariang malaqui sa parte n~g Asia, na nasa +capangyarihan n~g m~ga moro. + +[M] Pang-gabing ibon, ay ang m~ga ibong malalabo ang matá cong arao +para n~g Tictic, Cuago, Baháo, Paniqui, &c. + +[N] _Furias_, m~ga diosas sa infierno, anac ni Aqueronte at n~g gabi; +tinatauag namang Eumanidas, sila,i, tatlo: Megeras, Tisiphone at +Alecto; ang buhóc ay parang serpiente, cung may ibig silang pagaliting +sinoman, ay bubunot ng isang buhóc na serpiente, at ipapasoc sa dibdib +ng táuong pinagagalit, n~guni,t, hindî namamalayan; siyang pagdidilim +n~g matá sa galit, at sasagasa na sa lalong pangánib. + +[O] _Marte_, dios ng pagbabaca, anác n~g diosa Juno, ipinaglihi sa +pag-amóy ng isang bulaclac na inihahandóg sa caniya n~g diosa Flora. +Ang sabi n~g m~ga poeta, ay pag-gantí cay Jupiter na linaláng si Palas +sa caniyang utac ay di inalám si Junong esposa ni Jupiter. Si +Marte,i, lumitao sa Tracia at doon lumaqui. + +[P] _Parcas_, diosas n~g camatayan at n~g tadhanang cararatnan n~g +tauo; sila,i, tatlo anáng m~ga poeta, sila ang nagtatan~gan sa búhay +n~g tauo, at namamahala sa casasapitan n~g lahat sa Sangsinucuban. Si +Clotho ang may tan~gan n~g habihán, si Luchesis ang humahabi, at si +Atropos ang pumapatid sa hilo n~g búhay. + +[Q] _Apolo_ anác ni Jupiter, at ni Latona, capatid na panganay ni +Diana, ipinan~ganac sa islang ngala,i, Delos, caguilaguilalás n~g +licsi, at catapanganan n~g patain ang serpienteng n~gala,i, Pitón, na +nagpapasáquit sa caniyang iná. Anáng m~ga Poeta, ay siyang unang +nagmunucala, at nagturo n~g Musica, n~g Poesia at n~g panghuhula: siya +ang Principe n~g m~ga Musas at n~g mga Pastores. + +[R] _Secta_, ang sinasampalatayanan n~g isa,t, isa ó ang sinusunod na +utos n~g canicaniyang Dios sa caraniuang uicang castilang Culto ó +Religión. + +[S] _Aurora_, anác n~g arao at buan. Anang m~ga Poeta, ay pagcaumaga, +ay binubucsan ang pintô ng lan~git, at cong maicabît na ang m~ga +cabayo sa carro n~g arao ay siya ang nan~gun~guna sa paglabas, saca +casunod ang arao. + +[T] _Crotona_, Ciudad sa Grecia Mayor sa dacong Italia, malapit sa +dagat n~g Tarante, bayan n~g iná ni Florante, ang louang n~g muralla +ay labingdalauang libong hacbang. + +[U] _Linceo_, Hari sa Albania ng panahón ni Florante. + +[V] _Buitre_, isang ibong lubhang malaqui, ang quinacain ay pauang +bangcáy n~g hayop. Ang sabi ng autor at iba pang nacaquiquilala sa +ibong itó, ay masidhing lubha ang pang-amóy, at umaabot hangang +tatlóng leguas. + +[W] _Arcón_, isang ibong malaquí, na cararaquit n~g m~ga butó n~g +tupa, n~g aso at n~g iba pang hayop sa bundóc. + +[X] Ang tinatauag na _cupido diamante_, ay ang hiyás na caraniuang +ilagáy sa noó n~g m~ga señora. + +[Y] Anác n~g arao ay ang aurora. + +[Z] _Nayadas_, m~ga Ninfas sa bátis, at ilog na sinasambá n~g m~ga +Gentil. + +[AA] _Lira_, m~ga estormentong guinagamit n~g m~ga Ninfas, at Musas sa +canilang pag aauit, alpa ó biguela. + +[AB] _Ninfas_, m~ga Diosa sa tubig; anáng m~ga Poeta, ay ca-aliu-aliu +ang tinig n~g voces, at taguintíng n~g lirang tinutugtóg. + +[AC] Ang m~ga bátis na tinatahanán n~g m~ga Nayadas ay sagrado sa m~ga +Gentil, at canilang iguinagalang. + +[AD] Atenas Ciudad na balita sa Grecia fundar n~g haring Cecrope; +bucál ó bátis n~g carunun~gan, at catapan~gan. + +[AE] Pitaco sa Grecia, isa sa pitóng balitang m~ga sabio. + +[AF] Si Polinice at si Eteocles, magcapatid na anác ni Edipo, na Hari +sa Tebas, sa Reina Yocastang caniyáng ina at asaua pa. + +[AG] Adrasto Hari sa Ciudad ng Argos na isá sa madlang malalaquing +nasasacóp ng Imperiong Grecia; itó ang tumulong cay Polince sa guerra +laban cay Eteocles sa pag aagauan ng coronang mána cay Edipo. + +[AH] Edipo anác ni Layo, na Harì sa Tebas at ng Reina Yocasta. +Paglabás ni Edipo sa tiyan n~g caniyang iná, ay ibinigay n~g amá sa +isang pastor, at ipinapatay, sa pagca,t, ang sabi sa Oráculo ni Apolo +na ang sangól na itó ay cun lumaqui, ay siyang papatáy sa caniyang +amá, sa aua n~g pastor ay isinabit na lamang n~g patiuaríc sa isang +cahoy sa bundoc; sa cai-iyac n~g sangól ay naraanan ni Forbante, +pastor ni Polivio, na Hari sa Corinto at ibinigay sa Reina Merope na +asaua ni Polivio; ang Reina sa pagca,t, ualang anác, ay pinarang anác +ang sangol. Nang lumaqui si Edipo, ay na pa sa Tebas, sa paglalacad ay +napatáy niya ang caniyang amáng Haring Layo, na hindi naquilala at +nag-asaua sa caniyang iná, na di rin niya naquilala: ang naguing anác +ay si Eteocles at si Polinice, na nagbabaca hangang man~gamatáy sa +pag aagauán ng Corona. + +[AI] Venus, diosa n~g pag-ibig at n~g cagandahan, anác ni Jupiter at +ni Diana, anáng ibá, ay bucál sa bula n~g dagat. + +[AJ] Cupido, dios n~g pag-ibig anác ni Venus at ni Marte. + +[AK] Fama, Diosang sinasambá n~g m~ga Gentil; itó ang nag lalathala +n~g balang gauín ng táuo, magalíng ó masama man; ualang casintulin at +matunóg ang voces. + +[AL] Medialuna, ang tauag sa estandarte o bandila nang m~ga moro, sa +pagca,t, napipinta ay isang cabiac na Buan. + +[AM] Emir, gobernador ó Virey n~g moro. + +[AN] Diana, Diosang anác ni Jupiter, at ni Latena, mabiguín sa +pan~gan~gaso, houaran n~g cagandahan at panginoong n~g m~ga Ninfas. + +[AO] Houris, m~ga dalagang sadiyang carictan sa paraisong cat-ha ni +Mahomang profeta n~g m~ga moro, na ipinan~gan~gaco at parayang +ibinibihis sa magsi-sunód na taimtim sa caniyang licong Secta. + + + + +MGA PALIWANAG + +[1] NANGYAYARI. Hindi "nangyari", gaya n~g nasa "Kun sino ang kumatha +ng Florante" at ng sa (1906) iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera. Sa +palimbag ni G. P. Sayo balo ni Soriano, nang 1919, ay "nangyayari" rin +ang nakalagay, gaya rin ng inihayag ng pahayagang "Katwiran"--dahong +tagalog ng tagapamansag ng mga naging pederal o progresista--noong +Oktubre ng 1903. + +[2] "Cong pag saulang cong basahin sa isip". Sa palimbag ni P. Sayo ay +ginawang: "Kung pagsaulan cong basahin sa isip", at ganito rin ang sa +"kung sino ..." Ang "cong" sa unahan ay ginawang "kung", at ang "pag +saulang cong" ay itinumpak sa wastong kaparaanan ng pagsulat ngayon. +Pinagsama ang dapat pagsamahing "pag" at "saulan", at inalis ang +pang-ugnay o _ligazon_ "g" sa dulo nito, na isang kasagwaan na ngayon, +dahil sa "ko" ang sumusunod. Nguni't magpahanga ngayon ay buhay pa +ang ganyang kasaguwaan sa ilang manunulat. Kaya, malimit makita ang +ganitong mga pangungusap: "kaibigang ko", "pinsang mo", "pamangking +ko", "Amaing niya". Aywan kung bakit linalagyan ng _ligazon_ "g", +gayong kung hindi sa "n" natatapus ang salita ay hindi naman +linalagyan. Hindi masabi kundi "kapatid ko", "tula ko", "irog mo", +"kasama niya". Walang ano mang _ligazon_. Nguni't kapagkarakang naging +"n" ang katapusan ng salita ay narito na agad ang "paglalaro ng dila" +at masagwang paggamit sa pangpagandang _ligazon_. Ang _ligazon_ o +pang-ugnay ay pangpaganda lamang, pang-alis ng kagarilan; nguni't +kapag naman sumagwa ay nagiging tunay na kagaguhan, sa pangdingig +natin ngayon. + +Ukol sa "pag" at iba't iba pang panglapi ay walang iisang tuntunin ang +nangauna sa atin. Kung minsan ay ikinakabit, nguni't ang malimit ay +hiwalay. Hindi dapat kaligtaang "pag" na panglapi ang aming tinutukoy. +Hindi ang pangsubaling "pag", na may sariling kahulugan, at tunay na +isang kataga. [1919] "Pag umulit ka pa ay ikaw ang bahala!" Ang "pag" +na iyan ay di dapat ikabit sa alin man. Pagka't hindi panglapi. Ang +lahat nang panglapi--pag, nag, mag, mang, ka, na, pa, um, in, an, +atbp.--ay di dapat ihiwalay. Subali't nang panahong yaon nina Balagtas +ay isinusulat kahi't na paano, mapakabit man o mapahiwalay sa dapat +kapitan. Kaya, hindi katakatakang makita ang mga ganitong +pagkakasulat: "pag saulan", "nag-iisa", "pagsuyo", "pagsintá", "mapag +uunaua", magpahangang libing", "pag luha, "mag pahangang daong", "pag +sintá", "pagca gapus", "pagca-búhay", "pinag liluhan", "isáng na aba," +"pag ayop", atbp. + +[3] MACALIGTAANG CO ... Narito na naman ang isang kasagwaan na ngayon, +bagama't magandang pakinggan noong araw. Kaya, itinumpak at ginawang +"nakaligtaan ko" ng "Kun sino ..." at ni P. Sayo. Marami ang +makikitang ganito sa aklat na ito--na sakali mang hindi kasagwaan, +nang panahon ni Balagtas, ay itinuturing na nating isang kasagwaan, +sapagka't nakasusugat na sa pangdingig ngayon. + +May palagay kaming sa loob ng ilang panahon ay mawawala na sa pagsulat +ang ganyang kasagwaan sa _ligazon_, gaya ng pagkawala ng mga +sumusunod, sa halimbawa: "kanya nga" sa lugal ng "kaya nga", +"bungmalong" sa lugal ng "bumalong", "kungmain" sa lugal ng "kumain", +"maselang"' sa "maselan", "kungdi" sa "kundi", atbp. + +[4] CONDI. Ginawang "kundi" ni P. Sayo at ng "Kun sino ..." ayon sa +bagong pagsulat natin. Sa aklat na ito ay makikita ang paibaibang +pagkakasulat sa salitang ito: kung minsan ay "condi" at kung minsan +naman ay "con di" at "cundi". May palagay kaming ang ganitong +pagkakaibaiba ay sa kasalanan na lamang ng kahista. + +[5] ILINIMBAG. Ganito rin ang nasa kay P. Sayo; subali't sa "kung sino +..." ay lumabas na "inalimbag". Ito ay katulad din ng "inilimbag", na +kasamahan ng "nilimbag", "nilagda", "nilitis", "inilibing", +"inilagay", atbp., na pawang nasa di pangkaraniwang balangkas, +subali't hindi kabalbalan. Karaniwang makita sa mga salita nating ang +ugat ay nagsisimula sa "h", sa "l" at sa "w" at "y". + +[6] "at di mananacao". Kay P. Sayo ay ganito rin. Hindi "na di +mananakaw" gaya ng nasa "Kun sino ..." At mapaghahalatang ayon sa +pagkakakastila ni G. Epifanio de los Santos sa "Florante", na anya'y: +"y que no será robada" ay "at" din at di "na", ang nasa sulat-kamay ng +"Florante" niyang inihulog sa tagalog--sulat-kamay na ayon din sa +kanya ay sipi sa lumabas noong 1853. + +[7] QUINALALAGUI-AN. Sa "Kun sino ..." ay kinalalagian" din ang +nakalagay; subali't sa palimbag ni P. Sayo ay "kinalalagyan", at +ganito rin sa malas ang kay De los Santos--pagka't "en el Makati río +donde se reflejaba" ang pagkakakastila niya. Ang "reflejaba", bagama't +di siyang katumbas ng "kinalalagyan", ay siyang tanging maikakapit +dito, upang maging maganda ang pangungusap, palibhasa'y kawangis din +ng "kinalalagyan" o "kinalalarawanan" ang "kinalalagyan"; samantalang +hindi maikakastila sa "kinalalagian". + +Nariyan ngayon ang isang bagay, na dapat liwanagin. Alin kaya riyan +ang totoo? Ang "kinalalagian" o ang "kinalalagyan"? Maimamatuwid, na +labis ang pantig ng "kinalalagian", kaya tama ang "kinalalagyan"; +subali't maimamatuwid namang labis din ang kasunod na talata, +labingtatlo rin ang "binabacas co rin sa masayang doongan", nguni't +iginalang ito at di iniklian. Mapaghahalatang susog diya'y mali ang +"kinalalagyan", at "quinalalagui-an" ang tunay na ibig sabihin ni +Balagtas, pagka't "lagi" na sa Makating ilog si Celia, at siyang ilog +na liniligawan ng Makata. At ayon kay G. Victor Baltazar, anak ng +Makata, ay "quinalalagui-an" nga ang tama sa natatandaan nilang +magkakapatid. + +[8] "aquing camatayan". Hindi "lalong kamatayan", gaya ng nasa "Kun +sino ..." Sa hawak ni De los Santos ay ganito rin: "tu memoria es mi +muerto". At siya ring nasa kay P. Sayo. + +[9] "dica mapaparam". Sa ingat ni De los Santos ay napaghahalatang "di +ka napaparam" ang nakalagay, gaya ng na kay P. Sayo at sa "Kun sino +..." + +Ang pagkakasulat ng "dica" ay isang maliwanag na kamalian, na kay +damidaming kasama sa aklat na ito, sa kasalanan ng limbagan. Ang mga +gaya niyan--paris ng "dipa" (di pa), "dico" (di co), "cona" (co na), +"copa" (co pa), "mona" (mo na), atbp., ay mga kamaliang sagana sa +aklat. Pinapagsasama ang mga salitang tig-isang pantig, at may mga +salita namang ginagawang parang dalawa o higit pa, kung minsan. + +[10] "sa mahal mong yapac" at di "sa bakas ng yapak", gaya ng nasa +"Kun sino ..." Kay P. Sayo ay "sa mahal mong yapak" din. Gayon din kay +De los Santos. + +[11] "hangad na lumauig". Sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay naging +"ang" ang "na". + +[12] "Bago mo hatulang catcatin at lico". Sa iba ay ganito naman: +"Bago mo hatulan katkatin at liko"; walang pang-ugnay o _ligazon_ "g". +Kaya, naging garil. + +[13] "luasa,t, hulo". Kay P. Sayo ay "lasa,t hulo"--na isang +maliwanag na kamalian. Ang "luasa,t, hulo" ay kahambing ng "puno't +dulo". At ang ibig sabihin ay pakasuriin muna mula sa puno hanggang sa +dulo, bago lapatan ng hatol. + +[14] "ang mata,i, itingin". Walang "ang" sa "Kun sino ..." + +[15] "ó nanasang pantás". Ganito rin ang kay P. Sayo; nguni't sa "Kun +sino..," ay ginawang ganito: "oh, nanasang pantas!" Ayon sa pagsulat +natin ngayon. Nguni't ang ganitong pagbabago ay nakaligtaan sa dakong +unahan: ang "ó nanasang irog" ay hindi binago. Hindi ginawang "óh, +nanasang irog!" + +[16] DINIDILIG. Sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay "nadidilig". + +[17] "Bagong taoung basal, na ang anyo,t, tindig". Sa iba ay "Bagong +taong basal, ang anyo at tindig". + +[18] CASAM AN. Sa "Kun sino ..." ay "kasamaan", na nakasira sa bilang +ng pantig. + +[19] "O tacsil na pita sa yama,t, mataás!" Itong huling kataga ay +naging sanhi ng isang pagtatalo noong araw. May nagsasabing +kasingkahulugan ito ng "mápataas" at may nagsasabi namang katimbang ng +"matayog", kasalungat ng "mababa"; nguni't sa paano,t, paano man ay +tama, at siyang ibig sabihin ni Baltazar, ang pagkakakastila ni De los +Santos, na "poder"; lakas, kapangyarihan. + +[20] "ng casamáng lahat". Sa "Kun sino ..." ay lumabas namang +"kasam-an", gaya ng nakasulat sa ika 18. "Casam-an" doon at "casamán" +dito. Isa pang katunayan iyan ng kawalan ng iisang tuntunin sa +pagsulat. Kaya, kung minsan ay mababasa nating "catao-an" ang +"katawan", at kung minsan naman ay "catauán" o "cataoan", gaya rin +naman ng "catouiran", na kung minsan ay "catuiran", atbp. + +[21] "at niyaring nasapit". Ganito rin ang kay De los Santos at ang sa +isang ginoong nagngangalang Cecilio Rivera; subali't ang sa "Kun sino +..." at kay P. Sayo ay nawalan ng "at". Napaghahalatang kusang inalis, +upang maging sukát ang bilang ng pantig. Labis nga naman sa +labingdalawa ang may "at". Kaya, inalis ito. + +At nariyan ang sa palagay namin ay isang kamalian pa hanga ngayon ng +tanang manunula ngayon. Pawang matapat, halos ay bulag, at walang +kapasupasubaling lingkod at alipin ng bilang ng mga pantig sa +pagkakasulat. Ipinaaalipin sa Ortograpía pati ng tingig at aliw-iw ng +tula, at walang kalayalaya ang lipad ng diwa at pitlag ng kaluluwa. +Hindi makalayo sa bilangguan ng Ortograpía; at "di kailangang maging +pilay man sa pangdingig, huwag lamang maging kulang o maging labis sa +kumpas ng Ortograpía". + +Kung sa bagay ay tunay ngang napakaselan sa bilang ang tulang tagalog. +Walang pagtatalo ukol dito. Nguni't may isang pasubali, na sa palagay +namin ay dapat pagkaisahan ng lahat, upang alang-alang din sa +katamisan ng tulang tagalog ay palayain, sa gayon at sa ganitong +pagkakataon, ang lipad ng tula. Hindi sa tuwituwi na'y "bilang ng +pantig sa pagkakasulat" ang paghahariin, kundi ibigay naman sana, sa +manakanaka, ang kapangyarihan sa "bilang ng pamimigkas". Ibig naming +sabihi'y "pantig ng pamimigkas" (tawagin nating "sílaba prosódica") +ang papamaibabawin sa "pantig ng pagkakasulat" (tawagin naman nating +"silaba ortográfica"), kailan ma't magkakalaban sa harap ng Katamisang +dapat maghari lagi na. + +Si Balagtas, na di mapag-aalinlanganang sa tamis at lambing, sa tingig +at aliw-iw na walang kasingsarap ng kanyang mga tula, unang utang ang +kanyang ikinatangi at ipinaging Hari sa panunula, ay maraming +halimbawang iniwan, upang maging saligan ng pagsusuri at pagkakaisa ng +lahat. Bukod sa "at niyaring nasapit na cahabág-habág" ay nariyan pa +ang: "na ang lilim niyaón ay nacasisindác", "ang buntóng hiningá +niyaóng nagagapus", "ipinaghaguisan niyaóng mga lilo", "ang +pananambitan niyaóng natatali", "anhin mang touirin ay magcacalisiya" +at ilan pa sa "Florante at Laura"; saka "Dalita,i, sumira niyaring +pagtitiis" sa "Labing-dalauang Súgat nang Púso", bukod pa sa "Dusang +di maampat niyaring mga matá", atbp. Ang "iya" sa "niyari", "niyaón" +at "nagcacalisiya ay pinapagdaraang parang isang pantig lamang, kung +minsan. Marahil ay sapagka't kung minsa'y nagiging "isang pantig +lamang sa pamimigkas". Bakit ay di naman nakasusugat sa pangdingig. + +At kahambing ng "iya"--na naaaring gawing isa sa pagbigkas kahi't +dalawa sa pagkakasulat--ay maaari rin ang "iyo". Gayon din, at maaari +ring pagkaisahan, ang ukol sa "uwa", manakanaka. Maaaring palayain ang +makata, maminsanminsan, kailan ma't di makasusugat sa pangdingig. +Bigyan laya nga; at ang ganito ay hindi naman sapilitan. Lumaya ang +may ibig, at huwag naman ang ayaw. + +At ang ganyang kalayaan--na di pangsugat sa taynga--ay lalong mabuti +kay sa kalayaang ginagamit na sa pagpapaikli. Pinaiikli, at iniwawasak +pati ng tumpak na pagkakasulat ng salitang ibig paikliin, magkaroon +lamang ng sukát na bilang sa ortograpía. Gaya ng kung minsan ay +ginagawa sa "kailan". Pinipilit na palabasing dalawang pantig lamang +ito sa pagkakasulat, sinisira ang ugat, ginagawang "kaylan"--na tila +baga kung isulat at siraing ganito ay tama na at hindi na labis. +Ganyan din ang ginagawa sa "kailangan" at sa "mayroon", sinisira at +isinusulat ng "kaylangan" at "mayron"--gayong paano man ang gawin, ang +"kaylan" at ang "kaylangan" at "mayron ay lumalabas din, sa +pangdingig, na "kailan" "kailangan" at "mayroon". At ang ganyan ay +hindi isang "kalayaan" kundi tunay na "kaalipnan". Kaalipnan sa +Ortograpía! Pangsira sa pangdingig, ano man ang gawin. + +Diyan mapaghahalatang may mga pagkakataong nagiging makapangyarihan, +sa ilang pagkakataon, ang pantig ng pamimigkas" kay sa "pantig ng +pagkakasulat"; at talagang ganito naman ang dapat mangyari. Diwa at +kaluluwa ng tula ang tingig, ang aliw-iw. Nasa aliw-iw at tingig ang +musika, na siya na rin ngang tunay na tingig at aliw-iw. At ang musika +at lambing, ang sarap at ang tamis ng pamimigkas ay siyang "pulot at +gata" ng tula. Hindi ang ortograpíang "pipi at bingi". + +[22] "maauaing Langit". Sa lahat nang nasa harap namin ngayon ay +ganito ang sinasabí; nguni't isang ginoong nabanggit na namin sa +unahan, Cecilio Rivera, ay nagsabi, noong 1906, na iyan daw ay mali. +Ipinahahalata niyang sa" lugal niyan ay "tumutungong langit" ang +nakalagay. Nguni't nasabi na nga naming: sa lahat na ay ganyan ang +nakalagay. Ganyan din ang nakalagay sa "Florante" ng isang sumulat ng +ilang lathala ukol sa bagay na ito--noon ding 1906--at nagtago sa +pamagat na "Crisantemo", taga Lalaguna at nanirahan sa Marinduke. + +[23] "iyong tinutungha,i, ano,t, natitiis?" Sa "Kun sino ..." ay +"tinutungháy" ang nakalagay, at gayon din kay P. Sayo. At iyan ay +naging sanhi rin ng pagtatalo, noong araw. Nguni't walang ibang tumpak +kundi ang "tinutungha,i," (tinutunghan, na may ligazon "i" o "y", +pinaikling "tinutunghan", at umuri sa "tun~go"). Ang "tinutunghay" ay +di tama: dapat gawing "tinutunghayan". At labis naman kung ganito. + +[24] DIN~GIGUIN. Sa iba ay "dinggin"; kaya, pilay ang tula. Sa +"Florante" ni G. C. Rivera ay "dingigin" din. + +[25] VOSES. Sa "Kun sino ..." ay "boses", na kusang isinulat na +ganito, upang itugma sa bagong ortograpía natin. Nguni't kay P. Sayo, +na nagbago rin ng pagsulat, ay pinapanatili ang datihang "voces". Sa +aklat na ito ay nakikitang ang "voses" na iyan ay lumilitaw ring +"voces" kung minsan--na isa pang katunayan ng kawalang ingat ng +limbagan. + +At yamang napag-uusapan na rin lamang ang kawalang ingat ng limbagan, +o lalong maliwanag, ng kahista, ay daliriin na natin ang maraming +kamalian. Daliriin ang ukol na lamang sa pagkukudlit ("acentuación +ortográfica"), at huwag na ang sa ibang bagay--yamang matutukoy na rin +lamang natin sa mga ibang paliwanag. At upang huwag na tayong +mag-aksaya ng maraming panahon--yamang kay liwanag namang napupuna ng +matatalin ng mangbabasa--ay tingnan na lamang natin ang sa mga tulang +sumusunod: + +"Datapua,t, sino ang tataróc cayâ sa mahál mong lihim Dios na daquilà? +ualáng mangyayari sa balát ng lupà dî may cagalin~gang iyóng ninanasà. + +Sa halimbawang ito--at sa marami pang sagana sa aklat--ay +mapagkikilalang noon pa man ay alam na ang halaga ng bawa't kudlit at +kung paano ang tumpak na paggamit. Salakot (capucha o circunflejo) ang +ilinagay sa "cayâ", sapagka't bigla at paimpit ang pagbigkas dito. Ang +salakot ay siyang kayarian ng kudlit na pabigla (agudo) at ng paimpit +(grave o gutural). At sapagka't pawang hindi pabigla, kundi paimpit +lamang, ang pagbigkas sa dulo ng tatlo pang talatang +kasunod--"daquilà", "lupa" at "ninanasà" ay kudlit na banayad lamang +ang ginamit. + +Nguni't masdan natin ang mga sumusunod: + +"Sa loob at labas, n~g bayan bayan, cong sawî caliluha,i, siyang +nangyayaring harî cagalin~ga,t, bait ay nalulugamî ininís sa húcay +nang dusa,t, pighatî". + +"Caliluha,t, samâ ang úlo,i, nagtayô at ang cabaita,i, quimi,t, +nacayucô, santong catouira,i, lugami at hapô ang lúha na lamang ang +pinatutulô. + +"Súcat na ang tingnán ang lugaming anyô nitóng sa dálita,i, hindi +macaquibô? aacaing bigláng umiyác ang púsô cong ualâ nang lúhang sa +mata,i, itúlô". + +"!Ay Laurang poo,i,! ¿baquit isinuyò sa iba ang sintang sa aqui +pangacò at pinag liluhan ang tapát na púsó pinang-gugulan mo nang +lúhang tumuló?" + +"Dusa sa puri cong cúsang siniphayò, palasong may lasong natiric sa +púsò; habág sa Ama co,i, túnod na tumimò aco,i, sinusunod niyaring +panibughò". + +Sa limang ito ay kay liwanag na napagkikilala ng dadalosdalos ng +kahista. Sa unang halimbawa ay ginamit ang salakot, sa lahat na, +gayong hindi nararapat sa ikalawa at ikatlong talata. Napagkikilalang +huwag na di magkaroon lamang ay di na kailangan kahi't papaano. + +Gayon din ang ginawa sa ikalawa at ikatlo: pawang salakot din, gayong +hindi dapat sa katapusang talata ng ikalawa at sa ikatlo't katapusang +talata ng ikatlong halimbawa. + +Sa ikapat na halimbawa--na pawang natatapus sa banayad na paimpit--ay +nasangkapan ng "gutural" o "grave" ang dalawang nauunang talata; +nguni't pagdating sa ikatlong talata at sa katapusan, dahil marahil sa +sa wala nang madampot na "gutural" ay isinumpal na ang bigla (agudo), +kahi't na paano. + +At sa katapusang halimbawa ay panay namang "grave" ang ginamit, kahi't +hindi nararapat sa katapusang talata. Siyang nadampot niya, at siyang +ilinagay. + +Kaya, sa bisa ng ganyang kagagawan, ang "puso" ay napalagay na "púsô" +sa ikatlong halimbawa, "púsó" sa ikapat at "púso" sa ikalima. At ang +"tulo" naman ay napalagay na "pinatu-lô" sa ikalawang halimbawa, +"i-túlô" sa ikatlo at "tumuló" sa ikapat. + +[26] NAHIHIMBING. Sa "Kun sino ..." ay "nalilibíng"; nguni't kay De +los Santos at P. Sayo ay "nahihimbing" din. + +[27] INA-ING-AING. Sa iba ay "dinaingdaing". Napaghahalatang kusang +binago, pagka't sa mga bata na lamang ngayon nariringig ang ganyan. At +marahil ay sa bisa ng paniwalang mali iyan, kung kaya binago. Nguni't +ang katagang iyan ay di mali. Matanda na nga lamang at lipas na. Buhat +sa "inaing", na ang laman ng idinaraing ay "ina", gaya naman ng +"aying" na "ay" ang nagiging laman ng pagdaing. + +Ayon kay G. Victor Baltazar, anak ng Makata, ay talagang +"ina-ing-aing" ang na sa matandang "Florante". Hindi "dinaing-daing." + +[28] IPINABIGAY. Kay P. Sayo ay "ipinamigay", na isang tunay na +kamalian. Ang "ipinabigay" ay isang balangkas--na maaaring sabihing +"tatak Bulakan"--na gaya rin ng "pasuriin muna" ay di siyang karaniwan +sa ibang pook ng Katagalugan. Sa iba, ang "pasuriin" ay "kásuriin"; at +ang isa't isa ay anak ng "pakasuriin". Sa may dakong Bulakan ay "pa" +ng panglaping "paka" ang ginagamit, samantalang sa ibang dako naman ay +"ka". + +Ang "ipinabigay" ay di nariringig sa ibang dako, kundi ang +"ipinakabigaybigay". + +Hindi dapat kaligtaang ang "ka" ay siya ring ginamit nina Del Pilar, +sa pakling "Caiigat cayo!", bilang tugon sa munting aklat ni Fray +Rodriguez, na "Caiingat Cayo!" laban sa mga aklat ni Rizal at iba't +iba pa. + +[29] DUQUE ADOLFO. Ang "duque" ay isang maliwanag na kamalian ng +limbagan. Si Adolfo ay "Conde". Hindi "Duque". + +[30] "para n~g panaghóy ng nananambitan". Sa "Kun sino ..." ay gaya +ang nakalagay sa lugal ng "para"--na sa malas ay kusang binago, upang +wagasin ang pananagalog. Iginalang ni P. Sayo ang "para". + +[31] "na ang uica,i, "Laurang aliu niyaring budhî". Sa "Kun sino ..." +ay ganitong kamalian ang nakalagay: "ang wika ay !Larawangaliw +niyaring budhi!" Napaghahalatang ang "Larawan" ay kamalian lamang ng +limbagan; nguni't kinusa ang pagkakagawa ng "ang wika ay" ... sa lugal +ng "na ang uica,i, ..." Kay P. Sayo ay wala ring "na", at ang "ay" ay +ginawang _ligazon_ at ikinabit sa "wika". + +[32] "nan~gaca-tin~gala,t, parang naquinyig". Pilay. Maliwanag na +kamalian ng limbagan ang "naquinyig". Dapat basahing "naquiquinyig". + +[33] GAPUS. Sa "Kun sino ..." ay "gapos" at kay P. Sayo. Ang "gapus", +na katimbang ng "nakagapos", ay siyang tumpak. + +Sa sinusundang talata, ang katagang "mahapis" ay nakalagay na +"mahahapis" kay P. Sayo. Kaya, naging labis. + +[34] "Nang matumbasan co ang lúhà, ang sáquit". Sa iba ay ganito +naman: "Nang matumbasan ko ang luha nang sakit". Ginawang "ang luhan +nang sakit" ay pagkagandagandang "... ang lúha, ang sáquit". + +[35] CALULUNURAN. Sa "Kun sino ..." ay "kalunuran" ang nakalagay; +kaya, naging pilay. At ang "pagcatungó" ay "pagkatungo" naman kay P. +Sayo. Tumpak ang "pagcatun~gó", pagka't "tun~gó" at di "tungo" ang +ibig sabihin. Pantay-mata na ang pagkakatungó ng araw. Inilalarawang +parang isang taong napakataas ang araw, at noong tumun~gó ay abot sa +pantay-matá ang lagay ng kanyang ulo. Napakagandang larawan! + +[36] "ang sa pagcatali,i, liniguid n~g hirap". Ganito rin kay De los +Santos at kay P. Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay ganito naman--na +ayon sa patotoo ng anak ni Balagtas ay mali--: "yaong natataling +linigid ng hirap". Sa malas ay walang malaking kaibhan ito sa nauna; +nguni't nagkakaibang totoo. Sa una ay kay liwanag na ibinabadhang ang +hirap na lumiligid sa nakatali ay anak ng pagkakatali, samantalang +dito sa huli ay di maliwanag na ganyan ang ibig sabihin. + +[37] "sa nan~ga-calabang maban~gís na hayop". Ganito rin ang na kay P. +Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay ganito naman: "sa mga kalabang +mabangis na hayop". Ginawang "mga kalaban" ang "nangacalaban". + +[38] "Halos nabibihay sa habág ang dibdib". Sa iba't iba ay pawang +"nabibihag"--sa lugal ng "nabibihay"--ang nakalagay. Na, isang tunay +na kamalian. Tama ang "bihay". Sinsay ang "bihag". At ang kahulugan ng +"bihay"--na isang salitang lipas na ngayon--ay "punit", bagama't +lalong matindi sa rito. Sa ngayon ay katimbang na ng "waray". + +[39] "ang aquing hinin~gang camataya,t, sáquit". Sa Kun sino ..." ay +ganito ang nakalagay: "ang aking hininga, kamataya't sákit". Kay De +los Santos ay ibang-iba: "no permitiste que trizas hicieran--de mi +cuerpo, vida y padecimientos" ang pagkakastila niya sa "at di +binaya-ang nagca-patíd-patíd--ang aquing hinin~gáng camataya,t, +sáquit". Napakalaya ang pagkakakastila. Nagkaroon ng "cuerpo" +(katawan)--na pinalitaw ng "trizas"--at nawalan ng "camatayan" +(muerto). + +Kay P. Sayo naman ay ganito: "ang aking hininga'y kamataya't sákit". +Ito at ang sa "Kun sino ..." ay di wasto. Sapagka't ang isinisisi ay +kung bakit di pa pinaubayaang nagkapatidpatid ang kanyang hininga, na +isang hiningang tunay na kamatayan at sakit. + +Sa balangkas na "at di binayaang nagkapatidpatid ang aking hininga'y +kamataya't sakit", dahil sa pagkakapalit ng mga _ligazon_ at sa +pagiging "y" ng "ng", ang kiyas ay nawala, tumamlay at naging mawigwig +ang pangungusap; samantalang puspos ng ganda ang "at di binayaang +nagkapatidpatid ang aking hiningang kamataya't sákit"! + +[40] HUARAN. Hindi "houaran". Nararapat daliriin ang katagang ito, +upang samantalahin na ang pagdaliri sa madlang salitang sa aklat na +ito ay paibaiba ang pagkakasulat. Ang "buan", "catuiran", "lualhati", +"sasaquián", "nanaquiát", "balaquiót", "hain", "suliáp", "catauán", +"quiás", "masiasat", "díatà", "mapataniag", "mag-adia", atbp., ay +pawang may mga "bagong damit na ibang-iba ang tabas sa piling ng +karamihang pawang tabas noong 1834"--na bagong kasisilang ang +"Florante". Ibig naming sabihi'y ang ganyang pagkakasulat--na ibang +ibang-iba sa karamihan--ay pawang gawa na lamang ng limbagan o ng +kahista, noong 1861. Hindi ganyan ang sa noong 1834. Ang "bouan", +"catouiran", "catao-an" atbp., ay siyang sa matandang paraan, na +ginamit ni Balagtas sa kabuuan ng aklat, at ang nangadaliri sa una ay +pawang kabaguhan na lamang sariling gawa ng kahista. Dito +napaghahalatang nang mga araw na yaong lumabas ang siping +ito--1861--ay nakikipangagaw na sa datihang paraan ang kaparaanang +inabutan at binago naman ng ating Rizal at nina Dr. Pardo de Tavera: +bagong kaparaanang siyang tinanggap at pinairal ng "Katipunan" at ng +Panghihimagsik, at sumapit hanggang sa mga araw na ito. Hanggang sa +mga araw na ito, ang aming sabi, at ito ay di tunay na wasto. +Napakarami ang mga kabaguhang nairagdag kina Rizal, nitong mga huling +panahon, at sa mga kabaguhang ito ay may napatay pa ang bagong pasok +ng mabunying Mariano Ponce, atbp. Ang pagbabagobagong dinanasan ng +ating Ortograpia ay isang bagay na napakalawig isaysay. Kaipala'y +walang ibang kahambing sa kasaysayan ng iba't ibang wika sa Daigdig. +At iyan ang tatangkain namin sulatin sa mga darating na araw. Lubhang +kailangan, na matalos ng lahat. + +[41] "sa gauâ at uica,i, dí mahuhulihan". Ganito rin, sa malas, ang na +kay De los Santos; nguni't sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay +"nahuhulihan" ang nasa mahuhulihan". + +[42] "n~g magandang asal ng amá co,t, iá." Maliwanag na kamalian ng +kahista ang "iá", na dapat basahing "iná". + +[43] "Ang pagcatutu co,i, anaqui himalâ". Kay P. Sayo ay may +pang-ugnay na "y" ang "anaqui"; at ito'y mapaghahalatang mali. Ang mga +"anaqui" ni Balagtas ay di ginagamitan ng _ligazon_. + +[44] "Minulan ang galí sa pagsasayauan". Sa "Kun sino ..." at kay P. +Sayo ay nakalagay ang "galit" sa lugal ng "galí", na tunay na +malingmali. Bakit magiging "galit" ang pagkakatuwa, na sinimulan sa +sayawan? Ang "galí" ay isang salitang matanda, na ang kahulugan ay +"burco" (gaya ng pagkakastila ni De los Santos) o di kaya'y +"alborozo", "alivio" o "consuelo" sa wika ni Cervantes. Ang "galí" ay +ang ingay na bunga ng kagalakan, ang pulot at gata ng pagkakatuwa at +paglilibang ng marami. Sa ibang kataga ay "galí" rin ang aliw at +kaligayahan. Maaari na nating ituring, na patay na ngayon ang katagang +iyan. Kahinahinayang!... + +[45] NIYAONG. Hindi "niyang", gaya sa iba. Isa rin iyang +"malabalagtas" na sukat, na labis man sa pagkakasulat ay di naman sa +pamimigkas. + +[46] NIYARING. Sa "Kun sino ..." ay "yaring". Sadyang pinutlan +marahil, dahil sa labis na sukat--dahil sa ortograpia! + +Isa pa ring "malabalagtas" na sukat iyan--na di nagpipitagan sa +"kumpas ng ortograpia" kundi sa "kumpas ng prosodia". + +[47] "pailag-ilagang parang baselisco". Sa "Kun sino ..." ay "t" ang +nakaugnay sa "pailag-ilagan", na isang tunay na kamalian. + +[48] "súcat na ang titig na matáy sa iyó". Ang "matáy" ay naging +"matá" kay P. Sayo, na may _ligazon_ "y"; at ang "namatáy sa iyó" ay +naging "ang matay sa iyo" sa "Kun sino ...". + +[49] "sa Crotonang baya,i, ..." Kay De los Santos at sa "Kun sino ..." +ay "reino" ang nakalagay sa "bayan"; nguni'y kay P. Sayo ay bayan din. + +[50] "ay magcacalisiyâ". Sa "Kun sino ..." ay ginawang "magkakalisya". +Inalis ang "i". Dahil sa labis sa bilang ng pagkakasulat. At kay P. +Sayo, bukod sa iniklian na ay ginawa pang "n" ang "m". + +[51] BUCAS. Sa iba ay "araw" ang nakalagay. Na isang kamalian. At +mali, sapagka't sa dakong unahan ay may ganitong saad: "Salamat at +niyaóng sa quinabucasan--hucbo co,i, lalacad sa Crotonang bayan"; +kaya, tama ang "Dumating ang búcas". Hindi dapat baguhin. + +[52] ALIU. Maliwanag na kamalian. Tama ang "alin" na nasa "Kun sino +..." at kay P. Sayo. + +[53] AROPOS. Maliwanag na kamalian ng limbagan. "Atropos" ang ibig +sabihin. + +[54] NACATIGHÁO. "Natitighaw" sa "Kun sino,.." at kay P. Sayo naman ay +"katitighaw". + +[55] NAG-AAGAUANG. Walang _ligazon_ "g" sa "Kun sino ..." at linagyan +naman ng kuwit (coma) ni P. Sayo sa lugal ng _ligazon_. + +[56] NAGDALAMHATI. Sa "Kun sino ..." ay "nagpipighati". + +[57] BAGONG. Sa iba ay "boong" ang nakalagay. + +[58] GUBA,T, ... Maliwanag na kamalian ng limbagan. Dapat basahing +"gúbat". + +[59] "cahit bahag-yâ na macaquitang landás". Sa "Kun sino" ay ganito: +"Kahít bahagya ng makita ang landas". At ganito naman kay P. Sayo: +"kahi't bahagya na makita ang landas". + +[60] "ang caniyang búhay na cahabág-habág". Ganito rin ang na kay P. +Sayo; nguni't ang sa "Kun sino,.." ay napalitan ng "at pagkawakawak" +ang "na cahabag-habág". + +[61] "Aniya,i, sa madláng guerrang pinagda-anan". Ganito rin halos ang +kay P. Sayo, at ang tanging ikinaiiba ay ginawang _ligazon_ "y" ang +"ng" sa "guerra"; nguni't sa "Kun sino" ay "dinaanan" naman ang +nakalagay. Ito ang tama, sa palagay namin, bagama't ang pagkasulat ng +"pinagda-anan" ay nagpapakilalang lalong matanda ito kay sa "dinaanan" +at wari'y hindi kamalian lamang ng limbagan. Sa malas nga ay +"pinagda-anan" ang tunay na titik ni Balagtas, at kaya nga lamang +maaaring pag-alinlanganan ay dahil sa kalabisan ng pantig. Nguni't di +baga labis din yaong nangasa unahang: "na quinalalaguián" at "sa +masayáng doon~gan"? At kung sa dalawang ito'y napatalisod si Balagtas +ay bakit di maaaring napatalisod din sa "guerrang pinagda-anan"? + +[62] DIANA,I, ... Sa iba ay walang _ligazon_ "i". + +[63] "Ano pa,t, pinalad na aquing dinaig--sa catiyaga-an ang púsong +matipíd". Sa iba ay "nang pusong matipid" ang nakalagay, na isang +tunay na kamalian. Kaya, naging patumbalik. Ang napalarang daigin sa +katiyagaan ni Aladin ay ang pusong matipid ni Flerida. Kaya, tama ang +"ang". + +[64] "May anim na n~gayong taóng ualang licat". Ganito rin ang kay P. +Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay nagkapalit ng lagay ang "n~gayong" +at "yaóng", at lumabas na humál. + +[65] "nang suyò nang harì"". Sa iba ay "sa suyo nang hari", at siyang +tama. + +[66] "at nang ma-iligtas ang búhay nang ibig". Sa "Kun sino ..." ay +"maligtas" ang nakalagay; kaya, naging pilay; at upang malunasan ang +kapilayang ito ay dinagdagan naman ng "nga" ni P. Sayo; "at nang +maligtas nga ..." + +[67] NAGHUNOS. Sa iba ay "naghugos"; at ito ang tumpak. Sinsay, at di +kapit, ang "naghunos". + +Nguni't, sino kaya sa atin ang makapagsasabing nang panahon ni +Balagtas ay di wasto iyan? Sino ang makatitiyak, na noong panahong +yaon ay may kahulugan ding gaya ng angkin ngayon ng "hugos" ang +katagang "hunos": katagang sadyang may kung ano anong kahulugan ay +ibig sabihin, magpahangga ngayon? At sino sa atin ngayon ang +makapagsasabing tahasang hindi isang salitang bago ang "hugos", na +umuri lamang sa "hunos"? At sino sa ating nagsisipagsuri ngayon sa +wika natin ang makapagpapasinungaling sa maaaring sapantahain ng +kahi't sino, na iyang "hugos" ay isa lamang kamalian ng "hunos", at +dahil sa napapasok at nagkasalin-salin na sa iba't ibang palimbag ng +"Florante" ay naging palasak na tuloy at naging isa nang wastong +salita, dahil sa bisa ng kabuniyan ng "Florante"? + +Sa wika, gaya rin naman ng sa iba't ibang bagay ay nagbabagobago ang +lahat. At sa pagbabagobagong iyan ay may mga bagay na nagkakaibaiba ng +pangalan, at may mga salita namang nagkakaibaiba ng kahulugan. + +At parang katunayan ay maitatanong natin; ano at saan galing ang +"halip"? Laláng lamang. Parang kinuha lamang sa "hulip"--na ang +kahulugan ay ilagay ang isang bagay sa dating kinalalagyan ng ibang +nawala o nasira. Hinuhulipan o linalagyan ng mga panibagong bulubod +ang gayon o ganitong bagong tanim na palay, na sinira ng agos ng +tubig; at hinuhulipan din ang atip na butasbutas na at sira. At sa +"hulip" na iyan linaláng ang "halip"--na siya ngayong nakikipangagaw +na sa kastilang "lugar" o "lugal", sa pangungusap na ganito, +halimbawa: "Sa lugal na papagsarilinin at di't kundi bagkus pang +binigtihan ng pagasa." + +Gaya na lamang ng "Makata": ano ito? Sa dati'y "mapagkatakata", +mapagsalita ng kung anoanong di katotohanan, mapaglubid ng buhangin, +ang kahulugan: na isang katagang mahalay na ikapit sa Poeta. +"Mangangatha" at "manunula" ang tawag noong araw sa poeta. Nguni't +ginawang "makata"--buhat sa "makatha" na kawangis ng +"mapagkatakata"--, at ang kabalbalan ay naging isa nang tunay na +salitang tumpak. + +May hihigit pa ba sa kabalbalan ng "lalawigan"? (Sa isang kasulatang +matanda (1865) ay nakita kong ginagamit ang katagang ito. Nito lamang +buwan ng Hulio 1938 nabasa ko.-C. R.). Ang katagang iyan, na "puerto" +ang ibig sabihin, ay nagkaroon na ngayon ng kahulugang "provincia". At +bakit? Dahil din sa kamalian. Naging sukat ang pagkakagamit sa panahon +ng Himagsikan ng "lalawigan ng Kabite" upang ipagkamaling "Provincia" +ang ibig sabihin ng "lalawigan", at ang kamaliang iyan ay naging +palasak na at nagkaroon ng ibang kahulugan. Tama ang "lalawigan ng +Kabite" sapagka't talagang "puerto" ito; nguni't sabihing "lalawigan +ng Bulakan", halimbawa, ay isang tunay na kabalbalan. At ang +kabalbalang iyan ay tama at tumpak na ngayon. + +Ganyan din ang masasabi sa "aklat". Ginawang "libro" ang "aklat", +kahi't hindi tama, pagka't "aklatan" ang "libro", at wasto na ngayon. +Ang "aklatan" ay ginawa namang "biblioteka" at "libreria", at tama na +rin ngayon. + +Ang "talikala" ay "Tanikala" na ngayon, ang "lupong" ay "lupon" na, +ang "tangso" ang "tanso", ang "taliba" (talibahan, salitang naging +palasak nang sabihing: "talibaan" sa lugal ng "talibahan"). Ang +"iklog" ay kasalit ng "itlog", ang "ista" ng "isda", ang "maselang" ng +"maselan", ang "kaanak" ng "ának" o "angkan", ang "kaagad" ng "agad" o +"agadagad", ang "gaang" ng "gaan"; at ibig nang makipagkamali ng +"laan" sa "taan", ng "takda" sa "tadhana", ng "kagalawad" sa +"kagawad", ng "alumana" sa "alintana", ng "tagapaglaganap" sa +"tagapamansag" o "tagasiwalat", ng "kabulastugan" sa "kabalbalan", +atbp. + +[68] "Ano pa n~gayóng gúbat na malungcót". Magkakabit ang "n~gayaóng": +maliwanag na kamalian. Sa "Kun sino ..."ay "ano pa ngat yaong ..." at +sa palimbag ni P. Sayo ay "ano pa at ayaong" ... + +[69] "macailang hintóng canilang malimot". Kay P. Sayo ay "nalimot; at +sa "Kun sino ..." at iba pa ay "makaitlo" ang nasa "macailán". May +palagay kaming ito ang tama, at mali ang "makaitlo". Si Balagtas ay di +kaibigan ng mga tinatawag nating "viciso de dicción". Ang "makaitlo" +ay kahambing din ng "makaipat" at "makainom", na pawang likha lamang +ng mapaglarong dila, sinsay sa tumpak na pagbabalangkas, at pinsang +buu ng mga "buo". "nuon", "puon", "suob", "duon", "lieg", "luok", +"suot", atbp.; mga katagang hinlog na malapit ng mga "maselang", +"magaang", "sangla", "sanghi", "bungmasa", "ungmayaw", "kungmain", +"iyuna", "iyalinsunod", atbp. + +Makaitlo! Bakit di naman sabihing "makailawa"? + +Makaipat! At bakit di naman "makailima"? + +Makainem! Ano nga at di naman "makaipito", "makaiwalo" at +"makaisiyam"? + +Bakit nga hindi naman? Ano ang sanhi? + +Dili iba kundi sapagka't sa iba't iba ay mahirap na palunduin o +papagduyanin ang dila. Sa ikalawang pantig lamang, buhat sa hulihan, +nakapaglalaro ang dila, at di maaaring gawing "makailima" o +"makaiwalo" sapagka't dalawa pang pantig ang nasa hulihan. Hindi naman +magawang "makaliima", "makapiito", "makawailo" at "makasiiyam", +sapagka't "magdidilang intsik" na naman. + +[70] "cong aco,i, magbalík na may hocbong dalá". Maliwanag na mali +rito ang "aco,i," ...Dapat basahing "icao", gaya ng sa iba. Kay P. +Sayo, ang "ikaw" ay sinundan ng "ay", kaya lumabis sa bilang. + +[71] NA. Sa iba ay "ang" ang nasa "na". + +[72] ITONG. Ang katagang ito ay "yaong" sa iba. + +[73] NAUICA. Sa iba ay naging "winika". Yaon ang lalong tumpak, +pagka't sa dagsa ng kaligayahan ay di sinasadya, kundi parang bunga at +atas lamang ng sigaw ng puso, ang "nauica" o naisigaw ay "Viva si +Florante!".... + +[74] NAGCA-CASING-SINTA ... Sa "Kun sino ..." ay "magkasing sinta". +Pilay. At nagkaroon ng ibang kahulugan. Sa "magca-casing-sinta" ay +sina Florante't Laura at sina Aladi't Flerida ang ibig sabihin; +nguni't dahil sa pagiging "magkasing sinta" ay dalawa lamang ang +lumabas at di apat. + +Narito ang ilang paliwanag, na maaaring ituring na "galó" lamang, kung +baga sa bigas, ng napakaraming sukat na daliriin, kung isusumag ang +sipi naming ito sa iba't iba pa. Maaaring sabihin, pagka't siya namang +totoo, na ang tanging pinagsumagan ay ang "Kun sino ..." na siyang +kahulihulihang lumabas noong mapasakamay namin ang "Florante" nina G. +Alfonso Mendoza; at sakali mang nabanggit dito ang palimbag ni G. P. +Sayo at ang kay G. De los Santos ng sapagka't kaharap na lamang namin +ngayon. + +Ano pa nga't kung pagtitiyagaang isumag pa sa palimbag ni G. Sayo, at +ayon sa isa lamang pagbasang ginawa namin, ay makikita ang di mabilang +na pagkakaiba. Ang sa "Kun sino ..." ay tila sipi sa "Florante" o +sumag sa iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera, na binago nga lamang ang +pagkakasulat, ayon sa bagong ortograpia. Ang nasabing "Florante" ay +limbag noong 1870; na may siyam na taong kahulihán lamang sa sinipi +namin. At kung sa loob lamang ng siyam na tao't nagkaroon na ng di +mabilang na "kabaguhan", saan di nga lalo na sa mga linimbag nang mga +taong huli sa 1870? Kaya, mapaghahaka na natin kung gaano ang kaibhan +ng "Floranteng" ito sa mga lumitaw nitong mga huling panahon! + +At ang pagkakaibaiba ay di dapat ipagtaka, kung aalagataing maging sa +siping itong lumabas nang 1861, gayong buhay pa si Balagtas ay kay +dami na rin ng kaibhan, sa pagkakasulat. At maging kami man naman, +gayong pinakaingatan na ang pagsipi, ay di pa rin kami lubos na +panatag. Hindi rin namin mapangahasang sabihing tahasan at ng boong +tigas, na ito'y walang kamalimali, hindi na sa pagkalimbag ngayon, +kundi maging sa pagkasipi na lamang namin. + +Nag-aalinlangan din nga kami. At bakit? Sapagka't sa siping ito ay +napuna namin ngayong may lumabas na "isinusuob", "voces", "muog", na +sa palagay namin ay gawa lamang ng isang pagkakaligta. Hindi namin +matiyak ngayon, kung ang "voces" ay sadyang nasa "Floranteng" sinipi +namin. May paniwala kami ngayong iyan ay nakuha lamang sa "boses" ng +nasa "Kun sino ..." at bagama't nabago namin ang "b" ay nakaligtaan na +ang unang "s" at di nagawang "c". At ang paniwalang ito ngayon ay +lalong pinagtitibay ng mga kasalit na "voces" sa iba't ibang dako. Ni +noong 1861 man ay wala tayong makikitang "voces". Tunay man ngang +marami ang binago noon ng kahista--gaya ng "balac-yot", "datapoua", +"loualhati", "catouiran", "catao-an'", "hayin", "bitoin", "hocbo", +"muc-ha", "caniya", "ayauan", "ac-yat", "cong", "condi", atbp. na +ginawa niyang "balaquiot", "hucbo", "mucha", "cania", "aiuan", +"aquiat", "cun" at "cundi",--ay mapaninibulusan nating hindi niya +mapagkakamalang gawing "voses" ang "voces". Kaipala'y isa rin niyang +kamalian--sakaling hindi amin, na parang nagagad na lamang namin sa +"Kun sino ..."--ang "suob" at "muog"; nguni't ang "voces" ay aming +kamalian marahil. Nagagad nga lamang sa "Kun sino ..." gaya ng +pagkagagad sa dalawang huling "muog" at "suob". Ang dalawang salitang +ito ay lalik ng mapaglarong pamimigkas, na kasamahan ng "buo", "nuon", +"punon", "lieg", "puot" at iba't iba pang walangwala sa mga panahong +yaon ni Balagtas. Saan mang matatandang awit at kurido ay di +makakikita ng "muog", "hucbo" atbp., kundi "moog" at hocbo". Isa pang +bagay, na dapat mapansin, ay ang mga katagang: SAGLIT-SAGLIT, sa + +"dini sa li-ig co,i cúsang isasabit +tuhog na bulaclac sadyáng saglit-saglit" ... + +LUHA, sa + +"sa m~ga palayao ni amá,t, arugâ" +malaquing palad co,t, matamís na luhâ". + +MAG-AALA-ALA, sa + +"ito ang mapaít sa lahat nang dusa, +!sa aquin ay sino ang mag-aala-ala" + +NANG, sa + +"Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan, +lason sa pusô mo nang hindi binyagan"... + +ANAQUI,T, sa + +"Pag ibig anaqui,t, aquing naquilala +di dapat palac-hin ang bata sa saya"... + +UALANG, sa + +"ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá +ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa". + +UICA,I, sa + +"cundî ang uica,i, "icao na umagao +nang capurihan co,i, dapat cang mamatáy". + +HOMIHIP, sa + +"homihip ang han~gi,t, agád mahiualáy +sa pasig Atenas ang aming sasaquián". + +MAGCATOTOO, sa + +"aniya,i, bihirang balita,i, magtapát +cong magcatotoó ma,i, marami ang dagdág". + +NAGLALATHALA, sa + +"na naglalathalà sa sangsinucuban +nang capurihán co at capangyarihan". + +NADARARANG, sa + +"caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng +sa nin~gas nang sintang bago cong naticmán". + +NA UNANG, sa + +"Dito co naticmán ang lalong hinagpís, +higuit sa dalitang na unang tini-ís"... + +NGUNI,I, sa + +"N~guni,i, cun ang ó-o,i, dî man binitiuan +naliuanagan din sintang nadidimlán". + +PAGTULOG, sa + +"dapoua,t, ang baya,i, tat-long arao halos +na nacalimutan ang gauíng pagtulog". + +ACA,I, sa + +"Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil +sa paá nang isang bundóc na maban~gin"... + +TAUAGIN, sa + +"Pan~gimbuló niya,i, lalo nang nag-álab +nang aco,i, tauagin tangulan n~g Ciudad"... + +CORONA, sa + +"ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy +dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal". + +AQUIN, sa + +"Dî binig-yang daang aquing pang mabunot +ang sacbát na cáliz at maca-pamoóc." + +BAYAAN, sa + +"!ay Amá co! ¿baquit...? !ay Fleridang toua! +catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa". + +MAGTA-ANANG, sa + +"aquing na-acalang magdamit guerrero +cúsang magta-anang sa Real Palacio". + +Tungkol sa "sagli-saglit" ay di kaya kahalintulad iyan ng salitang +"hugos"? O lalong maliwanag: ang "g" kaya riyan ay di katulad lamang +ng "g" sa "hugos"--na naging isa lamang kamalian, at kamaliang sa bisa +rin ng kabunyian ng "Florante" ay nagkaroon na tuloy--ang "saglit"--ng +kahulugang walang pinag-ibhan ngayon sa "salit"? Walang pinag-ibhan, +ang aming sabi, at ang ganito ay di lubhang wasto. Nararapat +ipaliwanag, na ang di pagkakaiba ay ayon lamang sa ilan diyan. Sa +ganang kanila, ang "saglit" at ang "salit" ay iisa rin, gaya ng +pagkakaisang kahulugan ng "alumanahin" at "alintanahin", ng +"kagalawad" at ng "kagawad", ng "umahon" at ng "lumusong", atbp. +Nguni't sa katotohanan ay iba ang "saglit" at iba naman ang "salit". +Ang una ay kasinghulugan halos ng "sandali", bagama't ang "salit"--ay +kasingkahulugan naman ng "halo", o ng "kasama", o ng "ibaiba". + +Kaya, ang "saglit-saglit" sa tulang: "dini sa li-ig co,i, cusáng +isasabit--tuhog na bulaclac sadyang saglit-saglit" ay isang kamalian +lamang ng "salit-salit"--na napasukan lamang ng "g", at ang kamaliang +iyan ay hindi na nabago, nanatili na sa habang panahon, hanggang sa +dahil nga sa kabunyian ng "Florante" ay naging sanhi na tuloy ng +pagkakaroon ng kahulugang gaya rin ng "salitsalit" o "sarisari". + +Tungkol sa "luha" ay ganito rin ang na kay P. Sayo; nguni't kay De los +Santos--"grande seria mi suerte y _harto_ apetecible"--at sa "Kun +sino ..." ay "lubha" ang nakalagay.... + +"malaking palad ko't matamis na lubha" ... na napaghahalatang kay +liwanag na kamalian. At mali, sapagka't "luha" nga lamang "ang ualang +patid na ibinabaha nang mga matá" ni Aladin. Anya: + +"Cun ang ualang patid na ibinabahá +n~g m~ga matá co,i, sa hinayang mulà +sa m~ga palayao ni amá,t, arugà +malaquíng palad co,t, matamis na luhà". + +Nariyan nga ang isa pang salitang napasukan ng isang malikot na "b", +na ipinag-iba ng kahulugan, at kaibhang mahirap na mahalata, kung +walang ibang siping mapagtutularan. + +Tungkol sa "mag-aala-ala": ito ang kay hirap na kilalanin. Hindi natin +malaman kung talagang iya'y kasamahan lamang ng mga "kinalalagi-an" at +"doon~gan", na kay hirap hinagaping kamalian lamang ng kahista, o kung +tunay na kamalian nga lamang nito. Lalo't kung ganyang ang +pagkakasulat--"mag-aala-ala"--balangkas matanda at kauri ng +"catao-an", "muc-ha" at iba't iba, ang alinlangan ay maaaring laktawan +sa pamamagitan lamang ng pag-aming iyan nga ay kinatisuran lamang ni +Balagtas. Nguni' t hindi naman kaya "mag-aalala" ang diya'y nakalagay? +Hindi kaya ganito ang pagkakatula?: + +"ito ang mapait sa lahat nang dusa +¡sa aquin ay sino mag-aala-ala!" + +O ang "sino ang" ay di kaya "sinong" upang basahin namang gaya ng na +kay P. Sayo?: + +"Ito ang mapait sa lahat nang dusa +¡sa aquin ay sinong mag-aala-ala!" + +Tungcol sa "nang", sa tulang: + +"Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan, +lason sa pusô mo nang hindi binyagan"... + +ay "ang" ang nakalagay kay De los Santos at sa "Kun sino ..."; nguni't +sa aming sipi at kay P. Sayo ay "nang" ang nakalagay. Isa rin itong +mahirap pasiyahan. Walang alinlangang ang "ang" ay lalong +maliwanag--(lason sa puso mo ang hindi binyagan)--at kasingliwanag ng +"sa" sa saad na: + +"ang di nabalinong matibay kong dibdib +sa suyo ng hari, bala at paghibik".... + +na ipinalit ng "Kun sino ..." sa "ng" na nauuna sa "suyo"; wala ngang +alinlangang ang dinadaliring "ang" ay kasingliwanag ng "sa"; nguni't +hindi kaliwanagan, ayon sa pangwatas natin ngayon, ang dapat na +papaghariin, kundi ang katotohanang ginawa ni Balagtas. Para sa atin +ngayon ay may ilang nadadaliri tayong malalabo sa ating pangwatas, +gaya halimbawa niyaong nagsisimula sa: + +"Parang naririn~gig ang laguì mong uica" + +at niyaong "maglilong lácad" sa: + + "¿cagandaha,i, báquit dî macapagcalág +nang pagca capatid sa maglilong lácad?" + +at saka niyaong: + +"¿dili ang dan~gal mong dapat na lin~gapin +mahiguit sa ualáng cagandaha,t, ningning?" + +lalo na yaong biglaang isinaksak na lamang at sukat, na parang +panauhing sumipot na lamang at sukat, walang ano mang kapasapasabi at +ni hindi man lamang nagbigay ng "magandang araw", na: + +"!cung anó ang taás, n~g pagcadaquilâ +siyaring lagapác namán cong marapá". + +na ginawang pangdulo sa tulang nagsisimula sa: "Ito ay hámac pa bagáng +sumansalà ...?" + +Ang lahat ngang iyan ay pawang tila hindi wasto, sa ganang atin +ngayon, at tila malabo. Hindi wasto ang pagsipot at sukat nitong +kasabihang panghuli; hindi wasto, sa kahulugang di dapat mapaugnay sa +mga sinusundan; at ang nangauuna naman ay malalabo sa atin ngayon, +hindi maliwanag. Nguni't gayon pa man ay karapatdapat na igalang, +huwag baguhin, pabayaan sa datihang lagay. + +Kaya, malabo man nga ang "nang", at lalo man ngang maliwanag ang +"ang", iyang "nang" na iyang naging "ang" sa "Kun sino ..." ay tila +dapat ding igalang. Hindi kailangan kung malabo man. Anong malay natin +kung maliwanag iyan sa kanilang pagbabalangkas noong araw? Saka, ang +"nang" diyan ay maaaring itinatalamitan ni Balagtas sa "candun~gan", +at ang ibig niyang palitawing lason ay hindi ang "di binyagan"--ang +moro--kundi ang "candun~gan ng hindi binyagan"--ang kandungan ng +morong sa malas ay kinasusuklaman ni Florante. + +Tungkol sa "anaqui,t,"--may _ligazon_ "t"--ay ito ang tanging +"anaqui", na ginamitan ng pang-ugnay ni Balagtas, sapagka't talagang +garil, pag hindi linagyan. Hindi nga maaaring sabihin ang: + +"Pag ibig anaqui aquing naquilala".... + +subali't sa iba't ibang nasangkapan ng katagang iyan ay hindi +nangailangan ng ano mang pang-ugnay ó _ligazon_. + +"Tungkol sa Ualang", sa saad na: + +"ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá +ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa". + +ang "ualang" naririyan ay "balang" sa iba't iba. Aywan natin kung alin +diyan ang tumpak; at kung aalagataing sa talatang iya'y may isa pang +katagang napaiba rin kay sa nangasa ibang "Florante" ay lalo na tayong +mag-aalinlangan. Hindi nga lamang "ualang" ang napapaiba, kundi gayon +din naman ang "bago,i,"--na sa iba, ay walang pang-ugnay. "Bago" +lamang ang nakalagay, gayon sa "Kun sino ...", gayon sa palimbag ni P. +Sayo. + +Tungkol sa "uica,i," sa sabing: + +"cundî ang uica,i, "icao na umagao" ... + +ay lainlangan kami sa aming sipi. Hindi namin matiyak kung talagang +ganito ang sinipian namin, o kung natularan lamang namin ang ganyang +nasa "Kun sino ..." Nguni't kay P. Sayo ay dinagdagan ng +"hin"--ginawang "kung hindi" ang "cundî"--upang maging tama lamang ang +bilang. Dapuwa't pabaligtad na lumabas. Salungat sa ibig sabihin ni +Balagtas, at sinsay sa tumpak na paggamit ng "kundi" at ng "kung di". +Iba ito at iba yaon. Maging sa kastila man ay iba ang "sino" sa "si +no"; at si Balagtas, na dalubhasa, maging sa tagalog at maging sa +kastila, taong nag-aral at nakatatalos kung ano ang kahulugan ng isa +at isa, ay hindi makagagamit ng "kung hindi" sa dapat sabihing +"kundi", gaya na nga sa dinadaliring pangungusap. Ang dagdag ngang +"hin" ni P. Sayo ay hindi kay Balagtas. + +Tama ang sabi ni De los Santos, na sa katagang "uica,i," isang +kamalian ang nagawa. Sa kanyang salin ay "uinica" ang nakalagay. At +ito, sa palagay namin, ang tama. Siyang nasa tunay na "Florante". + +Tungkol sa "homihip", sa tulang: + +"homihip ang han~gi,t, agád nahiualáy +sa pasig atenas ang aming sasaquián". + +ay "humihip" din ang nakalagay kay P. Sayo at sa ingat ni De los +Santos; nguni't sa "Kun sino ..." ay "umihip". Na, isang katagang +maringig sa maraming bibig, Walang pinag-ibhan sa "ipin" (ngipin), +"usò (nguso), "alâ" (walâ), "angin" (hangin), at marami pang +kabalbalang nagkalat diyan. + +Tungkol sa "magcatotoo", sa tulang: + +"aniya,i, bihirang balita,i, magtapát +cong magcatotoo ma,i, marami ang dagdág". + +ay isa rin sa nasa aming siping pinag-aalinlanganan namin, kung +ganyang nga kayang talaga ang nasa aming sinipian, o kung nagagad +lamang namin sa "Kun sino ..." ayon kay De los Santos ay "magtotoo" +iyan, at ganyan din ang na kay P. Sayo. At tila ganito nga ang tama. +Ang "magtapat" at "magtotoó" ay parang "mangga at suman" o "pulot at +gatá sa balangkas na iyan. Nguni't, hindi naman kaya ang "cong" o +"kung" ang labis diyan? Hindi kaya ang talagang ginawa ni Balagtas ay: + +"...bihirang balita,i, magtapat +magcatotoo ma,i, marami ang dagdág"? + +Tungkol sa "naglalathala" ay naging "m" sa "Kun sino ..." at kay P. +Sayo. Ganito rin--("difundirâ")--ang kay De los Santos. Subali' t ang +aming sipi, na di namin pinag-aalinlanganan, ay "naglalathalà" ang +talagang nakalagay. May palagay kaming ang "maglalathala" ay siyang +talagang tumpak, sapagka't sa dakong unahan ay may ganitong +pangungusap: + +"Ang uica,i, ó Duque, ang quiás na itó +ang siyang camuc-ha n~g bunying guerrero, +aquing napan~garap na sabi sa iyó, +maguiguing haligui n~g Cetro,t, Reino". + +Maliwanag ang "maguiguing haligui"; at sa saad na ito ay walang ibang +tumpak na ikapit kundi "maglalathalà ng capurihan co at +capangyarihan". Mali nga ang "naglalathala". + +At sa tulang kasisipi lamang ay may mapupuna rin tayong tila kamalian +lamang: ang "aquing napan~garap na sabi sa iyó". May palagay kaming +hindi kay Balagtas iyan. Nguni't ganyan ang nasa aming sipi at kay P. +Sayo. Samantalang sa "Kun sino ..." ay "aking napangarap nasabi sa +iyo". Na, lalong naging gago. Gago man sa pangungusap ang "aquing +napangarap na sabi sa iyo" ay hindi sa pagkakasulat, sapagka't +mayroong "na" sa pagitan ng "napangarap" at "nasabi". Nguni't ang "na" +riyan ay hindi _ligazon_ kundi tunay na panglapi, na gaya ng +karamihang iba't ibang panglapi sa aklat na ito ay karaniwang +inihihiwalay sa dapat lapian. Katunaya'y nariyan ang "mag hiualay", +"na abâ" (isang na abâ), "nag hahandog", "mapag uunauà, "nag sisi +silâ" (nagsisisilâ), "na acay" (naacay lumiyag), "mapag ala-ala", "ma +anyó" (maanyong tumitig), "pag lililo", "nag hihimutóc", "nag +aapuhap", "pang aliu", "mag mulâ", "mag aama", "nag bagong hibic", +"mag bubo", "mag papasalamat", "nan~ga caacmâ", "mag aliu", at marami +pa: mga panglaping kung bakit inihihiwalay, gayong malimit din namang +isama o ikabot sa mga ugat. Napaghahalatang sa mga kahistang gumawa sa +"Florante" ng 1861 ay may napasamang mangmang; at ang pagkakaibaiba ng +pagkasulat o pagkalimbag ng mga salita--na sa isang dako'y tumpak, +kabit ang mga panglapi sa mga dapat sa kabitang ugat, samantalang sa +ibang dako nama'y hiwalay at may pinagkakabit namang hindi dapat +pagsamahin--ay walang ibang pinatutunayan kundi ang pagkakaroon nga ng +araláng kinatulong ng mga sanáy at maalam. + +At sa kamay ng araláng iyan nagdaang walang sala ang bahaging +dinadaliri natin. Kaya, ang "na" ay napahiwalay sa "sabi". Na siyang +sa "Kun sino ..." ay ikinabit sa dapat pagkabitan, ginawang +"napangarap" "nasabi", at siyang lalong ikinagago. Gago na sa +pamimigkas ay gago pa sa pagkasulat. Kaya, ang "na" kay De los Santos, +na "lo seño y te avisó" (napangarap at nasabi sa iyo), ay siyang tama. +Sa pamamagitan nito, ang kagarilan ng "aquing napangarap nasabi sa +iyó" ay naging pagkasarapsarap sa "aking napangarap at nasabi sa iyo". +Na, labis naman dito ang bilang ng pantig? Labis nga, sa pagkakasulat, +nguni't hindi sa pamimigkas. Kahalintulad lamang ng mga halimbawang +nadaliri na sa ika 20, ika 45 at ika 46 na paliwanag. At wala ring +pinag-ibhan sa "dampiohan", na kung isusulat ngayon ay "dampiyohan", +na: + +"Halina, irog co,t, ang damit co,i, tingnán, +ang hindi mo ibig dampioháng calauang"... + +Paano nga ang gagawin, kung ang "dampiohan" ay isusulat ng +"dampiyohan", ayon sa bagong pagsulat? Mapaiikli kaya ang "dampiyohang +kalawang", upang maging sukat sa pantig? + +Na, sa salitang iyan ay maipapalit ang "dapyohan" pagka't siya ring +kahulugan, at iisa rin naman ang "dapyo" at "dampiyo"? Maaari nga; +nguni't sino ngayon ang makatitiyak kung alin ang ginamit ni Balagtas? +At sakaling "dampiohan" ay ano at papapalitan natin sa para sa kanya +naman ay iisang bigkas lamang ang "iya", "iyo" atbp. ayon sa mga +halimbawang dinaliri, at para sa kanya'y lalong mahalaga ang "bilang +ng pantig sa pangungusap" kay sa "bilang ng pantig ng pagkakasulat"? + +Tungkol sa "nadararáng", sa tulang: + +"caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng +sa nin~gas n~g sintang bago cong naticmán." + +sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay "nadadarang" ang nakalagay. +Nguni't may palagay kaming ito'y binago lamang, upang maianyo sa +pamimigkas ngayon, gaya rin naman ng pagkakabago sa katagang +"marampî", na ginawang "madampî'", sa tulang: + +"man~ga dalirî co,i, na aalang-alang +marampî sa balát na cagalang-galang". + +Tungkol sa "na unang", sa tulang: + +"Dito co naticmán ang lalong hinagpís, +higuit sa dalitang na unang tini-is"... + +ang "na unang" na iyan ay kahalintulad lamang ng "na sabi" at "na +aba", "na aalang-alang", atbp., na dapat basahing "naunang", "nasabi", +"naaba", "naaalang-alang". Pawang kamalian lamang ng araláng kahista. + +Tungkol sa "n~guni,i," ay naging parang bugtong na anak ang +_ligazon_ "i" o "y" sa lagay niyang ito. Ganito ang maliwanag at +walang alinlangang nasa sipi namin: nguni't sa "Kun sino ..." at kay +P. Sayo ay _ligazon_ "t" ang nakalagay. Sa sipi man naman namin +ay laging "t" ang ginagamit sa mga pangsubaling "nguni" at "dapoua". +Aywan nga kung bakit dito na lamang naging "i". Maging ang "y" sa +"anaki'y" ng "Kun sino ...", sa kanyang: + +"Pag-ibig anaki'y aking nakilala +di dapat palakhin ang batà sa sayá"... + +pati nga ng "anaki'y" diyan ay "anaqui,t," sa sipi namin. Nguni't ang +pang-ugnay na iyang "y" ay "isang halamang napakalusog at mabulaklak +hangga nitong mga huling panahon at ngayon na nga lamang naging +lanta". Karaniwan ding gamitin, di pa nalalaon, sa mga "datapuwa" at +"nguni" at "subali", na kaipala'y higit pa kay sa "t". + +Tungkol sa "pagtulog", sa tulang: + +"dapoua,t, ang baya,i, tat-long arao halos +na nacalimutan ang gauing pagtulog"... + +ayon kay De los Santos ay "matulog" ang tunay; at kay P. Sayo ay +"matulog" din nga ang nakalagay. Nguni't sa aming sipi at sa "Kun sino +..." ay "pagtulog" ang nakalagay. + +Tungkol sa "aca,i," sa saad na: + +"Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil +sa paá nang isang; bundok na mabangin"... + +ay maliwanag na isa lamang kamalian "Akay" ang sa "Kun sino ..." at +kay P. Sayo ay ganito naman--naging "na" ang "cong". + +"Ang akay na hukbo'y kusang pinahimpil +sa paa nang isang bundok na mabangin"... + +Tungkol sa "tauaguin", sa tulang: + +"Pangimbuló niya,i, lalo nang nag-álab +nang aco,i, tauaguin tangulan ng Ciudad". + +Ang naritong "tauaguin tangulan" ay kahalintulad din marahil ng +"napangarap nasabi". Hindi rin kay Balagtas marahil. Mahirap +paniwalaang "balangkas Balagtas" ang kagarilang iyan. Kaya, kung +paanong natuklasang may "at" ang "napangarap at nasabi", ayon kay De +los Santos, ay dapat ding tuklasin ang lunas sa kagarilan ng tauaguin +tangulan". At ang kay P. Sayo, na "tawaging tanggulan"--may +_ligazon_ "g" ay siyang tama. + +Tungkol naman sa: + +"ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy +dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal". + +sa "Kun sino ..." at sa iba pa ay may pang-ugnay na kalakip ang +"Corona", na isang "t". Sa "korona't kay Laura'y makasal". Hindi isang +kuwit lamang. Nguni't may palagay kaming labis na riyan ang +_ligazon_ "t". Tumpak ang kuwit. Sapagka't ang ibig sabihin ni +Balagtas ay kaya lamang nagpapakamatay na mapakasal kay Laura si +Adolfo'y dahil na dahil lamang sa "Corona", at di dahil sa korona at +kay Laura. Para kay Adolfo, na isang taong "sakim sa yaman at +kapangyarihan", ang pag-aasawa kay Laura ay isa lamang kaparaanan +upang mapaluklok sa "Trono". "Maging Hari" ang tangi at totohanan +niyang layon at pangarap! Kaya, ang sabing: "ang Conde Adolfo,i, +nagpapacamatay dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal" ay tamangtama. + +Tungkol sa "aquing", sa tulang: + +"Dî binig-yang daang aquing pang mabunot +ang sacbat na cáliz at maca-pamoóc"... + +ganito rin ang nasa "Kun sino ...", samantalang kay P. Sayo ay ganito +naman: + +"Dî binigyan daan aking pang mabunot" ... + +na lalong naging garil. Kung ginawa man lamang sanang "di binigyang +daang akin pang mabunot"--(na ang "akin" lamang ang inalisan ng +ligazon)--ay manapa'y tama. Nguni't kay Balagtas nga kaya iyang +kalakuerdang iyan ng mga pang-ugnay? Sa kanya nga kaya iyang +sunodsunod na "binig-yang" at "daang" at "aquing" at "pang" ...? +Katakottakot na "palamuti" at kagulatgulat na pananagalog! Hindi, +hindi kay Balagtas iyan. Marahil ay walang _ligazon_ ang "aquin" +upang makahingahinga naman ng kaunti ang dagundong ng kalakuerda!... +Subali't ganyan ang sa "Kun sino ..." at sa sipi namin. + +Nguni't tingnan naman natin ang "bayaan", sa: + +"!ay Amá co! baquit...? !ay Fleridang toua! +catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa." + +ang "bayaan" dito ay pinabayaan nga at di linagyan ng _ligazon_! +Maanong nanghiram man lamang sana sa kay damidaming nasa unahan at +ikinabit sa "bayaan"! Sana'y naging "bayaang aco,i, mapayapa", gaya ng +na kay P. Sayo. + +At ang _ligazong_ yaong nawala sa "bayaan" ay tingnan nati't +yumakap naman sa "magta-anan". Nagkaroon ito, gayong di dapat +magkaroon. Dapat ngang basahin lamang "magtaanan", nguni't hindi +"magtanan" (gaya kay P. Sayo), ang "magta-anang" sa: + +"cúsang magta-anang sa Real Palacio" ... + +Nariyan ang ilang paliwanag, na maaaring maging saligan, kung ibig, ng +isang dalubhasang pagbubuu o pagpapanauli ng datihang "Florante". Sa +kagandahang palad ay walang mga salita at pangungusap na nababago ang +siping ito kay sa natatandaan ng mga anak ng dakilang Makata; at may +mga kamalian man nga ito, ang kamalian ay di sa ano man kundi sa +pagkakalimbag na lamang, at pawa namang nangahahalata sa unang malas +pa lamang. Ang pagkabanluga ng ortograpia, na nagpapakilala ng +kawalang ingat ng kahista--na di kailangang maging "cun" ang datihang +"cong", "cundi" ang datihang "condi", "catauan" ang "catao-an", +"datapua" ang "datapoua", "catuiran" ang "catouiran", "sasaquián" ang +"sasac-yan", "mucha" ang "muc-ha", "balaquiót" ang "balac-yot", "rube" +ang "rubi", "mag-adia" ang "mag-adiya" at iba't iba pa, saka hindi +kailangang mapasama man o mapahiwalay ang mga panglapi, o magkakabit +man ang dalawang salita (gaya ng "di" at "co", "mo" at "na", "di" at +"pa"), o magkahiwahiwalay man ang mga pantig ng iisang salita (gaya ng +"nag sisi sila", "na aba", atbp.)--; ang pagkabanluga nga ng +ortograpia at ang maliliwanag na kamalian sa limbagan ay madaling +maitutumpak. + +Nguni't hindi namin ginawa ang ganitong pagtutumpak sapagka't wala +kaming ibang hangad kundi maipakilala lamang ang tunay na sipi ng +lumabas noong 1861--na buháy pa ang Makata--at siping sinakit na +maging siya rin at walang munti mang kaibhan, pati sa kanyang mga +kamalian. + +Wala nga kaming munti mang binago sa siping ito. Ni isa mang kuwit ay +hindi inalis. At wala namang idinagdag, ni isa mang tuldik na +pangtanong, kahi't napaghahalatang talagang kulang at sa kapaubayaan +na lamang ng kahista. At ang pag-iingat namin ay pinapagibayo sa +pagsipi sa mga ginamit na kudlit sa mga pangdulo ng talata; mga +kudlit, na gaya na nga ng dinaliri namin sa mga halimbawang ilinahad +sa ika 25 paliwanag, ay malimit na "mapalagay kahi't na paano", +bagama't may nangatutumpak din. Ang tanging di namin napag-ingatang +lubos ay ang pagkakalagay ng mga kudlit na pabigla ("acento agudo"), +kung nanga sa gitna ng talata; subali't oo, at pinag-ingatang labis, +ang lahat nang nangasadulo ng talata, pati na ng mga pabigla. + +At parang pangkatapusan ay minarapat naming daliriin din ang mga +sumusunod: + +LAURA. Para kay Balagtas, ang "Laura" ay maaaring gawing dalawa o +tatlong pantig. Tatlo sa ganitong halimbawa at iba pa: + +"Uala na Laura,t, icao nan~ga lamang +ang macalulunas niyaring cahirapan"... + +nguni't dalawa namang pantig sa susunod na halimbawa at sa iba't iba +pa: + +"N~gunî !sa abáco! !ay sa laquing hirap! +ualâ na si Laura,i, !aquing tinatauag!" + +Ano pa't ang "Laura" ay napahahaba niya at napaiikli, na gaya rin +naman ng: + +CIUDAD. Maikli sa ganitong halimbawa at iba't iba pa: + +"Dî cong acó poo,i, utusang mang-gúbat +nang Harî mong Amá sa alin mang Ciudad...?" + +dadalawang pantig at maikli nga lamang dito; nguni't sa susunod na +halimbawa at sa iba't iba pa ay pinahaba naman at ginawang tatlo: + +"putong na turbante ay calin~gas-lin~gas, +pananamit moro sa Persiang Ciudad". + +at gayon din, pinahaba rin, sa ganito: + +"...masayáng Ciudad na lúpà ni iná? +disin ang búhay co,i, dî lubháng nag dusa". + +Pinapaging anim nga ang limang pantig na "masayáng Ciudad"; kaya, ang +ginawa ni P. Sayo ay pinangunahan ng "sa" ang "masayang Ciudad", +ginawang anim; nguni't sapagka't wala nang magawang pagdaragdag sa +lilima ring "sa Persiang Ciudad" (sa una) ay pinabayaang gaya rin nang +dati at di dinagdagan. + +RUBE. Sa aming sipi ay "rube" ang nakalagay, at hindi "rubí" gaya ng +nasa iba. Walang makatitiyak kung alin ang katotohanan, bagama't ang +"rubi" ay siyang wasto't tama. + +BINALAT-CAYO. Sa aming sipi ay may "capucha" o kudlit na biglang +paimpit ang "yô"; kaya, tumutunog na pabigla at paimpit sa lalamunan +ang pagbigkas. Nguni't, ayon sa tulang ito: + +"Dito na nahubdan ang cababayan co +n~g hirám na bait na binalat-cayo"... + +ang "binalat-cayo" ay hindi gaya ng atin ngayon, na paimpit nga ang +pagbigkas sa "yo". Maliwanag ngang nang panahong yaon ni Balagtas, at +maging nang panahon nina Noceda at Sanlucar, ang salitang iyan ay +pabigla lamang, nguni't hindi paimpit, gaya ngayon. Walang kaibhan sa +"taliba"--na ginagawa na ngayong "talibà" ng mga may mahihinhin at +binabaing dila. At makikita nati't ganyan ding kapalaran ang sasapitin +ng "bini-bini"--na sapagka't kawangis ng "mabini"--ay binibigkas na +ring paimpit sa dulo. Bukas-makalawa ay maririnig na nating +"kabinibian" ang "kabinibinihan" ngayon. + +BIANAN. Ano ang lasa ninyo sa "titic ng Monarcang caniyang bianan"? +Ito ay nakasulat na "bienan" sa iba, bagama't sa matandang diksionario +ay talagang "bianan"; ano nga sa pangdingig ninyo ang "caniyang +bianan"? Maikli baga o sukát na? + +Sa pakinig namin ay maikli, gaya rin naman ng "itinapon" sa tulang: + +"Touáng pan~galauá cong hindî man Lan~git +ang itinapon nang mahinhing titig"... + +nguni't ang "itinapong" ito ay napaghahalatang kamalian lamang ng +limbagan, at dapat basahing "itinatapon". + +LAHI. Tila mali, tila hindi "lahì" kundi kaipala ay "lakì" ang nasa +sumusunod na tula: + +"at sa ca-auay ma,i, dî co ninanais +ang lahì ng dusang aquing napagsapit". + +tila nga lalong tama riyan ang "laki ng dusang aking napagsapit"; +nguni't ano at "lahi" ang naririyan? Hindi kaya mali? Siyang nasa +lahat na. Mahirap ngang maging mali. At sa katotohanan ay talagang +hindi nga mali. "Lahi" ngang talaga, at ang katagang iyang kay +pagkagandaganda ng pagkakagamit diyan, ay di kaya pinananaghilian ng +ating mga makata ngayon? + +DIGMA. Sa tulang: + +"siyang paglusob co,t, nang hucbong aquibat +guinipit ang digmáng cumubcób sa Ciudad". + +ang "digma" riyan ay di siyang nalalaman natin ngayon, kundi +kasingkahulugan ng "hukbo", sapagka't hukbo lamang ang maaaring +kumubkob sa isang siudad. At maliwanag na hindi kasingkahulugan ng +"guerra", gaya ngayon, sapagka't sana ay hindi na ginamit ni Balagtas +ang salitang "guerra". + +NALAGALÁG. Isa ring kataga ito, na sa tulang: + +"Sa caliua,t, cánan niya,i, nalagalág +man~ga soldados cong pauang mararahás"... + +ay lipas na ngayon. Iba sa "naglagalag", "nagyao't ditong walang tiyak +na patutunguhan" o "naghampas-lupa"; nguni't mapaghahaka nating +kasingkahulugan ng "napatalatag" o "nátalatag". + +TINAMPAL. Sino nga ang tumampal at sino naman ang tinampal? Sa sipi +namin ay ganito ang nakalagay: + +"Pupugutan dahil sa hindi pagtangáp +sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad, +nang mag-ásal hayop ang morong pangahás +tinampál sa muc-hâ ang himalang dilág". + +Ganito rin ang kay P. Sayo, at lumalabas na ang himalang dilag na si +Laura ay siyang tinampal. Ganito rin ang kay De los Santos. Nguni't +kung pakasusuriin natin ay tila mahuhulog tayo sa paniwalang tama ang +nasa "Kun sino ..." na ang tumampal ay ang "himalang dilág". + +Tinampal ang morong pangahas, sapagka't nag-asal hayop; at dahil sa +pagkakatampal ay napoot ang Emir at ipinag-utos na pugutan ang +"himalang dilág". Ang tampal ay siyang tanda ng "hindi pagtangap sa +sintang mahalay nang Emir sa Ciudad". + +At ano ang sabi ninyo sa: + +"Umupo,t, quinalong na naghihimutoc, +catauan sa dusa hinin~ga,i, natulog"... + +at saka sa: + +"N~guni't, sa púsò co,i, matamís pang lubhà +natuloy naquitíl ang hinin~gang abà"... + +ano nga ang inyong sabi tungkol sa dalawang iyan? At ano ang inyong +lasa? Sa una ay may kaunting kabaguhan, sa palimbag ni P. Sayo, ang +huling talata ay ginawang "katawan sa dusa'y hininga'y natulog"; +nguni't binago man ay tila kasinglasa rin ng "matamis pang lubha +natuloy naquitíl ang hiningáng aba". Mga tulang inabot ng "tabsing sa +dagat", mga lipad na sa kaitaasa'y inabot ng pagkahapo; opo, +pagkahapo, gaya na nga nitong inyong lingkod, na nahahapo na at +kinakapos; kung kaya, tinatapos na rito ang mga paliwanag na ito. + +Lubha ngang kanaisnais, kung sa likod ng mga pagpapagod na ito ay +matuklasan at mapagsamasamang panibago ang lahat nang sangkap, na +waglitwaglit ngayon ng dakilang likha ni Balagtas, upang ang walang +kahambing na Monumento ng Panitikan at ng Lahing Tagalog ay muling +maibangong gaya rin nang dati. + +Carlos RONQUILLO + +Sept. 1921. + +tunay na sipi. +3-9-65 +rop + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Florante at Laura, by Francisco Baltazar + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FLORANTE AT LAURA *** + +***** This file should be named 15845-8.txt or 15845-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/5/8/4/15845/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Special thanks to Matet Villanueva, Pilar +Somoza and Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/15845-8.zip b/15845-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..238954b --- /dev/null +++ b/15845-8.zip diff --git a/15845-h.zip b/15845-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..01ae3c2 --- /dev/null +++ b/15845-h.zip diff --git a/15845-h/15845-h.htm b/15845-h/15845-h.htm new file mode 100644 index 0000000..9bc9e06 --- /dev/null +++ b/15845-h/15845-h.htm @@ -0,0 +1,5532 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta name="generator" + content="HTML Tidy for Linux/x86 (vers 1st November 2002), see www.w3.org" /> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title>The Project Gutenberg eBook of FLORANTE AT LAURA, by FRANCISCO + BALTAZAR.</title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 1em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + .noind {text-indent: 0em;} + .verseind {text-indent: 1em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + .verse {margin: 0em; + padding-left: 3em; + text-indent: -3em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + clear: both;} + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both;} + table {margin-left: auto; margin-right: auto;} + body{margin-left: 10%; + margin-right: 10%;} + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;} + .pagenum {position:absolute; left: 92%; font-size: 70%; text-align: right; + padding-left: 0em; + text-indent: -0em;} /* page numbers */ + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + .u {text-decoration: underline;} + .caption {font-weight: bold;} + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + .figleft {float: left; clear: left; margin-left: 0; margin-bottom: 1em; margin-top: + 1em; margin-right: 1em; padding: 0; text-align: center;} + .figright {float: right; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; + margin-top: 1em; margin-right: 0; padding: 0; text-align: center;} + .footnote {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;} + .footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right;} + .fnanchor {vertical-align: 2px; font-size: .8em; text-decoration: none;} + .poem {margin-left:28%; margin-right:2%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} +div.centered {text-align: center;} +div.centered table {margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: left;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> + <body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Florante at Laura, by Francisco Baltazar + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Florante at Laura + +Author: Francisco Baltazar + +Release Date: May 17, 2005 [EBook #15845] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FLORANTE AT LAURA *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Special thanks to Matet Villanueva, Pilar +Somoza and Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section. + + + + + + +</pre> + +<pre> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g. Mistakes in the original published work has been +retained in this edition.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit. Hinayaang manatili sa edisyong ito ang mga +pagkakamali sa orihinal na pagkakalimbag.] +</pre> + <br /> + + <h1>FLORANTE</h1> + <h2>at</h2> + <h1>LAURA</h1> + <h3>May Paunang Salita at mga Paliwanag</h3> + <h3>ni</h3> + <h2>CARLOS RONQUILLO</h2> + <h3>Maynila<br /> + 1921</h3> + <hr style='width: 65%;' /> + <h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2> + <div class="centered"> + <table border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" summary="Table of Contents"> + <tr> + <td><a href="#pauna"><b>PAUNANG SALITA</b></a></td> + </tr> + <tr> + <td><a href="#celia"><b>CAY CELIA</b></a></td> + </tr> + <tr> + <td><a href="#SA_BABASA_NITO"><b>SA BABASA NITO</b></a></td> + </tr> + <tr> + <td><a href="#PUNO_NANG_SALITA"><b>PUNÒ NANG SALITÂ</b></a></td> + </tr> + <tr> + <td><a href="#MGA_PALIWANAG"><b>MGA PALIWANAG</b></a></td> + </tr> + </table> + </div> + <hr style='width: 65%;' /> + <a id="pauna" name='pauna'></a> + <h2>PAUNANG SALITA</h2> + <p>Nang kalahatian ng 1906, na lumabas sa larangan ng Panitikang Tagalog ang + mahalagang aklat ng <span class="u">"Kun sino ang kumatha ng Florante"</span>, ni G. + Hermenegildo Cruz, ay sinasabing may mga 106,000 nang salin ng "Florante at Laura" + ang naipalilimbag ng iba't iba; at sapul noon hangga ngayon ay marami na ring + taón ang nagsipagdaan, at sa loob ng panahong iyan—lalo na nga't kung + aalagataing siyang panahon ng kaunlaran ng Panitikang Tagalog at ng kasiglahan sa + pagbabasá at ng pag-uumalab na lalo ng pagmamahal sa ating walang kahambing na + Makatang Francisco Baltazar—ay walang alinlangang sa datihang bilang ng 106,000 + ay di na rin kakaunti at di na iilang libo ang naparagdag pa.</p> + <p>At sa harap ng kasiglahang iyan ay mapaghahalatang nagkaroon din ng ibayong sigla + ang nagsisipagpalimbag. Isa't isa ay gumagawa ng kanikanyang kaya, upang mapalitaw na + kalugodlugod ang "Florante at Laura". Ngunit sa likod ng kasiglahang iyan at + kapuripuring pagpupunyagi ay kasakitsakit sabihing wari'y naipagwawalang bahala kung + minsan ng ilan yaong tagubiling:</p> + <div class="blockquot"> + <p>"Di co hinihinging pacamahalin mo tauana,t, dustain ang abang tula co gauin ang + ibigui,t, alpa,i, na sa iyo ay houag mo lamang baguhin ang verso".</p> + </div> + <p>Naipagwawalang bahala? Walang alinlangan. Pinatutunayan ng mga pangyayari. Nguni't + maaari namang paniwalaang hindi sa atas ng masamang hangad na "paalatin ang matatamis + na tula" kundi bagkus pa ngang sa magandang nais, na lalo pang mapatamis. Lalong + mapasarap. Lalong mapabuti. Lalong maitumpak. Gayon man, at maging gaano man + kabanalang ganyang nais, ay di rin maipagkakailang tunay na pagwawalang bahala sa + tagubilin at tunay na ipinagkakamit ng malubhang kasalanan ni Sigesmundong dinadaliri + ng dakilang Makata.</p> + <p>Kailangan ngang kung ano ang akda ng dakilang Makata ay siyang papanatilihing + buhay magpakailan man, walang munti mang pagbabago, sa maging labis man o kulang, + kahi't mali mang nakikita. Ni isang titik, ni isang kuwit—maliban na nga lamang + kung hindi maiwasan dahil sa makapangyarihang atas ng panibagong alituntunin sa + pagsulat.</p> + <p>Sinasabing ni saan man ay wala na ngayong matatagpuang isa mang salin ng + "Floranteng" limbag noong buhay pa si Balagtas, at may paniwalang ang iniingatan ni + Dr. Pardo de Tavera ay siyang matanda sa lahat nang nakatago ngayon; nguni't sa + kagandahang palad ay sumakamay namin ang isang salin ng lumabas noong 1861, linimbag + sa papel Tsina ng "Imprenta de Ramirez y Giraudier", at sa kanyang takip na papel + katalan—takip na ilinagay lamang ng maingat na may-ari—ay nakatitik ito: + "Es propiedad de Don Jose Dioniso de Mendoza". Si Balagtas ay namatay noong ika 20 ng + Pebrero ng 1862, sa gulang na magpipitongpu't apat na taón. Kaya, maliwanag, + na buhay pa si Balagtas ng limbagin nina Ramirez ang "Floranteng" sumakamay namin, at + matanda pang di hamak sa iniingatan ni Dr. Tavera, sapagka't ang kanya ay limbag + lamang noong 1870 ng "Imprenta de B. Gonzales Mora" sa Binundok. Siyam na taón + nga ang katandaan dito. At kung aalagataing buháy pa nga si Balagtas noong + 1861 ay walang alinlangang dahil sa pagpipitagan man lamang sa noon pa ma'y + itinuturing nang "Hari ng mga Manunula", ang sumakamay namin ay di pa + "napanghihimasukan ng kamay ni Sigesmundo",</p> + <p>Ang saling iyan ay wala na sa amin, pagka't hindi amin. Naipagparanya lamang sa + amin—dahil sa paglabas noong 1906 ng "kun sino ang kumatha ng + Florante"—ng noo'y nag-aaral pa sa "Escuela de Derecho" at ngayo'y abogado + Alfonso Mendoza, masugid na demokrata; at sa likod ng ilang buwang pag-iingat at + pagsipi namin ay pinagpilitang bawiin ng nagpahiram, dahil sa minamahal daw + mabutí ng kanyang ama, palibhasa'y sa mga nuno pa nila minana. Isinauli rin + nga namin, sa likod ng kung makailang pagwawalawalaan.</p> + <p>At kamakailang maitanong namin uli sa abogado Mendoza ay ganito ang isinagot:</p> + <p>—Aywan bagá kung saan na naroon. Tila sira na ang mga unang + mukha.</p> + <p>Kaya, nang paroonan ni Epifanio ay aywan kung nakuha niya o hindi....</p> + <p>Si G. Epifanio de los Santos—ang dalubhasang istoriograpo, ang guro, ang + akademiko, ang sumakastila ng "Florante"—ay siyang tinutukoy. Kami ang sa kanya + ay nakapagpahiwatig, upang mapawi ang maling paniwala, na "wala na ngayong Floranteng + limbag nang buháy pa si Baltazar." At dahil diyan ay walang salang nagdumaling + paroon, upang makuha—sa paano man—ang mahalagang hiyas ng Literaturang + Tagalog na pinakamamahal niya. Sakaling nakuha niya, kahi't na nga sira-sira, ay + dapat ipagpasalamat, sapagka't parang napalagay sa "kabang may pitong susi"; nguni't + kung hindi, at kung natuluyan na ngang nasira, ay tunay na kahinahinayang.</p> + <p>Kahinahinayang! Tunay na kahinahinayang!...</p> + <p>Sakaling nasira na nga.</p> + <p>Nguni't gayon man ay may sukat na rin tayong dapat ikaaliw; ang siping naingatan + namin. Pagkakapag-ingat, na maituturing nating isa na ring tunay na kapalaran, at + siping walang munti mang pagbabago, palibhasa'y pinag-ingatan naming ilagay pati ng + kanyang maliliwanag na kamalian sa limbagan at di dinagdagan, ni kinulangan, ng + kahi't na ano.</p> + <p>At ang siping iyang sa huli'y linagyan namin ng mga paliwanag ay siyang ngayo'y + inihahandog namin sa tanang magiliwin at mapagmahal sa walang kamatayang "Florante at + Laura".</p> + <p>Maipaliliwanag naming buháy pa ang dakilang Makata ay nasasaulo nang mabuti + ng kanyang mga anak ang "Florante at Laura". Paanong di magkakagayon ay sa pati ng + iba't iba pa niyang akda'y nasasaulo rin? Ang "Florante" pa nga ba ang di + mapapakintal sa kanilang ulo? At ang "Floranteng" nalalaman nila at mapahangga + ngayo'y sariwa pa sa isipan ay isang saling ayon din sa kanilang ama ay siya niyang + tunay na gawa. Dito natin mapagkukuro kung bakit walang kamalian sa mga huling labas + ng "Florante", na di ang di mapupuna nila.</p> + <p>Kaya, nang ang ilang kabaguhang napuna namin, dahil sa masusing pagsusumag sa "Kun + sino ..." at sa siping nasa amin ay maipakitang isaisa kay G. Victor + Baltazar—anak na lalaki ng Makata at siyang pinakamatanda sa tatlong nabubuhay + pa hangga ngayon (Victor, Isabel at Silveria), na laging nasa amin, tumitigil ng + buwanan at lingguhan, dahil sa kalimitan nilang magpagamot dito sa Maynila, gayon din + ang dalawang apong dalaga ni Balagtas, na sina Pepita at Vicenta<a + name="FNanchor_I._1" id="FNanchor_I._1"></a><a href="#Footnote_I._1" + class="fnanchor">[I.]</a>, anak ng Victor<a name="FNanchor_II._2" + id="FNanchor_II._2"></a><a href="#Footnote_II._2" class="fnanchor">[II.]</a>—; + ang mga kabaguhang nadaliri ay pinatunayang "iba nga at di siyang nasa matandang + nasasaulo nila". Nguni't, hindi naman napagpakuan namin ng tingin ang lahat, kundi + ang madla lamang lalong mahalaga. Ni ang mga kamalian man ng pagkakalimbag sa siping + nasa aming kamay ay di rin napag-usapan.</p> + <p>At ang lahat nang kaibhang iyan at kamalian ay siyang naging sanhi ng mga + paliwanag namin sa dakong huli.</p> + <p>CARLOS RONQUILLO</p> + <p>Maynila, 10 Septiembre 1921.</p> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_I._1" id="Footnote_I._1"></a><a href="#FNanchor_I._1"><span + class="label">[I.]</span></a> Namatay noong ika 21 Sept. 1921.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_II._2" id="Footnote_II._2"></a><a href="#FNanchor_II._2"><span + class="label">[II.]</span></a> Namatay noong ika 12 Dis. 1926.</p> + </div> + <p>-Alberta Balmaseda, asawa ni Victor, namatay noong Marso, 1921.</p> + <hr style='width: 65%;' /> + <br /> + + <h1>FLORANTE</h1> + <h2>at</h2> + <h1>LAURA</h1> + <br /> + + <h3>Sipi sa lumabas noong buháy pa ang dakilang<br /> + Makatang may akda, na linimbag sa<br /> + "Imprenta de Ramirez y Giraudier"<br /> + noong 1861, at linagyan ng<br /> + Paunang Salita at ng mga<br /> + Paliwanag</h3> + <br /> + + <h3>ni</h3> + <br /> + + <h3>CARLOS RONQUILLO</h3> + <br /> + + <h3>Kaparis na kaparis ng ipinamana ng Makata<br /> + sa kanyang mga anak, na sariwang nakikintal<br /> + sa kanilang isip magpahangga<br /> + ngayon</h3> + <br /> + <br /> + <br /> + + <h3>MAYNILA<br /> + 1921</h3> + <hr style='width: 65%;' /> + <h2>Pinagdaanang Buhay</h2> + <h3>ni</h3> + <br /> + + <h1>FLORANTE at ni LAURA</h1> + <h3>sa</h3> + <h3>Cahariang Albania</h3> + <br /> + + <h3>Quinuha sa madlang "cuadro histórico" o pinturang<br /> + nag sasabi sa mga nangyayari<a name="FNanchor_1_44" id="FNanchor_1_44"></a><a + href="#Footnote_1_44" class="fnanchor">[1]</a> nang unang<br /> + panahón sa Imperio nang Grecia, at tinula<br /> + nang isang matouain sa versong<br /> + tagálog.</h3> + <br /> + + <h3>Reimpreso-Manila<br /> + Imprenta de Ramirez y Giraudier<br /> + 1861</h3> + <hr style='width: 45%;' /> + <p>Sa dakong huli ay may mga paliwanag na makikita, na aming ginawa, bukod pa sa mga + sariling paliwanag ni Baltazar sa kanyang akdang ito. Lahat nang may bilang na ganito + ay siyang amin, na pinagsunodsunod sa dakong huli. At ang paliwanag sa bilang na ito + (1) ay makikita sa unahan ng lahat nang paliwanag namin.</p> + <hr style='width: 45%;' /> + <a id="celia" name='celia'></a> + <h2>CAY CELIA</h2> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong pag saulang cong basahin sa isip<a name="FNanchor_2_45" + id="FNanchor_2_45"></a><a href="#Footnote_2_45" class="fnanchor">[2]</a></p> + <p class="verse">ang nan~gacaraang arao n~g pag-ibig,</p> + <p class="verse">may mahahaguilap cayang natititic</p> + <p class="verse">liban na cay Celiang namugad sa dibdib?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Yaong Celiang laguing pinan~gan~ganiban</p> + <p class="verse">baca macalimot sa pag-iibigan;</p> + <p class="verse">ang iquinalubog niyaring capalaran</p> + <p class="verse">sa lubhang malalim na caralitaan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Macaligtaang co cayang di basahin<a name="FNanchor_3_46" + id="FNanchor_3_46"></a><a href="#Footnote_3_46" class="fnanchor">[3]</a></p> + <p class="verse">nagdaáng panahón n~g suyuan namin?</p> + <p class="verse">caniyang pagsintáng guinugol sa aquin</p> + <p class="verse">at pinuhunan cong pagod at hilahil?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Lumipas ang arao na lubhang matamis</p> + <p class="verse">at ualáng nátira condi ang pag-ibig<a + name="FNanchor_4_47" id="FNanchor_4_47"></a><a href="#Footnote_4_47" + class="fnanchor">[4]</a>,</p> + <p class="verse">tapat na pag suyong lalagui sa dibdib</p> + <p class="verse">hanggang sa libin~gan bangcay co,i, maidlip.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~gayong namamanglao sa pan~gon~golila</p> + <p class="verse">ang guinagaua cong pag-alio sa dusa</p> + <p class="verse">nag daang panaho,i, inaala-ala,</p> + <p class="verse">sa iyong laraua,i, ninitang guinhaua.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa larauang guhit n~g sa sintang <span + class="u">pincel</span></p> + <p class="verse">cusang ilinimbag sa puso,t, panimdim,<a name="FNanchor_5_48" + id="FNanchor_5_48"></a><a href="#Footnote_5_48" class="fnanchor">[5]</a></p> + <p class="verse">nag-íisang sanláng naiuan sa aquin</p> + <p class="verse">at di mananacao magpahangang libing<a name="FNanchor_6_49" + id="FNanchor_6_49"></a><a href="#Footnote_6_49" class="fnanchor">[6]</a>.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang caloloua co,i, cusang dumadalao</p> + <p class="verse">sa lansan~ga,t, náyong iyóng niyapacan</p> + <p class="verse">sa ilog Beata,t, Hilom na mababao</p> + <p class="verse">yaring aquing puso,i, laguing lumiligao.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_3" id="Page_3" class='pagenum'>Páhiná 3</a> + <p class="verseind">Di mámacailang mupo ang panimdin</p> + <p class="verse">sa puno n~g mangang náraanan natin,</p> + <p class="verse">sa nagbiting bun~gang ibig mong pitasín</p> + <p class="verse">ang ulilang sinta,i, aquing ináaliu.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang catauhang co,i, cusang nagtatalic</p> + <p class="verse">sa buntong-hinin~ga nang icao,i, may saquit,</p> + <p class="verse">himutoc co niyao,i, inaaring Lan~git</p> + <p class="verse">Paraiso namán ang may tulong silíd.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Liniligauan co ang iyong larauan</p> + <p class="verse">sa Macating ilog, na quinalagui-an<a name="FNanchor_7_50" + id="FNanchor_7_50"></a><a href="#Footnote_7_50" class="fnanchor">[7]</a></p> + <p class="verse">binabacás co rin sa masayáng doon~gan,</p> + <p class="verse">yapac n~g paá mo sa batóng tuntun~gan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nag babalíc mandi,t, parang hinahanp</p> + <p class="verse">dito ang panahóng masayáng lumipas</p> + <p class="verse">na cong maliligo,i, sa tubig áagap,</p> + <p class="verse">nang hindi abutin n~g tabsing sa dagat.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Parang naririn~gig ang laguî mong uica</p> + <p class="verse">"<span class="u">tatlong arao na di nag tatanao tama</span>"</p> + <p class="verse">at sinasagot co ng sabing may touâ</p> + <p class="verse"><span class="u">sa isa catauo,i, marami ang handa</span>.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ano pan~ga,t, ualang dî nasisiyasat,</p> + <p class="verse">ang pagiisipco sa touang cumupas</p> + <p class="verse">sa cagugunitâ, luha,i, lalagaslás</p> + <p class="verse">sabay ang taghoy cong "¡ó, nasauing palad!"</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nasaan si Celiang ligaya ng dibdib?</p> + <p class="verse">ang suyuan nami,i, baquít dí lumauig?</p> + <p class="verse">nahan ang panahóng isá niyang titig</p> + <p class="verse">ang siyang búhay co, caloloua,t, Lan~git?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Baquit bagá niyaóng cami mag hiualay</p> + <p class="verse">ay dîpa naquitil yaring abáng búhay?</p> + <p class="verse">con gunitain ca,i, aquing camatayan<a name="FNanchor_8_51" + id="FNanchor_8_51"></a><a href="#Footnote_8_51" class="fnanchor">[8]</a>,</p> + <p class="verse">sa puso co Celia,i, dica mapaparam<a name="FNanchor_9_52" + id="FNanchor_9_52"></a><a href="#Footnote_9_52" class="fnanchor">[9]</a>.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itong dî matiis na pagdaralitâ</p> + <p class="verse">nang dahil sa iyo, ó nalayóng touâ,</p> + <p class="verse">ang siyang umacay na aco,i, tumulâ</p> + <p class="verse">auitin ang búhay nang isang na abâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_4" id="Page_4" class='pagenum'>Páhiná 4</a> + <p class="verseind">Celia,i, talastás co,t, malabis na umid,</p> + <p class="verse">mangmáng ang <span class="u">Musa</span> co,t, malumbay + ang tinig</p> + <p class="verse">di quinabahag-yâ cong hindí malait</p> + <p class="verse">palaring dinguin mo ng tainga,t, isíp.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ito,i, unang bucal nang bait cong cutad</p> + <p class="verse">na inihahandóg sa mahal mong yapac<a + name="FNanchor_10_53" id="FNanchor_10_53"></a><a href="#Footnote_10_53" + class="fnanchor">[10]</a></p> + <p class="verse">tangapin mo nauâ cahit ualang lasáp</p> + <p class="verse">nagbúhat sa puso nang lingcód na tapát.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong casadlacán man ng pula,t, pag ayop</p> + <p class="verse">tubo co,i, daquila sa puhunang pagod,</p> + <p class="verse">cong binabasa mo,i, isá mang himutóc</p> + <p class="verse">ay alalahanin yaríng nag hahandóg.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Masasayáng <span class="u">Ninfas</span> sa laua nang + Bay,</p> + <p class="verse"><span class="u">Sirenas</span>, ang tinig ay cauili-uili</p> + <p class="verse">cayó n~gayo,i, siyang pinipintacasi</p> + <p class="verse">n~g lubháng mapanglao na Musa cong imbi.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ahon sa dalata,t, pangpang na nag liguid</p> + <p class="verse">tunuhan nang lira yaring abáng auit</p> + <p class="verse">na nag sasalitáng búhay ma,i, mapatid,</p> + <p class="verse">tapát na pag sinta,i, han~gad na lumauig<a + name="FNanchor_11_54" id="FNanchor_11_54"></a><a href="#Footnote_11_54" + class="fnanchor">[11]</a>.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Icao na bulaclac niyaring dili-dili,</p> + <p class="verse">Celiang saguisag mo,i, ang M. A. R.</p> + <p class="verse">sa Virgeng mag-Iná,i, ipamintacasi</p> + <p class="verse">ang tapát mong lingcód na si F. B.</p> + </div> + </div> + <a name="Page_5" id="Page_5" class='pagenum'>Páhiná 5</a> + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="SA_BABASA_NITO" id="SA_BABASA_NITO"></a>SA BABASA NITO</h2> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Salamat sa iyo, ó nánasang írog,</p> + <p class="verse">cong halagahán mo itóng aquing pagod,</p> + <p class="verse">ang tulâ ma,i, bucál nang bait na capós,</p> + <p class="verse">paquiquinaban~gan nang ibig tumaróc.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong sa bigláng tin~gi,i, bubót at + masacláp</p> + <p class="verse">palibhasa,i, hilao at mura ang balát</p> + <p class="verse">ngunit cung namnamín ang sa lamáng + lasáp</p> + <p class="verse">masasarapán din ang babasang pantás.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Di co hinihin~ging pacamahalín mo,</p> + <p class="verse">tauana,t, dustaín ang abáng tulâ co</p> + <p class="verse">gauin ang ibigui,t, alpa,i, na sa iyó</p> + <p class="verse">ay houag mo lamang baguhin ang <span class="u">verso</span>.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong sa pagbasa mo,i, may tulang malabo</p> + <p class="verse">bago mo hatulang catcatin at licô<a name="FNanchor_12_55" + id="FNanchor_12_55"></a><a href="#Footnote_12_55" class="fnanchor">[12]</a></p> + <p class="verse">pasuriin muna ang luasa,t, hulô<a name="FNanchor_13_56" + id="FNanchor_13_56"></a><a href="#Footnote_13_56" class="fnanchor">[13]</a></p> + <p class="verse">at maquiquilalang malinao at uastô.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang may tandang <span class="u">letra</span> alin mang + talata</p> + <p class="verse">dimo mauatasa,t, malalim na uicà</p> + <p class="verse">ang mata,i, itin~gin sa dacong ibabâ<a + name="FNanchor_14_57" id="FNanchor_14_57"></a><a href="#Footnote_14_57" + class="fnanchor">[14]</a></p> + <p class="verse">boong cahuluga,i, mapag uunauà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hangán dito acó ó nánasang + pantás,<a name="FNanchor_15_58" id="FNanchor_15_58"></a><a + href="#Footnote_15_58" class="fnanchor">[15]</a></p> + <p class="verse">sa cay Sigesmundo,i, houag ding mátulad</p> + <p class="verse">sa gayóng catamis uicang masasaráp</p> + <p class="verse">ay sa cababago nang tula,i, umalat.</p> + </div> + <p>(Sa cursiva o bastardilla)</p> + </div> + <a name="Page_6" id="Page_6" class='pagenum'>Páhiná 6</a> + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="PUNO_NANG_SALITA" id="PUNO_NANG_SALITA"></a>PUNÒ NANG + SALITÂ</h2> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa isang madilím gúbat na mapanglao<a + name="FNanchor_A_3" id="FNanchor_A_3"></a><a href="#Footnote_A_3" + class="fnanchor">[A]</a></p> + <p class="verse">dauag na matinic, ay ualáng pag-itan,</p> + <p class="verse">halos naghihirap ang cay Febong silang<a name="FNanchor_B_4" + id="FNanchor_B_4"></a><a href="#Footnote_B_4" class="fnanchor">[B]</a></p> + <p class="verse">dumalao sa loob na lubhang masucal.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Malalaquing cahoy ang inihahandóg</p> + <p class="verse">pauang dalamhati, cahapisa,t, lungcót</p> + <p class="verse">huni pa n~g ibon, ay nacalulunos</p> + <p class="verse">sa lalong matimpi,t, nagsasayáng loob.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tanáng mga baguing, na namimilipit</p> + <p class="verse">sa sangá ng cahoy, ay balót n~g tinic</p> + <p class="verse">may bulo ang bun~ga,t, nagbibigay sáquit</p> + <p class="verse">sa cangino pa máng sumagi,t, málapit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang m~ga bulaclac n~g nag tayong cahoy</p> + <p class="verse">pinaca-pamuting nag ungós sa dahon</p> + <p class="verse">pauang culay lucsa, at naquiqui ayon</p> + <p class="verse">sa nacaliliong masangsang na amoy.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Caramiha,i, Ciprés at Higuerang cutád,<a + name="FNanchor_C_5" id="FNanchor_C_5"></a><a href="#Footnote_C_5" + class="fnanchor">[C]</a></p> + <p class="verse">na ang lilim niyaón ay nacasisindác</p> + <p class="verse">ito,i, ualang bun~ga,t, daho,i, malalapad,</p> + <p class="verse">na nacadidilím sa loob ng gubat.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_7" id="Page_7" class='pagenum'>Páhiná 7</a> + <p class="verseind">Ang m~ga hayop pang dito,i, gumagalâ</p> + <p class="verse">caramiha,i, Sierpe,t, Baselisco,i, mad-la,</p> + <p class="verse">Hiena,t, Tigreng ganid nanag sisi sila,</p> + <p class="verse">ng búhay n~g tauo,t, daiguíng capoua.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ito,i, gúbat manding sa pinto,i, malapit</p> + <p class="verse">n~g Avernong<a name="FNanchor_D_6" id="FNanchor_D_6"></a><a + href="#Footnote_D_6" class="fnanchor">[D]</a> Reino ni Plutong masun~git<a + name="FNanchor_E_7" id="FNanchor_E_7"></a><a href="#Footnote_E_7" + class="fnanchor">[E]</a></p> + <p class="verse">ang nasasacupang lupa,i, dinidilig<a name="FNanchor_16_59" + id="FNanchor_16_59"></a><a href="#Footnote_16_59" class="fnanchor">[16]</a></p> + <p class="verse">n~g ilog Cocitong camandag ang túbig.<a + name="FNanchor_F_8" id="FNanchor_F_8"></a><a href="#Footnote_F_8" + class="fnanchor">[F]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa may guitnâ nito mapanglao na gubat</p> + <p class="verse">may punong Higuerang daho,i, culay pupás,</p> + <p class="verse">dito nagagapos ang cahabag habag</p> + <p class="verse">isang pinag usig n~g masamang palad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Bagong tauong basal, na ang anyo,t, tindig<a + name="FNanchor_17_60" id="FNanchor_17_60"></a><a href="#Footnote_17_60" + class="fnanchor">[17]</a></p> + <p class="verse">cahit natatalì camay, paá,t, liig</p> + <p class="verse">cundî si Narciso,i,<a name="FNanchor_G_9" + id="FNanchor_G_9"></a><a href="#Footnote_G_9" class="fnanchor">[G]</a> tunay na + Adonis<a name="FNanchor_H_10" id="FNanchor_H_10"></a><a href="#Footnote_H_10" + class="fnanchor">[H]</a></p> + <p class="verse">muc-ha,i, sumisilang sa guitnâ n~g sáquit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Maquinis ang balát at anaqui buroc</p> + <p class="verse">pilicmata,t, quilay mistulang balantók</p> + <p class="verse">bagong sapóng guinto ang cúlay n~g + buhóc</p> + <p class="verse">sangcáp n~g cataua,i, pauang magca-ayos.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_8" id="Page_8" class='pagenum'>Páhiná 8</a> + <p class="verseind">Dan~gan doo,i, ualang Oreadang Ninfas,<a name="FNanchor_I_11" + id="FNanchor_I_11"></a><a href="#Footnote_I_11" class="fnanchor">[I]</a></p> + <p class="verse">gúbat na Palacio n~g masidhing Harpías,<a + name="FNanchor_J_12" id="FNanchor_J_12"></a><a href="#Footnote_J_12" + class="fnanchor">[J]</a></p> + <p class="verse">nangaaua disi,t, na acay lumiyag</p> + <p class="verse">sa himaláng tipon n~g caricta,t, hirap.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang abáng oyamin n~g dálita,t, + sáquit</p> + <p class="verse">ang dalauang mata,i, bucál ang caparis,</p> + <p class="verse">sa lúhang nanatác, at tinan~gis-tan~gis</p> + <p class="verse">ganito,i, damdamin n~g may auang dibdib.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Mahiganting lan~git, ban~gis mo,i, nasaan?</p> + <p class="verse">n~gayo,i, naniniig sa pagcá-gulaylay</p> + <p class="verse">bago,i, ang bandilà n~g lalong casam-an<a + name="FNanchor_18_61" id="FNanchor_18_61"></a><a href="#Footnote_18_61" + class="fnanchor">[18]</a></p> + <p class="verse">sa Reinong Albania,i, iniuauagayuay?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa loob at labás, n~g bayan cong sauî</p> + <p class="verse">caliluha,i, siyang nangyayaring harî</p> + <p class="verse">cagalin~ga,t, bait ay nalulugamî</p> + <p class="verse">ininís sa hucay nang dusa,t, pighatî.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang magandang asal ay ipinupucól</p> + <p class="verse">sa láot n~g dagat n~g cut-ya,t, lingatong</p> + <p class="verse">balang magagalíng ay ibinabaón</p> + <p class="verse">at inalilibing na ualáng cabaong.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~guni, ay ang lilo,t, masasamang loób</p> + <p class="verse">sa trono n~g puri ay inalulucloc</p> + <p class="verse">at sa balang sucáb na may asal hayop</p> + <p class="verse">maban~gong <span class="u">incienso</span> ang isinusuob.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_9" id="Page_9" class='pagenum'>Páhiná 9</a> + <p class="verseind">Caliluha,t, sama ang úlo,i, nagtayô</p> + <p class="verse">at ang cabaita,i, quimi,t, nacayucô,</p> + <p class="verse">santong catouira,i, lugamì at hapô,</p> + <p class="verse">ang lúha na lamang ang pinatutulô.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At ang balang bibíg na binubucalán</p> + <p class="verse">nang sabing magalíng at catutuhanan</p> + <p class="verse">agád binibiác at sinisican~gan</p> + <p class="verse">nang cáliz n~g lalong dustáng camatayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡O tacsíl na pita sa yama,t, mataás!<a + name="FNanchor_19_62" id="FNanchor_19_62"></a><a href="#Footnote_19_62" + class="fnanchor">[19]</a></p> + <p class="verse">¡o hangad sa puring hanging lumilipas!</p> + <p class="verse">icao ang dahilan n~g casamáng lahat<a + name="FNanchor_20_63" id="FNanchor_20_63"></a><a href="#Footnote_20_63" + class="fnanchor">[20]</a></p> + <p class="verse">at niyaring nasapit na cahabághabág.<a + name="FNanchor_21_64" id="FNanchor_21_64"></a><a href="#Footnote_21_64" + class="fnanchor">[21]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa Corona dahil n~g haring Linceo</p> + <p class="verse">at sa cayamanan n~g Duqueng Amá co,</p> + <p class="verse">ang ipinangahás n~g Conde Adolfo</p> + <p class="verse">sabugan n~g sama ang Albaniang<a name="FNanchor_K_13" + id="FNanchor_K_13"></a><a href="#Footnote_K_13" class="fnanchor">[K]</a> + Reino.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang lahát nang itó, ma-auaing lan~git<a + name="FNanchor_22_65" id="FNanchor_22_65"></a><a href="#Footnote_22_65" + class="fnanchor">[22]</a></p> + <p class="verse">iyóng tinutunghá,i, anó,t, natitiis?<a + name="FNanchor_23_66" id="FNanchor_23_66"></a><a href="#Footnote_23_66" + class="fnanchor">[23]</a></p> + <p class="verse">mula ca n~g boong catouira,t, bait</p> + <p class="verse">pinapayagan mong ilubóg n~g lupít?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Macapangyarihang cánan mo,i, iquilos,</p> + <p class="verse">papamilansiquín ang cáliz n~g poot,</p> + <p class="verse">sa Reinong Albania,i, cúsang ibulusoc</p> + <p class="verse">ang iyóng higantí sa masamáng loob.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Baquit calan~gita,i, bingí ca sa aquin</p> + <p class="verse">ang tapat cong luhog ay hindi mo dingín?</p> + <p class="verse">dí yata,t, sa isang alipusta,t, ilíng</p> + <p class="verse">sampong tain~ga mo,i, ipinan~gun~gulíng?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Datapua,t, sino ang tataróc caya</p> + <p class="verse">sa mahál mong lihim Dios na daquilà?</p> + <p class="verse">ualáng mangyayari sa balát n~g lupà</p> + <p class="verse">dì may cagalin~gang iyóng + ninanásà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_10" id="Page_10" class='pagenum'>Páhiná 10</a> + <p class="verseind">¡Ay dî saán n~gayón acó + man~gan~gapit!</p> + <p class="verse">¡saán ipupucól ang tinangis-tangis</p> + <p class="verse">cong ayao na n~gayong din~giguin ng Lan~git<a + name="FNanchor_24_67" id="FNanchor_24_67"></a><a href="#Footnote_24_67" + class="fnanchor">[24]</a></p> + <p class="verse">ang sigao n~g aquing malumbay na voses!<a name="FNanchor_25_68" + id="FNanchor_25_68"></a><a href="#Footnote_25_68" class="fnanchor">[25]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong siya mong ibig na aco,i, magdusa</p> + <p class="verse">Lan~git na mataás aquing mababata</p> + <p class="verse">iságì mo lamang sa púso ni Laura</p> + <p class="verse">aco,i, minsan minsang mapag ala-ala.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At dito sa laot n~g dusa,t, hinagpis,</p> + <p class="verse">malauac na luhang aquing tinatauid</p> + <p class="verse">gunitâ ni Laura sa naabáng ibig</p> + <p class="verse">siya co na lamang ligaya sa dibdib.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Munting gunam-gunam n~g sintá co,t, mutyâ</p> + <p class="verse">n~g dahil sa aqui,i, daquilâ cong touâ,</p> + <p class="verse">higuít na malaquíng hírap at dalita</p> + <p class="verse">parusa ng táuong lilo,t, ualang aua.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagka gapus co,i, cong guni-gunihín</p> + <p class="verse">malamig nang bangcay acong nahihimbíng<a + name="FNanchor_26_69" id="FNanchor_26_69"></a><a href="#Footnote_26_69" + class="fnanchor">[26]</a></p> + <p class="verse">at tinatan~gisan nang sula co,t, guiliu,</p> + <p class="verse">ang pagca-búhay co,i, ualang hangá mandin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong apuhapin co sa sariling isip</p> + <p class="verse">ang suyúan namin nang pili cong ibig,</p> + <p class="verse">ang pag luhâ niyá cong aco,i, may hapis</p> + <p class="verse">naguiguing ligaya yaring madláng sáquit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Ngunì sa abá co! ¡sauing + capalaran!</p> + <p class="verse">anópang halagá nang gayóng + suyúan</p> + <p class="verse">cun ang sin-ibig co,i, sa catahimican</p> + <p class="verse">ay humihilig na sa ibáng candun~gan?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa sinapupunan nang Conde Adolfo</p> + <p class="verse">aquing natatanáo si Laurang sintá co,</p> + <p class="verse">camataya,i, nahan ang dating ban~gis mo?</p> + <p class="verse">nang díco damdamín ang hirap na itó.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_11" id="Page_11" class='pagenum'>Páhiná 11</a> + <p class="verseind">Dito hinimatáy sa pag hihinagpís</p> + <p class="verse">sumúcò ang püsò sa dahás nang + sáquit,</p> + <p class="verse">ulo,i, nalun~gay-n~gay, lúhà,i, + bumalisbís,</p> + <p class="verse">quinagagapusang cahoy ay nadilíg.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Mag mulâ sa yapac hangang sa ulunán</p> + <p class="verse">nalimbág ang ban~gís nang capighatían,</p> + <p class="verse">at ang panibugho,i, gumamit nang asal</p> + <p class="verse">nang lalong marahás lilong camatayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang cahima,t, sinong hindî maramdamin</p> + <p class="verse">cong ito,i, maquita,i, mag mamahabáguin,</p> + <p class="verse">matipid na lúhà ay pa-aagusin</p> + <p class="verse">ang nagparusa ma,i, pilit hahapisin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Súcat na ang tingnàn ang lugaming anyo</p> + <p class="verse">nitong sa dálita,i, hindi macaquibô</p> + <p class="verse">aacaing bigláng umiyác ang púsô</p> + <p class="verse">cong ualâ nang lúhang sa mata,i, + itúlô.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ga-ano ang áuang bubugsô sa dibdib</p> + <p class="verse">nang may caramdamang ma anyóng tumitig</p> + <p class="verse">cun ang panambita,t, daing ay marin~gig</p> + <p class="verse">nang mahimasmasan ang tipon nang sáquit?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Halos boong gúbat ay na sa sabúgan</p> + <p class="verse">nang ina-ing-aing na lubháng malumbáy<a + name="FNanchor_27_70" id="FNanchor_27_70"></a><a href="#Footnote_27_70" + class="fnanchor">[27]</a></p> + <p class="verse">na inu-ulit pa at isinisigao</p> + <p class="verse">sagót sa malayò niyaóng alin~gao-n~gao,</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Ay Laurang poo,i,! baquit isinúyò</p> + <p class="verse">sa iba ang sintang sa aqui pan~gacò</p> + <p class="verse">at pinag liluhan ang tapat na púsó</p> + <p class="verse">pinang-gugulan mo nang lúhang tumuló?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dî sinumpa-án mo sa haráp nang + lan~git</p> + <p class="verse">na dî maglililo sa aquing pagibig?</p> + <p class="verse">ipinabigay co namán yaring dibdib<a name="FNanchor_28_71" + id="FNanchor_28_71"></a><a href="#Footnote_28_71" class="fnanchor">[28]</a></p> + <p class="verse">uala sa gunitâ itóng masasapit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Catiualà aco,t, ang iyòng carictán</p> + <p class="verse">capilas nang Lan~git anaqui matibay,</p> + <p class="verse">tapát ang púsò mo,t, dî + nagunamgunam</p> + <p class="verse">na ang pag lililo,i, na sa cagandahan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_12" id="Page_12" class='pagenum'>Páhiná 12</a> + <p class="verseind">Hindî co acalang iyóng sa-sayan~gin</p> + <p class="verse">maraming lúhà mong guinugol sa aquin</p> + <p class="verse">taguring madalás na acó ang guiliu,</p> + <p class="verse">muc-hâ co ang lunas sa madláng hilahil.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Di cong acó Poo,i, utusang mang-gúbat</p> + <p class="verse">nang Hari mong Amá sa alín man Ciudad</p> + <p class="verse">cong guinagauá mo ang aquing saguisag</p> + <p class="verse">dalauá mong matá,i, nanalong nang perlas?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang aquing plumage cung itinatalî</p> + <p class="verse">nang parang corales na iyóng dalirî</p> + <p class="verse">buntóng hihin~gá mo,i, naquiqui-ugalî</p> + <p class="verse">sa quilos nang guintóng ipinananahî.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Macailan Laurang sa aqui,i, iabot,</p> + <p class="verse">basâ pa nang lúhà bandang isusuut,</p> + <p class="verse">ibinibigay mo ay nag hihimutóc</p> + <p class="verse">tacot masugatan sa paquiquihamoc.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Baluti,t, coleto,i, dî mo papayagan</p> + <p class="verse">madampi,t, malapat sa aquing catao-an</p> + <p class="verse">cundî tingnan muna,t, bacâ may calauang</p> + <p class="verse">ay nan~gan~ganib cang damit co,i, marumhán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sinisiyasat mo ang tibay, at quintáb</p> + <p class="verse">na cong sayaran man nang tagá,i, dumulás</p> + <p class="verse">at cong malayò mang iyóng minamalas</p> + <p class="verse">sa guitnâ nang hokbo,i, makilalang agád.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pahihiasan mo ang aquing turbante</p> + <p class="verse">nang perlas topasio,t, maningníng na rubé,</p> + <p class="verse">bucód ang magalao na batóng diamante</p> + <p class="verse">púnô nang n~galan mong isang letrang L.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hangang aco,i, uala,t, naquiquipag-hámoc</p> + <p class="verse">nang aapuhap ca nang pang aliu loob;</p> + <p class="verse">manalo man aco,i, cun bagong nanasoc</p> + <p class="verse">naquiquita mo na,i, may dalá pang tácot.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Boong pan~ganib mo,i, bacâ nagca sugat</p> + <p class="verse">di maniniualà cundi masiasat</p> + <p class="verse">at cung magcagurlís nang muntî sa balát</p> + <p class="verse">hinuhugasan mo nang lúhang nanatác.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_13" id="Page_13" class='pagenum'>Páhiná 13</a> + <p class="verseind">Cung aco,i, mayroong cahapisang muntî</p> + <p class="verse">tatanun~gin moná cun anó ang sanhî,</p> + <p class="verse">hangang di malining ay idinarampî</p> + <p class="verse">sa mga muc-ha co, ang rube mong lábî.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hindî ca tutugot cundî matalastás,</p> + <p class="verse">cacapitan monang mag bigla nang lúnas,</p> + <p class="verse">dadalhin sa jardi,t, doon ihahanap,</p> + <p class="verse">nang ica-aaliu, sa mga bulaclác.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Iyong pipitasín ang lalong mariquít</p> + <p class="verse">dini sa li-ig co,i, cúsang isasabit</p> + <p class="verse">tuhog na bulaclac sadyáng saglit-saglit,</p> + <p class="verse">pag-uupandín mong lumbay co,i, mapacnít.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At cun ang hapis co,i, hindî masauatâ</p> + <p class="verse">sa pilic-matá mo,i, dadáloy ang + lúhâ</p> + <p class="verse">na pasaán n~gayón ang gayóng + arugâ</p> + <p class="verse">sa dalá cong sáquit ay di i-apulâ?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Halina Laura,t, aquing cailangan</p> + <p class="verse">n~gayon, ang lin~gap mo nang naunang arao,</p> + <p class="verse">n~gayón hinihin~gî ang iyong pag-damay;</p> + <p class="verse">ang abáng sintá mo,i, na sa camatayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At n~gayóng malaqui ang aquing + dálitâ,</p> + <p class="verse">ay dî humahanap nang maraming lúhâ,</p> + <p class="verse">sucat ang capatác na maca-apulâ</p> + <p class="verse">cun sa may pag sintang púsò mo,i, mag + mulâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Catao-ang co,i, n~gayón siyasatin, ibig,</p> + <p class="verse">tigní ang súgat cong dí gauâ nang + cáliz</p> + <p class="verse">hugasan ang dugóng nanálong sa guitguít</p> + <p class="verse">nang camay co, paa,t, natataling li-ig.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Halina, irog co,t, ang damít co,i, tingnán,</p> + <p class="verse">ang hindî mo ibig dampioháng calauang</p> + <p class="verse">calaguín ang lubid, at iyong bihisan,</p> + <p class="verse">matinding disa co,i, nang gumaán-gaán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang m~ga matá mo,i, cun iyóng ititig</p> + <p class="verse">dini sa anyô cong sadlacan nang sáquit</p> + <p class="verse">upanding mapiguil ang tacóng mabilís</p> + <p class="verse">niyaring abáng búhay sa icapapatíd.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_14" id="Page_14" class='pagenum'>Páhiná 14</a> + <p class="verseind">Uala na Laura,t, icao nan~ga lamang</p> + <p class="verse">ang macalulunas niyaring cahirapan;</p> + <p class="verse">damhín nang camay mo ang aquing catauan,</p> + <p class="verse">at bangcay man aco,i, mulíng mabúbuhay!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~guní ¡sa abáco! ¡ay sa + laquing hirap!</p> + <p class="verse">ualâ na si Laura,i, laquing tinatauag!</p> + <p class="verse">napalayo-layo,t, di na lumiliyag,</p> + <p class="verse">ipinag cánolò ang sintá cong + tapát.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa ibang candun~ga,i, ipinagbiyayà</p> + <p class="verse">ang púsong aquin na, at aco,i, dinayá</p> + <p class="verse">boóng pag-ibig co,i, ipinan~ganyaya</p> + <p class="verse">linimot ang sintá,t, sinayang ang luhá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Alin pa ang hirap na dî na sa aquin?</p> + <p class="verse">may camatayan pang dîco dadamdamín?</p> + <p class="verse">ulila sa Amá,t, sa Ináng nag-angquin,</p> + <p class="verse">ualang kaibiga,t, linimot ng guiliu.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dusa sa puri cong cúsang siniphayò,</p> + <p class="verse">palasong may lasong natiric sa púsò;</p> + <p class="verse">habág sa Amá co,i, túnod na tumimo;</p> + <p class="verse">aco,i, sinusunog niyaring panibughò.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ito,i, siyang una sa lahat n~g hirap,</p> + <p class="verse">pag dayà ni Laura ang cumacamandág</p> + <p class="verse">dini sa búhay co,i, siyang magsa-sadlac</p> + <p class="verse">sa lingin~gang la-án ng masamáng palad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">O conde Adolfo,i, ilinapat mo man</p> + <p class="verse">sa aquin ang hirap n~g sangsinucuban,</p> + <p class="verse">ang caban~gisan mo,i, ipinasalamatan,</p> + <p class="verse">ang púsò ni Laura,i, cong hindî inagao.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito nag-himutóc ng casindac-sindác</p> + <p class="verse">na umaalin~gao-n~gao sa loob n~g gúbat</p> + <p class="verse">tinangay ang diua,t, caramdamang hauac</p> + <p class="verse">n~g buntóng hinin~ga,t, lúhang + lumagaslás.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa púno n~g cahoy ay napa-yucayoc,</p> + <p class="verse">ang li-ig ay supil n~g lúbid na gapos,</p> + <p class="verse">bangcay na mistula,t, ang culay na buroc</p> + <p class="verse">n~g caniyang muc-ha,i, naguing puting lubós.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_15" id="Page_15" class='pagenum'>Páhiná 15</a> + <p class="verseind">Nagcataón siyáng pagdatíng sa + gúbat</p> + <p class="verse">n~g isang guerrerong bayani ang ticas,</p> + <p class="verse">putong na turbante, ay calin~gas-lin~gas,</p> + <p class="verse">pananamit moro sa Persiang Ciudad<a name="FNanchor_L_14" + id="FNanchor_L_14"></a><a href="#Footnote_L_14" class="fnanchor">[L]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Piniguil ang lacad, at nagtanao-tano,</p> + <p class="verse">anaqui ninita ng pag-pahingahán</p> + <p class="verse">di caquinsa-guinsa,i, ipinagtapunan</p> + <p class="verse">ang pica,t, adarga,t, nagdaóp ng camay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sacá tumin~galá,t, mata,i, itiniric</p> + <p class="verse">sa bubóng ng cahoy na taquip sa Lan~git,</p> + <p class="verse">estátua manding nacatayo,t, umíd,</p> + <p class="verse">ang buntóng hinin~gá niya,i, ualang patid.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang magdamdam n~gauit sa pagayóng anyò,</p> + <p class="verse">sa punó n~g isang cahoy ay umupô</p> + <p class="verse">nag-uicang "<span class="u">ó palad</span>" sabay ang + pagtulò,</p> + <p class="verse">sa matá, ng lúhang anaqui,i, palasò.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Olo,i, ipinatong sa caliuang camay</p> + <p class="verse">at sacá tinutop, ang noó, ng canan,</p> + <p class="verse">anaqui mayroong guinugunam-gunam</p> + <p class="verse">isang mahalagang nalimutang bagay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Malao,i, humilig nag ualang bahalâ</p> + <p class="verse">dirin cumacati ang batis ng lúha,</p> + <p class="verse">sa madláng himutoc, ay casalamuhá</p> + <p class="verse">ang uicang "<span class="u">Flerida,i, tapus na ang + touá</span>".</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa balang sandalî ay sinasabugan</p> + <p class="verse">yaóng boóng gúbat n~g maraming ¡<span + class="u">ay</span>!</p> + <p class="verse">naquiquituno sa huning mapanglao</p> + <p class="verse">n~g pang-gabing ibon doó,i, nagtatahán.<a + name="FNanchor_M_15" id="FNanchor_M_15"></a><a href="#Footnote_M_15" + class="fnanchor">[M]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_16" id="Page_16" class='pagenum'>Páhiná 16</a> + <p class="verseind">Mapamaya-maya,i, nag ban~gong nagulat,</p> + <p class="verse">tinangnán ang pica,t, sampo n~g calasag</p> + <p class="verse">nalimbag sa muc-hâ ang ban~gís n~g Furias<a + name="FNanchor_N_16" id="FNanchor_N_16"></a><a href="#Footnote_N_16" + class="fnanchor">[N]</a></p> + <p class="verse">"<span class="u">dî co itutulot</span>" ang + ipinahayág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"At cung cay Flerida,i, ibá ang umagao</p> + <p class="verse">at dî ang amá cong dapat na igalang,</p> + <p class="verse">hindî co masabi cun ang picang tan~gan</p> + <p class="verse">bubugá n~g libo,t, lacsáng camatayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Bababa si Marte mulâ sa itaás<a + name="FNanchor_O_17" id="FNanchor_O_17"></a><a href="#Footnote_O_17" + class="fnanchor">[O]</a></p> + <p class="verse">sa ca-ilalima,i, áahon nang Parcas,<a + name="FNanchor_P_18" id="FNanchor_P_18"></a><a href="#Footnote_P_18" + class="fnanchor">[P]</a></p> + <p class="verse">boong galit nila, ay ibubulalàs</p> + <p class="verse">yayacaguin niyaring camáy cong marahàs.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa cucó nang lilo,i aquing àagauin</p> + <p class="verse">ang cabiyác niyaring calolouang angquín,</p> + <p class="verse">liban na cay Amá, ang sino ma,t, alin</p> + <p class="verse">ay dî igagalang nang tangang patalím.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_17" id="Page_17" class='pagenum'>Páhiná 17</a> + <p class="verseind">¡O pag sintang labis nang capangyarihan</p> + <p class="verse">sampong mag aamá,i, iyong nasasaclao!</p> + <p class="verse">pag icao ang nasoc sa púsò ninoman</p> + <p class="verse">hahamaquing lahat masunód ca lamang!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At yuyuracan na ang lalong daquilá</p> + <p class="verse">bait, catouira,i, ipan~gan~ganyaya</p> + <p class="verse">boong catungcula,i, uaualing bahalà</p> + <p class="verse">sampo nang hinin~ga,i, ipauubayà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itong quinaratnán nang palad cong linsil</p> + <p class="verse">salamíng malinao na sucat mahalín</p> + <p class="verse">nang macatatatáp, nang hindî sapitin</p> + <p class="verse">ang cahirapan cong di macayang bathín.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa mauica itó lúhà,i, pina-agos,</p> + <p class="verse">pica,i, isinacsac, sacá nag himutóc,</p> + <p class="verse">nagcataón naimáng parang isinagót,</p> + <p class="verse">ang buntóng hinin~gá, niyaóng + nagagapus.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Guerrero,i, namanghâ nang ito,i, marin~gig,</p> + <p class="verse">pinabaling-baling sa gúbat ang titig,</p> + <p class="verse">nang ualang maquita,i, hinintay umulit,</p> + <p class="verse">dî namán nala,i, nag bagong humibíc.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang bayaning moro,i, lalò nang namaáng</p> + <p class="verse">"sinong nananaghóy sa ganitóng iláng?"</p> + <p class="verse">lumapit sa dacong pinan~gagalingan</p> + <p class="verse">nang buntóng hinin~ga,t, pinaquimatyagán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Inabutan niya,i, ang ganitóng hibic</p> + <p class="verse">¡ay mapagcandiling Amáng ini-ibig!</p> + <p class="verse">¿baquit ang búhay mo,i, na unang napatid,</p> + <p class="verse">aco,i, inolila sa guitnâ nang sáquit?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong sa gunitâ co,i, pagcuru-curuin</p> + <p class="verse">ang pagcahulog mo sa camay nang tacsíl,</p> + <p class="verse">parang naquiquita ang iyóng naratíng</p> + <p class="verse">parusang marahás na calaguim-laguim.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At alin ang hirap na dî icacapit</p> + <p class="verse">sa iyó nang Duque Adolfong malupit<a + name="FNanchor_29_72" id="FNanchor_29_72"></a><a href="#Footnote_29_72" + class="fnanchor">[29]</a></p> + <p class="verse">icao ang salamín sa Reino nang bait</p> + <p class="verse">pagbubuntuhang ca nang malaquing gálit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_18" id="Page_18" class='pagenum'>Páhiná 18</a> + <p class="verseind">Catao-an mo Amai,i, parang namamalas</p> + <p class="verse">n~gayón nang bunsô mong iugami sa hirap</p> + <p class="verse">pinipisang-pisang at iniuaualat</p> + <p class="verse">nang pauâ ring lilong verdugo nang sucáb.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang nagcahiualay na lamán mo,t, butó,</p> + <p class="verse">camay at catao-áng nálayô sa úlo,</p> + <p class="verse">ipinag-haguisan niyaóng mga lilo</p> + <p class="verse">at ualang maauang maglibing na tauo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sampo nang lincód mo,t, m~ga cai-bigan</p> + <p class="verse">cong campi sa lilo,i, iyo nang ca-auay,</p> + <p class="verse">ang dî nagsi-ayo,i, natatacot naman</p> + <p class="verse">bangcay mo,i, ibaó,t, mapaparusahan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hangan dito ama,i, aquing naririn~gig,</p> + <p class="verse">nang ang iyóng úlo,i, tapát sa caliz</p> + <p class="verse">ang panambitan mo,t, dalan~gin sa Lan~git</p> + <p class="verse">na aco,i, maligtás sa cucóng malupít.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ninanásà mo pang acó,i, matabunan</p> + <p class="verse">n~g bangcay sa guitnâ n~g pagpapatayan,</p> + <p class="verse">nang houag mahúlog sa panirang camay</p> + <p class="verse">ng Conde Adolfong higuit sa halimao.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pananalan~gin mo,i, dî pa nagaganáp</p> + <p class="verse">sa li-ig mo,i, bigláng nahulog ang tabác</p> + <p class="verse">naanáo sa bibig mong hulíng pan~gun~gusap,</p> + <p class="verse">ang "<span class="u">adios bunso,t,</span>" búhay mo,i, + lumipas.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Ay amang amá co! cong magunam-gunam</p> + <p class="verse">madlâ mong pag irog at pagpapalayao</p> + <p class="verse">ipinapalaso n~g capighatian</p> + <p class="verse">luhà niyaring púsòng sa mata,i, + nunucál.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ualáng icalauáng amá ca sa + lupà</p> + <p class="verse">sa anác na candóng ng pag-aarugâ</p> + <p class="verse">ang munting hápis cong sumungao sa muc-hâ,</p> + <p class="verse">sa habág mo,i, agad nanálong ang + lúhâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang lahat ng toua,i, natapos sa aquin,</p> + <p class="verse">sampô niyaring búhay ay naguing hilahil,</p> + <p class="verse">amá co,i, hindî na malaong hihintín</p> + <p class="verse">aco,i, sa payapang baya,i, yayacapin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_19" id="Page_19" class='pagenum'>Páhiná 19</a> + <p class="verseind">Sandaling tumiguil itóng nananangis,</p> + <p class="verse">binig-yáng panahón lúha,i, + tumaguistís</p> + <p class="verse">niyaóng na aauang morong naquiquinyig,</p> + <p class="verse">sa habág ay halos mag putóc ang dîbdib.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tinutóp ang púsò at saca nag say-say</p> + <p class="verse">'cailan a iya lúha co,i, bubucál</p> + <p class="verse">n~g habág cay amá at panghihinayang</p> + <p class="verse">para ng panaghóy ng nananambitan?<a name="FNanchor_30_73" + id="FNanchor_30_73"></a><a href="#Footnote_30_73" class="fnanchor">[30]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa sintáng inagao ang itinatan~gis,</p> + <p class="verse">dahilán n~g aquing lúhang nagbabatis</p> + <p class="verse">yaó,i, nananaghóy dahil sa pag-ibig</p> + <p class="verse">sa amang namatáy na mapagtang-quilic.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cun ang ualang patid na ibinabahá.</p> + <p class="verse">n~g m~ga mata ko,i, sa hinayang mulà</p> + <p class="verse">sa m~ga palayao ni amá,t, arugà</p> + <p class="verse">malaquíng pálad co,t, matamís na + luhà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~guni,t, ang nanaháng maralitang túbig</p> + <p class="verse">sa muc-hâ,t, dibdib cong laguing dumidilig</p> + <p class="verse">cay amá n~ga galing dapoua,t, sa ban~gís</p> + <p class="verse">hindî sa anduca, at pagtatang-quilic.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang matatauag cong palayo sa aquin</p> + <p class="verse">n~g amá co,i, tóng acó,i, pagliluhin,</p> + <p class="verse">agauan n~g sintá,t, panasa-nasaing</p> + <p class="verse">lumubóg sa dusa,t, búhay co,i, maquitil.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡May para cong anác na napanganyayá</p> + <p class="verse">ang layao sa amá,i, dusa,t, pauang lúhà</p> + <p class="verse">hindi nacalasáp kahit munting touà</p> + <p class="verse">sa masintang ináng pagdaca,i, naualà!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Napahintô rito,t, narin~gig na mulî</p> + <p class="verse">ang pananambitan niyaóng natatalî,</p> + <p class="verse">na ang uica,i, "Laurang aliu niyaring budhî<a + name="FNanchor_31_74" id="FNanchor_31_74"></a><a href="#Footnote_31_74" + class="fnanchor">[31]</a></p> + <p class="verse">pa-alam ang abáng candóng n~g paghati.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Lumaguì ca naua sa caligayahan</p> + <p class="verse">sa haráp n~g dîmo esposong catipán,</p> + <p class="verse">at houag mong datnín yaring quinaratnán</p> + <p class="verse">n~g casign linimot, at pinagliluhan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_20" id="Page_20" class='pagenum'>Páhiná 20</a> + <p class="verseind">Cong nagban~gis cama,t, nagsucáb sa aquin,</p> + <p class="verse">mahal ca rin lubha dini sa panimdím,</p> + <p class="verse">at cong mangyayari hangáng sa malibíng</p> + <p class="verse">ang m~ga butó co quita,i, sisintahín.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dîpa natatapos itóng pan~gun~gusap</p> + <p class="verse">may dalauang Leóng han~gós ng paglacad,</p> + <p class="verse">siya,i, tinuton~go,t, pagsil-in ang han~gad;</p> + <p class="verse">n~guni,t, nan~ga tiguil pag datíng sa haráp.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nan~ga-auâ mandi,t, naualán n~g ban~gis</p> + <p class="verse">sa abáng sisil-ing larauan ng sáquit,</p> + <p class="verse">nan~ga-catingala,t, parang naquinyig<a name="FNanchor_32_75" + id="FNanchor_32_75"></a><a href="#Footnote_32_75" class="fnanchor">[32]</a></p> + <p class="verse">sa dî lumilicat na tin~gistan~gis.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Anóng loob cayâ nitóng + nagagapus,</p> + <p class="verse">n~gayóng na sa haráp ang dalauáng + hayóp,</p> + <p class="verse">na ang balang n~gipí,t, cucó,i, + naghahandóg</p> + <p class="verse">isang camatayang caquila-quilabot!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dî co na masabi,t, lúhà co,i, + nanatác,</p> + <p class="verse">na-uumid yaring dilang nan~gun~gusap,</p> + <p class="verse">pusò co,i, nanglalambot sa malaquing habág</p> + <p class="verse">sa ca-aua-auang quinucob ng hirap.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Sinong dî mahapis na may caramdaman</p> + <p class="verse">sa lagay ng gapús na calumbay-lumbay,<a + name="FNanchor_33_76" id="FNanchor_33_76"></a><a href="#Footnote_33_76" + class="fnanchor">[33]</a></p> + <p class="verse">lipus n~g pighati sacá tinutunghán,</p> + <p class="verse">sa lamán at butó niya, ang hihimáy!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Catiualâ na n~gâ itóng tiguib + sáquit</p> + <p class="verse">na ang búhay niya,i, tungtóng na sa guhit,</p> + <p class="verse">linagnát ang pusò,t, nasirâ ang voses,</p> + <p class="verse">dína mauatasan halos itóng hibic.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Paalam Albaniang pinamamayanan</p> + <p class="verse">n~g casama,t, lupit, han~gis caliluhan,</p> + <p class="verse">acóng tangulan mo,i, cusa mang pinatay,</p> + <p class="verse">sa iyó,i, malaquí ang panghihinayang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa loob mo naua,i, houag mamilantic</p> + <p class="verse">ang panirang talím n~g catalong caliz;</p> + <p class="verse">magcá espada cang para ng binitbit</p> + <p class="verse">niyaring quinuta mong canang matang-quilic.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_21" id="Page_21" class='pagenum'>Páhiná 21</a> + <p class="verseind">Quinasuclamán mo ang ipinan~gacò</p> + <p class="verse">sa iyó,i, gugulin niniyac cong dugò</p> + <p class="verse">at inibig mopang hayop ang mag bubò,</p> + <p class="verse">sa cong itangól ca,i, maubos tumúlo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pagcabatà cona,i, ualáng inadhicà</p> + <p class="verse">cundî pag-lilincod sa iyó,t, calin~gà</p> + <p class="verse">¿dî maca-iláng cang babaling + masirá</p> + <p class="verse">ang mga camáy co,i, siyang tumimauà?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dustáng camatayan ang bihis mong bayad;</p> + <p class="verse">dapoua,t, sa iyo,i, mag papasalamat,</p> + <p class="verse">cong pacamahali,t, houag ipahamac</p> + <p class="verse">ang tinatan~gisang guiliu na nagsucáb.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Yaóng aquing Laurang hindi mapapacnít</p> + <p class="verse">n~g camatayan man sa tapát cong dibdib;</p> + <p class="verse">¡ipa-alam bayan co, pa-alam na ibig,</p> + <p class="verse">magdarayang sintang di manao sa ísip!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Bayang ualáng loob, sintáng alibughâ,</p> + <p class="verse">Adolfong malapit, Laurang magdarayâ,</p> + <p class="verse">magdiuang na n~gayo,t, manulos sa touâ,</p> + <p class="verse">at masusunod na sa aquin ang násà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Na sa harap co na ang lalong maraual,</p> + <p class="verse">mabin~gís na lubháng lahing camatayan</p> + <p class="verse">malulubos nan~ga ang inyóng casamán,</p> + <p class="verse">gayon din ang aquing aalipustaán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Sa abáng-abá co! diatâ + ó Laura</p> + <p class="verse">mamamatáy aco,i, hindî mo na sintá!</p> + <p class="verse">itó ang mapait sa lahat nang dusa,</p> + <p class="verse">¡Sa quin ay sino ang mag-aala-ala!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Diyata,t, ang aquing pagca-panganyáya</p> + <p class="verse">dî mo tatapunang ng camunting lúhà,</p> + <p class="verse">cong yaring búhay co,i, mahimbíng sa + ualà</p> + <p class="verse">dî babahaguinan n~g munting gunitâ!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Guni-guning itó,i, lubháng + macamandág</p> + <p class="verse">ágos na lúhà co,t, púsò co,i, + ma-agnás,</p> + <p class="verse">túlò caloloua,t, sa mata,i, pumulàs,</p> + <p class="verse">cayóaquing dugo,i, mag-unahang matác.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_22" id="Page_22" class='pagenum'>Páhiná 22</a> + <p class="verseind">Nang matumbasan co ang lúhà, ang + sáquit<a name="FNanchor_34_77" id="FNanchor_34_77"></a><a + href="#Footnote_34_77" class="fnanchor">[34]</a></p> + <p class="verse">nitóng pagcalimot n~g tunay cong ibig;</p> + <p class="verse">houag yaring buháy ang siyang itan~gis</p> + <p class="verse">cundî ang pagsintang lubós na na-amis.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa tinaghoy-taghóy na casindac-sindác,</p> + <p class="verse">guerrero,i, hindî na napiguil ang habág,</p> + <p class="verse">tinuntón ang voses at siyang hinanap,</p> + <p class="verse">patalim ang siyang nagbucás n~g landás.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dauag na masinsi,i, naglagui-laguitic</p> + <p class="verse">sa dágoc n~g lubháng matalas na cáliz,</p> + <p class="verse">moro,i, dî tumugot hangang dî nasapit</p> + <p class="verse">ang binubucalán ng maraming tan~gis.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anyóng pantay-matá ang lagay n~g arao</p> + <p class="verse">niyóng pagcatun~go sa calulunuran<a name="FNanchor_35_78" + id="FNanchor_35_78"></a><a href="#Footnote_35_78" class="fnanchor">[35]</a></p> + <p class="verse">siyang pagcataos sa quinalalag-yan</p> + <p class="verse">nitóng nagagapus na cahambalhambál.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang malapit siya,t, abutin ng suliáp</p> + <p class="verse">ang sa pagcatali,i,<a name="FNanchor_36_79" + id="FNanchor_36_79"></a><a href="#Footnote_36_79" class="fnanchor">[36]</a> + liniguid n~g hirap,</p> + <p class="verse">naualán n~g diua,t, lúha,i, lumagaslás,</p> + <p class="verse">catao-án at púso,i, nagapus ng habág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Malaong natiguil na dî nacaquibô</p> + <p class="verse">hinin~ga,i, hinabol na ibig lumayò,</p> + <p class="verse">matutulog disin sa habág ang dugô,</p> + <p class="verse">cundan~gan nagbangís Leong nan~gag-tayô.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Na-acay n~g gútom at gauing manilâ,</p> + <p class="verse">ang-ulî sa ganid at naualâng aua,</p> + <p class="verse">handâ na ang n~gipi,t, cucong bagong hasa</p> + <p class="verse">at pagsasabayán ang gapós n~g iuâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tanang balahibo,i, pinapan~galisag,</p> + <p class="verse">nanindig ang buntót na nacagugulat</p> + <p class="verse">sa ban~gis n~g anyô at + n~ginasáb-n~gasáb,</p> + <p class="verse">Furiang nag n~gan~galit ang siyang catulad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nag taás ang camáy, at nanga caamâ</p> + <p class="verse">sa cato-ang gapá ang cucóng pangsirâ,</p> + <p class="verse">nang daracmain na,i, siyang pagsagásâ</p> + <p class="verse">niyaóng bagong Marteng lumitao sa lúpâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_23" id="Page_23" class='pagenum'>Páhiná 23</a> + <p class="verseind">Inusig n~g tagâ ang dalauang León,</p> + <p class="verse">si Apolo mandin sa Serpiente Piton,<a name="FNanchor_Q_19" + id="FNanchor_Q_19"></a><a href="#Footnote_Q_19" class="fnanchor">[Q]</a></p> + <p class="verse">ualang bigóng quilós na dî + nababaón</p> + <p class="verse">ang lubháng bayaning tabác na pamutol.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong ipamilantíc ang canang pamatáy,</p> + <p class="verse">at sacá isalág ang pang-adyáng + camáy,</p> + <p class="verse">malilicsing León ay nanga lilinláng</p> + <p class="verse">cayâ dî nalao,i, nan~ga-gumong bangcay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang magtagumpay na ang guerrerong bantóg</p> + <p class="verse">sa nan~ga-calabang maban~gis na hayop,<a name="FNanchor_37_80" + id="FNanchor_37_80"></a><a href="#Footnote_37_80" class="fnanchor">[37]</a></p> + <p class="verse">lúha,i, tumutulong quinalag ang gápus</p> + <p class="verse">ng ca-aua-auang iniuan ang loob.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Halos nabibihay sa habág ang dibdib<a + name="FNanchor_38_81" id="FNanchor_38_81"></a><a href="#Footnote_38_81" + class="fnanchor">[38]</a></p> + <p class="verse">dugó,i, ng matingnang nunucal sa guitguít,</p> + <p class="verse">sa pagcalág niyang malicsí,i, nainíp</p> + <p class="verse">sa siga-sigalót na madláng bilibid.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ ang guinaua,i, inagapayanan</p> + <p class="verse">catauang malatáng parang bagong bangcáy</p> + <p class="verse">at minsang pinatid n~g espadang tan~gan</p> + <p class="verse">ualang auang lubid na lubháng matibay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Umupo,t, quinalong na naghihimutoc,</p> + <p class="verse">catauan sa dusa hinin~ga,i, natulog,</p> + <p class="verse">hinaplus ang muc-ha,t, dibdib ay tinutóp,</p> + <p class="verse">násà ng gueerro,i, pagsauláng loob.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Doon sa pagtitig sa pagcálun~gay-n~gay</p> + <p class="verse">n~g caniyang cálong na calumbay-lumbay,</p> + <p class="verse">nininilay niya, at pinagtatao-hán</p> + <p class="verse">ang diquit n~g quias at quinasapitan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_24" id="Page_24" class='pagenum'>Páhiná 24</a> + <p class="verseind">Namamanghâ namán ang magandang quias</p> + <p class="verse">casing-isa,t, ayon sa bayaning ticas,</p> + <p class="verse">mauiuili disin ang iminamamalas,</p> + <p class="verse">na matá, cundan~gan sa malaquíng habág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Gulong-gulóng lubha ang caniyang loob,</p> + <p class="verse">n~guni,t, napayapà n~g anyong cumilos</p> + <p class="verse">itóng abáng candong ng calunos-lunos</p> + <p class="verse">nagusing ang búhay na nacacátulog.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagcalun~gay-n~gay matá,i, idinilat,</p> + <p class="verse">himutóc ang unang bati sa liuanag,</p> + <p class="verse">sinundan n~g taghoy na cahabaghabág</p> + <p class="verse">"nasaan ca Laura sa ganitong hirap?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Halina guiliu co,t, gapus co,i, calaguín,</p> + <p class="verse">cong mamatáy acó,i, gunitain mo rin,</p> + <p class="verse">pumiquít na muli,t, napatid ang daing,</p> + <p class="verse">sa may candóng namang tacot na sagutin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ipina-n~gan~ganib, ay bacá mabiglâ</p> + <p class="verse">magtuloy mapatid hiningang mahinâ</p> + <p class="verse">hinintáy na lubós niyang mapayapá</p> + <p class="verse">ang loob n~g candóng na lipus dálità.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang muling mamulat ay naguiclahanan</p> + <p class="verse">"¿sino? ¡Sa aba co,t, na sa morong camay!"</p> + <p class="verse">ibig na i-igtád ang lunóng catao-án,</p> + <p class="verse">nang hindî mangyari,i, nag-ngalit na lamang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sagót n~g guerrero,i, houag na man~ganib</p> + <p class="verse">sumapayapaca,t, mag aliu n~g dibdib</p> + <p class="verse">n~gayo,i, ligtas cana sa lahát nang sáquit</p> + <p class="verse">may cálong sa iyo ang nagtatangquilic.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan,</p> + <p class="verse">lason sa púso mo nang hindi binyagan,</p> + <p class="verse">nacucut-ya acóng dí ca saclolohan</p> + <p class="verse">sa iyong nasapit na napacarauál.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_25" id="Page_25" class='pagenum'>Páhiná 25</a> + <p class="verseind">Ipina-hahayág n~g pananamít mo</p> + <p class="verse">tagá Albania ca at aco,i, Perciano</p> + <p class="verse">icao ay caauay n~g baya,t, secta co,<a name="FNanchor_R_20" + id="FNanchor_R_20"></a><a href="#Footnote_R_20" class="fnanchor">[R]</a></p> + <p class="verse">sa lagay mo n~gayo,i, magcatoto tayo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Moro aco,i, lubós na táong may dibdib,</p> + <p class="verse">ay nasasacalo rin ng útos ng Lan~git,</p> + <p class="verse">dini sa púso co,i, cusang natititic</p> + <p class="verse"><span class="u">natural na leyng</span> sa abá,i, + mahapis.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anong gagauín co,i, aquing napaquingán</p> + <p class="verse">ang iyong pagtaghoy na calumbay-lumbay,</p> + <p class="verse">gapús na naquita,t, pamu-mutiuanan</p> + <p class="verse">ng dalauáng gánid, n~g bangís na + tangan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nagbuntóng hini~gá itong abáng + calong</p> + <p class="verse">at sa umaaliu na moro,i, tumugón,</p> + <p class="verse">"cundîmo quinalág sa punu n~g cahoy,</p> + <p class="verse">nalibíng na acó sa tiyán n~g + León.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Payapa na namán disin yaring dibdib;</p> + <p class="verse">napag-quiquilalang ca-auay cang labis</p> + <p class="verse">at dî binaya-ang nagca-patid-patid,</p> + <p class="verse">ang aquing hinin~gáng camataya,t, saquit.<a + name="FNanchor_39_82" id="FNanchor_39_82"></a><a href="#Footnote_39_82" + class="fnanchor">[39]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itóng iyóng aua,i, dî co + hinahan~gád,</p> + <p class="verse">pataín mo acó,i, siyang pitang habág,</p> + <p class="verse">dimo tantô yaring binabatáng hirap</p> + <p class="verse">na ang camatayan ang búhay cong hanap.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito napahiyao sa malaquing hapis</p> + <p class="verse">ang morong may áua,t, lúha,i, + tumaguistís,</p> + <p class="verse">siyang itinugón sa uicang narin~gig</p> + <p class="verse">at sa panglolomo,i, cusang napahilig.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ano pa,t, capoua hindi macaquibô</p> + <p class="verse">dî nanga-calaban sa damdam ng púsò</p> + <p class="verse">parang ualáng malay, hangang sa magtágo,t,</p> + <p class="verse">humilig si Febo sa hihigáng guintô.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_26" id="Page_26" class='pagenum'>Páhiná 26</a> + <p class="verseind">May áuang guerrero ay sa maramdaman</p> + <p class="verse">malam-lám na sinag sa gúbat ay nanao,</p> + <p class="verse">tinuntón ang landás na pinagda-anan</p> + <p class="verse">dinalá ang calong sa pinangalingan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Doon sa naunang hinintúang daco</p> + <p class="verse">nang masoc sa gúbat ang bayaning moro</p> + <p class="verse">sa isang malapad, malinis na bató</p> + <p class="verse">cúsang pinag-yaman ang lugaming pangcó.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cumuha ng munting báong macacain,</p> + <p class="verse">ang angdaralitâ,i, inamong tumiquím</p> + <p class="verse">cahit uma-ayao ay nahicayat din</p> + <p class="verse">nang sabing malambót na pauang pag-aliu.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nalouag-louagán ang pang-hihin~gapus</p> + <p class="verse">sapagca,t, na-auas sa pagcadayucdóc,</p> + <p class="verse">hindî quinucusa,i, tantóng nacatulog,</p> + <p class="verse">sa sinapupunan nang guerrerong bantóg.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó,i, dî umidlíp sa boong + magdamág</p> + <p class="verse">sa pag-aalaga,i, nagbatá n~g puyat</p> + <p class="verse">ipinan~gan~ganib, ay bacá macagát</p> + <p class="verse">nang ganid na madláng nag-gala sa gúbat.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Touing maguiguising sa magaang túlog</p> + <p class="verse">itóng lipós hirap, ay naghihimutóc,</p> + <p class="verse">pauang tumitiric na anaqui túnod</p> + <p class="verse">sa dibdib nang morong may habág at lúnos.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang magmamadaling arao, ay nahimbíng</p> + <p class="verse">munting napayapa sa dalang hilahil</p> + <p class="verse">hangáng sa Aurorang itabóy ang dilim<a + name="FNanchor_S_21" id="FNanchor_S_21"></a><a href="#Footnote_S_21" + class="fnanchor">[S]</a></p> + <p class="verse">ualáng binitiuang himutóc at daing.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó ang dahiláng ipinagcasundò</p> + <p class="verse">limáng caramdamang parang hinahalò</p> + <p class="verse">iquinatiuasáy nang may dúsang + púsò</p> + <p class="verse">lumacás na mulî ang catao-ang hapò.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_27" id="Page_27" class='pagenum'>Páhiná 27</a> + <p class="verseind">Caya,t, nang isabog sa sangsinucuban</p> + <p class="verse">ang doradong buhóc nang masayang arao</p> + <p class="verse">nag-ban~gong hinaho,t, pinasalamatan</p> + <p class="verse">sa Lan~git ang bagong lacás nang catao-an.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sabihin ang touâ nang guerrerong hayág,</p> + <p class="verse">ang abáng quinalong ay bigláng niyacap,</p> + <p class="verse">cong nang una,i, nucál ang lúha sa + habág</p> + <p class="verse">n~gayo,i, sa galac na ang ilinagaslás.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Capús ang dilà cong magsaysay nang + laquí</p> + <p class="verse">nang pasasalamat nitóng quinandili,</p> + <p class="verse">cundan~gan ang dusa,i, sa naualáng casi</p> + <p class="verse">ay napauî disin sa touang umalí.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sapagca,t, ang dusang mula sa pag-ibig</p> + <p class="verse">cung cahit mangyaring lumayó sa dibdib,</p> + <p class="verse">quisáp matá lamang ay agád babalic</p> + <p class="verse">at magdadagdág pa sa una nang ban~gís.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ hindî pa man halos + dumadápò</p> + <p class="verse">ang toua sa lámad nang may dúsang pusó</p> + <p class="verse">ay itinac-uil na nang dálitang lálò</p> + <p class="verse">at ang túnod niya,i, siyang itinimó.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Niyapús na mulî ang dibdib nang dúsa</p> + <p class="verse">¡hirap ayang bat-hín nang sáquit sa + sintá!</p> + <p class="verse">dan~gan ina-aliu nang moro sa Persia</p> + <p class="verse">natuluyang nánao ang tan~gang hinin~gá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Iyong natatantô ang aquing paglin~gap,</p> + <p class="verse">(anitong Persiano sa nababagabag)</p> + <p class="verse">mula nang hirap mo,i, ibig cong matatap</p> + <p class="verse">at nang cong may daa,i, malagyan nang lúnas.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tugóng nang may dusa,i, "dî lamang ang + mulâ</p> + <p class="verse">niyaring dálita co ang isasalita,</p> + <p class="verse">cundi sampong búhay sapól pagcabata,</p> + <p class="verse">nang maganapán co ang hin~gî mo,t, nasà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nupóng nag-agapay sa punò nang cahoy</p> + <p class="verse">ang may daláng habág at lipus lingatong</p> + <p class="verse">sacá sinalitang, lúha,i, bumabalong</p> + <p class="verse">boong naguing búhay hangang naparool.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_28" id="Page_28" class='pagenum'>Páhiná 28</a> + <p class="verseind">"Sa isang Ducado nang Albaniang Ciudad,</p> + <p class="verse">doon co naquita ang unang liuanag,</p> + <p class="verse">yaring catauha,i, utang cong tinangap</p> + <p class="verse">sa Duque Briseo ¡ay amá cong liyag!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~gayóng nariyang ca sa payápang bayan</p> + <p class="verse">sa haráp n~g aquing ináng minamahal</p> + <p class="verse">Princesa Florescang esposa mong hirang</p> + <p class="verse">tangáp ang lúhà cong sa matá,i, + hunucál.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¿Baquit naguing tauo acó sa Albania</p> + <p class="verse">bayan n~g amá co at di sa Crotona,<a name="FNanchor_T_22" + id="FNanchor_T_22"></a><a href="#Footnote_T_22" class="fnanchor">[T]</a></p> + <p class="verse">masayáng Ciudad na lúpa ni iná?</p> + <p class="verse">disin ang búhay co,i, di lubháng nag dusa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang Duqueng amá co,i, privadong tanungàn</p> + <p class="verse">n~g Haring Linceo sa anomang bagay,<a name="FNanchor_U_23" + id="FNanchor_U_23"></a><a href="#Footnote_U_23" class="fnanchor">[U]</a></p> + <p class="verse">pan~galauáng púno n~g sangcaharían,</p> + <p class="verse">hilaga-ang tungo n~g súyo n~g bayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong sa cabaita,i, ulirán n~g lahát</p> + <p class="verse">at sa catapanga,i, pang-úlo sa Ciudad,</p> + <p class="verse">ualáng casingdúnong mag mahal sa anác,</p> + <p class="verse">umacay, magturo sa gagauing dapat.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Naririn~gig copa halos hangan n~gayón</p> + <p class="verse">malayao na tauag n~g amá cong poon,</p> + <p class="verse">niyaóng acó,i, bátang + quinacandóng-candóng,</p> + <p class="verse">taguríng Floranteng bulaclác cong + bugtóng.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó ang n~galan co, mulang pagcabata,</p> + <p class="verse">naguisnán sa amá,t, ináng nag + anducà,</p> + <p class="verse">pamagát na ambil sa lumuhà-luhà,</p> + <p class="verse">at cayacap-yacap n~g màdlang dàlità.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_29" id="Page_29" class='pagenum'>Páhiná 29</a> + <p class="verseind">Boong camusmusa,i, dî na sasalitín</p> + <p class="verse">ualáng may halagáng nangyari sa quin,</p> + <p class="verse">cundi nang sangól pa,i, cusang daraguitin</p> + <p class="verse">ng isang Buitreng ibong sadyang saquim.<a name="FNanchor_V_24" + id="FNanchor_V_24"></a><a href="#Footnote_V_24" class="fnanchor">[V]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang sabi ni iná acó,i, natutulog</p> + <p class="verse">sa bahay sa quintang malapit sa bundóc</p> + <p class="verse">pumasoc ang ibong pang-amóy, ay abót</p> + <p class="verse">hangang tatlóng leguas sa patáy na hayop.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa sinigao-sigao n~g iná cong mutyà</p> + <p class="verse">nasoc ang pinsán cong sa Epiro mulà</p> + <p class="verse">n~gala,i, Monalipo may taglay na panà</p> + <p class="verse">tinudlà ang ibo,i, namatáy na biglà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Isang arao namang bagong lumalacad</p> + <p class="verse">acó,i, naglalaró sa guitnâ n~g salas,</p> + <p class="verse">may nasoc na Arco,t, bigláng sinambilat<a + name="FNanchor_W_25" id="FNanchor_W_25"></a><a href="#Footnote_W_25" + class="fnanchor">[W]</a></p> + <p class="verse">Cupidong diamanteng sa dibdib co,i, hiyas.<a + name="FNanchor_X_26" id="FNanchor_X_26"></a><a href="#Footnote_X_26" + class="fnanchor">[X]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang tumuntóng acó sa siyam na taón,</p> + <p class="verse">palaguing gauâ co,i, mag aliu sa buról</p> + <p class="verse">sacbát ang palaso,t, ang búsog ay + cálong</p> + <p class="verse">pumatay ng hayop, mamána ng ibon.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa touing umagang bagong naglalatag</p> + <p class="verse">ang anác n~g arao, n~g masayang siñag,<a + name="FNanchor_Y_27" id="FNanchor_Y_27"></a><a href="#Footnote_Y_27" + class="fnanchor">[Y]</a></p> + <p class="verse">naglilibang acó sa tabi n~g gubat</p> + <p class="verse">mad-lâ ang ca-acbay na m~ga alagad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_30" id="Page_30" class='pagenum'>Páhiná 30</a> + <p class="verseind">Hangang sa tingalín n~g sangaigdigan</p> + <p class="verse">ang muchâ ni Febong hindî matitigan</p> + <p class="verse">ay sinasagap co ang caligayahang</p> + <p class="verse">handóg niyaóng hindî maramot na parang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Aquing tinitipon ang iquinacalat</p> + <p class="verse">ng masayáng ban~gó n~g m~ga bulaclác,</p> + <p class="verse">ina-aglahi co ang larouang pulad</p> + <p class="verse">mahinhíng amiha,t, ibong lumilipad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong acó,i, mayroong matanao na háyop</p> + <p class="verse">sa tinitin~galáng malapit na bundóc,</p> + <p class="verse">bigláng ibibinit ang panâ sa búsog,</p> + <p class="verse">sa minsang tud-lâ co,i, pilit matutuhog.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tanáng sámang lincód ay + nag-aágauan</p> + <p class="verse">unang macarampót nang aquing napatáy</p> + <p class="verse">ang tiníc sa dauag ay dî dinaramdám,</p> + <p class="verse">palibhasa,i, toua ang naca-aacay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Súcat maligaya sino mang manoód</p> + <p class="verse">sa sinuling-suling n~g sáma cong lingcód,</p> + <p class="verse">at cong masundúan ang bangcay n~g háyop</p> + <p class="verse">ingay n~g hiyauan sa loob n~g tumóc.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang larouáng búsog ay cong pag-sauaan,</p> + <p class="verse">u-upo sa tabí n~g matuling bucál,</p> + <p class="verse">at mananalamín sa linao n~g cristal,</p> + <p class="verse">sasagap n~g lamig na ini-áalay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito,i, mauiuili sa mahinhing tinig</p> + <p class="verse">n~g nan~gag-sasayáng Nayadas sa bátis,<a + name="FNanchor_Z_28" id="FNanchor_Z_28"></a><a href="#Footnote_Z_28" + class="fnanchor">[Z]</a></p> + <p class="verse">taguintíng n~g Lírang catuno n~g auit<a + name="FNanchor_AA_29" id="FNanchor_AA_29"></a><a href="#Footnote_AA_29" + class="fnanchor">[AA]</a></p> + <p class="verse">mabisang pamaui sa lumbay n~g dibdib.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_31" id="Page_31" class='pagenum'>Páhiná 31</a> + <p class="verseind">Sa tamis n~g tinig na cahalac-halác</p> + <p class="verse">n~g nag-aauitang masasayáng Ninfas,<a + name="FNanchor_AB_30" id="FNanchor_AB_30"></a><a href="#Footnote_AB_30" + class="fnanchor">[AB]</a></p> + <p class="verse">na-aanyayahan sampóng lumilipád</p> + <p class="verse">sari-saring ibong agauán n~g dilág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ n~ga,t, sa san~ga n~g cahoy na ducláy</p> + <p class="verse">sa mahál na bátis na iguinagalang<a + name="FNanchor_AC_31" id="FNanchor_AC_31"></a><a href="#Footnote_AC_31" + class="fnanchor">[AC]</a></p> + <p class="verse">ang bulág na gentil, ay nag lulucsuhan</p> + <p class="verse">ibo,i, naquiquinig n~g pag-aauitan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anhín cong saysain ang tinamóng touá</p> + <p class="verse">ng cabataan co,t, malauig na lubhâ</p> + <p class="verse">pag-ibig ni amá,i, siyang naguing mulà</p> + <p class="verse">lisanin co yaóng gúbat na payapa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pag ibig anaqui,t, aquing naquilala</p> + <p class="verse">dî dapat palac-hín ang bata sa sayá</p> + <p class="verse">at sa catoua-a,i, capag-namihasa</p> + <p class="verse">cong lumaquí,i, ualáng hihintíng + guinhaua.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagca,t, ang mundo,i, bayan n~g hinagpis</p> + <p class="verse">namamaya,i, súcat tibayan ang dibdib,</p> + <p class="verse">lumaquí sa toua,i, ualáng pagtiti-is</p> + <p class="verse">¿anóng ilalaban sa dahás n~g + sáquit?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang táuong mágaui sa ligaya,t, aliu</p> + <p class="verse">mahinà ang púso,t, lubháng maramdamin,</p> + <p class="verse">inaacala pa lamang ang hilahil,</p> + <p class="verse">na daratná,i, dinâ matutuhang bat-hín.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Para n~g halamang lumaguí sa tubig,</p> + <p class="verse">daho,i, malalantá munting dî madilig,</p> + <p class="verse">iquinalolo-óy ang sandaling init,</p> + <p class="verse">gayón din ang púsong sa toua,i, mani-ig.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_32" id="Page_32" class='pagenum'>Páhiná 32</a> + <p class="verseind">Munting cahirapa,i, mamalac-híng dalá,</p> + <p class="verse">dibdib palibhasa,i, di gauing magbatá,</p> + <p class="verse">ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá</p> + <p class="verse">ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang laquí sa layao caraniua,i, hubád</p> + <p class="verse">sa bait at muni,t, sa hatol ay salát,</p> + <p class="verse">masacláp na bún~ga ng malíng + paglin~gap,</p> + <p class="verse">habág n~g magulang sa irog na anác.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa taguríng bunsót, licóng pag + mamahál</p> + <p class="verse">ang isinasama n~g báta,i, nunucál</p> + <p class="verse">ang iba,i, marahil sa capabayaan</p> + <p class="verse">nang dapat magturong tamád na magulang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang lahát nang itó,i, cay amáng + talastás,</p> + <p class="verse">cayâ n~ga ang lúha ni ina,i, hinamac,</p> + <p class="verse">at ipinadalá acó sa Atenas,<a + name="FNanchor_AD_32" id="FNanchor_AD_32"></a><a href="#Footnote_AD_32" + class="fnanchor">[AD]</a></p> + <p class="verse">bulág na ísip co,i, n~g doon mamulat.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pag-aral sa aquin qy ipinatungcól</p> + <p class="verse">sa isang mabait, maestrong marunong</p> + <p class="verse">lahi ni Pitaco, n~gala,i, si Antenor,<a name="FNanchor_AE_33" + id="FNanchor_AE_33"></a><a href="#Footnote_AE_33" class="fnanchor">[AE]</a></p> + <p class="verse">lumbay co,i, sabihin nang dumating doon.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">May sangbouan halos na dî nacacain,</p> + <p class="verse">lúhà sa matá co,i, dî + mapiguil-piguil;</p> + <p class="verse">n~guni,t, napayapà sa laguing pag-aliu</p> + <p class="verse">n~g bunying maestrong may cupcup sa quin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa dinatnán doong nad-láng nag-aaral</p> + <p class="verse">caparis cong bata,t, cabaguntauhan,</p> + <p class="verse">isa,i, si Adolfong aquing cababayan,</p> + <p class="verse">anác niyaóng Condeng Silenong maran~gal.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang caniyang taó,i, labis n~g dalauá</p> + <p class="verse">sa dalá cong edad na lalabing-isá,</p> + <p class="verse">siyang pinopoón n~g boong escuela,</p> + <p class="verse">marunong sa lahát na magcacasama.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_33" id="Page_33" class='pagenum'>Páhiná 33</a> + <p class="verseind">Mahinhín ang asal na hindî magasó</p> + <p class="verse">at cong lumacad pa,i, palaguing patungó,</p> + <p class="verse">mabining man~gúsap at ualáng catalo</p> + <p class="verse">lapastan~ganin ma,i, hindi nabubuyó.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ano pa,t, sa bait ay siyang huaran<a name="FNanchor_40_83" + id="FNanchor_40_83"></a><a href="#Footnote_40_83" class="fnanchor">[40]</a></p> + <p class="verse">n~g nagcacatipong nagsisipag-aral,</p> + <p class="verse">sa gauâ at uica,i, dî mahuhulihan<a + name="FNanchor_41_84" id="FNanchor_41_84"></a><a href="#Footnote_41_84" + class="fnanchor">[41]</a></p> + <p class="verse">n~g munting panirà sa magandang asal.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ni ang catalasan n~g aming maestro</p> + <p class="verse">at pagca-bihasa sa lacad n~g mundó,</p> + <p class="verse">ay hindî nataróc ang lihim at tungo</p> + <p class="verse">ng púsong malihim nitong si Adolfo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Acóng pagcabata,i, ang quinamulatan</p> + <p class="verse">cay amá,i, ang bait na dî + páimbabáo,</p> + <p class="verse">yaong namumunga n~g caligayahan,</p> + <p class="verse">nanacay sa púsong suyui,t, igalang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pinagtatac-hán n~g bong escuela,</p> + <p class="verse">bait ni Adolfong ipinaquiquita,</p> + <p class="verse">dîco malasapán ang haing ligaya</p> + <p class="verse">n~g magandang asal n~g amá co,t, iá.<a + name="FNanchor_42_85" id="FNanchor_42_85"></a><a href="#Footnote_42_85" + class="fnanchor">[42]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Púso co,i, ninilag na siya,i, guiliuin,</p> + <p class="verse">ayauan cun baquit at naririmarim,</p> + <p class="verse">si Adolfo nama,i, gayon din sa aquin,</p> + <p class="verse">nararamdamán co cahit lubháng lihim.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Arao ay natacbó, at ang cabata-an</p> + <p class="verse">sa pag-aaral co sa qui,i, nananao,</p> + <p class="verse">bait co,i, luminis at ang carunungan</p> + <p class="verse">ang bulág cong ísip ay cúsang + dinamtán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nataróc ang lalim n~g filosfía,</p> + <p class="verse">aquing natutuhan ang astrología,</p> + <p class="verse">natantóng malinis ang catacá-tacá</p> + <p class="verse">at mayamang dunong n~g matemática.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa loob n~g anim na taóng lumacad</p> + <p class="verse">itóng tatlóng dunong ay aquing nayacap</p> + <p class="verse">tanáng casama co,i, nagsi-pangilalás</p> + <p class="verse">sampô n~g maestrong toua,i, dili hamac.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_34" id="Page_34" class='pagenum'>Páhiná 34</a> + <p class="verseind">Ang pagcatutu co,i, anaqui himalâ,<a + name="FNanchor_43_86" id="FNanchor_43_86"></a><a href="#Footnote_43_86" + class="fnanchor">[43]</a></p> + <p class="verse">sampô ni Adolfo,i, naiuan sa guitnâ,</p> + <p class="verse">maingay na lamang taga pamalità,</p> + <p class="verse">sa boong Atenas, ay gumálà-galá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ n~gâ at acó ang naguing + hantun~gan</p> + <p class="verse">tungo ng salita n~g tauo sa bayan,</p> + <p class="verse">muláng báta,t, hangang catanda-tandaan,</p> + <p class="verse">ay nacatalastás n~g aquing pan~galan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito na nahubdán ang cababayan co</p> + <p class="verse">n~g hirám na bait na binalat-cayô,</p> + <p class="verse">cahinhinang ásal na paquitang tauo</p> + <p class="verse">naquilalang hindî bucal cay Adolfo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Matantô n~g lahát na cayâ nanamit</p> + <p class="verse">niyaóng caba-itang di taglay sa dibdib,</p> + <p class="verse">ay nang maragdag pa sa tálas nang isip</p> + <p class="verse">itóng capuriháng mahinhi,t, mabait.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang lihim na itó,i, caya nahalatà,</p> + <p class="verse">dumating ang arao nang pagca-catoua,</p> + <p class="verse">caming nag aaral bagong tauo,t, batà</p> + <p class="verse">sari-saring laro ang minunacala.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Minulán ang galí sa pagsasayauan<a + name="FNanchor_44_87" id="FNanchor_44_87"></a><a href="#Footnote_44_87" + class="fnanchor">[44]</a></p> + <p class="verse">ayon sa música,t, auit na saliuan,</p> + <p class="verse">laróng bunó,t, arnés na quinaquitaan</p> + <p class="verse">nang cani-caniyang licsi,t, carunungan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sacâ ilinabás namin ang tragedia</p> + <p class="verse">nang dalauang apó nang túnay na iná,<a + name="FNanchor_AF_34" id="FNanchor_AF_34"></a><a href="#Footnote_AF_34" + class="fnanchor">[AF]</a></p> + <p class="verse">at man~ga capatid nang nag-iuing amáng</p> + <p class="verse">anác at esposo nang Reina Yocasta.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Papel ni Eteocles ang naguíng tungcól co,</p> + <p class="verse">at si Polinice nama,i, cay Adolfo,</p> + <p class="verse">isang ca-escuela,i, siyang nag Adrasto,<a name="FNanchor_AG_35" + id="FNanchor_AG_35"></a><a href="#Footnote_AG_35" class="fnanchor">[AG]</a></p> + <p class="verse">at ang nag Yocasta,i, bunying si Minandro.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_35" id="Page_35" class='pagenum'>Páhiná 35</a> + <p class="verseind">Ano,i, nang mumulán ang unang batalia,</p> + <p class="verse">ay ang aming papel ang magca-cabaca,</p> + <p class="verse">nang dapat sabihing aco,i, comilala,t,</p> + <p class="verse">siya,i, capatid cong cay Edipong bún~ga.<a + name="FNanchor_AH_36" id="FNanchor_AH_36"></a><a href="#Footnote_AH_36" + class="fnanchor">[AH]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang-lisic ang matá,t, ang ipinagsaysáy,</p> + <p class="verse">ay hindî ang dichong na sa original</p> + <p class="verse">cundî ang uica,i, "<span class="u">icao na + umagao</span></p> + <p class="verse">nang capurihán co,i, dapat cang mamatáy"</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hinandulóng acó, sabáy nitóng + uicá,</p> + <p class="verse">nang patalím niyang pamatáy na handá,</p> + <p class="verse">dan~gan naca-iuas aco,i, nabulagtá</p> + <p class="verse">sa tatlóng mari-ing binitiuang tagá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Aco,i, napahiga sa inilag-ilag,</p> + <p class="verse">sinabayáng biglâ nang tagáng malacas,</p> + <p class="verse">¡salamat sa iyó ó Minandrong liyag,</p> + <p class="verse">cundî ang licsi mo búhay co,i, na-utás!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nasalag ang dágoc na camatayan co,</p> + <p class="verse">lumipád ang tangang cáliz ni Adolfo</p> + <p class="verse">siyang pag-paguitnâ nang aming maestro,</p> + <p class="verse">at naualáng-diuang casama,t, catoto.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_36" id="Page_36" class='pagenum'>Páhiná 36</a> + <p class="verseind">Anopa,t, natapus yaóng catoua-án</p> + <p class="verse">sa pan~gin~gilabot, at capighatian;</p> + <p class="verse">si Adolfo,i, dîna naman nabúcasan,</p> + <p class="verse">noón di,i, nahatid sa Albaniang bayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Naguing sangtaón pa acó sa Atenas</p> + <p class="verse">hinintay ang loob nang amá cong liyag,</p> + <p class="verse">¡sa abá co,t,! noo,i, tumangap nang sulat,</p> + <p class="verse">na ang balang letra,i, iuang may camandág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Gunam-gunam na dî napagod humapis</p> + <p class="verse">dî ca na-ianod nang lúhang mabilís,</p> + <p class="verse">iyóng guinuguló ang bait co,t, ísip</p> + <p class="verse">at dimo payagang payapà ang dibdib!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Camandág cang lagac niyaong camatayan<a + name="FNanchor_45_88" id="FNanchor_45_88"></a><a href="#Footnote_45_88" + class="fnanchor">[45]</a></p> + <p class="verse">sa sintang Iná co,i, di nagpacundangan,</p> + <p class="verse">sinasariua mo ang súgat na laláng</p> + <p class="verse">nang aquing tinagáp na palasóng liham!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tutulun~gang quitá n~gayóng magpalalâ</p> + <p class="verse">nang hapdî sa púsong di co ma-apulà,</p> + <p class="verse">namatáy si Iná ay laquing dálitâ</p> + <p class="verse">itó sa búhay co ang unang umiuà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Patáy na dinampó sa aquing pagbasa</p> + <p class="verse">niyóng letrang titic ng biguing na pluma</p> + <p class="verse">¡diyata Amá co at nacasulat ca</p> + <p class="verse">n~g pamatíd búhay sa anác na + sintá!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">May dalauang oras na dî nacamalay</p> + <p class="verse">n~g pagca-tauo co,t, n~g quinalalag-yán,</p> + <p class="verse">dan~gan sa calin~ga n~g casamang tanán</p> + <p class="verse">ay dî mo na acó na casalitaan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang mahimasmasa,i, narito ang sáquit,</p> + <p class="verse">dalauá cong matá,i, naguing parang + bátis,</p> + <p class="verse">ang ¡ay! ¡ay! Ina,i,! cong cayâ + mapatíd</p> + <p class="verse">ay nacalimutan ang paghin~gáng guipít.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa panahóng yaó,i, ang boó cong + damdám</p> + <p class="verse">ay nanao sa aquin ang sangdaigdigan,</p> + <p class="verse">ang-iisá acó sa guitnâ ng lumbay</p> + <p class="verse">ang quinacabaca,i, sarili cong búhay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_37" id="Page_37" class='pagenum'>Páhiná 37</a> + <p class="verseind">Hinamac ng aquing pighatíng mabangís</p> + <p class="verse">ang sa Maestro cong pang-aliu na voses,</p> + <p class="verse">ni ang lúhang túlong ng samang may hapis,</p> + <p class="verse">ay di naca-auás sa pasán cong sáquit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Baras ng matouid ay linapastangan</p> + <p class="verse">ng lubháng marahás na capighatian,</p> + <p class="verse">at sa isang titig ng palalong lumbáy</p> + <p class="verse">diua,i, lumilipád niyaring cati-isan.<a + name="FNanchor_46_89" id="FNanchor_46_89"></a><a href="#Footnote_46_89" + class="fnanchor">[46]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anopa,t, sa bangís ng dusang bumugsò</p> + <p class="verse">minamasaráp cong mutóc yaring + púsò</p> + <p class="verse">at ng ang camandág na nacapupunò</p> + <p class="verse">sumamang dumaloy sa ágos ng dugò.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">May dalauáng buang hindî nacatiquím</p> + <p class="verse">acó ng linamnám ng payapa,t, aliu,</p> + <p class="verse">icalauang súlat ni ama,i, dumatíng</p> + <p class="verse">sampo ng sasakiang sumundo sa aquín.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Saád sa calatas ay bigláng lumulan</p> + <p class="verse">at acó,i, omoui sa Albaniang bayan</p> + <p class="verse">sa aquing Maestro ng napaaálam</p> + <p class="verse">aniya,i, "Florante bilin co,i, tandaan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Houag malilin~gat, at pag ingatan mo</p> + <p class="verse">ang higantíng handâ ng Conde Adolfo</p> + <p class="verse">pailág-ilágang parang baselisco<a + name="FNanchor_47_90" id="FNanchor_47_90"></a><a href="#Footnote_47_90" + class="fnanchor">[47]</a></p> + <p class="verse">súcat na ang titig na matáy sa iyó.<a + name="FNanchor_48_91" id="FNanchor_48_91"></a><a href="#Footnote_48_91" + class="fnanchor">[48]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cun ang isalubong sa iyóng pagdating,</p> + <p class="verse">ay masayáng muc-ha,t, may paquitang giliu,</p> + <p class="verse">lalong paingata,t, caauay na lihim</p> + <p class="verse">siyang isa-isip na cacabacahin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dapoua,t, houag cang magpapahalatá</p> + <p class="verse">taróc mo ang lalim n~g caniyang násà</p> + <p class="verse">ang sasandatahi,i, lihim na ihandâ,</p> + <p class="verse">n~g may ipagtangol sa arao ng digmâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa mauica itó lúha,i, bumalisbís,</p> + <p class="verse">at acó,i, niyacap na pinacahigpít,</p> + <p class="verse">hulíng tagubilin "bunsó,i, catiti-is</p> + <p class="verse">at hinhintay ca ng maraming sáquit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_38" id="Page_38" class='pagenum'>Páhiná 38</a> + <p class="verseind">At mumul-án mona ang paquiquilaban</p> + <p class="verse">sa mundóng bayaning púnong caliluhan"</p> + <p class="verse">hindî na natapus, at sa calumbayan</p> + <p class="verse">piniguil ang dilà niyang pagsasaysáy.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nagca-bitiu caming malunbáy capouá</p> + <p class="verse">tanáng ca-escuela mata,i, lumuluhà</p> + <p class="verse">si Minandro,i, labis ang pagdarálitâ</p> + <p class="verse">palibhasa,i, tapát na capouà batà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagca-calapat n~g balicat namin</p> + <p class="verse">ang mut-yáng catoto,i, di bumitiu-bitiu</p> + <p class="verse">hangang tinulutang sumama sa aquin</p> + <p class="verse">ng aming maestrong caniyang amaín.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Yaóng pa-alama,i, anopa,t, natapos</p> + <p class="verse">sa pagsasaliuan n~g madláng himutóc,</p> + <p class="verse">at sa cain~gaya,t, guló n~g <span + class="u">adios</span></p> + <p class="verse">ang buntóng hinin~gá ay naquiquisagót.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Mag pahangang daóng ay nagsipatnubay</p> + <p class="verse">ang aquing maestro,t, casamang iiuan;</p> + <p class="verse">homihip ang han~gi,t, agád nahiualáy</p> + <p class="verse">sa pasig Atenas ang aming sasaquián.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Bininit sa búsog ang siyang catulad</p> + <p class="verse">n~g túlin n~g aming daóng sa paglayag,</p> + <p class="verse">cayá dî nalaon paá co,i, yumapac</p> + <p class="verse">sa dalampasigan ng Albaniang Ciudad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pag-ahon co,i, agád nagtuloy sa Quinta,</p> + <p class="verse">dî humihiualay ang catotong sintá;</p> + <p class="verse">pag-halíc sa camáy n~g poong cong Amá.</p> + <p class="verse">lumala ang sáquit n~g dahil cay Iná.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nagdurugong mulî ang sugat n~g púsò</p> + <p class="verse">humiguít sa una ang dusang bumugsò,</p> + <p class="verse">nauicang casunód n~g lúhang tumulò</p> + <p class="verse">¡ay Amáng! casabay n~g báting ¡ay + bunso!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anopa,t, ang aming búhay na mag amá</p> + <p class="verse">nayapus n~g bangís n~g sing-isang dusa,</p> + <p class="verse">cami ay dinatnáng nagcacayacap pa</p> + <p class="verse">niyaóng Embajador n~g bayang Crotona.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_39" id="Page_39" class='pagenum'>Páhiná 39</a> + <p class="verseind">Nacapangaling na sa Palacio Real,</p> + <p class="verse">at ipinagsábi sa Harì ang pacay</p> + <p class="verse">dalá,i, isang súlat sa Amá cong hirang</p> + <p class="verse">titic ng Monarcang caniyang bianan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Humihin~ging túlong, at na sa pan~gambá</p> + <p class="verse">ang Crotonang Reino,i, cubcób n~g cabaca,</p> + <p class="verse">ang púnò n~g hocbo,i, balita n~g siglá</p> + <p class="verse">General Osmalic na bayaning Persa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ayon sa balita,i, pan~galauá itó</p> + <p class="verse">ng Principe niyang bantóg sa sangmundó</p> + <p class="verse">Aladíng quilabot n~g m~ga guerrero</p> + <p class="verse">iyóng cababayang hinahan~ga-ang co.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito napangití ang morong ca-usap</p> + <p class="verse">sa nagsasalita,i, tumugóng banayad</p> + <p class="verse">aniya,i, bihirang balita,i, magtapát</p> + <p class="verse">cong magcatotoó ma,i, marami ang dagdág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At sacá madalás ilalâ n~g tapang,</p> + <p class="verse">ay ang guniguning tacot n~g calaban,</p> + <p class="verse">ang isang guerrerong palaring magdiuang</p> + <p class="verse">mababalita na at pan~gin~gila~gan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong sa catapan~ga,i, bantóg si Aladín</p> + <p class="verse">may búhay rin namáng súcat na + maquitíl;</p> + <p class="verse">iyóng matatantóng casimpantáy morin</p> + <p class="verse">sa casamáng pálad at daláng hilahil.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sagót ni Florante, houag ding maparis</p> + <p class="verse">ang guerrerong bantóg sa pálad cong amis</p> + <p class="verse">at sa ca-auay ma,i, di co ninanais</p> + <p class="verse">ang lahí ng dúsang aquing napagsapit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Matantô ni Amá ang gayóng + sacunà</p> + <p class="verse">sa Crotonang baya,i, may balang sumirà<a + name="FNanchor_49_92" id="FNanchor_49_92"></a><a href="#Footnote_49_92" + class="fnanchor">[49]</a></p> + <p class="verse">acó,i, isinama,t, humaráp na biglá.</p> + <p class="verse">sa haring Linceong may gayac n~g digmá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_40" id="Page_40" class='pagenum'>Páhiná 40</a> + <p class="verseind">Camí ay bago pang nanaquiát sa + hagdán</p> + <p class="verse">n~g Palaciong batbát n~g hiyas at yaman,</p> + <p class="verse">ay sumalúbong na ang Haring marangál,</p> + <p class="verse">niyacap si Amá,t, acó,i, quinamayán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang uica,i, ó Duque, ang quiás na + itó</p> + <p class="verse">ang siyang camuc-há n~g bunying guerrero,</p> + <p class="verse">aquing napan~garap na sabi sa iyó,</p> + <p class="verse">maguiguing haligui n~g Cetro co,t, Reino.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¿Sino ito,t, saán nangaling na Ciudad?</p> + <p class="verse">ang sagót ni Amá "ay bugtóng cong + anác</p> + <p class="verse">na inihahandóg sa mahal mong yápac</p> + <p class="verse">ibilang sa isang vasallo,t, alagád."</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Namanghâ ang harî at niyacap acó,</p> + <p class="verse">"mabuting panahón itóng pagdatíng mo,</p> + <p class="verse">icao ang general nang hocbóng dadaló</p> + <p class="verse">sa bayang Crotonang quinubcób nang moro.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Patotohanan mong hindî ibá,t, icao,</p> + <p class="verse">ang napan~garap cong guerrerong matapang,</p> + <p class="verse">na naglalathalá sa sangsinucuban</p> + <p class="verse">nang capurihán co at capangyarihan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Iyóng cautan~gan paroong mag-adia,</p> + <p class="verse">nunò mo ang Hari sa bayang Crotona;</p> + <p class="verse">dugò cang mataás, ay dapat cumita</p> + <p class="verse">nang sariling dan~gál, at bunyí sa guerra."</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagca,t, matouid ang sa Haring saysáy,</p> + <p class="verse">umayon si amá cahi,t, mapaít man,</p> + <p class="verse">nang agád masubò sa pagpapatayan</p> + <p class="verse">ang ca battan co,t, di cabihasahan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Acó,i, ualang sagót, na na-ipahayag</p> + <p class="verse">cundî "<span class="u">Haring poo,t,</span>" nagdapâ + sa yapac,</p> + <p class="verse">nang aquing hahagcán ang mahal na bacás,</p> + <p class="verse">cúsang itinindíg at mulíng niyacap.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_41" id="Page_41" class='pagenum'>Páhiná 41</a> + <p class="verseind">Nag-upuán cami,t, sacá nag panayám</p> + <p class="verse">nang balabalaqui,t, may halagáng bagay,</p> + <p class="verse">nang sasalitín co ang pinag-daanan</p> + <p class="verse">sa bayang Atenas na pinangalin~gan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Siyang pamimitác at cúsang nag sabog</p> + <p class="verse">nang ningning, ang tálang ca-agáo ni Venus,<a + name="FNanchor_AI_37" id="FNanchor_AI_37"></a><a href="#Footnote_AI_37" + class="fnanchor">[AI]</a></p> + <p class="verse">anaqui ay bagong umahon sa búbog,</p> + <p class="verse">buhóc ay nag lugay sa perlas na bátoc.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Touáng pan~galauá cong hindî man + Lan~git</p> + <p class="verse">ang itinapon nang mahinhing titig,</p> + <p class="verse">ó ang lualhating búcó nang ninibig</p> + <p class="verse">pain ni Cupidong ualáng macáraquip.<a + name="FNanchor_AJ_38" id="FNanchor_AJ_38"></a><a href="#Footnote_AJ_38" + class="fnanchor">[AJ]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Liuanag nang muc-há,i, ualang pinag-ibhan,</p> + <p class="verse">cay Febo cong anyóng bagong sumisilang,</p> + <p class="verse">catao-ang butihin ay timbáng na timbáng</p> + <p class="verse">at mistulang ayon sa hinhín nang ásal.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa caligayaha,i, ang nacaca-ayos</p> + <p class="verse">bulaclác na bagong uinahi nang hamóg,</p> + <p class="verse">anopa,t, sino mang paláring manoód</p> + <p class="verse">pátay ó himalâ cong hindî umirog.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó ay si Laurang iquinasisirà</p> + <p class="verse">nang pag-iisip co touing magunitâ,</p> + <p class="verse">at dahil nang tanáng himutóc at luhà</p> + <p class="verse">itinutuno co sa pagsasalitâ.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anac ni Linceong haring napahámac,</p> + <p class="verse">at quinabucasan nang aquing paglíyag:</p> + <p class="verse">baquit itinulot lan~git na mataás,</p> + <p class="verse">na mapanoód co, cong dî acó dapat?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_42" id="Page_42" class='pagenum'>Páhiná 42</a> + <p class="verseind">¡O haring Linceo cong dî mo pinilit</p> + <p class="verse">na sa salitaan nati,i, maquipanig</p> + <p class="verse">ang búhay co disi,i, hindî nagcasáquit</p> + <p class="verse">ngayong pagliluhan nang anác mong ibig!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hindî catoto co,t, si Laura,i, dî + tacsíl</p> + <p class="verse">¡aiuan cong ano,t, lumimot sa aquin!</p> + <p class="verse">ang pálad co,i, siyang alipusta,t, linsil</p> + <p class="verse">di laáng magtamó nang touâ sa guiliu.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¿Macacapit caya ang gauang magsucab</p> + <p class="verse">sa pinacayaman nang lan~git sa dilág?</p> + <p class="verse">cagandaha,i, báquit di macapagcalág</p> + <p class="verse">nang pagca capatid sa maglilong lácad?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong nalalagáy ca ang mamatouirín,</p> + <p class="verse">sa láot nang madláng súcat + ipagtacsíl,</p> + <p class="verse">¿dili ang dan~gal mong dapat na lingapin</p> + <p class="verse">mahiguit sa ualáng cagandaha,t, ningning?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó ay hámac pa bagáng + sumangsalà</p> + <p class="verse">ng carupucán mo, at gauíng masama?</p> + <p class="verse">ng taás, n~g pagcadaquilà,</p> + <p class="verse">siyaring lagapác namán cong marapá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">O bunyíng guerrerong! na-auà sa aquin,</p> + <p class="verse">pag silang na niyaong nabagong bitoín,</p> + <p class="verse">sa pagcaquita co,i, sabáy ang pag guiliu,</p> + <p class="verse">inagao ang púsong sa Iná co,i, hain.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Anopa,t, ang lúhang sa mata,i, nanágos</p> + <p class="verse">nang pagca-ulila sa Iná cong irog,</p> + <p class="verse">na tungcol sa sintá,t, púso,i, nan~gilabot</p> + <p class="verse">bacâ di marapat sa gayóng alindóg.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hindî co maquita ang patas na uicà</p> + <p class="verse">sa caguluhan co,t, pagca-ualáng diuà</p> + <p class="verse">nang maqui-umpóc na,i, ang aquing salitâ,</p> + <p class="verse">anhin mang touirin, ay magcacalisiyâ.<a + name="FNanchor_50_93" id="FNanchor_50_93"></a><a href="#Footnote_50_93" + class="fnanchor">[50]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_43" id="Page_43" class='pagenum'>Páhiná 43</a> + <p class="verseind">Nang malutas yaóng pagsasalitaan,</p> + <p class="verse">ay ualâ na acóng camahad-licaan,</p> + <p class="verse">caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng</p> + <p class="verse">sa nin~gas nang sintang bago cong naticmán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tatlóng arao noong piniguing nang Harì</p> + <p class="verse">sa Palacio Real na sa yama,i, bunyî,</p> + <p class="verse">ay dî nacausap ang púnong pighatî</p> + <p class="verse">na ina asahang ilulualhati.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito co naticmán ang lalong hinagpís,</p> + <p class="verse">higuít sa dálitang na unang tini-ís,</p> + <p class="verse">at binula-ang co ang lahat nang sáquit,</p> + <p class="verse">cong sa cahirapan mulâ sa pag ibig.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Salamat at niyaóng sa quinabucasan</p> + <p class="verse">hucbó co,i, lalacad sa Crotonang bayan,</p> + <p class="verse">sandalíng pinalad, na nacapanayam</p> + <p class="verse">ang Princesang nihag niyaring catauhan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ipinahayag co nang uicang ma-irog,</p> + <p class="verse">nang buntóng-hinin~gá, lúhà at + himutóc,</p> + <p class="verse">ang matinding sintang iquina-lulunod</p> + <p class="verse">mag-pahangán n~gayon nang búhay cong + capús.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang púsong matibay nang himaláng + diquít</p> + <p class="verse">nahambál sa aquing malumbáy na hibíc</p> + <p class="verse">dangan ang caniyáng catutubong bait</p> + <p class="verse">ay humadláng, disin sintá co,i, nabihis.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~guni,i, cun ang ó-o,i, dî man binitiuan</p> + <p class="verse">naliuanagan din sintang nadidimlán</p> + <p class="verse">at sa pag-panao co ay pinabauanan</p> + <p class="verse">nang may hiyang perlas na sa matá,i, nucál.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dumatíng ang bucas nang aquing pag-alís<a + name="FNanchor_51_94" id="FNanchor_51_94"></a><a href="#Footnote_51_94" + class="fnanchor">[51]</a></p> + <p class="verse">¿sino ang sasayod nang bumugsóng + sáquit?</p> + <p class="verse">¿dini sa púso co,i, alíu ang + hinag-pís<a name="FNanchor_52_95" id="FNanchor_52_95"></a><a + href="#Footnote_52_95" class="fnanchor">[52]</a></p> + <p class="verse">na hindî nagtimo nang caniyang cáliz?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_44" id="Page_44" class='pagenum'>Páhiná 44</a> + <p class="verseind">¿May sáquit pa cayang lalalo nang + tindí</p> + <p class="verse">sa ang sumisinta,i, maualay sa casi?</p> + <p class="verse">guni-guní lamang dî na ang mang-yari,</p> + <p class="verse">súcat icalugmóc nang púsong bayani.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡O nangag-aalay nang maban~gong suób</p> + <p class="verse">sa daquilang altar ni Cupidong Dios</p> + <p class="verse">sa dusa co,i, cayó ang nacatataróc,</p> + <p class="verse">niyaóng man~gulila sa Laura cong irog!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At cundi sa lúhang pabaon sa aquin</p> + <p class="verse">namatáy na muna bago co na-atím</p> + <p class="verse">dúsang dî lumicat hangang sa dumatíng</p> + <p class="verse">sa bayang Crotonang cubcób nang hilahil.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cuta,i, lulugsó na sa bayóng madalás</p> + <p class="verse">nang man~ga maquinang talagáng pang-ualat</p> + <p class="verse">siyang paglusob co,t, nang hucbong aquibat</p> + <p class="verse">guinipít ang digmáng cumubcób sa + Ciudad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito,i, ang masid-híng lubháng camatayan</p> + <p class="verse">at Parcas Aropos ay nagdamdám pagál<a + name="FNanchor_53_96" id="FNanchor_53_96"></a><a href="#Footnote_53_96" + class="fnanchor">[53]</a></p> + <p class="verse">sa pag-gapas nila,t, pagquitíl nang búhay</p> + <p class="verse">nang nag-hihin~galóng sa dugo,i, nag-lutang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Naquita nang píling general Osmalíc</p> + <p class="verse">ang aquing marahás na pamimiyapis</p> + <p class="verse">pitóng susóng hanay na dúlo nang + cáliz</p> + <p class="verse">uinahi nang tabác nang aco,i, masapit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa caliua,t, cánan niya,i, nalagalág</p> + <p class="verse">man~ga soldados cong pauang mararahás</p> + <p class="verse">lumapit sa aquin matá,i, nagninin~gas</p> + <p class="verse">halica aniya,t, quita ang maglamas.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Limang oras caming hindî nag-hiualay</p> + <p class="verse">hangang sa nahapó ang bató nang tapang</p> + <p class="verse">nag-lucsâ ang lan~git nang aquing mapatáy</p> + <p class="verse">habág sa guerrerong sa mundo,i, tinac-hán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_45" id="Page_45" class='pagenum'>Páhiná 45</a> + <p class="verseind">Siya nang pagsilid nang pan~gin~gilabot</p> + <p class="verse">sa calabang hucbóng parang sinasalot</p> + <p class="verse">nang pamuc-sáng tabác ni Minandrong + bantóg;</p> + <p class="verse">ang campo,t, victoria,i, napa-aming lubós.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tagumpáy na ito,i, pumauí nang + lumbáy</p> + <p class="verse">nang man~ga nacubcób nang casacuna-an</p> + <p class="verse">panganib sa púso,i, naguíng catoua-án;</p> + <p class="verse">ang pintô nang Ciudad pagdaca,i, nabucsán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sinalubong camí nang Haring daquilá</p> + <p class="verse">casama ang boong bayang natimaua</p> + <p class="verse">ang pasasalamat ay dî ma-apula</p> + <p class="verse">sa di magca-uastóng nagpupuring dilà.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Yaóng bayang hapo,t, bagong nacatigháo<a + name="FNanchor_54_97" id="FNanchor_54_97"></a><a href="#Footnote_54_97" + class="fnanchor">[54]</a></p> + <p class="verse">sa nagbálang bangis nang man~ga ca-auay</p> + <p class="verse">sa pagca-timauà ay nag-aagauáng<a + name="FNanchor_55_98" id="FNanchor_55_98"></a><a href="#Footnote_55_98" + class="fnanchor">[55]</a></p> + <p class="verse">málapit sa aqui,t, damít co,i, + mahagcán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa lacás nang hiyao nang famang matabil<a + name="FNanchor_AK_39" id="FNanchor_AK_39"></a><a href="#Footnote_AK_39" + class="fnanchor">[AK]</a></p> + <p class="verse"><span class="u">vivang</span> dugtóng-dugtóng ay + naquiquisaliu</p> + <p class="verse">ang gulang <span class="u">salamat nagtangól sa + amin</span>.</p> + <p class="verse">dinin~gig sa Langit n~g m~ga bituin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Lalò na ang touâ nang aco,i, matatap</p> + <p class="verse">na apó nang hari nilang liniliyag</p> + <p class="verse">ang monarca nama,i, dî muntî ang galác</p> + <p class="verse">lúhà ang nagsabi nang ligayang ganáp.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nagsi-akiát camí sa palaciong bantóg</p> + <p class="verse">at nangag-pahin~gá ang soldadong pagód,</p> + <p class="verse">dapoua,t, ang baya,i, tatlong arao halos</p> + <p class="verse">na nacalimutan ang gauíng pagtulog.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa ligaya namin nang nunò cong harì</p> + <p class="verse">naquipag-itan din ang lilong pighatî</p> + <p class="verse">at ang pagcamatáy nang Ina cong pilî</p> + <p class="verse">malaon nang lantá,i, nanariuang mulî.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_46" id="Page_46" class='pagenum'>Páhiná 46</a> + <p class="verseind">Dito naniuala ang batà cong loob</p> + <p class="verse">na sa mundo,i, ualang catoua-áng lubós,</p> + <p class="verse">sa minsang ligaya,i, talì nang casunód,</p> + <p class="verse">macapitóng lumbáy ó hangang matapos.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Maguíng limáng bouán acó sa + Crotona</p> + <p class="verse">nag-pilit bumalíc sa Reinong Albania</p> + <p class="verse">¿di sinong susumáng sa acay nang sintá</p> + <p class="verse">cun ang tinutun~go,i, lalo,t, isang Laura?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa gayóng catulin nang aming paglacad</p> + <p class="verse">nai-inip aco,t, ang nása,i, lumipád,</p> + <p class="verse">¡abá,t,! nang matanao ang muóg nang + Ciudad,</p> + <p class="verse">cumutóg sa aquing púso,i, lalong hírap!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ palá gayo,i, ang nauauagay-uay</p> + <p class="verse">sa cúta,i, hindî na bandilang binyagan</p> + <p class="verse">cundî Medialuna,t, Reino,i nasalacay<a + name="FNanchor_AL_40" id="FNanchor_AL_40"></a><a href="#Footnote_AL_40" + class="fnanchor">[AL]</a></p> + <p class="verse">ni Aladíng sálot nang pasuquing bayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil</p> + <p class="verse">sa paá nang isang bundóc na mabangín,</p> + <p class="verse">dî caguinsa-guinsa,i, natanauán namin</p> + <p class="verse">pulutong nang morong lacad ay mahinhín.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Isang bini-bini ang gapós na tagláy</p> + <p class="verse">na sa damdám nami,i, tangcáng pupugútan</p> + <p class="verse">ang púsò co,i, lálong na-ipit nang + lumbáy</p> + <p class="verse">sa gunitáng bacá si Laura cong búhay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ dî napiguil ang ácay nang + loób</p> + <p class="verse">at ang man~ga moro,i, bigla cong linusob,</p> + <p class="verse">¡palad nang tumacbó at hindî natapus,</p> + <p class="verse">sa aquing pamuc-sáng cáliz na may poót!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang ualâ na acóng pagbuntuháng + gálit</p> + <p class="verse">sa di macaquibóng gapós ay lumapit,</p> + <p class="verse">ang taquip sa muc-ha,i, nang aquing i-alis</p> + <p class="verse">¡abá co,t, si Laura! ¿may laló pang + sáquit?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_47" id="Page_47" class='pagenum'>Páhiná 47</a> + <p class="verseind">Pupugutan dahil sa hindî pagtangáp</p> + <p class="verse">sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad,<a name="FNanchor_AM_41" + id="FNanchor_AM_41"></a><a href="#Footnote_AM_41" class="fnanchor">[AM]</a></p> + <p class="verse">nang mag-ásal hayop ang morong pan~gahás</p> + <p class="verse">tinampál sa muc-hâ ang himalang dilág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Aquing dali-daling quinalág sa camay</p> + <p class="verse">ang lúbid na ualáng auà at pitagan</p> + <p class="verse">man~ga daliri co,i, na aalang-alang</p> + <p class="verse">marampî sa balát na cagalang-galang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito naca-tangáp nang lúnas na titig</p> + <p class="verse">ang nagdaralitáng púsò sa pag-ibig,</p> + <p class="verse">arao nang ligayang una cong pag-din~gig</p> + <p class="verse">nang <span class="u">sintang Florante</span> sa cay Laurang + bibíg.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang aquing matantóng na sa bilangúan</p> + <p class="verse">ang bunying Monarca,t, ang Amá cong hirang</p> + <p class="verse">nag-utos sa hocbo,t, aming sinalacay</p> + <p class="verse">hangang dî nabauì ang Albaniang bayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pagpasoc na namin sa loob nang Reino,</p> + <p class="verse">bilangua,i, siyang una cong tinun~go</p> + <p class="verse">hinán~go ang Hari,t, ang Duqueng Amá co,</p> + <p class="verse">sa caguino-cha,i, isá si Adolfo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Labis ang ligayang quinamtán ng Harì</p> + <p class="verse">at nang natimauang camahalang pilì</p> + <p class="verse">si Adolfo lamang ang nagdalamhatî<a name="FNanchor_56_99" + id="FNanchor_56_99"></a><a href="#Footnote_56_99" class="fnanchor">[56]</a></p> + <p class="verse">sa capurihán cong tinamó ang sanhî.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pan~gimbuló niya,i, lalò nang + nag-álab</p> + <p class="verse">nang aco,i, tauagin tangúlan nang Ciudad,</p> + <p class="verse">at ipinagdiuang nang Haring mataás</p> + <p class="verse">sa Palacio Real nang lubós na galác.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sacá nahalatáng aco,i minamahál</p> + <p class="verse">nang pinag-uusig niyáng cariquitan</p> + <p class="verse">ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy</p> + <p class="verse">dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_48" id="Page_48" class='pagenum'>Páhiná 48</a> + <p class="verseind">Lumagò ang binhíng mulâ sa Atenas</p> + <p class="verse">ipinunlang násang aco,i, ipahamac</p> + <p class="verse">cay Adolfo,i, ualáng bagay na masac-láp</p> + <p class="verse">para nang búhay cong hindi ma-úutas.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Di nag iláng buan ang sa Reinong touà</p> + <p class="verse">at pasasalamat sa pagca-timua,</p> + <p class="verse">dumating ang isang hucbong maninira</p> + <p class="verse">nang taga Turquiang masaquím na lubha.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dito ang pan~ganib at pag-iiyacan</p> + <p class="verse">nang bagong nahugot sa dálitang bayan<a + name="FNanchor_57_100" id="FNanchor_57_100"></a><a href="#Footnote_57_100" + class="fnanchor">[57]</a></p> + <p class="verse">lalo na si Laura,t, ang capan~gambahán</p> + <p class="verse">ang acó ay samíng pálad sa patayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagca,t, general acóng ini-átas</p> + <p class="verse">nang Harî sa hocbóng sa moro,i, lalabás</p> + <p class="verse">nag-uli ang loob nang bayang nasindác,</p> + <p class="verse">púsò ni Adolfo,i, parang nacamandág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Linoob nang Lan~git na aquing nasúpil</p> + <p class="verse">ang hocbó nang bantóg na si Miramolín</p> + <p class="verse">siyang mulang arao na iquinalaguím</p> + <p class="verse">sa reinong Albania, nang turcong masaquím.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Bucód dito,i, madláng digmâ nang + ca-auay</p> + <p class="verse">ang sunód-sunód cong pinag-tagumpayán</p> + <p class="verse">ano pa,t, sa aquing cáliz na matapang</p> + <p class="verse">labing-pitóng hari ang nan~gag-sigalang.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Isang arao acóng bagong nagvictoria</p> + <p class="verse">sa Etoliang Ciudad na cúsang binaca</p> + <p class="verse">tumangáp ng súlat n~g aquing Monarca</p> + <p class="verse">mahigpít na biling moui sa Albania.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At ang panihála sa dalá cong hocbó</p> + <p class="verse">ipinagtiualang iuan cay Minandro;</p> + <p class="verse">noón di,i, tumulac sa Etoliang Reino,</p> + <p class="verse">pagsunód sa Hari,t, Albania,i, tinun~go.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang dumatíng aco,i, gabíng + cadilimán</p> + <p class="verse">pumasoc sa Reinong ualáng agam-agam</p> + <p class="verse">pagdaca,i, quinubcob ¡laquíng caliluhan!</p> + <p class="verse">na may tatlóng-pauong libong sandatahán.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_49" id="Page_49" class='pagenum'>Páhiná 49</a> + <p class="verseind">Di binig-yang daang aquing pang mabunot</p> + <p class="verse">ang sacbát na cáliz at maca-pamoóc</p> + <p class="verse">boong catauán co,i, binidbíd ng gápos</p> + <p class="verse">piniit sa cárcel na catacot-tacot.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sabihin ang aquing pamamangha,t, lumbáy</p> + <p class="verse">lálo nang matantóng Monarca,i, pinatáy</p> + <p class="verse">n~g Conde Adolfo cúsang idinamay,</p> + <p class="verse">ang Amá cong irog na mapagpalayao.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang násang yumama,t, háring + mapataniág,</p> + <p class="verse">at uháo sa aquing dugô, ang yumacag,</p> + <p class="verse">sa púso ng Conde, sa gauáng magsucáb</p> + <p class="verse">¡o napacarauál na Albaniang Ciudad!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Mahigpit cang abá sa mapag-punuán</p> + <p class="verse">n~g han~gal na púnò at masamáng + ásal,</p> + <p class="verse">sa pagca,t, ang Haring may han~gad sa yaman</p> + <p class="verse">ay mariing hampás nang Lan~git, sa bayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Aco,i, lálong abá,t, dinayà n~g + ibig,</p> + <p class="verse">¿may cahirapan pang para n~g marin~gig,</p> + <p class="verse">na ang princesa co,i, nangacong mahigpit</p> + <p class="verse">pacasál sa Conde Adolfong balauis?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó ang nagcalat n~g lásong masid-hi</p> + <p class="verse">sa ugát ng aquing púsong mapighatí,</p> + <p class="verse">at pinag-nasaang búhay co,i, madalí</p> + <p class="verse">sa pinangalin~gang uala,i, magsaulí.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagcabilangóng labing-ualóng arao</p> + <p class="verse">na iiníp acó n~g di pagcamatáy,</p> + <p class="verse">gabí n~g hangoi,t, ipinagtuluyan</p> + <p class="verse">sa gúba,t, na ito,t, cúsang ipinugal.<a + name="FNanchor_58_101" id="FNanchor_58_101"></a><a href="#Footnote_58_101" + class="fnanchor">[58]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Bilang macalauang maliguid ni Febo</p> + <p class="verse">ang sangdaigdigan sa pagca-gapus co,</p> + <p class="verse">ng ina-acalang na sa ibang Mundó</p> + <p class="verse">imulat ang matá,i, na sa candungan mo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Itó ang búhay cong silo-silong + sáquit</p> + <p class="verse">at hindi pa tantô ang huling sasapit"</p> + <p class="verse">mahabang salitá, ay dito napatíd,</p> + <p class="verse">ang guerrero naman ang siyang nagsulit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_50" id="Page_50" class='pagenum'>Páhiná 50</a> + <p class="verseind">"Ang pagcabúhay mo,i, yamang natalastás,</p> + <p class="verse">tantoín mo namán n~gayon ang caúsap,</p> + <p class="verse">acó ang Aladin sa Perciang Ciudad</p> + <p class="verse">anác n~g balitang sultáng Alí-Adab.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagbátis niyaring mapait na lúhà</p> + <p class="verse">ang pagcabúhay co,i, súcat mahalatâ....</p> + <p class="verse">¡<span class="u">ay Amá co</span>! <span + class="u">baguit</span>...? ¡<span class="u">ay Fleridang toua</span>!</p> + <p class="verse">catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Magsama na quitáng sa lúha,i, + ma-agnás,</p> + <p class="verse">yamang pinag-isá n~g masamáng pálad</p> + <p class="verse">sa gúbat na ito,i, antain ang uacás</p> + <p class="verse">ng pagcabúhay tang nalipós n~g hirap.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Hindî na inulit ni Florante namán</p> + <p class="verse">luha ni Aladi,i, pina-ibayuhan;</p> + <p class="verse">tumahán sa gúbat na may limáng bouan,</p> + <p class="verse">ng isang umaga,i, nagan-yác nag-libáng.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Canilang linibot ang loób n~g gúbat</p> + <p class="verse">cahit bahag-ya na macaquitang landás,<a + name="FNanchor_59_102" id="FNanchor_59_102"></a><a href="#Footnote_59_102" + class="fnanchor">[59]</a></p> + <p class="verse">dito sinalità ni Alading hayág,</p> + <p class="verse">ang caniyáng búhay na cahabag-habag.<a + name="FNanchor_60_103" id="FNanchor_60_103"></a><a href="#Footnote_60_103" + class="fnanchor">[60]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Aniya,i, sa madláng guerrang pinagda-anan<a + name="FNanchor_61_104" id="FNanchor_61_104"></a><a href="#Footnote_61_104" + class="fnanchor">[61]</a></p> + <p class="verse">dî acó naghirap ng paquiquilaban,</p> + <p class="verse">para n~g bacahin ang púsong matibay</p> + <p class="verse">ni Fleridang irog na tinatan~gisan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cong naquiqui-umpóc sa madláng princesa,i,</p> + <p class="verse">si Diana,i, sa guitnâ ng maraming Ninfa,<a + name="FNanchor_AN_42" id="FNanchor_AN_42"></a><a href="#Footnote_AN_42" + class="fnanchor">[AN]</a><a name="FNanchor_62_105" id="FNanchor_62_105"></a><a + href="#Footnote_62_105" class="fnanchor">[62]</a></p> + <p class="verse">caya,t, cun tauaguin sa Reino n~g Percia</p> + <p class="verse">isá sa Houris n~g m~ga Profeta.<a name="FNanchor_AO_43" + id="FNanchor_AO_43"></a><a href="#Footnote_AO_43" class="fnanchor">[AO]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ano pa,t, pinalad na aquing dinaig</p> + <p class="verse">sa catiyaga-an ang púsong matipíd<a + name="FNanchor_63_106" id="FNanchor_63_106"></a><a href="#Footnote_63_106" + class="fnanchor">[63]</a></p> + <p class="verse">at pagcaca-ísa ng dalauang dibdib,</p> + <p class="verse">pagsintá ni ama,i, nabuyong gumi-it.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_51" id="Page_51" class='pagenum'>Páhiná 51</a> + <p class="verseind">Dito na minulán ang pagpapahirap</p> + <p class="verse">sa aqui,t, ninasang búhay co,i, mautás</p> + <p class="verse">at n~g mag victoria sa Albaniang Ciudad</p> + <p class="verse">pag dating sa Percia,i, binilangóng agád.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">At ang ibinuhat na casalanang co</p> + <p class="verse">dipa útos niya,i, iniuan ang hocbó</p> + <p class="verse">at n~g mabalitang Reino,i, naibauí mo,</p> + <p class="verse">aco,i, hinatulang pugutan ng úlo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang gabíng malungcót na quinabucasan</p> + <p class="verse">uacás na tadhanang aco,i, pupugutan,</p> + <p class="verse">sa carcel ay nasoc ang isang general</p> + <p class="verse">dalá ang patauad na laong pamatáy.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Tadhanang mahigpit, ay malís pagdaca</p> + <p class="verse">houag mabucasan sa Reino n~g Percia,</p> + <p class="verse">sa munting pag souáy búhay co ang dusa;</p> + <p class="verse">sinonód co,t, útos n~g Hari co,t, amá.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~guni,t, sa púso co,i, matamis pang lubha</p> + <p class="verse">natulóy naquitíl ang hiningáng aba</p> + <p class="verse">houag ang may búhay na nagugunita</p> + <p class="verse">ibá ang may candóng sa Lan~git co,t, toua.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">May anim na n~gayóng taóng ualang licat<a + name="FNanchor_64_107" id="FNanchor_64_107"></a><a href="#Footnote_64_107" + class="fnanchor">[64]</a></p> + <p class="verse">nang linibot libot na casama,i, hirap...."</p> + <p class="verse">nápatiguil dito,t, sila,i, may nabat-yág</p> + <p class="verse">nagsa-salitaan sa loób nang gúbat.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Napaquingán nila,i, ang ganitóng saysay</p> + <p class="verse">"nang aquíng matatap na papupugutan</p> + <p class="verse">ang abáng sintá cong nasa bilanguan</p> + <p class="verse">nag dapa sa yapac nang Haring sucaban.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Inihin~gíng tauad nang luha at daing</p> + <p class="verse">ang caniyang anác na mutya co,t, guiliu</p> + <p class="verse">ang sagót ay cundi cusa cong tangapin</p> + <p class="verse">ang pagsintá niya,i, di patatauarin.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_52" id="Page_52" class='pagenum'>Páhiná 52</a> + <p class="verseind">¿Anóng gagauín co sa ganitóng + bagay?</p> + <p class="verse">¡ang sintá co caya,i, baya-an mamatáy!</p> + <p class="verse">napahinuhod na acó,t, nang mabúhay</p> + <p class="verse">ang Principeng írog na cahambal-hambál.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ang dî nabalinong matibay cong dibdib</p> + <p class="verse">nang súyo nang hari, bála at pag hibic,<a + name="FNanchor_65_108" id="FNanchor_65_108"></a><a href="#Footnote_65_108" + class="fnanchor">[65]</a></p> + <p class="verse">naglambót na cúsa,t, humain sa sáquit</p> + <p class="verse">at nang ma-iligtás ang búhay nang ibig.<a + name="FNanchor_66_109" id="FNanchor_66_109"></a><a href="#Footnote_66_109" + class="fnanchor">[66]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa toua nang Hari, pinaualáng agád</p> + <p class="verse">ang dahil nang aquing lúhang pumapatác,</p> + <p class="verse">dapoua,t, tadhanang umalís sa Ciudad,</p> + <p class="verse">at sa ibáng lúpa,i, cúsang mauac-auac.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Pumanao sa Percia ang írog co,t, búhay</p> + <p class="verse">na hindî mang camí nagcasalita-an</p> + <p class="verse">¡tingní cong may lúha acóng + ibubucál</p> + <p class="verse">na maitutumbás sa dusa cong tagláy!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang iguinagayác sa loob nang Reino</p> + <p class="verse">yaóng pagcacasál na camatayan co,</p> + <p class="verse">aquing na-acalang magdamit guerrero</p> + <p class="verse">cúsang magta-anang sa Real Palacio.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Isáng hatingabíng cadilima,i, lubhâ</p> + <p class="verse">lihim na naghunos acó sa bintana<a name="FNanchor_67_110" + id="FNanchor_67_110"></a><a href="#Footnote_67_110" class="fnanchor">[67]</a></p> + <p class="verse">ualáng quinasama cun hindî ang nása</p> + <p class="verse">matuntón ang sintá cong nasaang lúpa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">May ilán n~g taón acóng nag + lagalág</p> + <p class="verse">na pina-Palacio ang bundóc at gúbat</p> + <p class="verse">dumating n~ga rito,t, quita,i, na iligtas</p> + <p class="verse">sa masamang nasa niyaong taong sucáb....</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Salita,i, nahinto na big-láng pagdatíng</p> + <p class="verse">n~g duque Florante,t, principe Aladín,</p> + <p class="verse">na pagca-quilala sa voces n~g guiliu</p> + <p class="verse">ang gaui n~g puso,i, dî napiguil-piguil.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_53" id="Page_53" class='pagenum'>Páhiná 53</a> + <p class="verseind">¡Aling dila caya ang macasasayod</p> + <p class="verse">n~g touang quinamtán ng magcasing irog</p> + <p class="verse">sa hiya n~g sáquit sa lupa,i, lumubóg,</p> + <p class="verse">dalá ang caniang napulpól na túnod.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">¡Saang calan~gitan na pa-aquiat cayâ</p> + <p class="verse">ang ating Florante sa tinamóng touá</p> + <p class="verse">n~gayóng tumititig sa ligayang muchá</p> + <p class="verse">n~g caniyang Laurang ninanása nasa.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Ano pa n~gayaóng gúbat na malungcót<a + name="FNanchor_68_111" id="FNanchor_68_111"></a><a href="#Footnote_68_111" + class="fnanchor">[68]</a></p> + <p class="verse">sa apat, ay naguíng Paraiso,t, lugód,</p> + <p class="verse">macailang hintóng caniláng malimot,<a + name="FNanchor_69_112" id="FNanchor_69_112"></a><a href="#Footnote_69_112" + class="fnanchor">[69]</a></p> + <p class="verse">na may hinin~gá pang súcat na malagót.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sigabó ng toua,i, n~g dumalang dalang</p> + <p class="verse">dinin~gig n~g tat-lo cay Laurang búhay,</p> + <p class="verse">nasapit sa Reino mula ng pumanao</p> + <p class="verse">ang sintang nag gúbat: ganitó ang saysay.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Di lub-háng nalaon niyaóng pag alismo</p> + <p class="verse">ó sintáng Florante sa Albaniang Reino!</p> + <p class="verse">naringig sa baya,i, isang píping guló</p> + <p class="verse">na umalin~gaon~gao hangáng sa Palacio.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">N~guni,t, dî mangyaring mauatasuatasan</p> + <p class="verse">ang báquit, at húlo ng bulongbulon~gan</p> + <p class="verse">parang isang saquít na di mahulaan</p> + <p class="verse">ng médicong pantás, ang dahil; at saan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dî caguinságuinsá Palacio,i, + nacubcób</p> + <p class="verse">n~g magulóng baya,t, baluting soldados</p> + <p class="verse">¡o arao nalubháng caquiquilabot!</p> + <p class="verse">¡arao na sinumpa n~g galit n~g Dios!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sigauang malacás niyaóng bayang + guló,</p> + <p class="verse"><span class="u">mamatáy mamatáy ang háring + Linceo</span></p> + <p class="verse"><span class="u">na nagmunacalang gutumin ang Reino,t,</span></p> + <p class="verse"><span class="u">lag-yan nang Estanque ang cacani,t, + trigo</span>.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_54" id="Page_54" class='pagenum'>Páhiná 54</a> + <p class="verseind">Ito,i, cay Adolfong cagagauáng lahat,</p> + <p class="verse">at n~g magcaguló yaóng bayang bulág</p> + <p class="verse">sa n~galan ng Hari ay isinambulat</p> + <p class="verse">gayóng órdeng mula sa dibdib n~g sucáb,</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Noón di,i, hinugot sa tronong luc-lucan</p> + <p class="verse">ang Amá cong Hari at pinapugutan</p> + <p class="verse">¿may matouíd bagáng macapang-lulumay</p> + <p class="verse">sa sucáb na puso,t, nagugulóng bayan?</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa arao ring yao,i, naput-lán ng ulo</p> + <p class="verse">ang tapát na loob n~g m~ga consejo</p> + <p class="verse">at hindî pumuról ang tabác na lilo</p> + <p class="verse">hangang may mabait na mahal sa Reino.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Umacyát sa trono ang Condeng malupít,</p> + <p class="verse">at pinagbalaan acó n~g mahigpít,</p> + <p class="verse">na cong dî tumangáp sa haying pag-ibig</p> + <p class="verse">dustáng camataya,i, aquing masasapit.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pagnanasa cong siya,i, magantihán,</p> + <p class="verse">at sulatan quitá sa Etoliang bayan,</p> + <p class="verse">pinilit ang púsong houag ipamalay</p> + <p class="verse">sa lilo, ang aquing ca-ayaua,t, suclám.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Limáng bouang singcád ang hin~ging taning</p> + <p class="verse">ang caniyáng sinta,i, bago co tangapín;</p> + <p class="verse">n~guni,t, pinasiyáng túnay sa panimdím,</p> + <p class="verse">ang mag patiuacál cundî ca dumatíng.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Niyari ang sulat at ibinigáy co</p> + <p class="verse">sa tapát na lingcód, n~g dalhín sa + iyó;</p> + <p class="verse">dî nag-isang bua,i, siyáng pagdatíng + mo,t,</p> + <p class="verse">nahulog sa camáy ni Adolfong lilo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa tacot sa iyó niyaóng palamara</p> + <p class="verse">cong acó,i, magbalíc na may hocbóng + dalá<a name="FNanchor_70_113" id="FNanchor_70_113"></a><a + href="#Footnote_70_113" class="fnanchor">[70]</a></p> + <p class="verse">n~g mag-isáng moui ay pinadalhánca</p> + <p class="verse">n~g may Sellong súlat at sa Haring firma.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_55" id="Page_55" class='pagenum'>Páhiná 55</a> + <p class="verseind">Matanto co ito,i, sa malaquíng lumbay</p> + <p class="verse">gayác na ang puso na mag-patiuacál</p> + <p class="verse">ay siyáng pagdating ni Minandro namán</p> + <p class="verse">quinubcób n~g hocbó ang Albaniang bayan.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa banta co,i, siyang tantóng nacatangáp</p> + <p class="verse">ng sa iyo,i, aquing padaláng calatas</p> + <p class="verse">caya,t, n~g dumating sa Albaniang Ciudad,</p> + <p class="verse">Lobong nagugutom ang cahalintulad.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang ualáng magauá ang Conde Adolfo</p> + <p class="verse">ay cúsang tumauag n~g capoua lilo</p> + <p class="verse">dumatíng ang gabí umalís sa Reino</p> + <p class="verse">at aco,i, dinalang gapús sa cabayo.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Capagdatíng dito aco,i, dinadahás</p> + <p class="verse">at ibig ilugsó ang puri cong ingat,</p> + <p class="verse">mana,i, isang túnod na cong saán búhat</p> + <p class="verse">pumáco sa dibdib ni Adolfong sucáb...."</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sagót ni Flerida "nang dito,i, sumapit</p> + <p class="verse">ay may napaquingang binibining voses</p> + <p class="verse">na paquiramdám co,i, binibig-yáng sáquit<a + name="FNanchor_71_114" id="FNanchor_71_114"></a><a href="#Footnote_71_114" + class="fnanchor">[71]</a></p> + <p class="verse">nahambál ang aquing mahabaguíng dibdib.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nang paghanaping co,i, icáo ang nataós</p> + <p class="verse">pinipilit niyaóng táuong balaquiót,</p> + <p class="verse">hindi co nabata,t, bininit sa búsog</p> + <p class="verse">ang isang palasóng sa lilo,i, tumapos..."</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dî pa napapatid itóng pan~gun~gusap<a + name="FNanchor_72_115" id="FNanchor_72_115"></a><a href="#Footnote_72_115" + class="fnanchor">[72]</a></p> + <p class="verse">si Minandro,i, siyang pagdating sa gúbat</p> + <p class="verse">dala,i, Ejército,t, si Adolfo,i, hanap</p> + <p class="verse">naquita,i, catoto ¡laquíng toua,t, + galác!</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Yaong Ejércitong mula sa Etolia</p> + <p class="verse">ang unang nauica sa gayóng ligaya<a + name="FNanchor_73_116" id="FNanchor_73_116"></a><a href="#Footnote_73_116" + class="fnanchor">[73]</a></p> + <p class="verse"><span class="u">Viva si Floranteng hari sa Albania</span></p> + <p class="verse"><span class="u">Mabuhay mabuhay ang Princesa Laura</span>!"</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Dinalá sa Reinong ipinag diriuang</p> + <p class="verse">sampu ni Aladi,t, ni Fleridang hírang</p> + <p class="verse">capouà tumangáp na man~gag-binyágan:</p> + <p class="verse">magca-casing-sinta,i, naraos nacasál.<a + name="FNanchor_74_117" id="FNanchor_74_117"></a><a href="#Footnote_74_117" + class="fnanchor">[74]</a></p> + </div> + <div class="stanza"> + <a name="Page_56" id="Page_56" class='pagenum'>Páhiná 56</a> + <p class="verseind">Namatáy ang bun-yíng Sultan Ali Adab</p> + <p class="verse">noui si Aladin sa Perciang ciudad:</p> + <p class="verse">ang Duque Florante sa Trono,i, naac-yát</p> + <p class="verse">sa siping ni Laurang minumut-yáng liyág.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Sa pamamahala nitóng bagong Hari</p> + <p class="verse">sa capayapaan ang Reino,i, na-uli</p> + <p class="verse">dito nacaban~gon ang nalulugámi</p> + <p class="verse">at napasa-toua ang nag-pipighatî.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Cayâ n~ga,t, nagta-ás ang camáy sa + Lan~git</p> + <p class="verse">sa pasasalamat n~g bayang tangquilic</p> + <p class="verse">ang Hari,t, ang Reina,i, ualáng naiisip</p> + <p class="verse">cundî ang magsabog ng aua sa cabig.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">Nagsasama silang lubháng mahinusay</p> + <p class="verse">hangang sa nasapit ang payápang bayan,</p> + <p class="verse">Tiguil aquing Musa,t, cúsa cang lumagáy</p> + <p class="verse">sa yápac ni CELIA,T, dalhín yaring ¡<span + class="u">Ay! ... ¡Ay</span>!</p> + </div> + </div> + <br /> + + <h3>FIN</h3> + <div class="poem"> + <p class="verse">/rop</p> + <p class="verse">2-26-65</p> + </div> + <hr style='width: 65%;' /> + <h2>MGA TALABABA</h2> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_A_3" id="Footnote_A_3"></a><a href="#FNanchor_A_3"><span + class="label">[A]</span></a> Gubat na masucal, sa labás ng <span + class="u">Ciudad</span> ng <span class="u">Epiro</span>, na nasa tabi n~g ilog na + tinatauag na <span class="u">Cocito</span>.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_B_4" id="Footnote_B_4"></a><a href="#FNanchor_B_4"><span + class="label">[B]</span></a> <span class="u">Febo</span> ang arao, at gayón + ang tauag n~g mga <span class="u">Poeta latino</span> at <span + class="u">griego</span>.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_C_5" id="Footnote_C_5"></a><a href="#FNanchor_C_5"><span + class="label">[C]</span></a> <span class="u">Ciprés</span> ay isang cahoy sa + bundoc,—ang caraniuan ay malalaqui at matutuid, ang mga sangá,i, + pai-taás na lahát, kayâ n~ga,t, ang pagca lagay, ay hichurang + Púso; ang sangá nitó, ay itinitiric n~g m~ga tauo sa + úna sa ibabao ng libin~gan, kayâ ang lilim ay nacasisindac.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_D_6" id="Footnote_D_6"></a><a href="#FNanchor_D_6"><span + class="label">[D]</span></a> Averno anáng m~ga Poeta, ay Infierno.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_E_7" id="Footnote_E_7"></a><a href="#FNanchor_E_7"><span + class="label">[E]</span></a> Pluton isa sa m~ga Dioses ng m~ga Gentil, at anang + m~ga Poeta ay hari sa infierno.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_F_8" id="Footnote_F_8"></a><a href="#FNanchor_F_8"><span + class="label">[F]</span></a> Cocito, ilog sa Epiro, region n~g Albania, at anang + m~ga Poetas ay isa sa apat na ilog sa Infierno caya camandág ang tubig.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_G_9" id="Footnote_G_9"></a><a href="#FNanchor_G_9"><span + class="label">[G]</span></a> Narciso, isang bagontauong sad-yang gandá, + anác ni Cefisino at ni Lirope, sinintá n~g madlang Ninfas nguni,i, + siniphayong lahat ni Narciso.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_H_10" id="Footnote_H_10"></a><a href="#FNanchor_H_10"><span + class="label">[H]</span></a> Adonis, baguntáuong sacdál cagandahan, + anác sa ligao ni Cinirro, na Hari sa Chipre, anác cay Nirrhang + anác din niyá, sinintá n~g Diosa Venus, at pinatáy n~g + isang paguil.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_I_11" id="Footnote_I_11"></a><a href="#FNanchor_I_11"><span + class="label">[I]</span></a> Ninfas Oreadas, ay ang m~ga Diosa sa gubat na + sinasambá n~g m~ga Gentil nang una: magagandá, at malalamig ang tinig + anáng m~ga poeta.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_J_12" id="Footnote_J_12"></a><a href="#FNanchor_J_12"><span + class="label">[J]</span></a> Harpias ay mababan~gis na Diosa n~g m~ga Gentil, ang + taha,i, sa m~ga Islang n~gala,i, Estrofadas, at sa gubat sa tabi n~g ilog n~g + Cocito; ang catauán ay parang ibon, muc-hang dalaga, baluctót ang + m~ga camay, ang cuco,i, matutulis, pacpac paniqui at macamamatay ang baho n~g + hinin~gá.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_K_13" id="Footnote_K_13"></a><a href="#FNanchor_K_13"><span + class="label">[K]</span></a> Albania, isá sa m~ga Ciudad na malalaquí + sa Imperio n~g Grecia.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_L_14" id="Footnote_L_14"></a><a href="#FNanchor_L_14"><span + class="label">[L]</span></a> <span class="u">Persia</span> isang cahariang malaqui + sa parte n~g Asia, na nasa capangyarihan n~g m~ga moro.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_M_15" id="Footnote_M_15"></a><a href="#FNanchor_M_15"><span + class="label">[M]</span></a> Pang-gabing ibon, ay ang m~ga ibong malalabo ang + matá cong arao para n~g Tictic, Cuago, Baháo, Paniqui, &c.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_N_16" id="Footnote_N_16"></a><a href="#FNanchor_N_16"><span + class="label">[N]</span></a> <span class="u">Furias</span>, m~ga diosas sa + infierno, anac ni Aqueronte at n~g gabi; tinatauag namang Eumanidas, sila,i, tatlo: + Megeras, Tisiphone at Alecto; ang buhóc ay parang serpiente, cung may ibig + silang pagaliting sinoman, ay bubunot ng isang buhóc na serpiente, at + ipapasoc sa dibdib ng táuong pinagagalit, n~guni,t, hindî namamalayan; + siyang pagdidilim n~g matá sa galit, at sasagasa na sa lalong + pangánib.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_O_17" id="Footnote_O_17"></a><a href="#FNanchor_O_17"><span + class="label">[O]</span></a> <span class="u">Marte</span>, dios ng pagbabaca, + anác n~g diosa Juno, ipinaglihi sa pag-amóy ng isang bulaclac na + inihahandóg sa caniya n~g diosa Flora. Ang sabi n~g m~ga poeta, ay + pag-gantí cay Jupiter na linaláng si Palas sa caniyang utac ay di + inalám si Junong esposa ni Jupiter. Si Marte,i, lumitao sa Tracia at doon + lumaqui.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_P_18" id="Footnote_P_18"></a><a href="#FNanchor_P_18"><span + class="label">[P]</span></a> <span class="u">Parcas</span>, diosas n~g camatayan at + n~g tadhanang cararatnan n~g tauo; sila,i, tatlo anáng m~ga poeta, sila ang + nagtatan~gan sa búhay n~g tauo, at namamahala sa casasapitan n~g lahat sa + Sangsinucuban. Si Clotho ang may tan~gan n~g habihán, si Luchesis ang + humahabi, at si Atropos ang pumapatid sa hilo n~g búhay.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_Q_19" id="Footnote_Q_19"></a><a href="#FNanchor_Q_19"><span + class="label">[Q]</span></a> <span class="u">Apolo</span> anác ni Jupiter, + at ni Latona, capatid na panganay ni Diana, ipinan~ganac sa islang ngala,i, Delos, + caguilaguilalás n~g licsi, at catapanganan n~g patain ang serpienteng + n~gala,i, Pitón, na nagpapasáquit sa caniyang iná. + Anáng m~ga Poeta, ay siyang unang nagmunucala, at nagturo n~g Musica, n~g + Poesia at n~g panghuhula: siya ang Principe n~g m~ga Musas at n~g mga Pastores.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_R_20" id="Footnote_R_20"></a><a href="#FNanchor_R_20"><span + class="label">[R]</span></a> <span class="u">Secta</span>, ang sinasampalatayanan + n~g isa,t, isa ó ang sinusunod na utos n~g canicaniyang Dios sa caraniuang + uicang castilang Culto ó Religión.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_S_21" id="Footnote_S_21"></a><a href="#FNanchor_S_21"><span + class="label">[S]</span></a> <span class="u">Aurora</span>, anác n~g arao at + buan. Anang m~ga Poeta, ay pagcaumaga, ay binubucsan ang pintô ng lan~git, at + cong maicabît na ang m~ga cabayo sa carro n~g arao ay siya ang nan~gun~guna + sa paglabas, saca casunod ang arao.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_T_22" id="Footnote_T_22"></a><a href="#FNanchor_T_22"><span + class="label">[T]</span></a> <span class="u">Crotona</span>, Ciudad sa Grecia Mayor + sa dacong Italia, malapit sa dagat n~g Tarante, bayan n~g iná ni Florante, + ang louang n~g muralla ay labingdalauang libong hacbang.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_U_23" id="Footnote_U_23"></a><a href="#FNanchor_U_23"><span + class="label">[U]</span></a> <span class="u">Linceo</span>, Hari sa Albania ng + panahón ni Florante.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_V_24" id="Footnote_V_24"></a><a href="#FNanchor_V_24"><span + class="label">[V]</span></a> <span class="u">Buitre</span>, isang ibong lubhang + malaqui, ang quinacain ay pauang bangcáy n~g hayop. Ang sabi ng autor at iba + pang nacaquiquilala sa ibong itó, ay masidhing lubha ang pang-amóy, + at umaabot hangang tatlóng leguas.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_W_25" id="Footnote_W_25"></a><a href="#FNanchor_W_25"><span + class="label">[W]</span></a> <span class="u">Arcón</span>, isang ibong + malaquí, na cararaquit n~g m~ga butó n~g tupa, n~g aso at n~g iba + pang hayop sa bundóc.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_X_26" id="Footnote_X_26"></a><a href="#FNanchor_X_26"><span + class="label">[X]</span></a> Ang tinatauag na <span class="u">cupido + diamante</span>, ay ang hiyás na caraniuang ilagáy sa noó n~g + m~ga señora.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_Y_27" id="Footnote_Y_27"></a><a href="#FNanchor_Y_27"><span + class="label">[Y]</span></a> Anác n~g arao ay ang aurora.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_Z_28" id="Footnote_Z_28"></a><a href="#FNanchor_Z_28"><span + class="label">[Z]</span></a> <span class="u">Nayadas</span>, m~ga Ninfas sa + bátis, at ilog na sinasambá n~g m~ga Gentil.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AA_29" id="Footnote_AA_29"></a><a href="#FNanchor_AA_29"><span + class="label">[AA]</span></a> <span class="u">Lira</span>, m~ga estormentong + guinagamit n~g m~ga Ninfas, at Musas sa canilang pag aauit, alpa ó + biguela.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AB_30" id="Footnote_AB_30"></a><a href="#FNanchor_AB_30"><span + class="label">[AB]</span></a> <span class="u">Ninfas</span>, m~ga Diosa sa tubig; + anáng m~ga Poeta, ay ca-aliu-aliu ang tinig n~g voces, at taguintíng + n~g lirang tinutugtóg.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AC_31" id="Footnote_AC_31"></a><a href="#FNanchor_AC_31"><span + class="label">[AC]</span></a> Ang m~ga bátis na tinatahanán n~g m~ga + Nayadas ay sagrado sa m~ga Gentil, at canilang iguinagalang.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AD_32" id="Footnote_AD_32"></a><a href="#FNanchor_AD_32"><span + class="label">[AD]</span></a> Atenas Ciudad na balita sa Grecia fundar n~g haring + Cecrope; bucál ó bátis n~g carunun~gan, at catapan~gan.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AE_33" id="Footnote_AE_33"></a><a href="#FNanchor_AE_33"><span + class="label">[AE]</span></a> Pitaco sa Grecia, isa sa pitóng balitang m~ga + sabio</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AF_34" id="Footnote_AF_34"></a><a href="#FNanchor_AF_34"><span + class="label">[AF]</span></a> Si Polinice at si Eteocles, magcapatid na anác + ni Edipo, na Hari sa Tebas, sa Reina Yocastang caniyáng ina at asaua pa.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AG_35" id="Footnote_AG_35"></a><a href="#FNanchor_AG_35"><span + class="label">[AG]</span></a> Adrasto Hari sa Ciudad ng Argos na isá sa + madlang malalaquing nasasacóp ng Imperiong Grecia; itó ang tumulong + cay Polince sa guerra laban cay Eteocles sa pag aagauan ng coronang mána cay + Edipo.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AH_36" id="Footnote_AH_36"></a><a href="#FNanchor_AH_36"><span + class="label">[AH]</span></a> Edipo anác ni Layo, na Harì sa Tebas at + ng Reina Yocasta. Paglabás ni Edipo sa tiyan n~g caniyang iná, ay + ibinigay n~g amá sa isang pastor, at ipinapatay, sa pagca,t, ang sabi sa + Oráculo ni Apolo na ang sangól na itó ay cun lumaqui, ay + siyang papatáy sa caniyang amá, sa aua n~g pastor ay isinabit na + lamang n~g patiuaríc sa isang cahoy sa bundoc; sa cai-iyac n~g sangól + ay naraanan ni Forbante, pastor ni Polivio, na Hari sa Corinto at ibinigay sa Reina + Merope na asaua ni Polivio; ang Reina sa pagca,t, ualang anác, ay pinarang + anác ang sangol. Nang lumaqui si Edipo, ay na pa sa Tebas, sa paglalacad ay + napatáy niya ang caniyang amáng Haring Layo, na hindi naquilala at + nag-asaua sa caniyang iná, na di rin niya naquilala: ang naguing anác + ay si Eteocles at si Polinice, na nagbabaca hangang man~gamatáy sa pag + aagauán ng Corona.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AI_37" id="Footnote_AI_37"></a><a href="#FNanchor_AI_37"><span + class="label">[AI]</span></a> Venus, diosa n~g pag-ibig at n~g cagandahan, + anác ni Jupiter at ni Diana, anáng ibá, ay bucál sa + bula n~g dagat.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AJ_38" id="Footnote_AJ_38"></a><a href="#FNanchor_AJ_38"><span + class="label">[AJ]</span></a> Cupido, dios n~g pag-ibig anác ni Venus at ni + Marte.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AK_39" id="Footnote_AK_39"></a><a href="#FNanchor_AK_39"><span + class="label">[AK]</span></a> Fama, Diosang sinasambá n~g m~ga Gentil; + itó ang nag lalathala n~g balang gauín ng táuo, + magalíng ó masama man; ualang casintulin at matunóg ang + voces.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AL_40" id="Footnote_AL_40"></a><a href="#FNanchor_AL_40"><span + class="label">[AL]</span></a> Medialuna, ang tauag sa estandarte o bandila nang + m~ga moro, sa pagca,t, napipinta ay isang cabiac na Buan.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AM_41" id="Footnote_AM_41"></a><a href="#FNanchor_AM_41"><span + class="label">[AM]</span></a> Emir, gobernador ó Virey n~g moro.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AN_42" id="Footnote_AN_42"></a><a href="#FNanchor_AN_42"><span + class="label">[AN]</span></a> Diana, Diosang anác ni Jupiter, at ni Latena, + mabiguín sa pan~gan~gaso, houaran n~g cagandahan at panginoong n~g m~ga + Ninfas.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_AO_43" id="Footnote_AO_43"></a><a href="#FNanchor_AO_43"><span + class="label">[AO]</span></a> Houris, m~ga dalagang sadiyang carictan sa paraisong + cat-ha ni Mahomang profeta n~g m~ga moro, na ipinan~gan~gaco at parayang ibinibihis + sa magsi-sunód na taimtim sa caniyang licong Secta.</p> + </div> + <a name="Page_57" id="Page_57" class='pagenum'>Páhiná 57</a> + <hr style="width: 65%;" /> + <h2><a name="MGA_PALIWANAG" id="MGA_PALIWANAG"></a>MGA PALIWANAG</h2> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_1_44" id="Footnote_1_44"></a><a href="#FNanchor_1_44"><span + class="label">[1]</span></a> NANGYAYARI. Hindi "nangyari", gaya n~g nasa "Kun sino + ang kumatha ng Florante" at ng sa (1906) iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera. Sa + palimbag ni G. P. Sayo balo ni Soriano, nang 1919, ay "nangyayari" rin ang + nakalagay, gaya rin ng inihayag ng pahayagang "Katwiran"—dahong tagalog ng + tagapamansag ng mga naging pederal o progresista—noong Oktubre ng 1903.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_2_45" id="Footnote_2_45"></a><a href="#FNanchor_2_45"><span + class="label">[2]</span></a> "Cong pag saulang cong basahin sa isip". Sa palimbag + ni P. Sayo ay ginawang: "Kung pagsaulan cong basahin sa isip", at ganito rin ang sa + "kung sino ..." Ang "cong" sa unahan ay ginawang "kung", at ang "pag saulang cong" + ay itinumpak sa wastong kaparaanan ng pagsulat ngayon. Pinagsama ang dapat + pagsamahing "pag" at "saulan", at inalis ang pang-ugnay o <span + class="u">ligazon</span> "g" sa dulo nito, na isang kasagwaan na ngayon, dahil sa + "ko" ang sumusunod. Nguni't magpahanga ngayon ay buhay pa ang ganyang kasaguwaan sa + ilang manunulat. Kaya, malimit makita ang ganitong mga pangungusap: "kaibigang ko", + "pinsang mo", "pamangking ko", "Amaing niya". Aywan kung bakit linalagyan ng <span + class="u">ligazon</span> "g", gayong kung hindi sa "n" natatapus ang salita ay + hindi naman linalagyan. Hindi masabi kundi "kapatid ko", "tula ko", "irog mo", + "kasama niya". Walang ano mang <span class="u">ligazon</span>. Nguni't + kapagkarakang naging "n" ang katapusan ng salita ay narito na agad ang "paglalaro + ng dila" at masagwang paggamit sa pangpagandang <span class="u">ligazon</span>. Ang + <span class="u">ligazon</span> o pang-ugnay ay pangpaganda lamang, pang-alis ng + kagarilan; nguni't kapag naman sumagwa ay nagiging tunay na kagaguhan, sa + pangdingig natin ngayon.</p> + <p>Ukol sa "pag" at iba't iba pang panglapi ay walang iisang tuntunin ang nangauna + sa atin. Kung minsan ay ikinakabit, nguni't ang malimit ay hiwalay. Hindi dapat + kaligtaang "pag" na panglapi ang aming tinutukoy. Hindi ang pangsubaling "pag", na + may sariling kahulugan, at tunay na isang kataga. [1919] "Pag <a name="Page_58" + id="Page_58" class='pagenum'>Páhiná 58</a>umulit ka pa ay ikaw ang + bahala!" Ang "pag" na iyan ay di dapat ikabit sa alin man. Pagka't hindi panglapi. + Ang lahat nang panglapi—pag, nag, mag, mang, ka, na, pa, um, in, an, + atbp.—ay di dapat ihiwalay. Subali't nang panahong yaon nina Balagtas ay + isinusulat kahi't na paano, mapakabit man o mapahiwalay sa dapat kapitan. Kaya, + hindi katakatakang makita ang mga ganitong pagkakasulat: "pag saulan", "nag-iisa", + "pagsuyo", "pagsintá", "mapag uunaua", magpahangang libing", "pag luha, "mag + pahangang daong", "pag sintá", "pagca gapus", "pagca-búhay", "pinag + liluhan", "isáng na aba," "pag ayop", atbp.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_3_46" id="Footnote_3_46"></a><a href="#FNanchor_3_46"><span + class="label">[3]</span></a> MACALIGTAANG CO ... Narito na naman ang isang + kasagwaan na ngayon, bagama't magandang pakinggan noong araw. Kaya, itinumpak at + ginawang "nakaligtaan ko" ng "Kun sino ..." at ni P. Sayo. Marami ang makikitang + ganito sa aklat na ito—na sakali mang hindi kasagwaan, nang panahon ni + Balagtas, ay itinuturing na nating isang kasagwaan, sapagka't nakasusugat na sa + pangdingig ngayon.</p> + <p>May palagay kaming sa loob ng ilang panahon ay mawawala na sa pagsulat ang + ganyang kasagwaan sa <span class="u">ligazon</span>, gaya ng pagkawala ng mga + sumusunod, sa halimbawa: "kanya nga" sa lugal ng "kaya nga", "bungmalong" sa lugal + ng "bumalong", "kungmain" sa lugal ng "kumain", "maselang"' sa "maselan", "kungdi" + sa "kundi", atbp.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_4_47" id="Footnote_4_47"></a><a href="#FNanchor_4_47"><span + class="label">[4]</span></a> CONDI. Ginawang "kundi" ni P. Sayo at ng "Kun sino + ..." ayon sa bagong pagsulat natin. Sa aklat na ito ay makikita ang paibaibang + pagkakasulat sa salitang ito: kung minsan ay "condi" at kung minsan naman ay "con + di" at "cundi". May palagay kaming ang ganitong pagkakaibaiba ay sa kasalanan na + lamang ng kahista.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_5_48" id="Footnote_5_48"></a><a href="#FNanchor_5_48"><span + class="label">[5]</span></a> ILINIMBAG. Ganito rin ang nasa kay P. Sayo; subali't + sa "kung sino ..." ay lumabas na "inalimbag". Ito ay katulad din ng "inilimbag", na + kasamahan ng "nilimbag", "nilagda", "nilitis", "inilibing", "inilagay", atbp., na + pawang nasa di pangkaraniwang balangkas, subali't hindi kabalbalan. Karaniwang + makita sa mga salita nating ang ugat ay nagsisimula sa "h", sa "l" at sa "w" at + "y".</p> + </div> + <a name="Page_59" id="Page_59" class='pagenum'>Páhiná 59</a> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_6_49" id="Footnote_6_49"></a><a href="#FNanchor_6_49"><span + class="label">[6]</span></a> "at di mananacao". Kay P. Sayo ay ganito rin. Hindi + "na di mananakaw" gaya ng nasa "Kun sino ..." At mapaghahalatang ayon sa + pagkakakastila ni G. Epifanio de los Santos sa "Florante", na anya'y: "y que no + será robada" ay "at" din at di "na", ang nasa sulat-kamay ng "Florante" + niyang inihulog sa tagalog—sulat-kamay na ayon din sa kanya ay sipi sa + lumabas noong 1853.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_7_50" id="Footnote_7_50"></a><a href="#FNanchor_7_50"><span + class="label">[7]</span></a> QUINALALAGUI-AN. Sa "Kun sino ..." ay kinalalagian" + din ang nakalagay; subali't sa palimbag ni P. Sayo ay "kinalalagyan", at ganito rin + sa malas ang kay De los Santos—pagka't "en el Makati río donde se + reflejaba" ang pagkakakastila niya. Ang "reflejaba", bagama't di siyang katumbas ng + "kinalalagyan", ay siyang tanging maikakapit dito, upang maging maganda ang + pangungusap, palibhasa'y kawangis din ng "kinalalagyan" o "kinalalarawanan" ang + "kinalalagyan"; samantalang hindi maikakastila sa "kinalalagian".</p> + <p>Nariyan ngayon ang isang bagay, na dapat liwanagin. Alin kaya riyan ang totoo? + Ang "kinalalagian" o ang "kinalalagyan"? Maimamatuwid, na labis ang pantig ng + "kinalalagian", kaya tama ang "kinalalagyan"; subali't maimamatuwid namang labis + din ang kasunod na talata, labingtatlo rin ang "binabacas co rin sa masayang + doongan", nguni't iginalang ito at di iniklian. Mapaghahalatang susog diya'y mali + ang "kinalalagyan", at "quinalalagui-an" ang tunay na ibig sabihin ni Balagtas, + pagka't "lagi" na sa Makating ilog si Celia, at siyang ilog na liniligawan ng + Makata. At ayon kay G. Victor Baltazar, anak ng Makata, ay "quinalalagui-an" nga + ang tama sa natatandaan nilang magkakapatid.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_8_51" id="Footnote_8_51"></a><a href="#FNanchor_8_51"><span + class="label">[8]</span></a> "aquing camatayan". Hindi "lalong kamatayan", gaya ng + nasa "Kun sino ..." Sa hawak ni De los Santos ay ganito rin: "tu memoria es mi + muerto". At siya ring nasa kay P. Sayo.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_9_52" id="Footnote_9_52"></a><a href="#FNanchor_9_52"><span + class="label">[9]</span></a> "dica mapaparam". Sa ingat ni De los Santos ay + napaghahalatang "di ka napaparam" ang nakalagay, gaya ng na kay P. Sayo at sa "Kun + sino ..."<a name="Page_60" id="Page_60" class='pagenum'>Páhiná + 60</a></p> + <p>Ang pagkakasulat ng "dica" ay isang maliwanag na kamalian, na kay damidaming + kasama sa aklat na ito, sa kasalanan ng limbagan. Ang mga gaya niyan—paris ng + "dipa" (di pa), "dico" (di co), "cona" (co na), "copa" (co pa), "mona" (mo na), + atbp., ay mga kamaliang sagana sa aklat. Pinapagsasama ang mga salitang tig-isang + pantig, at may mga salita namang ginagawang parang dalawa o higit pa, kung + minsan.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_10_53" id="Footnote_10_53"></a><a href="#FNanchor_10_53"><span + class="label">[10]</span></a> "sa mahal mong yapac" at di "sa bakas ng yapak", gaya + ng nasa "Kun sino ..." Kay P. Sayo ay "sa mahal mong yapak" din. Gayon din kay De + los Santos.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_11_54" id="Footnote_11_54"></a><a href="#FNanchor_11_54"><span + class="label">[11]</span></a> "hangad na lumauig". Sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo + ay naging "ang" ang "na".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_12_55" id="Footnote_12_55"></a><a href="#FNanchor_12_55"><span + class="label">[12]</span></a> "Bago mo hatulang catcatin at lico". Sa iba ay ganito + naman: "Bago mo hatulan katkatin at liko"; walang pang-ugnay o <span + class="u">ligazon</span> "g". Kaya, naging garil.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_13_56" id="Footnote_13_56"></a><a href="#FNanchor_13_56"><span + class="label">[13]</span></a> "luasa,t, hulo". Kay P. Sayo ay "lasa,t + hulo"—na isang maliwanag na kamalian. Ang "luasa,t, hulo" ay kahambing ng + "puno't dulo". At ang ibig sabihin ay pakasuriin muna mula sa puno hanggang sa + dulo, bago lapatan ng hatol.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_14_57" id="Footnote_14_57"></a><a href="#FNanchor_14_57"><span + class="label">[14]</span></a> "ang mata,i, itingin". Walang "ang" sa "Kun sino + ..."</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_15_58" id="Footnote_15_58"></a><a href="#FNanchor_15_58"><span + class="label">[15]</span></a> "ó nanasang pantás". Ganito rin ang kay + P. Sayo; nguni't sa "Kun sino..," ay ginawang ganito: "oh, nanasang pantas!" Ayon + sa pagsulat natin ngayon. Nguni't ang ganitong pagbabago ay nakaligtaan sa dakong + unahan: ang "ó nanasang irog" ay hindi binago. Hindi ginawang "óh, + nanasang irog!"</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_16_59" id="Footnote_16_59"></a><a href="#FNanchor_16_59"><span + class="label">[16]</span></a> DINIDILIG. Sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay + "nadidilig".</p> + </div> + <a name="Page_61" id="Page_61" class='pagenum'>Páhiná 61</a> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_17_60" id="Footnote_17_60"></a><a href="#FNanchor_17_60"><span + class="label">[17]</span></a> "Bagong taoung basal, na ang anyo,t, tindig". Sa iba + ay "Bagong taong basal, ang anyo at tindig".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_18_61" id="Footnote_18_61"></a><a href="#FNanchor_18_61"><span + class="label">[18]</span></a> CASAM AN. Sa "Kun sino ..." ay "kasamaan", na + nakasira sa bilang ng pantig.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_19_62" id="Footnote_19_62"></a><a href="#FNanchor_19_62"><span + class="label">[19]</span></a> "O tacsil na pita sa yama,t, mataás!" Itong + huling kataga ay naging sanhi ng isang pagtatalo noong araw. May nagsasabing + kasingkahulugan ito ng "mápataas" at may nagsasabi namang katimbang ng + "matayog", kasalungat ng "mababa"; nguni't sa paano,t, paano man ay tama, at siyang + ibig sabihin ni Baltazar, ang pagkakakastila ni De los Santos, na "poder"; lakas, + kapangyarihan.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_20_63" id="Footnote_20_63"></a><a href="#FNanchor_20_63"><span + class="label">[20]</span></a> "ng casamáng lahat". Sa "Kun sino ..." ay + lumabas namang "kasam-an", gaya ng nakasulat sa ika 18. "Casam-an" doon at + "casamán" dito. Isa pang katunayan iyan ng kawalan ng iisang tuntunin sa + pagsulat. Kaya, kung minsan ay mababasa nating "catao-an" ang "katawan", at kung + minsan naman ay "catauán" o "cataoan", gaya rin naman ng "catouiran", na + kung minsan ay "catuiran", atbp.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_21_64" id="Footnote_21_64"></a><a href="#FNanchor_21_64"><span + class="label">[21]</span></a> "at niyaring nasapit". Ganito rin ang kay De los + Santos at ang sa isang ginoong nagngangalang Cecilio Rivera; subali't ang sa "Kun + sino ..." at kay P. Sayo ay nawalan ng "at". Napaghahalatang kusang inalis, upang + maging sukát ang bilang ng pantig. Labis nga naman sa labingdalawa ang may + "at". Kaya, inalis ito.</p> + <p>At nariyan ang sa palagay namin ay isang kamalian pa hanga ngayon ng tanang + manunula ngayon. Pawang matapat, halos ay bulag, at walang kapasupasubaling lingkod + at alipin ng bilang ng mga pantig sa pagkakasulat. Ipinaaalipin sa + Ortograpía pati ng tingig at aliw-iw ng tula, at walang kalayalaya ang lipad + ng diwa at pitlag ng kaluluwa. Hindi makalayo sa bilangguan ng Ortograpía; + at "di kailangang maging pilay man sa pangdingig, huwag lamang maging kulang o + maging labis sa kumpas ng Ortograpía".<a name="Page_62" id="Page_62" + class='pagenum'>Páhiná 62</a></p> + <p>Kung sa bagay ay tunay ngang napakaselan sa bilang ang tulang tagalog. Walang + pagtatalo ukol dito. Nguni't may isang pasubali, na sa palagay namin ay dapat + pagkaisahan ng lahat, upang alang-alang din sa katamisan ng tulang tagalog ay + palayain, sa gayon at sa ganitong pagkakataon, ang lipad ng tula. Hindi sa tuwituwi + na'y "bilang ng pantig sa pagkakasulat" ang paghahariin, kundi ibigay naman sana, + sa manakanaka, ang kapangyarihan sa "bilang ng pamimigkas". Ibig naming sabihi'y + "pantig ng pamimigkas" (tawagin nating "sílaba prosódica") ang + papamaibabawin sa "pantig ng pagkakasulat" (tawagin naman nating "silaba + ortográfica"), kailan ma't magkakalaban sa harap ng Katamisang dapat maghari + lagi na.</p> + <p>Si Balagtas, na di mapag-aalinlanganang sa tamis at lambing, sa tingig at + aliw-iw na walang kasingsarap ng kanyang mga tula, unang utang ang kanyang + ikinatangi at ipinaging Hari sa panunula, ay maraming halimbawang iniwan, upang + maging saligan ng pagsusuri at pagkakaisa ng lahat. Bukod sa "at niyaring nasapit + na cahabág-habág" ay nariyan pa ang: "na ang lilim niyaón ay + nacasisindác", "ang buntóng hiningá niyaóng nagagapus", + "ipinaghaguisan niyaóng mga lilo", "ang pananambitan niyaóng + natatali", "anhin mang touirin ay magcacalisiya" at ilan pa sa "Florante at Laura"; + saka "Dalita,i, sumira niyaring pagtitiis" sa "Labing-dalauang Súgat nang + Púso", bukod pa sa "Dusang di maampat niyaring mga matá", atbp. Ang + "iya" sa "niyari", "niyaón" at "nagcacalisiya ay pinapagdaraang parang isang + pantig lamang, kung minsan. Marahil ay sapagka't kung minsa'y nagiging "isang + pantig lamang sa pamimigkas". Bakit ay di naman nakasusugat sa pangdingig.</p> + <p>At kahambing ng "iya"—na naaaring gawing isa sa pagbigkas kahi't dalawa sa + pagkakasulat—ay maaari rin ang "iyo". Gayon din, at maaari ring pagkaisahan, + ang ukol sa "uwa", manakanaka. Maaaring palayain ang makata, maminsanminsan, kailan + ma't di makasusugat sa pangdingig. Bigyan laya nga; at ang ganito ay hindi naman + sapilitan. Lumaya ang may ibig, at huwag naman ang ayaw.<a name="Page_63" + id="Page_63" class='pagenum'>Páhiná 63</a></p> + <p>At ang ganyang kalayaan—na di pangsugat sa taynga—ay lalong mabuti + kay sa kalayaang ginagamit na sa pagpapaikli. Pinaiikli, at iniwawasak pati ng + tumpak na pagkakasulat ng salitang ibig paikliin, magkaroon lamang ng sukát + na bilang sa ortograpía. Gaya ng kung minsan ay ginagawa sa "kailan". + Pinipilit na palabasing dalawang pantig lamang ito sa pagkakasulat, sinisira ang + ugat, ginagawang "kaylan"—na tila baga kung isulat at siraing ganito ay tama + na at hindi na labis. Ganyan din ang ginagawa sa "kailangan" at sa "mayroon", + sinisira at isinusulat ng "kaylangan" at "mayron"—gayong paano man ang gawin, + ang "kaylan" at ang "kaylangan" at "mayron ay lumalabas din, sa pangdingig, na + "kailan" "kailangan" at "mayroon". At ang ganyan ay hindi isang "kalayaan" kundi + tunay na "kaalipnan". Kaalipnan sa Ortograpía! Pangsira sa pangdingig, ano + man ang gawin.</p> + <p>Diyan mapaghahalatang may mga pagkakataong nagiging makapangyarihan, sa ilang + pagkakataon, ang pantig ng pamimigkas" kay sa "pantig ng pagkakasulat"; at talagang + ganito naman ang dapat mangyari. Diwa at kaluluwa ng tula ang tingig, ang aliw-iw. + Nasa aliw-iw at tingig ang musika, na siya na rin ngang tunay na tingig at aliw-iw. + At ang musika at lambing, ang sarap at ang tamis ng pamimigkas ay siyang "pulot at + gata" ng tula. Hindi ang ortograpíang "pipi at bingi".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_22_65" id="Footnote_22_65"></a><a href="#FNanchor_22_65"><span + class="label">[22]</span></a> "maauaing Langit". Sa lahat nang nasa harap namin + ngayon ay ganito ang sinasabí; nguni't isang ginoong nabanggit na namin sa + unahan, Cecilio Rivera, ay nagsabi, noong 1906, na iyan daw ay mali. Ipinahahalata + niyang sa" lugal niyan ay "tumutungong langit" ang nakalagay. Nguni't nasabi na nga + naming: sa lahat na ay ganyan ang nakalagay. Ganyan din ang nakalagay sa "Florante" + ng isang sumulat ng ilang lathala ukol sa bagay na ito—noon ding + 1906—at nagtago sa pamagat na "Crisantemo", taga Lalaguna at nanirahan sa + Marinduke.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_23_66" id="Footnote_23_66"></a><a href="#FNanchor_23_66"><span + class="label">[23]</span></a> "iyong tinutungha,i, ano,t, natitiis?" Sa "Kun sino + ..." ay "tinutungháy" ang nakalagay, at gayon din kay P. Sayo. At iyan ay + naging sanhi rin ng pagtatalo, noong araw. Nguni't walang ibang tumpak kundi ang + "tinutungha,i," (tinutunghan, na may <a name="Page_64" id="Page_64" + class='pagenum'>Páhiná 64</a>ligazon "i" o "y", pinaikling + "tinutunghan", at umuri sa "tun~go"). Ang "tinutunghay" ay di tama: dapat gawing + "tinutunghayan". At labis naman kung ganito.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_24_67" id="Footnote_24_67"></a><a href="#FNanchor_24_67"><span + class="label">[24]</span></a> DIN~GIGUIN. Sa iba ay "dinggin"; kaya, pilay ang + tula. Sa "Florante" ni G. C. Rivera ay "dingigin" din.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_25_68" id="Footnote_25_68"></a><a href="#FNanchor_25_68"><span + class="label">[25]</span></a> VOSES. Sa "Kun sino ..." ay "boses", na kusang + isinulat na ganito, upang itugma sa bagong ortograpía natin. Nguni't kay P. + Sayo, na nagbago rin ng pagsulat, ay pinapanatili ang datihang "voces". Sa aklat na + ito ay nakikitang ang "voses" na iyan ay lumilitaw ring "voces" kung + minsan—na isa pang katunayan ng kawalang ingat ng limbagan.</p> + <p>At yamang napag-uusapan na rin lamang ang kawalang ingat ng limbagan, o lalong + maliwanag, ng kahista, ay daliriin na natin ang maraming kamalian. Daliriin ang + ukol na lamang sa pagkukudlit ("acentuación ortográfica"), at huwag + na ang sa ibang bagay—yamang matutukoy na rin lamang natin sa mga ibang + paliwanag. At upang huwag na tayong mag-aksaya ng maraming panahon—yamang kay + liwanag namang napupuna ng matatalin ng mangbabasa—ay tingnan na lamang natin + ang sa mga tulang sumusunod:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Datapua,t, sino ang tataróc cayâ</p> + <p class="verse">sa mahál mong lihim Dios na daquilà?</p> + <p class="verse">ualáng mangyayari sa balát ng lupà</p> + <p class="verse">dî may cagalin~gang iyóng ninanasà.</p> + </div> + </div> + <p>Sa halimbawang ito—at sa marami pang sagana sa aklat—ay + mapagkikilalang noon pa man ay alam na ang halaga ng bawa't kudlit at kung paano + ang tumpak na paggamit. Salakot (capucha o circunflejo) ang ilinagay sa + "cayâ", sapagka't bigla at paimpit ang pagbigkas dito. Ang salakot ay siyang + kayarian ng kudlit na pabigla (agudo) at ng paimpit (grave o gutural). At sapagka't + pawang hindi pabigla, kundi paimpit lamang, ang pagbigkas sa dulo ng tatlo pang + talatang kasunod—"daquilà", "lupa" at "ninanasà" ay kudlit na + banayad lamang ang ginamit.<a name="Page_65" id="Page_65" + class='pagenum'>Páhiná 65</a></p> + <p>Nguni't masdan natin ang mga sumusunod:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Sa loob at labas, n~g bayan bayan, cong sawî</p> + <p class="verse">caliluha,i, siyang nangyayaring harî</p> + <p class="verse">cagalin~ga,t, bait ay nalulugamî</p> + <p class="verse">ininís sa húcay nang dusa,t, pighatî".</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Caliluha,t, samâ ang úlo,i, nagtayô</p> + <p class="verse">at ang cabaita,i, quimi,t, nacayucô,</p> + <p class="verse">santong catouira,i, lugami at hapô</p> + <p class="verse">ang lúha na lamang ang pinatutulô.</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Súcat na ang tingnán ang lugaming + anyô</p> + <p class="verse">nitóng sa dálita,i, hindi macaquibô?</p> + <p class="verse">aacaing bigláng umiyác ang púsô</p> + <p class="verse">cong ualâ nang lúhang sa mata,i, + itúlô".</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"!Ay Laurang poo,i,! ¿baquit isinuyò</p> + <p class="verse">sa iba ang sintang sa aqui pangacò</p> + <p class="verse">at pinag liluhan ang tapát na púsó</p> + <p class="verse">pinang-gugulan mo nang lúhang tumuló?"</p> + </div> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Dusa sa puri cong cúsang siniphayò,</p> + <p class="verse">palasong may lasong natiric sa púsò;</p> + <p class="verse">habág sa Ama co,i, túnod na tumimò</p> + <p class="verse">aco,i, sinusunod niyaring panibughò".</p> + </div> + </div> + <p>Sa limang ito ay kay liwanag na napagkikilala ng dadalosdalos ng kahista. Sa + unang halimbawa ay ginamit ang salakot, sa lahat na, gayong hindi nararapat sa + ikalawa at ikatlong talata. Napagkikilalang huwag na di magkaroon lamang ay di na + kailangan kahi't papaano.</p> + <p>Gayon din ang ginawa sa ikalawa at ikatlo: pawang salakot din, gayong hindi + dapat sa katapusang talata ng ikalawa at sa ikatlo't katapusang talata ng ikatlong + halimbawa.</p> + <p>Sa ikapat na halimbawa—na pawang natatapus sa banayad na paimpit—ay + nasangkapan ng "gutural" o "grave" ang dalawang nauunang talata; nguni't pagdating + sa ikatlong talata at sa katapusan, dahil marahil sa sa wala nang madampot na + "gutural" ay isinumpal na ang bigla (agudo), kahi't na paano.<a name="Page_66" + id="Page_66" class='pagenum'>Páhiná 66</a></p> + <p>At sa katapusang halimbawa ay panay namang "grave" ang ginamit, kahi't hindi + nararapat sa katapusang talata. Siyang nadampot niya, at siyang ilinagay.</p> + <p>Kaya, sa bisa ng ganyang kagagawan, ang "puso" ay napalagay na + "púsô" sa ikatlong halimbawa, "púsó" sa ikapat at + "púso" sa ikalima. At ang "tulo" naman ay napalagay na "pinatu-lô" sa + ikalawang halimbawa, "i-túlô" sa ikatlo at "tumuló" sa + ikapat.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_26_69" id="Footnote_26_69"></a><a href="#FNanchor_26_69"><span + class="label">[26]</span></a> NAHIHIMBING. Sa "Kun sino ..." ay + "nalilibíng"; nguni't kay De los Santos at P. Sayo ay "nahihimbing" din.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_27_70" id="Footnote_27_70"></a><a href="#FNanchor_27_70"><span + class="label">[27]</span></a> INA-ING-AING. Sa iba ay "dinaingdaing". + Napaghahalatang kusang binago, pagka't sa mga bata na lamang ngayon nariringig ang + ganyan. At marahil ay sa bisa ng paniwalang mali iyan, kung kaya binago. Nguni't + ang katagang iyan ay di mali. Matanda na nga lamang at lipas na. Buhat sa "inaing", + na ang laman ng idinaraing ay "ina", gaya naman ng "aying" na "ay" ang nagiging + laman ng pagdaing.</p> + <p>Ayon kay G. Victor Baltazar, anak ng Makata, ay talagang "ina-ing-aing" ang na + sa matandang "Florante". Hindi "dinaing-daing."</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_28_71" id="Footnote_28_71"></a><a href="#FNanchor_28_71"><span + class="label">[28]</span></a> IPINABIGAY. Kay P. Sayo ay "ipinamigay", na isang + tunay na kamalian. Ang "ipinabigay" ay isang balangkas—na maaaring sabihing + "tatak Bulakan"—na gaya rin ng "pasuriin muna" ay di siyang karaniwan sa + ibang pook ng Katagalugan. Sa iba, ang "pasuriin" ay "kásuriin"; at ang + isa't isa ay anak ng "pakasuriin". Sa may dakong Bulakan ay "pa" ng panglaping + "paka" ang ginagamit, samantalang sa ibang dako naman ay "ka".</p> + <p>Ang "ipinabigay" ay di nariringig sa ibang dako, kundi ang + "ipinakabigaybigay".</p> + <p>Hindi dapat kaligtaang ang "ka" ay siya ring ginamit nina Del Pilar, sa pakling + "Caiigat cayo!", bilang tugon sa munting aklat ni Fray Rodriguez, na "Caiingat + Cayo!" laban sa mga aklat ni Rizal at iba't iba pa.</p> + </div> + <a name="Page_67" id="Page_67" class='pagenum'>Páhiná 67</a> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_29_72" id="Footnote_29_72"></a><a href="#FNanchor_29_72"><span + class="label">[29]</span></a> DUQUE ADOLFO. Ang "duque" ay isang maliwanag na + kamalian ng limbagan. Si Adolfo ay "Conde". Hindi "Duque".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_30_73" id="Footnote_30_73"></a><a href="#FNanchor_30_73"><span + class="label">[30]</span></a> "para n~g panaghóy ng nananambitan". Sa "Kun + sino ..." ay gaya ang nakalagay sa lugal ng "para"—na sa malas ay kusang + binago, upang wagasin ang pananagalog. Iginalang ni P. Sayo ang "para".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_31_74" id="Footnote_31_74"></a><a href="#FNanchor_31_74"><span + class="label">[31]</span></a> "na ang uica,i, "Laurang aliu niyaring budhî". + Sa "Kun sino ..." ay ganitong kamalian ang nakalagay: "ang wika ay !Larawangaliw + niyaring budhi!" Napaghahalatang ang "Larawan" ay kamalian lamang ng limbagan; + nguni't kinusa ang pagkakagawa ng "ang wika ay" ... sa lugal ng "na ang uica,i, + ..." Kay P. Sayo ay wala ring "na", at ang "ay" ay ginawang <span + class="u">ligazon</span> at ikinabit sa "wika".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_32_75" id="Footnote_32_75"></a><a href="#FNanchor_32_75"><span + class="label">[32]</span></a> "nan~gaca-tin~gala,t, parang naquinyig". Pilay. + Maliwanag na kamalian ng limbagan ang "naquinyig". Dapat basahing + "naquiquinyig".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_33_76" id="Footnote_33_76"></a><a href="#FNanchor_33_76"><span + class="label">[33]</span></a> GAPUS. Sa "Kun sino ..." ay "gapos" at kay P. Sayo. + Ang "gapus", na katimbang ng "nakagapos", ay siyang tumpak.</p> + <p>Sa sinusundang talata, ang katagang "mahapis" ay nakalagay na "mahahapis" kay P. + Sayo. Kaya, naging labis.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_34_77" id="Footnote_34_77"></a><a href="#FNanchor_34_77"><span + class="label">[34]</span></a> "Nang matumbasan co ang lúhà, ang + sáquit". Sa iba ay ganito naman: "Nang matumbasan ko ang luha nang sakit". + Ginawang "ang luhan nang sakit" ay pagkagandagandang "... ang lúha, ang + sáquit".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_35_78" id="Footnote_35_78"></a><a href="#FNanchor_35_78"><span + class="label">[35]</span></a> CALULUNURAN. Sa "Kun sino ..." ay "kalunuran" ang + nakalagay; kaya, naging pilay. At ang "pagcatungó" ay "pagkatungo" naman kay + P. Sayo. Tumpak ang "pagcatun~gó", pagka't "tun~gó" at di "tungo" ang + ibig sabihin. Pantay-mata na ang pagkakatungó ng araw. Inilalarawang parang + isang taong napakataas ang araw, at noong tumun~gó ay abot sa + pantay-matá ang lagay ng kanyang ulo. Napakagandang larawan!</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_36_79" id="Footnote_36_79"></a><a href="#FNanchor_36_79"><span + class="label">[36]</span></a> "ang sa pagcatali,i, liniguid n~g hirap". <a + name="Page_68" id="Page_68" class='pagenum'>Páhiná 68</a>Ganito rin + kay De los Santos at kay P. Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay ganito + naman—na ayon sa patotoo ng anak ni Balagtas ay mali—: "yaong + natataling linigid ng hirap". Sa malas ay walang malaking kaibhan ito sa nauna; + nguni't nagkakaibang totoo. Sa una ay kay liwanag na ibinabadhang ang hirap na + lumiligid sa nakatali ay anak ng pagkakatali, samantalang dito sa huli ay di + maliwanag na ganyan ang ibig sabihin.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_37_80" id="Footnote_37_80"></a><a href="#FNanchor_37_80"><span + class="label">[37]</span></a> "sa nan~ga-calabang maban~gís na hayop". + Ganito rin ang na kay P. Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay ganito naman: "sa mga + kalabang mabangis na hayop". Ginawang "mga kalaban" ang "nangacalaban".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_38_81" id="Footnote_38_81"></a><a href="#FNanchor_38_81"><span + class="label">[38]</span></a> "Halos nabibihay sa habág ang dibdib". Sa + iba't iba ay pawang "nabibihag"—sa lugal ng "nabibihay"—ang nakalagay. + Na, isang tunay na kamalian. Tama ang "bihay". Sinsay ang "bihag". At ang kahulugan + ng "bihay"—na isang salitang lipas na ngayon—ay "punit", bagama't + lalong matindi sa rito. Sa ngayon ay katimbang na ng "waray".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_39_82" id="Footnote_39_82"></a><a href="#FNanchor_39_82"><span + class="label">[39]</span></a> "ang aquing hinin~gang camataya,t, sáquit". Sa + Kun sino ..." ay ganito ang nakalagay: "ang aking hininga, kamataya't + sákit". Kay De los Santos ay ibang-iba: "no permitiste que trizas + hicieran—de mi cuerpo, vida y padecimientos" ang pagkakastila niya sa "at di + binaya-ang nagca-patíd-patíd—ang aquing hinin~gáng + camataya,t, sáquit". Napakalaya ang pagkakakastila. Nagkaroon ng "cuerpo" + (katawan)—na pinalitaw ng "trizas"—at nawalan ng "camatayan" + (muerto).</p> + <p>Kay P. Sayo naman ay ganito: "ang aking hininga'y kamataya't sákit". Ito + at ang sa "Kun sino ..." ay di wasto. Sapagka't ang isinisisi ay kung bakit di pa + pinaubayaang nagkapatidpatid ang kanyang hininga, na isang hiningang tunay na + kamatayan at sakit.</p> + <p>Sa balangkas na "at di binayaang nagkapatidpatid ang aking hininga'y kamataya't + sakit", dahil sa pagkakapalit ng mga <span class="u">ligazon</span> at sa pagiging + "y" ng "ng", ang kiyas ay nawala, tumamlay at naging mawigwig ang pangungusap; + samantalang puspos ng ganda ang "at di binayaang nagkapatidpatid ang aking + hiningang <a name="Page_69" id="Page_69" class='pagenum'>Páhiná + 69</a>kamataya't sákit"!</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_40_83" id="Footnote_40_83"></a><a href="#FNanchor_40_83"><span + class="label">[40]</span></a> HUARAN. Hindi "houaran". Nararapat daliriin ang + katagang ito, upang samantalahin na ang pagdaliri sa madlang salitang sa aklat na + ito ay paibaiba ang pagkakasulat. Ang "buan", "catuiran", "lualhati", + "sasaquián", "nanaquiát", "balaquiót", "hain", + "suliáp", "catauán", "quiás", "masiasat", + "díatà", "mapataniag", "mag-adia", atbp., ay pawang may mga "bagong + damit na ibang-iba ang tabas sa piling ng karamihang pawang tabas noong + 1834"—na bagong kasisilang ang "Florante". Ibig naming sabihi'y ang ganyang + pagkakasulat—na ibang ibang-iba sa karamihan—ay pawang gawa na lamang + ng limbagan o ng kahista, noong 1861. Hindi ganyan ang sa noong 1834. Ang "bouan", + "catouiran", "catao-an" atbp., ay siyang sa matandang paraan, na ginamit ni + Balagtas sa kabuuan ng aklat, at ang nangadaliri sa una ay pawang kabaguhan na + lamang sariling gawa ng kahista. Dito napaghahalatang nang mga araw na yaong + lumabas ang siping ito—1861—ay nakikipangagaw na sa datihang paraan ang + kaparaanang inabutan at binago naman ng ating Rizal at nina Dr. Pardo de Tavera: + bagong kaparaanang siyang tinanggap at pinairal ng "Katipunan" at ng + Panghihimagsik, at sumapit hanggang sa mga araw na ito. Hanggang sa mga araw na + ito, ang aming sabi, at ito ay di tunay na wasto. Napakarami ang mga kabaguhang + nairagdag kina Rizal, nitong mga huling panahon, at sa mga kabaguhang ito ay may + napatay pa ang bagong pasok ng mabunying Mariano Ponce, atbp. Ang pagbabagobagong + dinanasan ng ating Ortograpia ay isang bagay na napakalawig isaysay. Kaipala'y + walang ibang kahambing sa kasaysayan ng iba't ibang wika sa Daigdig. At iyan ang + tatangkain namin sulatin sa mga darating na araw. Lubhang kailangan, na matalos ng + lahat.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_41_84" id="Footnote_41_84"></a><a href="#FNanchor_41_84"><span + class="label">[41]</span></a> "sa gauâ at uica,i, dí mahuhulihan". + Ganito rin, sa malas, ang na kay De los Santos; nguni't sa "Kun sino ..." at kay P. + Sayo ay "nahuhulihan" ang nasa mahuhulihan".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_42_85" id="Footnote_42_85"></a><a href="#FNanchor_42_85"><span + class="label">[42]</span></a> "n~g magandang asal ng amá co,t, iá." + Maliwanag na kamalian ng kahista ang "iá", na dapat basahing + "iná".</p> + </div> + <a name="Page_70" id="Page_70" class='pagenum'>Páhiná 70</a> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_43_86" id="Footnote_43_86"></a><a href="#FNanchor_43_86"><span + class="label">[43]</span></a> "Ang pagcatutu co,i, anaqui himalâ". Kay P. + Sayo ay may pang-ugnay na "y" ang "anaqui"; at ito'y mapaghahalatang mali. Ang mga + "anaqui" ni Balagtas ay di ginagamitan ng <span class="u">ligazon</span>.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_44_87" id="Footnote_44_87"></a><a href="#FNanchor_44_87"><span + class="label">[44]</span></a> "Minulan ang galí sa pagsasayauan". Sa "Kun + sino ..." at kay P. Sayo ay nakalagay ang "galit" sa lugal ng "galí", na + tunay na malingmali. Bakit magiging "galit" ang pagkakatuwa, na sinimulan sa + sayawan? Ang "galí" ay isang salitang matanda, na ang kahulugan ay "burco" + (gaya ng pagkakastila ni De los Santos) o di kaya'y "alborozo", "alivio" o + "consuelo" sa wika ni Cervantes. Ang "galí" ay ang ingay na bunga ng + kagalakan, ang pulot at gata ng pagkakatuwa at paglilibang ng marami. Sa ibang + kataga ay "galí" rin ang aliw at kaligayahan. Maaari na nating ituring, na + patay na ngayon ang katagang iyan. Kahinahinayang!...</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_45_88" id="Footnote_45_88"></a><a href="#FNanchor_45_88"><span + class="label">[45]</span></a> NIYAONG. Hindi "niyang", gaya sa iba. Isa rin iyang + "malabalagtas" na sukat, na labis man sa pagkakasulat ay di naman sa + pamimigkas.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_46_89" id="Footnote_46_89"></a><a href="#FNanchor_46_89"><span + class="label">[46]</span></a> NIYARING. Sa "Kun sino ..." ay "yaring". Sadyang + pinutlan marahil, dahil sa labis na sukat—dahil sa ortograpia!</p> + <p>Isa pa ring "malabalagtas" na sukat iyan—na di nagpipitagan sa "kumpas ng + ortograpia" kundi sa "kumpas ng prosodia".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_47_90" id="Footnote_47_90"></a><a href="#FNanchor_47_90"><span + class="label">[47]</span></a> "pailag-ilagang parang baselisco". Sa "Kun sino ..." + ay "t" ang nakaugnay sa "pailag-ilagan", na isang tunay na kamalian.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_48_91" id="Footnote_48_91"></a><a href="#FNanchor_48_91"><span + class="label">[48]</span></a> "súcat na ang titig na matáy sa + iyó". Ang "matáy" ay naging "matá" kay P. Sayo, na may <span + class="u">ligazon</span> "y"; at ang "namatáy sa iyó" ay naging "ang + matay sa iyo" sa "Kun sino ...".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_49_92" id="Footnote_49_92"></a><a href="#FNanchor_49_92"><span + class="label">[49]</span></a> "sa Crotonang baya,i, ..." Kay De los Santos at sa + "Kun sino ..." ay "reino" ang nakalagay sa "bayan"; nguni'y kay P. Sayo ay bayan + din.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_50_93" id="Footnote_50_93"></a><a href="#FNanchor_50_93"><span + class="label">[50]</span></a> "ay magcacalisiyâ". Sa "Kun sino ..." ay <a + name="Page_71" id="Page_71" class='pagenum'>Páhiná 71</a>ginawang + "magkakalisya". Inalis ang "i". Dahil sa labis sa bilang ng pagkakasulat. At kay P. + Sayo, bukod sa iniklian na ay ginawa pang "n" ang "m".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_51_94" id="Footnote_51_94"></a><a href="#FNanchor_51_94"><span + class="label">[51]</span></a> BUCAS. Sa iba ay "araw" ang nakalagay. Na isang + kamalian. At mali, sapagka't sa dakong unahan ay may ganitong saad: "Salamat at + niyaóng sa quinabucasan—hucbo co,i, lalacad sa Crotonang bayan"; kaya, + tama ang "Dumating ang búcas". Hindi dapat baguhin.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_52_95" id="Footnote_52_95"></a><a href="#FNanchor_52_95"><span + class="label">[52]</span></a> ALIU. Maliwanag na kamalian. Tama ang "alin" na nasa + "Kun sino ..." at kay P. Sayo.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_53_96" id="Footnote_53_96"></a><a href="#FNanchor_53_96"><span + class="label">[53]</span></a> AROPOS. Maliwanag na kamalian ng limbagan. "Atropos" + ang ibig sabihin.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_54_97" id="Footnote_54_97"></a><a href="#FNanchor_54_97"><span + class="label">[54]</span></a> NACATIGHÁO. "Natitighaw" sa "Kun sino,.." at + kay P. Sayo naman ay "katitighaw".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_55_98" id="Footnote_55_98"></a><a href="#FNanchor_55_98"><span + class="label">[55]</span></a> NAG-AAGAUANG. Walang <span class="u">ligazon</span> + "g" sa "Kun sino ..." at linagyan naman ng kuwit (coma) ni P. Sayo sa lugal ng + <span class="u">ligazon</span>.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_56_99" id="Footnote_56_99"></a><a href="#FNanchor_56_99"><span + class="label">[56]</span></a> NAGDALAMHATI. Sa "Kun sino ..." ay + "nagpipighati".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_57_100" id="Footnote_57_100"></a><a + href="#FNanchor_57_100"><span class="label">[57]</span></a> BAGONG. Sa iba ay + "boong" ang nakalagay.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_58_101" id="Footnote_58_101"></a><a + href="#FNanchor_58_101"><span class="label">[58]</span></a> GUBA,T, ... Maliwanag + na kamalian ng limbagan. Dapat basahing "gúbat".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_59_102" id="Footnote_59_102"></a><a + href="#FNanchor_59_102"><span class="label">[59]</span></a> "cahit bahag-yâ + na macaquitang landás". Sa "Kun sino" ay ganito: "Kahít bahagya ng + makita ang landas". At ganito naman kay P. Sayo: "kahi't bahagya na makita ang + landas".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_60_103" id="Footnote_60_103"></a><a + href="#FNanchor_60_103"><span class="label">[60]</span></a> "ang caniyang + búhay na cahabág-habág". Ganito rin ang na kay P. Sayo; + nguni't ang sa "Kun sino,.." ay napalitan ng "at pagkawakawak" ang "na + cahabag-habág".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_61_104" id="Footnote_61_104"></a><a + href="#FNanchor_61_104"><span class="label">[61]</span></a> "Aniya,i, sa + madláng guerrang pinagda-anan". Ganito rin halos ang kay P. Sayo, at ang + tanging ikinaiiba ay ginawang <span class="u">ligazon</span> "y" ang "ng" sa + "guerra"; nguni't sa "Kun sino" ay "dinaanan" naman <a name="Page_72" id="Page_72" + class='pagenum'>Páhiná 72</a>ang nakalagay. Ito ang tama, sa palagay + namin, bagama't ang pagkasulat ng "pinagda-anan" ay nagpapakilalang lalong matanda + ito kay sa "dinaanan" at wari'y hindi kamalian lamang ng limbagan. Sa malas nga ay + "pinagda-anan" ang tunay na titik ni Balagtas, at kaya nga lamang maaaring + pag-alinlanganan ay dahil sa kalabisan ng pantig. Nguni't di baga labis din yaong + nangasa unahang: "na quinalalaguián" at "sa masayáng doon~gan"? At + kung sa dalawang ito'y napatalisod si Balagtas ay bakit di maaaring napatalisod din + sa "guerrang pinagda-anan"?</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_62_105" id="Footnote_62_105"></a><a + href="#FNanchor_62_105"><span class="label">[62]</span></a> DIANA,I, ... Sa iba ay + walang <span class="u">ligazon</span> "i".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_63_106" id="Footnote_63_106"></a><a + href="#FNanchor_63_106"><span class="label">[63]</span></a> "Ano pa,t, pinalad na + aquing dinaig—sa catiyaga-an ang púsong matipíd". Sa iba ay + "nang pusong matipid" ang nakalagay, na isang tunay na kamalian. Kaya, naging + patumbalik. Ang napalarang daigin sa katiyagaan ni Aladin ay ang pusong matipid ni + Flerida. Kaya, tama ang "ang".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_64_107" id="Footnote_64_107"></a><a + href="#FNanchor_64_107"><span class="label">[64]</span></a> "May anim na n~gayong + taóng ualang licat". Ganito rin ang kay P. Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." + ay nagkapalit ng lagay ang "n~gayong" at "yaóng", at lumabas na + humál.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_65_108" id="Footnote_65_108"></a><a + href="#FNanchor_65_108"><span class="label">[65]</span></a> "nang suyò nang + harì"". Sa iba ay "sa suyo nang hari", at siyang tama.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_66_109" id="Footnote_66_109"></a><a + href="#FNanchor_66_109"><span class="label">[66]</span></a> "at nang ma-iligtas ang + búhay nang ibig". Sa "Kun sino ..." ay "maligtas" ang nakalagay; kaya, + naging pilay; at upang malunasan ang kapilayang ito ay dinagdagan naman ng "nga" ni + P. Sayo; "at nang maligtas nga ..."</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_67_110" id="Footnote_67_110"></a><a + href="#FNanchor_67_110"><span class="label">[67]</span></a> NAGHUNOS. Sa iba ay + "naghugos"; at ito ang tumpak. Sinsay, at di kapit, ang "naghunos".</p> + <p>Nguni't, sino kaya sa atin ang makapagsasabing nang panahon ni Balagtas ay di + wasto iyan? Sino ang makatitiyak, na noong panahong yaon ay may kahulugan ding gaya + ng angkin ngayon ng "hugos" ang katagang "hunos": katagang sadyang may kung ano + anong kahulugan ay ibig sabihin, magpahangga ngayon? At sino sa atin ngayon ang + makapagsasabing tahasang hindi isang <a name="Page_73" id="Page_73" + class='pagenum'>Páhiná 73</a>salitang bago ang "hugos", na umuri + lamang sa "hunos"? At sino sa ating nagsisipagsuri ngayon sa wika natin ang + makapagpapasinungaling sa maaaring sapantahain ng kahi't sino, na iyang "hugos" ay + isa lamang kamalian ng "hunos", at dahil sa napapasok at nagkasalin-salin na sa + iba't ibang palimbag ng "Florante" ay naging palasak na tuloy at naging isa nang + wastong salita, dahil sa bisa ng kabuniyan ng "Florante"?</p> + <p>Sa wika, gaya rin naman ng sa iba't ibang bagay ay nagbabagobago ang lahat. At + sa pagbabagobagong iyan ay may mga bagay na nagkakaibaiba ng pangalan, at may mga + salita namang nagkakaibaiba ng kahulugan.</p> + <p>At parang katunayan ay maitatanong natin; ano at saan galing ang "halip"? + Laláng lamang. Parang kinuha lamang sa "hulip"—na ang kahulugan ay + ilagay ang isang bagay sa dating kinalalagyan ng ibang nawala o nasira. Hinuhulipan + o linalagyan ng mga panibagong bulubod ang gayon o ganitong bagong tanim na palay, + na sinira ng agos ng tubig; at hinuhulipan din ang atip na butasbutas na at sira. + At sa "hulip" na iyan linaláng ang "halip"—na siya ngayong + nakikipangagaw na sa kastilang "lugar" o "lugal", sa pangungusap na ganito, + halimbawa: "Sa lugal na papagsarilinin at di't kundi bagkus pang binigtihan ng + pagasa."</p> + <p>Gaya na lamang ng "Makata": ano ito? Sa dati'y "mapagkatakata", mapagsalita ng + kung anoanong di katotohanan, mapaglubid ng buhangin, ang kahulugan: na isang + katagang mahalay na ikapit sa Poeta. "Mangangatha" at "manunula" ang tawag noong + araw sa poeta. Nguni't ginawang "makata"—buhat sa "makatha" na kawangis ng + "mapagkatakata"—, at ang kabalbalan ay naging isa nang tunay na salitang + tumpak.</p> + <p>May hihigit pa ba sa kabalbalan ng "lalawigan"? (Sa isang kasulatang matanda + (1865) ay nakita kong ginagamit ang katagang ito. Nito lamang buwan ng Hulio 1938 + nabasa ko.-C. R.). Ang katagang iyan, na "puerto" ang ibig sabihin, ay nagkaroon na + ngayon ng kahulugang "provincia". At bakit? Dahil din sa kamalian. Naging sukat ang + pagkakagamit sa panahon ng Himagsikan ng "lalawigan ng<a name="Page_74" + id="Page_74" class='pagenum'>Páhiná 74</a> Kabite" upang ipagkamaling + "Provincia" ang ibig sabihin ng "lalawigan", at ang kamaliang iyan ay naging + palasak na at nagkaroon ng ibang kahulugan. Tama ang "lalawigan ng Kabite" + sapagka't talagang "puerto" ito; nguni't sabihing "lalawigan ng Bulakan", + halimbawa, ay isang tunay na kabalbalan. At ang kabalbalang iyan ay tama at tumpak + na ngayon.</p> + <p>Ganyan din ang masasabi sa "aklat". Ginawang "libro" ang "aklat", kahi't hindi + tama, pagka't "aklatan" ang "libro", at wasto na ngayon. Ang "aklatan" ay ginawa + namang "biblioteka" at "libreria", at tama na rin ngayon.</p> + <p>Ang "talikala" ay "Tanikala" na ngayon, ang "lupong" ay "lupon" na, ang "tangso" + ang "tanso", ang "taliba" (talibahan, salitang naging palasak nang sabihing: + "talibaan" sa lugal ng "talibahan"). Ang "iklog" ay kasalit ng "itlog", ang "ista" + ng "isda", ang "maselang" ng "maselan", ang "kaanak" ng "ának" o "angkan", + ang "kaagad" ng "agad" o "agadagad", ang "gaang" ng "gaan"; at ibig nang + makipagkamali ng "laan" sa "taan", ng "takda" sa "tadhana", ng "kagalawad" sa + "kagawad", ng "alumana" sa "alintana", ng "tagapaglaganap" sa "tagapamansag" o + "tagasiwalat", ng "kabulastugan" sa "kabalbalan", atbp.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_68_111" id="Footnote_68_111"></a><a + href="#FNanchor_68_111"><span class="label">[68]</span></a> "Ano pa n~gayóng + gúbat na malungcót". Magkakabit ang "n~gayaóng": maliwanag na + kamalian. Sa "Kun sino ..."ay "ano pa ngat yaong ..." at sa palimbag ni P. Sayo ay + "ano pa at ayaong" ...</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_69_112" id="Footnote_69_112"></a><a + href="#FNanchor_69_112"><span class="label">[69]</span></a> "macailang + hintóng canilang malimot". Kay P. Sayo ay "nalimot; at sa "Kun sino ..." at + iba pa ay "makaitlo" ang nasa "macailán". May palagay kaming ito ang tama, + at mali ang "makaitlo". Si Balagtas ay di kaibigan ng mga tinatawag nating "viciso + de dicción". Ang "makaitlo" ay kahambing din ng "makaipat" at "makainom", na + pawang likha lamang ng mapaglarong dila, sinsay sa tumpak na pagbabalangkas, at + pinsang buu ng mga "buo". "nuon", "puon", "suob", "duon", "lieg", "luok", "suot", + atbp.; mga katagang hinlog na malapit ng mga "maselang", "magaang", "sangla", + "sanghi", "bungmasa", "ungmayaw", "kungmain", "iyuna", "iyalinsunod", atbp.<a + name="Page_75" id="Page_75" class='pagenum'>Páhiná 75</a></p> + <p>Makaitlo! Bakit di naman sabihing "makailawa"?</p> + <p>Makaipat! At bakit di naman "makailima"?</p> + <p>Makainem! Ano nga at di naman "makaipito", "makaiwalo" at "makaisiyam"?</p> + <p>Bakit nga hindi naman? Ano ang sanhi?</p> + <p>Dili iba kundi sapagka't sa iba't iba ay mahirap na palunduin o papagduyanin ang + dila. Sa ikalawang pantig lamang, buhat sa hulihan, nakapaglalaro ang dila, at di + maaaring gawing "makailima" o "makaiwalo" sapagka't dalawa pang pantig ang nasa + hulihan. Hindi naman magawang "makaliima", "makapiito", "makawailo" at + "makasiiyam", sapagka't "magdidilang intsik" na naman.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_70_113" id="Footnote_70_113"></a><a + href="#FNanchor_70_113"><span class="label">[70]</span></a> "cong aco,i, + magbalík na may hocbong dalá". Maliwanag na mali rito ang "aco,i, " + ...Dapat basahing "icao", gaya ng sa iba. Kay P. Sayo, ang "ikaw" ay sinundan ng + "ay", kaya lumabis sa bilang.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_71_114" id="Footnote_71_114"></a><a + href="#FNanchor_71_114"><span class="label">[71]</span></a> NA. Sa iba ay "ang" ang + nasa "na".</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_72_115" id="Footnote_72_115"></a><a + href="#FNanchor_72_115"><span class="label">[72]</span></a> ITONG. Ang katagang ito + ay "yaong" sa iba.</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_73_116" id="Footnote_73_116"></a><a + href="#FNanchor_73_116"><span class="label">[73]</span></a> NAUICA. Sa iba ay + naging "winika". Yaon ang lalong tumpak, pagka't sa dagsa ng kaligayahan ay di + sinasadya, kundi parang bunga at atas lamang ng sigaw ng puso, ang "nauica" o + naisigaw ay "Viva si Florante!"....</p> + </div> + <div class="footnote"> + <p><a name="Footnote_74_117" id="Footnote_74_117"></a><a + href="#FNanchor_74_117"><span class="label">[74]</span></a> NAGCA-CASING-SINTA ... + Sa "Kun sino ..." ay "magkasing sinta". Pilay. At nagkaroon ng ibang kahulugan. Sa + "magca-casing-sinta" ay sina Florante't Laura at sina Aladi't Flerida ang ibig + sabihin; nguni't dahil sa pagiging "magkasing sinta" ay dalawa lamang ang lumabas + at di apat.</p> + </div> + <br /> + <br /> + + <p>Narito ang ilang paliwanag, na maaaring ituring na "galó" lamang, kung baga + sa bigas, ng napakaraming sukat na daliriin, kung isusumag ang sipi naming ito sa + iba't iba pa. Maaaring sabihin, pagka't siya namang <a name="Page_76" id="Page_76" + class='pagenum'>Páhiná 76</a>totoo, na ang tanging pinagsumagan ay ang + "Kun sino ..." na siyang kahulihulihang lumabas noong mapasakamay namin ang + "Florante" nina G. Alfonso Mendoza; at sakali mang nabanggit dito ang palimbag ni G. + P. Sayo at ang kay G. De los Santos ng sapagka't kaharap na lamang namin ngayon.</p> + <p>Ano pa nga't kung pagtitiyagaang isumag pa sa palimbag ni G. Sayo, at ayon sa isa + lamang pagbasang ginawa namin, ay makikita ang di mabilang na pagkakaiba. Ang sa "Kun + sino ..." ay tila sipi sa "Florante" o sumag sa iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera, na + binago nga lamang ang pagkakasulat, ayon sa bagong ortograpia. Ang nasabing + "Florante" ay limbag noong 1870; na may siyam na taong kahulihán lamang sa + sinipi namin. At kung sa loob lamang ng siyam na tao't nagkaroon na ng di mabilang na + "kabaguhan", saan di nga lalo na sa mga linimbag nang mga taong huli sa 1870? Kaya, + mapaghahaka na natin kung gaano ang kaibhan ng "Floranteng" ito sa mga lumitaw nitong + mga huling panahon!</p> + <p>At ang pagkakaibaiba ay di dapat ipagtaka, kung aalagataing maging sa siping itong + lumabas nang 1861, gayong buhay pa si Balagtas ay kay dami na rin ng kaibhan, sa + pagkakasulat. At maging kami man naman, gayong pinakaingatan na ang pagsipi, ay di pa + rin kami lubos na panatag. Hindi rin namin mapangahasang sabihing tahasan at ng boong + tigas, na ito'y walang kamalimali, hindi na sa pagkalimbag ngayon, kundi maging sa + pagkasipi na lamang namin.</p> + <p>Nag-aalinlangan din nga kami. At bakit? Sapagka't sa siping ito ay napuna namin + ngayong may lumabas na "isinusuob", "voces", "muog", na sa palagay namin ay gawa + lamang ng isang pagkakaligta. Hindi namin matiyak ngayon, kung ang "voces" ay sadyang + nasa "Floranteng" sinipi namin. May paniwala kami ngayong iyan ay nakuha lamang sa + "boses" ng nasa "Kun sino ..." at bagama't nabago namin ang "b" ay nakaligtaan na ang + unang "s" at di nagawang "c". At ang paniwalang ito ngayon ay lalong pinagtitibay ng + mga kasalit na "voces" sa iba't ibang dako. Ni noong 1861 man ay wala tayong + makikitang "voces". Tunay man ngang marami ang binago noon ng kahista—gaya ng + "balac-yot", "datapoua", "loualhati",<a name="Page_77" id="Page_77" + class='pagenum'>Páhiná 77</a> "catouiran", "catao-an'", "hayin", + "bitoin", "hocbo", "muc-ha", "caniya", "ayauan", "ac-yat", "cong", "condi", atbp. na + ginawa niyang "balaquiot", "hucbo", "mucha", "cania", "aiuan", "aquiat", "cun" at + "cundi",—ay mapaninibulusan nating hindi niya mapagkakamalang gawing "voses" + ang "voces". Kaipala'y isa rin niyang kamalian—sakaling hindi amin, na parang + nagagad na lamang namin sa "Kun sino ..."—ang "suob" at "muog"; nguni't ang + "voces" ay aming kamalian marahil. Nagagad nga lamang sa "Kun sino ..." gaya ng + pagkagagad sa dalawang huling "muog" at "suob". Ang dalawang salitang ito ay lalik ng + mapaglarong pamimigkas, na kasamahan ng "buo", "nuon", "punon", "lieg", "puot" at + iba't iba pang walangwala sa mga panahong yaon ni Balagtas. Saan mang matatandang + awit at kurido ay di makakikita ng "muog", "hucbo" atbp., kundi "moog" at hocbo". Isa + pang bagay, na dapat mapansin, ay ang mga katagang: SAGLIT-SAGLIT, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"dini sa li-ig co,i cúsang isasabit</p> + <p class="verse">tuhog na bulaclac sadyáng saglit-saglit" ...</p> + </div> + </div> + <p>LUHA, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"sa m~ga palayao ni amá,t, arugâ"</p> + <p class="verse">malaquing palad co,t, matamís na luhâ".</p> + </div> + </div> + <p>MAG-AALA-ALA, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ito ang mapaít sa lahat nang dusa,</p> + <p class="verse">!sa aquin ay sino ang mag-aala-ala"</p> + </div> + </div> + <p>NANG, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan,</p> + <p class="verse">lason sa pusô mo nang hindi binyagan"...</p> + </div> + </div> + <p>ANAQUI,T, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Pag ibig anaqui,t, aquing naquilala</p> + <p class="verse">di dapat palac-hin ang bata sa saya"...</p> + </div> + </div> + <p>UALANG, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá</p> + <p class="verse">ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa".</p> + </div> + </div> + <p><a name="Page_78" id="Page_78" class='pagenum'>Páhiná 78</a> UICA,I, + sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"cundî ang uica,i, "icao na umagao</p> + <p class="verse">nang capurihan co,i, dapat cang mamatáy".</p> + </div> + </div> + <p>HOMIHIP, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"homihip ang han~gi,t, agád mahiualáy</p> + <p class="verse">sa pasig Atenas ang aming sasaquián".</p> + </div> + </div> + <p>MAGCATOTOO, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"aniya,i, bihirang balita,i, magtapát</p> + <p class="verse">cong magcatotoó ma,i, marami ang dagdág".</p> + </div> + </div> + <p>NAGLALATHALA, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"na naglalathalà sa sangsinucuban</p> + <p class="verse">nang capurihán co at capangyarihan".</p> + </div> + </div> + <p>NADARARANG, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng</p> + <p class="verse">sa nin~gas nang sintang bago cong naticmán".</p> + </div> + </div> + <p>NA UNANG, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dito co naticmán ang lalong hinagpís,</p> + <p class="verse">higuit sa dalitang na unang tini-ís"...</p> + </div> + </div> + <p>NGUNI,I, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"N~guni,i, cun ang ó-o,i, dî man binitiuan</p> + <p class="verse">naliuanagan din sintang nadidimlán".</p> + </div> + </div> + <p>PAGTULOG, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"dapoua,t, ang baya,i, tat-long arao halos</p> + <p class="verse">na nacalimutan ang gauíng pagtulog".</p> + </div> + </div> + <p>ACA,I, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil</p> + <p class="verse">sa paá nang isang bundóc na maban~gin"...</p> + </div> + </div> + <p>TAUAGIN, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Pan~gimbuló niya,i, lalo nang nag-álab</p> + <p class="verse">nang aco,i, tauagin tangulan n~g Ciudad"...</p> + </div> + </div> + <p><a name="Page_79" id="Page_79" class='pagenum'>Páhiná 79</a> CORONA, + sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy</p> + <p class="verse">dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal".</p> + </div> + </div> + <p>AQUIN, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dî binig-yang daang aquing pang mabunot</p> + <p class="verse">ang sacbát na cáliz at maca-pamoóc."</p> + </div> + </div> + <p>BAYAAN, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"!ay Amá co! ¿baquit...? !ay Fleridang toua!</p> + <p class="verse">catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa".</p> + </div> + </div> + <p>MAGTA-ANANG, sa</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"aquing na-acalang magdamit guerrero</p> + <p class="verse">cúsang magta-anang sa Real Palacio".</p> + </div> + </div> + <p>Tungkol sa "sagli-saglit" ay di kaya kahalintulad iyan ng salitang "hugos"? O + lalong maliwanag: ang "g" kaya riyan ay di katulad lamang ng "g" sa "hugos"—na + naging isa lamang kamalian, at kamaliang sa bisa rin ng kabunyian ng "Florante" ay + nagkaroon na tuloy—ang "saglit"—ng kahulugang walang pinag-ibhan ngayon + sa "salit"? Walang pinag-ibhan, ang aming sabi, at ang ganito ay di lubhang wasto. + Nararapat ipaliwanag, na ang di pagkakaiba ay ayon lamang sa ilan diyan. Sa ganang + kanila, ang "saglit" at ang "salit" ay iisa rin, gaya ng pagkakaisang kahulugan ng + "alumanahin" at "alintanahin", ng "kagalawad" at ng "kagawad", ng "umahon" at ng + "lumusong", atbp. Nguni't sa katotohanan ay iba ang "saglit" at iba naman ang + "salit". Ang una ay kasinghulugan halos ng "sandali", bagama't ang "salit"—ay + kasingkahulugan naman ng "halo", o ng "kasama", o ng "ibaiba".</p> + <p>Kaya, ang "saglit-saglit" sa tulang: "dini sa li-ig co,i, cusáng + isasabit—tuhog na bulaclac sadyang saglit-saglit" ay isang kamalian lamang ng + "salit-salit"—na napasukan lamang ng "g", at ang kamaliang iyan ay hindi na + nabago, nanatili na sa habang panahon, hanggang sa dahil nga sa kabunyian ng + "Florante" ay<a name="Page_80" id="Page_80" class='pagenum'>Páhiná + 80</a> naging sanhi na tuloy ng pagkakaroon ng kahulugang gaya rin ng "salitsalit" o + "sarisari".</p> + <p>Tungkol sa "luha" ay ganito rin ang na kay P. Sayo; nguni't kay De los + Santos—"grande seria mi suerte y <span class="u">harto</span> + apetecible"—at sa "Kun sino ..." ay "lubha" ang nakalagay....</p> + <p>"malaking palad ko't matamis na lubha" ... na napaghahalatang kay liwanag na + kamalian. At mali, sapagka't "luha" nga lamang "ang ualang patid na ibinabaha nang + mga matá" ni Aladin. Anya:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Cun ang ualang patid na ibinabahá</p> + <p class="verse">n~g m~ga matá co,i, sa hinayang mulà</p> + <p class="verse">sa m~ga palayao ni amá,t, arugà</p> + <p class="verse">malaquíng palad co,t, matamis na luhà".</p> + </div> + </div> + <p>Nariyan nga ang isa pang salitang napasukan ng isang malikot na "b", na ipinag-iba + ng kahulugan, at kaibhang mahirap na mahalata, kung walang ibang siping + mapagtutularan.</p> + <p>Tungkol sa "mag-aala-ala": ito ang kay hirap na kilalanin. Hindi natin malaman + kung talagang iya'y kasamahan lamang ng mga "kinalalagi-an" at "doon~gan", na kay + hirap hinagaping kamalian lamang ng kahista, o kung tunay na kamalian nga lamang + nito. Lalo't kung ganyang ang pagkakasulat—"mag-aala-ala"—balangkas + matanda at kauri ng "catao-an", "muc-ha" at iba't iba, ang alinlangan ay maaaring + laktawan sa pamamagitan lamang ng pag-aming iyan nga ay kinatisuran lamang ni + Balagtas. Nguni' t hindi naman kaya "mag-aalala" ang diya'y nakalagay? Hindi kaya + ganito ang pagkakatula?:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ito ang mapait sa lahat nang dusa</p> + <p class="verse">¡sa aquin ay sino mag-aala-ala!"</p> + </div> + </div> + <p>O ang "sino ang" ay di kaya "sinong" upang basahin namang gaya ng na kay P. + Sayo?:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Ito ang mapait sa lahat nang dusa</p> + <p class="verse">¡sa aquin ay sinong mag-aala-ala!"</p> + </div> + </div> + <a name="Page_81" id="Page_81" class='pagenum'>Páhiná 81</a> + <p>Tungcol sa "nang", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan,</p> + <p class="verse">lason sa pusô mo nang hindi binyagan"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ay "ang" ang nakalagay kay De los Santos at sa "Kun sino ..."; + nguni't sa aming sipi at kay P. Sayo ay "nang" ang nakalagay. Isa rin itong mahirap + pasiyahan. Walang alinlangang ang "ang" ay lalong maliwanag—(lason sa puso mo + ang hindi binyagan)—at kasingliwanag ng "sa" sa saad na:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ang di nabalinong matibay kong dibdib</p> + <p class="verse">sa suyo ng hari, bala at paghibik"....</p> + </div> + </div> + <p class="noind">na ipinalit ng "Kun sino ..." sa "ng" na nauuna sa "suyo"; wala + ngang alinlangang ang dinadaliring "ang" ay kasingliwanag ng "sa"; nguni't hindi + kaliwanagan, ayon sa pangwatas natin ngayon, ang dapat na papaghariin, kundi ang + katotohanang ginawa ni Balagtas. Para sa atin ngayon ay may ilang nadadaliri tayong + malalabo sa ating pangwatas, gaya halimbawa niyaong nagsisimula sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Parang naririn~gig ang laguì mong uica"</p> + </div> + </div> + <p class="noind">at niyaong "maglilong lácad" sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"¿cagandaha,i, báquit dî + macapagcalág</p> + <p class="verse">nang pagca capatid sa maglilong lácad?"</p> + </div> + </div> + <p class="noind">at saka niyaong:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"¿dili ang dan~gal mong dapat na lin~gapin</p> + <p class="verse">mahiguit sa ualáng cagandaha,t, ningning?"</p> + </div> + </div> + <p class="noind">lalo na yaong biglaang isinaksak na lamang at sukat, na parang + panauhing sumipot na lamang at sukat, walang ano mang kapasapasabi at ni hindi man + lamang nagbigay ng "magandang araw", na:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"!cung anó ang taás, n~g pagcadaquilâ</p> + <p class="verse">siyaring lagapác namán cong marapá".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">na ginawang pangdulo sa tulang nagsisimula sa: "Ito ay hámac + pa bagáng sumansalà ...?"<a name="Page_82" id="Page_82" + class='pagenum'>Páhiná 82</a></p> + <p>Ang lahat ngang iyan ay pawang tila hindi wasto, sa ganang atin ngayon, at tila + malabo. Hindi wasto ang pagsipot at sukat nitong kasabihang panghuli; hindi wasto, sa + kahulugang di dapat mapaugnay sa mga sinusundan; at ang nangauuna naman ay malalabo + sa atin ngayon, hindi maliwanag. Nguni't gayon pa man ay karapatdapat na igalang, + huwag baguhin, pabayaan sa datihang lagay.</p> + <p>Kaya, malabo man nga ang "nang", at lalo man ngang maliwanag ang "ang", iyang + "nang" na iyang naging "ang" sa "Kun sino ..." ay tila dapat ding igalang. Hindi + kailangan kung malabo man. Anong malay natin kung maliwanag iyan sa kanilang + pagbabalangkas noong araw? Saka, ang "nang" diyan ay maaaring itinatalamitan ni + Balagtas sa "candun~gan", at ang ibig niyang palitawing lason ay hindi ang "di + binyagan"—ang moro—kundi ang "candun~gan ng hindi binyagan"—ang + kandungan ng morong sa malas ay kinasusuklaman ni Florante.</p> + <p>Tungkol sa "anaqui,t,"—may <span class="u">ligazon</span> "t"—ay ito + ang tanging "anaqui", na ginamitan ng pang-ugnay ni Balagtas, sapagka't talagang + garil, pag hindi linagyan. Hindi nga maaaring sabihin ang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Pag ibig anaqui aquing naquilala"....</p> + </div> + </div> + <p class="noind">subali't sa iba't ibang nasangkapan ng katagang iyan ay hindi + nangailangan ng ano mang pang-ugnay ó <span class="u">ligazon</span>.</p> + <p>"Tungkol sa Ualang", sa saad na:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá</p> + <p class="verse">ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ang "ualang" naririyan ay "balang" sa iba't iba. Aywan natin kung + alin diyan ang tumpak; at kung aalagataing sa talatang iya'y may isa pang katagang + napaiba rin kay sa nangasa ibang "Florante" ay lalo na tayong mag-aalinlangan. Hindi + nga lamang "ualang" ang napapaiba, kundi gayon din naman ang "bago,i,"—na sa + iba, ay walang pang-ugnay. "Bago" lamang ang nakalagay, gayon sa "Kun sino ...", + gayon sa palimbag ni P. Sayo.<a name="Page_83" id="Page_83" + class='pagenum'>Páhiná 83</a></p> + <p>Tungkol sa "uica,i," sa sabing:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"cundî ang uica,i, "icao na umagao" ...</p> + </div> + </div> + <p>ay lainlangan kami sa aming sipi. Hindi namin matiyak kung talagang ganito ang + sinipian namin, o kung natularan lamang namin ang ganyang nasa "Kun sino ..." Nguni't + kay P. Sayo ay dinagdagan ng "hin"—ginawang "kung hindi" ang + "cundî"—upang maging tama lamang ang bilang. Dapuwa't pabaligtad na + lumabas. Salungat sa ibig sabihin ni Balagtas, at sinsay sa tumpak na paggamit ng + "kundi" at ng "kung di". Iba ito at iba yaon. Maging sa kastila man ay iba ang "sino" + sa "si no"; at si Balagtas, na dalubhasa, maging sa tagalog at maging sa kastila, + taong nag-aral at nakatatalos kung ano ang kahulugan ng isa at isa, ay hindi + makagagamit ng "kung hindi" sa dapat sabihing "kundi", gaya na nga sa dinadaliring + pangungusap. Ang dagdag ngang "hin" ni P. Sayo ay hindi kay Balagtas.</p> + <p>Tama ang sabi ni De los Santos, na sa katagang "uica,i," isang kamalian ang + nagawa. Sa kanyang salin ay "uinica" ang nakalagay. At ito, sa palagay namin, ang + tama. Siyang nasa tunay na "Florante".</p> + <p>Tungkol sa "homihip", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"homihip ang han~gi,t, agád nahiualáy</p> + <p class="verse">sa pasig atenas ang aming sasaquián".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ay "humihip" din ang nakalagay kay P. Sayo at sa ingat ni De los + Santos; nguni't sa "Kun sino ..." ay "umihip". Na, isang katagang maringig sa + maraming bibig, Walang pinag-ibhan sa "ipin" (ngipin), "usò (nguso), + "alâ" (walâ), "angin" (hangin), at marami pang kabalbalang nagkalat + diyan.</p> + <p>Tungkol sa "magcatotoo", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"aniya,i, bihirang balita,i, magtapát</p> + <p class="verse">cong magcatotoo ma,i, marami ang dagdág".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ay isa rin sa nasa aming siping pinag-aalinlanganan namin, kung + ganyang nga kayang talaga ang nasa aming sinipian, o kung nagagad lamang namin sa + "Kun sino ..."<a name="Page_84" id="Page_84" class='pagenum'>Páhiná + 84</a> ayon kay De los Santos ay "magtotoo" iyan, at ganyan din ang na kay P. Sayo. + At tila ganito nga ang tama. Ang "magtapat" at "magtotoó" ay parang "mangga at + suman" o "pulot at gatá sa balangkas na iyan. Nguni't, hindi naman kaya ang + "cong" o "kung" ang labis diyan? Hindi kaya ang talagang ginawa ni Balagtas ay:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"...bihirang balita,i, magtapat</p> + <p class="verse">magcatotoo ma,i, marami ang dagdág"?</p> + </div> + </div> + <p>Tungkol sa "naglalathala" ay naging "m" sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo. Ganito + rin—("difundirâ")—ang kay De los Santos. Subali' t ang aming sipi, + na di namin pinag-aalinlanganan, ay "naglalathalà" ang talagang nakalagay. May + palagay kaming ang "maglalathala" ay siyang talagang tumpak, sapagka't sa dakong + unahan ay may ganitong pangungusap:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verseind">"Ang uica,i, ó Duque, ang quiás na + itó</p> + <p class="verse">ang siyang camuc-ha n~g bunying guerrero,</p> + <p class="verse">aquing napan~garap na sabi sa iyó,</p> + <p class="verse">maguiguing haligui n~g Cetro,t, Reino".</p> + </div> + </div> + <p>Maliwanag ang "maguiguing haligui"; at sa saad na ito ay walang ibang tumpak na + ikapit kundi "maglalathalà ng capurihan co at capangyarihan". Mali nga ang + "naglalathala".</p> + <p>At sa tulang kasisipi lamang ay may mapupuna rin tayong tila kamalian lamang: ang + "aquing napan~garap na sabi sa iyó". May palagay kaming hindi kay Balagtas + iyan. Nguni't ganyan ang nasa aming sipi at kay P. Sayo. Samantalang sa "Kun sino + ..." ay "aking napangarap nasabi sa iyo". Na, lalong naging gago. Gago man sa + pangungusap ang "aquing napangarap na sabi sa iyo" ay hindi sa pagkakasulat, + sapagka't mayroong "na" sa pagitan ng "napangarap" at "nasabi". Nguni't ang "na" + riyan ay hindi <span class="u">ligazon</span> kundi tunay na panglapi, na gaya ng + karamihang iba't ibang panglapi sa aklat na ito ay karaniwang inihihiwalay sa dapat + lapian. Katunaya'y nariyan ang "mag hiualay", "na abâ" (isang na abâ), + "nag hahandog", "mapag uunauà, "nag sisi silâ" (nagsisisilâ), "na + acay" (naacay lumiyag), "mapag ala-ala", "ma anyó" (maanyong tumitig), "pag + lililo", "nag hihimutóc", "nag aapuhap", "pang aliu", "mag <a name="Page_85" + id="Page_85" class='pagenum'>Páhiná 85</a>mulâ", "mag aama", "nag + bagong hibic", "mag bubo", "mag papasalamat", "nan~ga caacmâ", "mag aliu", at + marami pa: mga panglaping kung bakit inihihiwalay, gayong malimit din namang isama o + ikabot sa mga ugat. Napaghahalatang sa mga kahistang gumawa sa "Florante" ng 1861 ay + may napasamang mangmang; at ang pagkakaibaiba ng pagkasulat o pagkalimbag ng mga + salita—na sa isang dako'y tumpak, kabit ang mga panglapi sa mga dapat sa + kabitang ugat, samantalang sa ibang dako nama'y hiwalay at may pinagkakabit namang + hindi dapat pagsamahin—ay walang ibang pinatutunayan kundi ang pagkakaroon nga + ng araláng kinatulong ng mga sanáy at maalam.</p> + <p>At sa kamay ng araláng iyan nagdaang walang sala ang bahaging dinadaliri + natin. Kaya, ang "na" ay napahiwalay sa "sabi". Na siyang sa "Kun sino ..." ay + ikinabit sa dapat pagkabitan, ginawang "napangarap" "nasabi", at siyang lalong + ikinagago. Gago na sa pamimigkas ay gago pa sa pagkasulat. Kaya, ang "na" kay De los + Santos, na "lo seño y te avisó" (napangarap at nasabi sa iyo), ay + siyang tama. Sa pamamagitan nito, ang kagarilan ng "aquing napangarap nasabi sa + iyó" ay naging pagkasarapsarap sa "aking napangarap at nasabi sa iyo". Na, + labis naman dito ang bilang ng pantig? Labis nga, sa pagkakasulat, nguni't hindi sa + pamimigkas. Kahalintulad lamang ng mga halimbawang nadaliri na sa ika 20, ika 45 at + ika 46 na paliwanag. At wala ring pinag-ibhan sa "dampiohan", na kung isusulat ngayon + ay "dampiyohan", na:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Halina, irog co,t, ang damit co,i, tingnán,</p> + <p class="verse">ang hindi mo ibig dampioháng calauang"...</p> + </div> + </div> + <p>Paano nga ang gagawin, kung ang "dampiohan" ay isusulat ng "dampiyohan", ayon sa + bagong pagsulat? Mapaiikli kaya ang "dampiyohang kalawang", upang maging sukat sa + pantig?</p> + <p>Na, sa salitang iyan ay maipapalit ang "dapyohan" pagka't siya ring kahulugan, at + iisa rin naman ang "dapyo" at "dampiyo"? Maaari nga; nguni't sino ngayon ang + makatitiyak kung alin ang ginamit ni Balagtas? At sakaling "dampiohan" ay ano at + papapalitan natin sa para sa kanya naman ay iisang bigkas lamang <a name="Page_86" + id="Page_86" class='pagenum'>Páhiná 86</a>ang "iya", "iyo" atbp. ayon + sa mga halimbawang dinaliri, at para sa kanya'y lalong mahalaga ang "bilang ng pantig + sa pangungusap" kay sa "bilang ng pantig ng pagkakasulat"?</p> + <p>Tungkol sa "nadararáng", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng</p> + <p class="verse">sa nin~gas n~g sintang bago cong naticmán."</p> + </div> + </div> + <p class="noind">sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay "nadadarang" ang nakalagay. + Nguni't may palagay kaming ito'y binago lamang, upang maianyo sa pamimigkas ngayon, + gaya rin naman ng pagkakabago sa katagang "marampî", na ginawang + "madampî'", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"man~ga dalirî co,i, na aalang-alang</p> + <p class="verse">marampî sa balát na cagalang-galang".</p> + </div> + </div> + <p>Tungkol sa "na unang", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dito co naticmán ang lalong hinagpís,</p> + <p class="verse">higuit sa dalitang na unang tini-is"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ang "na unang" na iyan ay kahalintulad lamang ng "na sabi" at "na + aba", "na aalang-alang", atbp., na dapat basahing "naunang", "nasabi", "naaba", + "naaalang-alang". Pawang kamalian lamang ng araláng kahista.</p> + <p>Tungkol sa "n~guni,i," ay naging parang bugtong na anak ang <span + class="u">ligazon</span> "i" o "y" sa lagay niyang ito. Ganito ang maliwanag at + walang alinlangang nasa sipi namin: nguni't sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay <span + class="u">ligazon</span> "t" ang nakalagay. Sa sipi man naman namin ay laging "t" ang + ginagamit sa mga pangsubaling "nguni" at "dapoua". Aywan nga kung bakit dito na + lamang naging "i". Maging ang "y" sa "anaki'y" ng "Kun sino ...", sa kanyang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Pag-ibig anaki'y aking nakilala</p> + <p class="verse">di dapat palakhin ang batà sa sayá"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">pati nga ng "anaki'y" diyan ay "anaqui,t," sa sipi namin. Nguni't + ang pang-ugnay na iyang "y" ay "isang halamang napakalusog at mabulaklak hangga + nitong mga huling panahon at ngayon na nga lamang naging lanta". <a name="Page_87" + id="Page_87" class='pagenum'>Páhiná 87</a>Karaniwan ding gamitin, di pa + nalalaon, sa mga "datapuwa" at "nguni" at "subali", na kaipala'y higit pa kay sa + "t".</p> + <p>Tungkol sa "pagtulog", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"dapoua,t, ang baya,i, tat-long arao halos</p> + <p class="verse">na nacalimutan ang gauing pagtulog"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ayon kay De los Santos ay "matulog" ang tunay; at kay P. Sayo ay + "matulog" din nga ang nakalagay. Nguni't sa aming sipi at sa "Kun sino ..." ay + "pagtulog" ang nakalagay.</p> + <p>Tungkol sa "aca,i," sa saad na:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil</p> + <p class="verse">sa paá nang isang; bundok na mabangin"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ay maliwanag na isa lamang kamalian "Akay" ang sa "Kun sino ..." at + kay P. Sayo ay ganito naman—naging "na" ang "cong".</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Ang akay na hukbo'y kusang pinahimpil</p> + <p class="verse">sa paa nang isang bundok na mabangin"...</p> + </div> + </div> + <p>Tungkol sa "tauaguin", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Pangimbuló niya,i, lalo nang nag-álab</p> + <p class="verse">nang aco,i, tauaguin tangulan ng Ciudad".</p> + </div> + </div> + <p>Ang naritong "tauaguin tangulan" ay kahalintulad din marahil ng "napangarap + nasabi". Hindi rin kay Balagtas marahil. Mahirap paniwalaang "balangkas Balagtas" ang + kagarilang iyan. Kaya, kung paanong natuklasang may "at" ang "napangarap at nasabi", + ayon kay De los Santos, ay dapat ding tuklasin ang lunas sa kagarilan ng tauaguin + tangulan". At ang kay P. Sayo, na "tawaging tanggulan"—may <span + class="u">ligazon</span> "g" ay siyang tama.</p> + <p>Tungkol naman sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy</p> + <p class="verse">dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">sa "Kun sino ..." at sa iba pa ay may pang-ugnay na <a + name="Page_88" id="Page_88" class='pagenum'>Páhiná 88</a>kalakip ang + "Corona", na isang "t". Sa "korona't kay Laura'y makasal". Hindi isang kuwit lamang. + Nguni't may palagay kaming labis na riyan ang <span class="u">ligazon</span> "t". + Tumpak ang kuwit. Sapagka't ang ibig sabihin ni Balagtas ay kaya lamang + nagpapakamatay na mapakasal kay Laura si Adolfo'y dahil na dahil lamang sa "Corona", + at di dahil sa korona at kay Laura. Para kay Adolfo, na isang taong "sakim sa yaman + at kapangyarihan", ang pag-aasawa kay Laura ay isa lamang kaparaanan upang mapaluklok + sa "Trono". "Maging Hari" ang tangi at totohanan niyang layon at pangarap! Kaya, ang + sabing: "ang Conde Adolfo,i, nagpapacamatay dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal" ay + tamangtama.</p> + <p>Tungkol sa "aquing", sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dî binig-yang daang aquing pang mabunot</p> + <p class="verse">ang sacbat na cáliz at maca-pamoóc"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ganito rin ang nasa "Kun sino ...", samantalang kay P. Sayo ay + ganito naman:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dî binigyan daan aking pang mabunot" ...</p> + </div> + </div> + <p>na lalong naging garil. Kung ginawa man lamang sanang "di binigyang daang akin + pang mabunot"—(na ang "akin" lamang ang inalisan ng ligazon)—ay manapa'y + tama. Nguni't kay Balagtas nga kaya iyang kalakuerdang iyan ng mga pang-ugnay? Sa + kanya nga kaya iyang sunodsunod na "binig-yang" at "daang" at "aquing" at "pang" ...? + Katakottakot na "palamuti" at kagulatgulat na pananagalog! Hindi, hindi kay Balagtas + iyan. Marahil ay walang <span class="u">ligazon</span> ang "aquin" upang + makahingahinga naman ng kaunti ang dagundong ng kalakuerda!... Subali't ganyan ang sa + "Kun sino ..." at sa sipi namin.</p> + <p>Nguni't tingnan naman natin ang "bayaan", sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"!ay Amá co! baquit...? !ay Fleridang toua!</p> + <p class="verse">catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa."</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ang "bayaan" dito ay pinabayaan nga at di linagyan ng <span + class="u">ligazon</span>! Maanong nanghiram man lamang sana sa kay damidaming nasa + unahan at ikinabit sa "bayaan"! Sana'y naging "bayaang aco,i, mapayapa", gaya ng na + kay P. Sayo.<a name="Page_89" id="Page_89" class='pagenum'>Páhiná + 89</a></p> + <p>At ang <span class="u">ligazong</span> yaong nawala sa "bayaan" ay tingnan nati't + yumakap naman sa "magta-anan". Nagkaroon ito, gayong di dapat magkaroon. Dapat ngang + basahin lamang "magtaanan", nguni't hindi "magtanan" (gaya kay P. Sayo), ang + "magta-anang" sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"cúsang magta-anang sa Real Palacio" ...</p> + </div> + </div> + <p>Nariyan ang ilang paliwanag, na maaaring maging saligan, kung ibig, ng isang + dalubhasang pagbubuu o pagpapanauli ng datihang "Florante". Sa kagandahang palad ay + walang mga salita at pangungusap na nababago ang siping ito kay sa natatandaan ng mga + anak ng dakilang Makata; at may mga kamalian man nga ito, ang kamalian ay di sa ano + man kundi sa pagkakalimbag na lamang, at pawa namang nangahahalata sa unang malas pa + lamang. Ang pagkabanluga ng ortograpia, na nagpapakilala ng kawalang ingat ng + kahista—na di kailangang maging "cun" ang datihang "cong", "cundi" ang datihang + "condi", "catauan" ang "catao-an", "datapua" ang "datapoua", "catuiran" ang + "catouiran", "sasaquián" ang "sasac-yan", "mucha" ang "muc-ha", + "balaquiót" ang "balac-yot", "rube" ang "rubi", "mag-adia" ang "mag-adiya" at + iba't iba pa, saka hindi kailangang mapasama man o mapahiwalay ang mga panglapi, o + magkakabit man ang dalawang salita (gaya ng "di" at "co", "mo" at "na", "di" at + "pa"), o magkahiwahiwalay man ang mga pantig ng iisang salita (gaya ng "nag sisi + sila", "na aba", atbp.)—; ang pagkabanluga nga ng ortograpia at ang maliliwanag + na kamalian sa limbagan ay madaling maitutumpak.</p> + <p>Nguni't hindi namin ginawa ang ganitong pagtutumpak sapagka't wala kaming ibang + hangad kundi maipakilala lamang ang tunay na sipi ng lumabas noong 1861—na + buháy pa ang Makata—at siping sinakit na maging siya rin at walang munti + mang kaibhan, pati sa kanyang mga kamalian.</p> + <p>Wala nga kaming munti mang binago sa siping ito. Ni isa mang kuwit ay hindi + inalis. At wala namang idinagdag, ni isa mang tuldik na pangtanong, kahi't + napaghahalatang talagang kulang at sa kapaubayaan na lamang ng kahista. At ang + pag-iingat namin ay pinapagibayo sa pagsipi sa mga ginamit na kudlit sa mga <a + name="Page_90" id="Page_90" class='pagenum'>Páhiná 90</a>pangdulo ng + talata; mga kudlit, na gaya na nga ng dinaliri namin sa mga halimbawang ilinahad sa + ika 25 paliwanag, ay malimit na "mapalagay kahi't na paano", bagama't may + nangatutumpak din. Ang tanging di namin napag-ingatang lubos ay ang pagkakalagay ng + mga kudlit na pabigla ("acento agudo"), kung nanga sa gitna ng talata; subali't oo, + at pinag-ingatang labis, ang lahat nang nangasadulo ng talata, pati na ng mga + pabigla.</p> + <p>At parang pangkatapusan ay minarapat naming daliriin din ang mga sumusunod:</p> + <p>LAURA. Para kay Balagtas, ang "Laura" ay maaaring gawing dalawa o tatlong pantig. + Tatlo sa ganitong halimbawa at iba pa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Uala na Laura,t, icao nan~ga lamang</p> + <p class="verse">ang macalulunas niyaring cahirapan"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">nguni't dalawa namang pantig sa susunod na halimbawa at sa iba't iba + pa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"N~gunî !sa abáco! !ay sa laquing hirap!</p> + <p class="verse">ualâ na si Laura,i, !aquing tinatauag!"</p> + </div> + </div> + <p>Ano pa't ang "Laura" ay napahahaba niya at napaiikli, na gaya rin naman ng:</p> + <p>CIUDAD. Maikli sa ganitong halimbawa at iba't iba pa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dî cong acó poo,i, utusang mang-gúbat</p> + <p class="verse">nang Harî mong Amá sa alin mang Ciudad...?"</p> + </div> + </div> + <p class="noind">dadalawang pantig at maikli nga lamang dito; nguni't sa susunod na + halimbawa at sa iba't iba pa ay pinahaba naman at ginawang tatlo:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"putong na turbante ay calin~gas-lin~gas,</p> + <p class="verse">pananamit moro sa Persiang Ciudad".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">at gayon din, pinahaba rin, sa ganito:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"...masayáng Ciudad na lúpà ni + iná?</p> + <p class="verse">disin ang búhay co,i, dî lubháng nag + dusa".</p> + </div> + </div> + <a name="Page_91" id="Page_91" class='pagenum'>Páhiná 91</a> + <p>Pinapaging anim nga ang limang pantig na "masayáng Ciudad"; kaya, ang + ginawa ni P. Sayo ay pinangunahan ng "sa" ang "masayang Ciudad", ginawang anim; + nguni't sapagka't wala nang magawang pagdaragdag sa lilima ring "sa Persiang Ciudad" + (sa una) ay pinabayaang gaya rin nang dati at di dinagdagan.</p> + <p>RUBE. Sa aming sipi ay "rube" ang nakalagay, at hindi "rubí" gaya ng nasa + iba. Walang makatitiyak kung alin ang katotohanan, bagama't ang "rubi" ay siyang + wasto't tama.</p> + <p>BINALAT-CAYO. Sa aming sipi ay may "capucha" o kudlit na biglang paimpit ang + "yô"; kaya, tumutunog na pabigla at paimpit sa lalamunan ang pagbigkas. + Nguni't, ayon sa tulang ito:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Dito na nahubdan ang cababayan co</p> + <p class="verse">n~g hirám na bait na binalat-cayo"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ang "binalat-cayo" ay hindi gaya ng atin ngayon, na paimpit nga ang + pagbigkas sa "yo". Maliwanag ngang nang panahong yaon ni Balagtas, at maging nang + panahon nina Noceda at Sanlucar, ang salitang iyan ay pabigla lamang, nguni't hindi + paimpit, gaya ngayon. Walang kaibhan sa "taliba"—na ginagawa na ngayong + "talibà" ng mga may mahihinhin at binabaing dila. At makikita nati't ganyan + ding kapalaran ang sasapitin ng "bini-bini"—na sapagka't kawangis ng + "mabini"—ay binibigkas na ring paimpit sa dulo. Bukas-makalawa ay maririnig na + nating "kabinibian" ang "kabinibinihan" ngayon.</p> + <p>BIANAN. Ano ang lasa ninyo sa "titic ng Monarcang caniyang bianan"? Ito ay + nakasulat na "bienan" sa iba, bagama't sa matandang diksionario ay talagang "bianan"; + ano nga sa pangdingig ninyo ang "caniyang bianan"? Maikli baga o sukát na?</p> + <p>Sa pakinig namin ay maikli, gaya rin naman ng "itinapon" sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Touáng pan~galauá cong hindî man + Lan~git</p> + <p class="verse">ang itinapon nang mahinhing titig"...</p> + </div> + </div> + <a name="Page_92" id="Page_92" class='pagenum'>Páhiná 92</a> + <p class="noind">nguni't ang "itinapong" ito ay napaghahalatang kamalian lamang ng + limbagan, at dapat basahing "itinatapon".</p> + <p>LAHI. Tila mali, tila hindi "lahì" kundi kaipala ay "lakì" ang nasa + sumusunod na tula:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"at sa ca-auay ma,i, dî co ninanais</p> + <p class="verse">ang lahì ng dusang aquing napagsapit".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">tila nga lalong tama riyan ang "laki ng dusang aking napagsapit"; + nguni't ano at "lahi" ang naririyan? Hindi kaya mali? Siyang nasa lahat na. Mahirap + ngang maging mali. At sa katotohanan ay talagang hindi nga mali. "Lahi" ngang talaga, + at ang katagang iyang kay pagkagandaganda ng pagkakagamit diyan, ay di kaya + pinananaghilian ng ating mga makata ngayon?</p> + <p>DIGMA. Sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"siyang paglusob co,t, nang hucbong aquibat</p> + <p class="verse">guinipit ang digmáng cumubcób sa Ciudad".</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ang "digma" riyan ay di siyang nalalaman natin ngayon, kundi + kasingkahulugan ng "hukbo", sapagka't hukbo lamang ang maaaring kumubkob sa isang + siudad. At maliwanag na hindi kasingkahulugan ng "guerra", gaya ngayon, sapagka't + sana ay hindi na ginamit ni Balagtas ang salitang "guerra".</p> + <p>NALAGALÁG. Isa ring kataga ito, na sa tulang:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Sa caliua,t, cánan niya,i, nalagalág</p> + <p class="verse">man~ga soldados cong pauang mararahás"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ay lipas na ngayon. Iba sa "naglagalag", "nagyao't ditong walang + tiyak na patutunguhan" o "naghampas-lupa"; nguni't mapaghahaka nating kasingkahulugan + ng "napatalatag" o "nátalatag".</p> + <p>TINAMPAL. Sino nga ang tumampal at sino naman ang tinampal? Sa sipi namin ay + ganito ang nakalagay:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Pupugutan dahil sa hindi pagtangáp</p> + <p class="verse">sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad,</p> + <p class="verse">nang mag-ásal hayop ang morong pangahás</p> + <p class="verse">tinampál sa muc-hâ ang himalang dilág".</p> + </div> + </div> + <a name="Page_93" id="Page_93" class='pagenum'>Páhiná 93</a> + <p class="noind">Ganito rin ang kay P. Sayo, at lumalabas na ang himalang dilag na si + Laura ay siyang tinampal. Ganito rin ang kay De los Santos. Nguni't kung pakasusuriin + natin ay tila mahuhulog tayo sa paniwalang tama ang nasa "Kun sino ..." na ang + tumampal ay ang "himalang dilág".</p> + <p>Tinampal ang morong pangahas, sapagka't nag-asal hayop; at dahil sa pagkakatampal + ay napoot ang Emir at ipinag-utos na pugutan ang "himalang dilág". Ang tampal + ay siyang tanda ng "hindi pagtangap sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad".</p> + <p>At ano ang sabi ninyo sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"Umupo,t, quinalong na naghihimutoc,</p> + <p class="verse">catauan sa dusa hinin~ga,i, natulog"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">at saka sa:</p> + <div class="poem"> + <div class="stanza"> + <p class="verse">"N~guni't, sa púsò co,i, matamís pang + lubhà</p> + <p class="verse">natuloy naquitíl ang hinin~gang abà"...</p> + </div> + </div> + <p class="noind">ano nga ang inyong sabi tungkol sa dalawang iyan? At ano ang inyong + lasa? Sa una ay may kaunting kabaguhan, sa palimbag ni P. Sayo, ang huling talata ay + ginawang "katawan sa dusa'y hininga'y natulog"; nguni't binago man ay tila kasinglasa + rin ng "matamis pang lubha natuloy naquitíl ang hiningáng aba". Mga + tulang inabot ng "tabsing sa dagat", mga lipad na sa kaitaasa'y inabot ng pagkahapo; + opo, pagkahapo, gaya na nga nitong inyong lingkod, na nahahapo na at kinakapos; kung + kaya, tinatapos na rito ang mga paliwanag na ito.</p> + <p>Lubha ngang kanaisnais, kung sa likod ng mga pagpapagod na ito ay matuklasan at + mapagsamasamang panibago ang lahat nang sangkap, na waglitwaglit ngayon ng dakilang + likha ni Balagtas, upang ang walang kahambing na Monumento ng Panitikan at ng Lahing + Tagalog ay muling maibangong gaya rin nang dati.</p> + <br /> + + <p class="noind">Carlos RONQUILLO</p> + <br /> + + <p class="noind">Sept. 1921.</p> + <br /> + + <p class="noind">tunay na sipi.<br /> + 3-9-65<br /> + rop<br /> + </p> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Florante at Laura, by Francisco Baltazar + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FLORANTE AT LAURA *** + +***** This file should be named 15845-h.htm or 15845-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/5/8/4/15845/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Special thanks to Matet Villanueva, Pilar +Somoza and Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + + </body> +</html> diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..65cde37 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #15845 (https://www.gutenberg.org/ebooks/15845) |